Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Maui

| Maui |
| --- |
|  |
| vulkaninsulo, insulo [+] |
|

|  Ĝemelurboj |
| --- |
| Funchal, Fukujama, Manilo, Hajkoŭo [+] |

 |
|

---

 |
| Akvejo | Pacifiko |
|

---

 |
| Supermara alteco | 10 023 m [+] |
| Koordinatoj | 20° 46′ N, 156° 16′ U (mapo)20.770239-156.268158
  |
| Plej alta punkto | Haleakalā [+] |
| Akvokolektejo | 1 883 km² (188 300 ha) [+] |
| Areo | 1 883 km² (188 300 ha) [+] |
| Loĝantaro | 144 444 [+] (2010) |
| Horzono | UTC−10:00 [+] |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Maui (Havajo)DEC |

 |
|  |
| Maui |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Maui** [+] |
|  |

Satelita bildo el Landsat de Maui. La malgranda insulo sudokcidente estas Kahoolawe.
Situo en la ŝtato de Havajo.
Kahakuloa
La insulo de **Maui** (prononce m|aʊ|.|iː; en havaja: ˈmɐuwi.)
estas la dua plej granda el la Havajaj Insuloj nome kun areo de 1,883 km² kaj tiele la 17a plej granda insulo en Usono. Maui estas parto de la Subŝtato de Havajo kaj estas la plej granda el la kvar insuloj de la Kantono Maui, pli granda ol Molokai, Lanai, kaj la neloĝata Kahoolawe. En 2010, Maui havis populacion de 144,444, nome la tria plej alta en Havajo, post Oahu kaj Havajo. Kahului estas la plej loĝata loko (CDP) en la insulo kun populacio de 26,337 en 2010 kaj estas la komerca kaj financa kerno de la insulo. Wailuku estas la sidejo de la kantono Maui kaj estas la tria plej granda CDP en 2010. Aliaj gravaj lokoj estas Kihei (inklude Wailea kaj Makena en la Urbo Kihei CDP, kiu estas la dua plej loĝata CDP en Maui); Lahaina (inklude Kaanapali kaj Kapalua en la Urbo Lahaina CDP); Makawao; Paia; Kula; Haiku kaj Hana.

## Geologio

## Klimato

## Historio

## Disvolvigo

## Ekonomio

## Turismo

## Notoj
# Havaja erupcio

Lafa fontano de tipo *pahoehoe*.
**Havaja erupcio** estas relative trankvila vulkana erupcio, nomita laŭ erupcioj de vulkanoj sur Havaja insularo. Ĉefaj montroj de tiu ĉi erupcio estas trankvila elfluo de maldensaj lafoj, plimulte de bazalta konsisto, kun malalta enhavo de solvitaj gasoj kaj alta temperaturo (super 100 °C). Dum tiaj ĉi erupcioj estas ankaŭ tre malalta enhavo de emisiita cindro kaj polvo.

Ofta formo de firmiĝintaj lafaj fluoj estas diversaj langoj, sulkoj aŭ tavolitaj fluoj. Danke al sia malalta viskozeco superanta vulkana formo estas ŝilda vulkano.

## Vidu ankaŭ

* Listo de vulkanoj
* Tipoj de vulkana erupcio
# Papuoj

| Papuoj |
| --- |
|  |
|  |
|  |
| **etno** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
|  |

Jalio de la valo Baliem.
La **Papuoj** estas la originaj loĝantoj de la insulo Nov-Gvineo kaj kelkaj najbaraj insuloj. Ili vivas dise trans du landoj; Indonezio (provincoj de Papuo kaj Okcidenta Papuo, antaŭ 2000, Irian Jaya) kaj Papuo-Nov-Gvineo. Krome pro elmigrado Papuoj vivas ankaŭ en la okcidenta mondo, precipe en Nederlando.

