Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sudaj kaj Nordaj Dinastioj

| History of China **Historio de Ĉinio** |
| --- |
| **ANTIKVA** |
| **3 Suverenoj kaj 5 Imperiestroj** |
| **Dinastio Xia** 2070–1600 a.K. |
| **Dinastio Shang** 1600–1046 a.K. |
| **Dinastio Zhou** 1045–256 a.K. |
|  **Okcidenta Zhou** |
|  **Orienta Zhou** |
|    Periodo de Printempo kaj Aŭtuno |
|    Periodo de Militantaj Regnoj |
| **IMPERIA** |
| **Dinastio Qin** 221 a.K.–206 a.K. |
| **Dinastio Han** 206 a.K.–220 K.E. |
|   **Okcidenta Han** |
|   **Dinastio Xin** |
|   **Orienta Han** |
| **Tri Reĝlandoj** 220–280 |
|   **Wei, Shu Han & Wu** |
| **Dinastio Jin** 265–420 |
|   **Okcidenta Jin** | **Dek ses regnoj** 304–439 |
|   **Orienta Jin** |
| **Sudaj kaj Nordaj Dinastioj** 420–589 |
| **Dinastio Sui** 581–618 |
| **Dinastio Tang** 618–907 |
|   (  **Dua Zhou** 690–705 ) |
| **5 Dinastioj k 10 Regnoj** 907–960 | **Dinastio Liao** 907–1125 |
| **Dinastio Song** 960–1279 |  |
|   **Norda Song** |  | **Okc. Xia** |
|   **Suda Song** | **Jin** |  |
| **Dinastio Yuan** 1271–1368 |
| **Dinastio Ming** 1368–1644 |
| **Dinastio Qing** 1644–1911 |
| **MODERNA** |
| **Respubliko Ĉinio** 1912–1949 |
| **Ĉina Popola Respubliko**  1949–nun | **Respubliko Ĉinio** (Tajvano) 1945–nun |
| **Rilataj artikoloj**

Historio de Ĉinio
Templinio de Ĉinia historio
Ĉinaj dinastioj
 |
| Ĉi tiu kesto: vidi • diskuti • redakti |

La **Sudaj kaj Nordaj Dinastioj** (ĉine 南北朝, pinjine *Nánběicháo*) estis periodo en la historio de Ĉinio kiu daŭris de la jaro 420 ĝis 589 de nia erao. Ĝi estas foje konsiderata kiel lasta parto de pli longa periodo konata kiel la "Ses Dinastioj" (jaroj 220 ĝis 589 de nia erao). Kvankam temis pri epoko de interna militado kaj politika ĥaoso, estis ankaŭ epoko de florantaj artoj kaj kulturo, progreso en teknologio, kaj la disvastiĝo de mahajana budhismo kaj taoismo. La periodo vidis grandskalan migradon de han-ĉinoj en la teritoriojn sude de la rivero Jangzio.

## Vidu ankaŭ

* 16 Regnoj
* Dinastio Jin (265–420)
# Dinastio Liu Song

| **Dinastio Liu Song** |
| --- |
| Dinastio |
|  |
| **ĉina dinastio • historia Ĉinia ŝtato** |
| **Apero** | 420 vd |
| **Fino** | 479 vd |
| Dinastiaj rilatoj |
| **Branĉo de** | Sudaj Dinastioj vd |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

La **dinastio Song**, pli bone konata kiel la **dinastio Liu Song** (420–479 p.K; simpligita ĉina: 刘宋; tradicia ĉina: 劉宋; piĝina: Liú Sòng; Wade-Giles: Liu Sung), estis la unua el la kvar sudaj dinastioj en Ĉinio, sukcedante la orientan dinastio Jin kaj sekvita de la suda dinastio Qi.

La dinastio estis fondita de Liu Ju (劉裕) (363-422), kies familia nomoformas la komunan nomon por la dinastio. Ĉi tiu nomo estas uzita por distingi ĝin de pli malfrua dinastio de la sama nomo, la dinastio Song (960-1279, regata de la Domo de Zhao).