En la indonezia parto estas tre diversaj popoloj aŭ apartaj triboj foje nur kun centoj da membroj, inter kiuj la jenaj: danioj, jalioj, kimjaloj, korovajoj, kombajoj, kopkakaoj, asmatoj, damaloj kaj aliaj.
# Puncak Jaya

| Puncak Jaya (Carstensz-piramido) |
| --- |
| la pinto de la Carstensz-piramido |
| **monto** |
| Alteco | 4 884 m |
| Situo | Indonezio (okcidenta Papuo) |
| Montaro | Maoke (montoĉeno Sudirman) |
| Geografia situo | 4° 5′ S, 137° 9′ O (mapo)-4.0788888888889137.15833333333
  f4 |
|

|  |
| --- |
| Puncak Jaya (Carstensz-piramido) (Molukoj-Papua)DEC |
| Situo de Puncak Jaya (Carstensz-piramido) |

 |
|

|  |
| --- |
| Puncak Jaya (Carstensz-piramido) (Indonezio)DEC |
| Situo de Puncak Jaya (Carstensz-piramido) |

 |
|
Puncak Jaya (Carstensz-piramido) |
| Unua grimpo | la 13-an de februaro 1962 fare de Heinrich Harrer, Philip Temple, Russel Kippax kaj Albert Huizenga |
| Rimarko | Plej alta monto de Indonezio |
|  |

La monto **Puncak Jaya** (indonezie, "venka pinto", prononco "[ˈpʊntʃak ˈdʒaja]" aŭ en pli simpla literumo "punĉak ĝaja") aŭ **Carstensz-piramido** per alteco de 4884 metroj estas la plej alta monto de Oceanio kaj estas la plej alta monto inter la montaroj Himalajo en Azio kaj Andoj en Ameriko.

La monto situas rekte apud la plej granda monda minejo pri oro, la *Grasberg-minejo* en okcidenta Papuo, la okcidenta, al Indonezio apartena parto de la insulo Novgvineo. La montopinto apartenas al la montoĉeno de Sudirmanoj, kiu estas parto de la montaro Maoke. Tiu montaro ekestis pro la subŝoviĝo de la pacifika tektona plato sub la aŭstralian.

La sciencistoj disputas pri tio, ĉu la monto vere konsidereblas "la plej alta monto de Aŭstralio kaj Oceanio". Politike la monto apartenas al la ŝtato Indonezio, kiu konsideriĝas parto de Azio. La monto tamen troviĝas sur la aŭstralia kontinenta maso kaj geologie ne konsidereblas parto de Eŭrazio.

Sian nomon *Carstensz-piramido* la monto havas laŭ la nederlanda navigisto kaj malkovrinto *Jan Carstensz*, kiu unuafoje priskribis ĝin dum la jaro. Unuafoje grimpe konkeris ĝin la 13-an de februaro 1962 la montogrimpistoj Heinrich Harrer, Philip Temple, Russel Kippax kaj Albert Huizenga.

satelita bildo de la monto, maldekstre sube la Grasberg-minejo
El la "Sep Montopintoj", la poe plej altaj montopintoj de la sep kontinentoj, la monto *Punĉak Ĝaja* estas inter la plej malfacile grimpeblaj, kvankam ĝi estas kompare ne tre alta. El montogrimpa perspektivo la perpieda konkero pli malfacilas ol tiu de la montoj Everesto aŭ McKinley. En plej multaj tagoj jam dum la frua antaŭtagmezo la monto kovriĝas en densa nebulo, kaj tre ofte intense pluvas. Tre malmultas la momentoj, kiam eblas foti la monton antaŭ sennuba ĉiela fono.

|  |  |
| --- | --- |
| glacio montopinte dum 1936 | glacio montopinte dum 1972 |

## Vidu ankaŭ

* Listo de la plej altaj montoj de ĉiu lando
* Aŭstralia kontinento
# László Cseh (filo)

| **László Cseh** |
| --- |
|  |
| Persona informo |
| **Naskiĝo** | 3-an de decembro 1985 (1985-12-03) (40-jaraĝa) en Budapeŝto |
| **Lingvoj** | hungara |
| **Ŝtataneco** | Hungario   |
| **Alma mater** | Teĥnika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto   |
| Familio |
| **Patro** | László Cseh (patro)  |
| Okupo |
| **Okupo** | naĝisto   |
| TTT |
| **Retejo** |  |
|  |

**László Cseh** [lAslO ĉe], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Cseh László** estas hungara naĝisto, kvinfoja olimpiano, dufoja mondĉampiono. Lia patro estis László Cseh (patro).