La dinastio Liu Song regis kiam estis multe da internaj tumultoj. Kelkaj imperiestroj estis nekompetentaj kaj aŭ tiranaj, kiuj almenaŭ parte kaŭzis multajn militajn ribelojn. Ĉi tiuj regantoj estas Liu Ŝao, imperiestro Xiaowu, imperiestro Qianfei, imperiestro Ming kaj imperiestro Houfei. Imperiestro Ming estis speciale furioza, murdante grandan nombron da siaj fratoj, nevoj kaj aliaj viraj parencoj, multaj el ili infanoj. Tia interna malstabileco poste kaŭzis la detruon de la dinastio. Tamen, ĝia fondinto Imperiestro Wu estis konsiderita unu el la plej grandaj generaloj dum la Suda kaj Norda Dinastioj, kaj la regado de ĝia tria imperiestro, Imperiestro Wen, estas konata pro ĝia politika stabileco kaj kapabla administrado, ne nur de sia imperiestro sed lia forta kaj honestaj oficialuloj. Ĉi tio estas konata kiel la Regado de Yuanjia (425-453) kaj unu el la relativaj oraj epokoj por la Sudaj Dinastioj.
# Dinastio Liáo

| **Dinastio Liáo** |
| --- |
| Dinastio |
|  |
| **ĉina dinastio • historia Ĉinia ŝtato** |
| **Apero** | 916 vd |
| **Fino** | 1125 vd |
| **Lando** | Ĉinio • Mongolio • Rusio • Nord-Koreio vd |
| Dinastiaj rilatoj |
| **Branĉo de** | Song Liao Jin Xia vd |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

| History of China **Historio de Ĉinio** |
| --- |
| **ANTIKVA** |
| **3 Suverenoj kaj 5 Imperiestroj** |
| **Dinastio Xia** 2070–1600 a.K. |
| **Dinastio Shang** 1600–1046 a.K. |
| **Dinastio Zhou** 1045–256 a.K. |
|  **Okcidenta Zhou** |
|  **Orienta Zhou** |
|    Periodo de Printempo kaj Aŭtuno |
|    Periodo de Militantaj Regnoj |
| **IMPERIA** |
| **Dinastio Qin** 221 a.K.–206 a.K. |
| **Dinastio Han** 206 a.K.–220 K.E. |
|   **Okcidenta Han** |
|   **Dinastio Xin** |
|   **Orienta Han** |
| **Tri Reĝlandoj** 220–280 |
|   **Wei, Shu Han & Wu** |
| **Dinastio Jin** 265–420 |
|   **Okcidenta Jin** | **Dek ses regnoj** 304–439 |
|   **Orienta Jin** |
| **Sudaj kaj Nordaj Dinastioj** 420–589 |
| **Dinastio Sui** 581–618 |
| **Dinastio Tang** 618–907 |
|   (  **Dua Zhou** 690–705 ) |
| **5 Dinastioj k 10 Regnoj** 907–960 | **Dinastio Liao** 907–1125 |
| **Dinastio Song** 960–1279 |  |
|   **Norda Song** |  | **Okc. Xia** |
|   **Suda Song** | **Jin** |  |
| **Dinastio Yuan** 1271–1368 |
| **Dinastio Ming** 1368–1644 |
| **Dinastio Qing** 1644–1911 |
| **MODERNA** |
| **Respubliko Ĉinio** 1912–1949 |
| **Ĉina Popola Respubliko**  1949–nun | **Respubliko Ĉinio** (Tajvano) 1945–nun |
| **Rilataj artikoloj**

Historio de Ĉinio
Templinio de Ĉinia historio
Ĉinaj dinastioj
 |
| Ĉi tiu kesto: vidi • diskuti • redakti |

La **dinastio Liao** (en tradicia ĉina: 遼朝, en simpligita ĉina: 辽朝, en pinĝino: Liáo Cháo, en Wade-Giles: Liao2-Ch'ao2, en kitana: Mos Jælut), 907-1125, konata ankaŭ kiel Kitana Imperio (契丹國 en pinĝino: Qìdān Guó, en kitana: Mos diau-d kitai huldʒi gur) estis mongola ŝtato, kiu situis en centra kaj nordorienta Azio.

Liao rozkolore.
La kitanoj, unu de la mongolaj etnaj grupoj, de altaja deveno, kiuj loĝis antaŭ jarcentoj en la teritorioj de la aktuala Mongolio kaj Manĉurio, fondis en la jaro 907 ŝtaton kiu ricevis dekomence la nomon de Kitana Ŝtato. Poste, post konkeri la nordon de Ĉinio, la ŝtato surpenis regoreĝimojn de ĉina stilo kun la nomo dinastia de Liao, laŭ la rivero samnoma (en la aktuala ĉina provinco Ljaŭningo) el la pratero. La imperio de Liao kunvivis kun la dinastio Song, sude, kaj kun la Tanguta Imperio (aŭ Okcidenta Xia), kiu regis parton de la ĉina nordokcidento.

La kitana imperio falis definitive en 1125, malvenkita de alia altaja popolo, nome jurĉenoj, kiuj konkeris la teritorion de Liao, kaj fondis sian propran dinastion nome, la Dinastio Jin.

De la nomo "kitan" derivas la nomo "Kataj" aŭ Kitaj per kiu estis konata Ĉinio en Eŭropo dum la Mezepoko. Ankaŭ la aktuala nomo de Ĉinio en rusa (Kitái), mongola (Qitad) kaj ujgura (Hitay) havas la saman devenon.

## Notoj
# Kara-Ĥitana Ĥanato

La **Kara-Ĥitana Ĥanato** aŭ **Kara-Ĥitai Ĥanato** (en mongola Хар Хятан; en farsia خانات قراختایی), konata ankaŭ kiel **Okcidenta Liao** (en ĉina 西遼 aŭ 西辽 *Xī Liáo*) (1124–1218), oficiale la **Granda Liao** (en ĉina 大遼 aŭ 大辽 prononce Dà Liáo), estis ĉinigita Ĥitana Imperio en Centra Azio. La dinastio estis fondita de Yelü Dashi, kiu kondukis la restantojn de la Dinastio Liao al Centra Azio post eliri el la konkero fare de la Dinastio Ĝin (1115–1234) de ties hejmo en la nordo kaj nordoriento de moderna Ĉinio. La imperio estis kondukita de Naimanoj sub Kuĉlug en 1211; tradiciaj ĉinaj, persaj, kaj arabaj fontoj konsideris la enpovigon kiel fino de la regado de Kara-Ĥitano. La imperio estis poste konkerita de la Mongola Imperio en 1218.

## Notoj

## Bildaro

## Referencoj

### Citaĵoj

### Bibliografio

* Biran, Michal. *The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World*, Cambridge, CUP, 2005 (Cambridge Studies in Islamic Civilization), 298 pp., ISBN 0-521-84226-3
# Yang Xiuqing

| **Yang Xiuqing** |
| --- |
|  |
| Persona informo |
| **Naskiĝo** | 23-an de septembro 1821 (1821-09-23) en Guiping |
| **Morto** | 2-an de septembro 1856 (1856-09-02) (34-jaraĝa) en Nankino |
| **Ŝtataneco** | Dinastio Qing  Ĉiela Regno de Eterna Paco   |
| Okupo |
| **Okupo** | politikisto   |
|  |

**YANG Xiuqing** [jang hsiu-ĉing] (1821 – ĉ. 2-a de septembro 1856 en Nankino, Ĉinio), estis organizanto kaj ĉefkomandanto de la tajping-ribelo (1850-1864 en suda Ĉinio).

Li komercis komence pri hejt-lignoj, sed antaŭ komenco de la ribelo aliĝis al la tajping-taĉmentoj kaj tie atingis altan rangon. Li konvertis al kristanismo en 1848.

La plej alta gvidanto de la ribelo Hung Hsiu-ch'üan (1814–64) en 1851 deklaris fondon de sia dinastio kaj alprenis la nomon T'ien-wang (ĉiela reĝo), dum li nomumis Yang al ĉefkomandanto de la armilaj taĉmentoj kaj donacis al li la titolon Tung-wang (orienta reĝo). Yang organizis la tajping-armeon, sed krom tio elkonstrus spionan reton pri kontrolado de la propraj movadanoj.

Kun gvido de Yang, la ribelantoj okupis teritoriojn norde kaj en 1853 okupis eĉ la urbegon Nankino kaj igis ĝin ĉefurbo. Post tio oni volis konkeri la imperiestran ĉefurbon Pekingon. Hung nomumis lin ĉefministro kaj donsi potencon por organizi la tajping-administradon.

Yang pli kaj pli akiris prefer-rajtojn de Hung, sed tion Hung ne toleris kaj ordenis ekzekuton de Yang, lian familion kaj milojn de sekvantoj. Post la puĉo kreskis la malfido inter la gvidantoj kaj komenciĝis velko kaj kolapso de la movado.
# Li Juanhong

| **Li Juanhong** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo |
| **黎元洪**  |
| **Naskiĝo** | 19-an de oktobro 1864 (1864-10-19) en Huangpi District, Hubejo,  Dinastio Qing |
| **Morto** | 3-an de junio 1928 (1928-06-03) (63-jaraĝa) en Tjanĝino |
| **Lingvoj** | ĉina vd |
| **Ŝtataneco** | Respubliko Ĉinio   vd |
| **Partio** | Progressive Party (en)    vd |
| Profesio |
| **Okupo** | politikisto   vd |
| **Aktiva dum** | –1928 vd |
|