László Cseh en 2012 (maldekstre)
László Cseh naskiĝis la 3-an de decembro 1985 en Budapeŝto.

## Biografio

László Cseh maturiĝis en gimnazio en sia naskiĝurbo en 2004, poste li studis en Teknikuniversitato de Budapeŝto. Li havis edzinon. Li ricevis ŝtatajn premiojn inter 2004-2016.

### Sporta kariero

László Cseh aĝis 4, kiam li lernis naĝi. Ĝis 2014 li estis naĝisto en ĉefurba sportklubo, poste en Eger. Liajn pli bonajn rezultojn ofte baris malsanoj (astmo, ostorompiĝo). Li estis hungara ĉampiono 112-foje inter 2001-2021. Li estis olimpiano en Hungario en la Somera Olimpiko 2004, Hungario en la Somera Olimpiko 2008, Hungario en la Somera Olimpiko 2012, Hungario en la Somera Olimpiko 2016 kaj Hungario en la Somera Olimpiko 2020 kun po 2 arĝentaj kaj bronzaj medaloj, krome en mondĉampionumoj li estis la unua en 2005 kaj 2015. Li finis sian aktivan sportan karieron en 2021.

## Memorigiloj

* naĝejo en Törökbálint prenis la nomon "Cseh László" en 2021

## Fontoj

* hungarlingva biografio kun fotoj Arkivigite je 2023-01-17 per la retarkivo Wayback Machine
* hungarlingva biografio kun fotoj Arkivigite je 2023-01-17 per la retarkivo Wayback Machine
* hungarlingva biografio kun foto
* datenoj kun foto

## Referencoj
# Divalo

Tipa olea lampo dum Divalo.
**Divalo** (hindie दीवाली [diivaalii], kutime literumata "Diwali" en la angla) estas unu el la plej gravaj festoj de Barato.

La vorto devenas de sanskrita vorto "Dipawali", kiu estas la kunmeto de la vortoj "Dip" (lampo) kaj "wali" (aro). En la bengala lingvo, tio estas "Dipawali", sed en la hindia tio estas "Dewali" aŭ kelkloke "Diwali". Pluraj lingvoj transprenis ĝin kiel "Dipavali".

La festo okazas en la monato de *Aŝvin* (ankaŭ nomata *Aŝvajuĝa*) de la hindua kalendaro. Laŭ la gregoria kalendaro tio estas inter mezoktobro kaj meznovembro. Divalo estas oficiala feriotago en Barato, Birmo, Gujano, Fiĝioj, Malajzio, Maŭricio, Nepalo, Singapuro, Srilanko, Surinamo, kaj Trinidado kaj Tobago.

Oni metas vicojn da lampoj sur la fenestraj bretoj kaj sur la dommuroj pro diversaj kialoj:

* memore al la loĝantoj de la urbo Ajodhjo, kiuj metis lampojn por montri la vojon al la dio Ramo, kiu revenis post la mortigo de la demono Ravano
* memore al la mortigo de la demono Narakasura de la dio Kriŝno
* kaj trie—tute malsimile al la antaŭaj du kiuj temas pri la detruo de la Malbono—por montri la vojon al la diino de riĉeco Lakŝmi, por ke ŝi facile eniru la hejmon

Ankaŭ festas la tagon la ĝajnoj kaj la siĥoj. Mahaviro, la fondinto de Ĝajnismo, atingis nirvanon en tiu tago. En la tago Divalo en 1577, oni metis en la urbo Amritsar la fondŝtonon de la Ora Templo—la plej sankta templo de la sikhoj. Kaj en tiu tago en 1619 estis liberigita de malliberejo la sesa guruo de la sikhoj Hargobind Singh [sing].