|  Postenoj |
| --- |
| Postenoj | Prezidento de Respubliko Ĉinio  Vicprezidento de Respubliko Ĉinio   vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Li Juanhong** aŭ *Li Yuanhong* (en ĉina: 黎元洪; en pinjino: Lí Yuánhóng; nobela nomo Songqing 宋卿) (19a de Oktobro, 1864 – 3a de Junio, 1928) estis ĉina politikisto dum la Qing dinastio kaj la Respubliko Ĉinio. Li estis la Prezidento de Respubliko Ĉinio inter 1916 kaj 1917, kaj inter 1922 kaj 1923.

Kiam Ĝuan Ŝikai mortis, li lasis testamenton enhavantan la nomon de Li kun tiuj de la ĉefministro Duan Qirui kaj de Ksu Ŝiĉang. La Beijang generaloj pelis Li en la postenon, ĉar li estis akceptebla por la ribelemaj sudaj provincoj. Li klopodis por reveno al la konstitucia aranĝo de 1912, sed Duan retenis la realan povon.

Li servis denove kiel prezidanto de Ĉinio inter la 11an de Junio 1922 kaj la 13a de Junio 1923 post Cao Kun elpostenigis la Prezidenton Ksu Ŝiĉang. Li estis elektita ĉar li estis respektita de ĉiuj frakcioj kaj oni esperis, ke li reunuigu la landon. Li akceptis nur se estus privataj certigoj, ke la fortoj de la militsenjoroj estus disbandigitaj; tamen tio ne okazis. Kiel ĉe lia unua regotempo, li realvokis la originan Nacian Asembleon, sed li estis eĉ pli senpova ol antaŭe.

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el vikipedia artikolo Li Yuanhong angle.*
# Respubliko Ĉinio (1912-1949)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun Ĉina Popola Respubliko. |

|  |
| --- |
| **Respubliko Ĉinio** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **1-a de januaro 1912 – 7-a de decembro 1949** |  |

 |
|  |  |
| **historia lando • historia epoko • lando** |
| **Geografio**

|  |
| --- |
|  Respubliko Ĉinio ekde 1949 |

 |
| Ĉefurbo: | Shuntian Fu • Nan-ching • Ch'ung-ch'ing • Nanjing Fu • Jingzhao • Ch'ung-ch'ing • Nan-ching • Kuang-chou • Pekino • Nan-ching |
| **Loĝantaro** |
| Lingvoj: | tajvana norma ĉina lingvo • Malnova Nacia Prononco |
| **Ŝtat-strukturo** |
| Ŝtat-strukturo: | respubliko |
| Monunuo: | Juano |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Antaŭaj ŝtatoj:**

 | **Postsekvaj ŝtatoj:**

 |
| **Elstaraj historiaj eventoj** |
| **Diplomatiaj rilatoj** |
|  |
|  |
|
Konsilio de Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj • Unuiĝintaj Nacioj |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | Provisional Government of the Republic of China • Q10876448 • Pekina Registaro • Naciista Registaro • Registaro de Respubliko Ĉinio vd |

 |

 |
|  |

Flago de la Respubliko de Ĉinio de 1928 ĝis 1949.
"La flago kun kvin koloroj", flago de la Respubliko de Ĉinio, de 1912 ĝis 1928, kun la koloroj de la "La kvin rasoj sub unio" (Hanoj, Manĉuoj, Mongoloj, Hujoj kaj Tibetanoj).
La **Respubliko Ĉinio** (**RĈ**; 中華民國) estas la nomo de la respubliko fondita de Sun Yat-sen kaj la politika partio Kuomintango post la ĉina revolucio de 1911, kiu detronigis la manĉuan dinastion Qing. Kuomintango atingis en la jaro 1927 la povon pri la kontinenta Ĉinio, sed devis post la perdita interĉina milito en la jaro 1949 kontraŭ la komunistoj retiriĝi al Tajvano kaj pluraj insularoj (Ĝinmenoj, Macuoj kaj Penghuoj), kie ĝi daŭrigis la Respublikon Ĉinio kaj regis ĝin diktature ĝis la demokratiĝo de Tajvano en 1990.