Krom la lampoj, Divalo estas markita per interŝanĝo de dolĉaĵoj. Oni eksplodigas fajraĵojn por forigi malbonajn spiritojn. Dum Divalo oni ankaŭ komencas novajn komercajn entreprenojn.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Bondezirkartoj, kiujn la baratanoj intersendas okaze de divali angle
* Diwali Arkivigite je 2008-02-20 per la retarkivo Wayback Machine angle
# Ĉinoj en Rusio

| Ĉinoj en Rusio |
| --- |
| **etna komunumo** |
| **Rusianoj** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
|  |

**Ĉinoj en Rusio** estas relative eta etna grupo, kiu oficiale nombris 39 483 homojn laŭ la censo de 2002. Tamen ĉi tiu cifero estas pridisputata, kun la Komisiono pri Transoceanaj Ĉinaj Aferoj de la Respubliko Ĉinio, kiu asertas pri 998 000 en 2004 kaj 2005. Rusiaj demografoj ĝenerale akceptas ciferojn inter 200 000 kaj 400 000 en 2004. Provizoraj migradoj kaj navedaj komercoj farataj de ĉinaj komercistoj estas plej multaj en la For-orienta Federacia Regiono, sed la plej multaj iras tien kaj reen trans la limo sen ekloĝi en Rusio. La ĉina komunumo en Moskvo havas pli altan proporcion de longdaŭraj loĝantoj.

## la Rusia Imperio

Liu Junzhou (劉峻周) de Ningbo, Ĝeĝjango estis invitita instali tean plantejon en Kartvelio (tiam parto de la Rusia Imperio) en 1893. Ĉi tiu foto de li estis farita inter 1905 kaj 1915 de Sergej Miĥajloviĉ Prokudin-Gorskij.
Sovetia ĉinlingva ĵurnalo en la Latinxua Sin Wenz alfabeta skribo. 1930.
Ĉina manifestacio en 1932 en Moskvo kontraŭ japana agreso en Ĉinio.
## Referencoj
# Antsirabe

| Antsirabe |
| --- |
|   |
| urbo  urbego  komunumo de Madagaskaro   vd |
|  |
| Blazono |
| Administrado |
|

|  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Stavanger  Vacoas-Phoenix  Montluçon   vd |

 |
| Demografio |
| **Loĝantaro** | 265 018  (2018) [+] |
| **Loĝdenso** | 1 994 loĝ./km² |
| Geografio |
| **Geografia situo** | 19° 52′ S, 47° 2′ O (mapo)-19.86666666666747.033333333333
  [+] |
| **Alto** | 1 500 m [+] |
| **Areo** | 132,94 km² (13 294 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC+03:00 [+] |
|

|  |
| --- |
| Antsirabe (Madagaskaro)DEC |
| Situo de Antsirabe |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto |
|  **Vikimedia Komunejo** Antsirabe [+] |
|  |

**Antsirabe** estas grandurbo de Madagaskaro. Ĝi estas la tria plej granda urbo en Malagasio kaj administra centro de la regiono Vakinankaratra en la provinco Antananarivo. La loknomo signifas: "la loko de multe da salo". Antsirabe situas je alteco de ĉirkaŭ 1500 m kaj tial la klimato en la urbo estas malvarmeta. Antsirabe estas la plej malvarma urbo en Malagasio atingante 0°C vintre.

La urbo havas varmakvajn fontojn kaj varmajn banojn, kiuj estis aparte popularaj en la 19-a jarcento. Ne malproksime de Antsirabe situas lago de vulkana origino (Tritriva).

## Bazaj informoj

* koordinatoj: ﻿ / ﻿ (mapo)
* loĝantaro: pli ol 257 163 (2014)
* Telefonkodo:
* Supermara alteco: 1540 m
* Horzono: UTC + 3

## Situo

Antsirabe situas sur altebenaĵo en centro de la lando.

## Historio

Antsirabe estis fondita fare de norvegaj misiistoj, ĉar ili trovis la lokon bona laŭ klimata vidpunkto. La nomo de la urbo tradukiĝas kiel "loko kie estas multe da salo".

Ekde la 19-a jarcento oni profitas la termalan fonton. La baldaŭa fervojo helpis evoluon de la urbo.

## Trafiko

Antsirabe havas flughavenon kaj fervojan kaj vojan kontaktojn al la ĉefurbo. Nuntempe la fervojo liveras nur varojn. De la banurbo ĝis la fervoja stacidomo, kiu malfermiĝis en 1923, estis konstruita larĝa avenuo kun bone prizorgita verda strio.

## Turismo

Malgraŭ ke Antsirabe estas la plej industria areo en Malagasio, la urbo mem havas puran aeron ĉar ĝi ne havas multe da trafiko. Estas multaj butikoj. Bicikli estas tre bona transportilo en ĉi tiu urbo. La urbo ne estas tro granda, do eblas ĉirkaŭiri ĝin per biciklo. Tial, turismo en ĉi tiu urbo multe kreskantas. Estas multaj hoteloj.

## Vidindaĵoj

* altega monumento pri la sendependeco en la mezo de la urbo.
* romkatolika katedralo
* hotelo kun banejo
* stacidomo

## Klimato

Toamasina havas tropikan klimaton, sed pro la alteco estas tre freŝa vetero.

## Ĝemelurboj

* Stavanger, Norvegio, 2010
* Vacoas-Phoenix, Maŭricio
* Montluçon, Francio, 2010

## Bildgalerio

* Banloka hotelo en Antsirabe
* Vido en Antsirabe
* Vojo en Antsirabe
* Lago Tritriva
* Stacidomo en Antsirabe

## Fontoj

Angla kaj malagasa lingvoversioj de Vikipedio
# Usona Agentejo por Internacia Evoluo

| Usona Agentejo por Internacia Evoluo |
| --- |
| United States Agency for International Development (USAID) |
|  |
|  |
| **sendependa agentejo de Usona registaro**  |
| Komenco | la 3-an de novembro 1961 |
| Antaŭe | Administrejo de Ekonomia Kunlaborado vd |
| Geografia situo | 38° 53′ 39″ N, 77° 1′ 52″ U (mapo)38.8941-77.0312 |
| Lando*j* | Usono vd |
| Sidejo | Vaŝingtono |
| Adreso | Ronald Reagan Building, Washington, DC 20523-10001300 Pennsylvania Ave., N.W. |
|

|  |
| --- |
| United States Agency for International Development (USAID) (Centra Vaŝingtono)DEC |

 |
|
Usona Agentejo por Internacia Evoluo |
| Tipo | ŝtata evoluhelpa agentejo |
| **Fondinto*j | John F. Kennedy vd |
| **Lingvoj** |
angla |
| **Filioj** | United States Foreign Disaster Assistance (en)  Office of Inspector General, U.S. Agency for International Development (en)  USAID Bureau for Africa (en)  Office of Women in Development (en)  (1974–) Development Credit Authority (en)  (1999–2019)  vd |
| **Posedatoj** | ZunZuneo (en)   vd |
| Retejo | usaid.gov |
|  |

La **Usona Agentejo por Internacia Evoluo** (angle United States Agency for International Development, **USAID**) estas usona registara agentejo ĉefe respondeca pri la administrado de civila (do ne armea/milita) eksterlanda helpo. Responde al la promeso de la usona prezidanto Barack Obama de 2013 "kuniĝi kun niaj aliancanoj por elradikigi ekstreman malriĉecon en la venontaj du jardekoj," USAID deklaras la mision "kunlabori por fini ekstreman malriĉecon kaj antaŭenigi stabilajn, demokratiajn sociojn, per tio ankaŭ antaŭante la sekurecon kaj prosperon de Usono". USAID agadas en Afriko, Azio, Latinameriko kaj orienta Eŭropo.

La usona prezidanto John F. Kennedy kreis la agentejon el pluraj antaŭaj ŝtataj agentejoj en 1961 per plenuma ordono, por starigi evoluhelpajn programojn en la areoj rajtigitaj de la Usona Kongreso per la "leĝo pri asisto al fremdaj landoj" (*Foreign Assistance Act*). [4] La Kongreso ĝisdatigas ĉi-tiun rajtigon tra ĉiujaraj mondonaj leĝoj (*funds appropriation acts*) kaj laŭnecese per pliaj leĝoj. Kvankam teknike sendependa federacia agentejo, USAID agadas en proksima kunlaboro kun kaj nome de la ekstera politiko gvidata de la Prezidanto de Usono, la Usona Sekretario de Ŝtato, kaj la Usona Nacia Sekureca Konsilio.