## Historio

* 1912-1949 Respubliko Ĉinio en la kontinento (ĝis ĈPR estis fondita)
	+ 1912-1928 Provizora Registaro de la Respubliko Ĉinio, 中華民國臨時政府 (pinjine:Zhōnghuá mínguó línshí zhèngfǔ)
		- 1913-1928 Pekina Registaro de la Respubliko Ĉinio, 中華民國北洋政府 (Zhōnghuá mínguó běiyáng zhèngfǔ)
	+ 1928-1949 Naciista Registaro de la Respubliko Ĉinio, 中華民國國民政府 (Zhōnghuá mínguó guómín zhèngfǔ)
		- 1937-1940 Provizora Registaro de la Respubliko Ĉinio, 中華民國臨時政府 (Zhōnghuá mínguó línshí zhèngfǔ)
		- 1940-1945 Nankina Naciista Registaro de la Respubliko Ĉinio 中華民國汪精衛政權 (Zhōnghuá mínguó Wāng Jīngwèi Zhèngquán)
* 1949- Respubliko Ĉinio en Tajvano

## Vidu ankaŭ

* Ĉina enlanda milito
* Historio de Ĉinio
* Por pliaj informoj pri la nuntempa Respubliko Ĉinio legu sub Tajvano kaj Historio de Respubliko Ĉinio post 1949.
# Ĵang Guotao

| **Ĵang Guotao** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo |
| **张国焘**  |
| **Naskiĝo** | 26-an de novembro 1897 (1897-11-26) en Pingxiang |
| **Morto** | 3-an de decembro 1979 (1979-12-03) (82-jaraĝa) en Scarborough |
| **Lingvoj** | ĉina vd |
| **Ŝtataneco** | Ĉinio  Respubliko Ĉinio   vd |
| **Alma mater** | Pekina Universitato   vd |
| **Partio** | Kuomintango (1938–1979) Komunista Partio de Ĉinio (1921–1938)  vd |
| Familio |
| **Edz(in)o** | Yang Zillie (en)    vd |
| **Infanoj** | Zhang Haiwei (ast)   vd |
| Profesio |
| **Okupo** | politikisto   vd |
|

|  Postenoj |
| --- |
| Postenoj | konsiliano de la Nacia Politika Konsilio de la Popola Respubliko Ĉinio   vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Ĵang Guotao**, *Zhang Guotao* (26a de Novembro, 1897 – 3a de Decembro, 1979), aŭ **Ĉang Kuo-tao**, estis fonda membro de la Komunista Partio de Ĉinio (ĈKP) kaj rivalo de Mao Zedong. Dum la 1920-aj jaroj li studis en Sovetunio kaj iĝis grava kontakto kun la Kominterno, organizante kunlaboran movadon en Unuigita Fronto de la ĈKP kun la Kuomintango. En 1931, post la Partio estis forigita el la urboj, li establis la E-Ĝu-Ŭan Soveton.

Mao Zedong kun Ĵang Guotao en Janan, 1937.
Kian liaj armeoj estis forigitaj el la regiono, li aliĝis al la Longa Marŝado sed perdis konfliktan lukton por la partia estreco en kiu venkis Mao Zedong. La armeoj de Ĉang iam faris diferencan vojon disde tiu de Mao kaj estis akre atakitaj de lokaj fortoj en Gansuo. Kiam liaj venkitaj fortoj finfine alvenis al kuniĝo kun Mao en Janan, Ĉang plue perdis sian defion al Mao, kaj lasis la partion en 1938. Ĉang finfine retiriĝis al Kanado, en 1968. Li iĝis kristano tuj antaŭ sia morto en Toronto, Ontario, en 1979. Liaj memoroj havigas valorajn kaj rektan informaron pri sia vivo kaj pri la historio de la Komunista Partio.

## Notoj

## Bibliografio

* Chang Kuo-t'ao, *The Rise of the Chinese Communist Party* (Lawrence: University Press of Kansas, 1971).
* Tony Saich, eld. kun kontribuo el Benjamin Yang, *The Rise to Power of the Chinese Communist Party: Documents and Analysis* (Armonk, N.Y.: M.E. Sharpe, 1996 (ISBN 1-56324-154-4)).
* Benjamin Yang (Bingzhang Yang), *From Revolution to Politics: Chinese Communists on the Long March*. (Boulder: Westview, 1990; 338p. (ISBN 0-8133-7672-6)).
* Bill Schiller, "The man who could have been Mao", *The Toronto Star*, 26a de Septembro, 2009. . Surbaze en Chang Jung, Jon Halliday, *Mao The Unknown Story* (2005).