## Rilatoj al Esperanto

Inter la kunlaborantoj en la centra oficejo de USAID estas la esperantisto Joseph Truong, usonano de vjetnama deveno, kiu de 1997 ĝis 1999 estis la prezidanto de TEJO.
# Kurzo

Kurzevoluo utilas por la konverto inter eŭro kaj dolaro (ekde 1999)
**Kurzo** estas la prezo de la monunuoj (valuto) kaj valorpaperoj (akcio, obligacio). La kurzo de valutoj kaj devizoj povas esti merkate aŭ ŝtate determinita (ĉefe en la iamaj nekapitalismaj landoj). La ŝtata kurzo estas fiksa, la merkata kurzo ŝanĝiĝas ĉirkaŭ la prezocentro laŭ influo de postulo kaj oferto sur la devizomerkato. La prezocentro estis dum la uzo de la valuta oroenhavo la rilato inter la oficialaj oroenhavoj. Post finiĝo de la oroenhava komparo, la prezocentron difinas la merkato.

Modernaj ŝtatoj ofte permesas la valutan kurzon nur en difinita zono. Se la kurzo ŝajnas trapaŝi tiun kurzolimon, la ŝtato intervenas ĉefe per la Centra banko. Tiam la ŝtato aĉetegas fremdan valuton kontraŭ la propra (do vendas propran valuton sur la merkato, estiginte abundon je ĝi, malaltigante ties kurzon) aŭ vendegas fremdan valuton kontraŭ la propra (do reaĉetas propran valuton tiel altigante ties kurzon per malabundigo de ties ĉeesto surmerkate).

La valuto hodiaŭ jam povas ŝanĝiĝi inter larĝa linio (zono) kaj oni nomas tiun valuton „ŝvebanta valuto” kaj tian ekonomian politikon „valutoŝvebigo”.

La kurzo de la valorpaperoj ŝanĝiĝas same je influo de la merkataj efikoj. La centro de la balanciĝo estas la kapitaligita valoro de la valorpapera profito je merkata intereza procento (tio estas, ke akcio, profitante dividendon de 20 USD ĉe ĉ. 5 % merkata intereza procento reprezentas kapitalon de 400 USD. Ĉe akcioj, kiuj ja ne havas antaŭdifinitan renton, ne nur la aktuala dividendo gravas por la kurzo, sed ankaŭ la atendita kurzo-evoluo, kiu ree reflektas la atenditan dividendon en (eble ankaŭ tre fora) estonto.

Oni notas la kurzon de la akcioj en absoluta sumo, la obligacion en procentoj.

En la iamaj socialismaj landoj ekzistis ofte dutipa kurzo: unu kurzo por la komercado, unu por la nekomercaj aferoj (vojaĝo). En la iamaj socialismaj landoj la valutokurzoj estis fiksaj kaj ne reprezentis la veran valoron. La ŝtato iom post iom ŝanĝis la kurzojn.

## Referencoj
# Theobroma cacao

| Kiel legi la taksonomion**Theobroma cacao** |
| --- |
|  |
|  Theobroma cacao |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno: | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio: | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso: | Dukotiledonaj *Magnoliopsida*  |
| Ordo: | Malvaloj *Malvales*  |
| Familio: | Malvacoj *Malvaceae*  |
| Genro: | *Theobroma*  |
| Specio: | *Theobroma cacao* L., 1753 |

 |
|  |
| Kultivataj varioj |
| * Criollo
* Forastero (la pli produktata)
* Trinitario (hibrido de la du antaŭaj)
 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Theobroma cacao  |

 |
|  |

Theobroma cacao (esperante: **kakaoarbo**) estas arbo en la familio de malvacoj.

Oni preparas per ĝiaj semoj (la kakaofaboj) kakaopulvoron kaj ĉokoladon.

## Priskribo

Fruktoj de kakaoarbo sur ĝia trunko
Frukto kun ĝiaj faboj (semoj)
*Theobroma cacao* (laŭlonge tranĉita frukto) - Muzeo de Tuluzo
Ĝi estas malgranda arbo, kiu altas de 5 ĝis 8 m. Ĝi povas produkti fruktojn post kvar jarojn kaj vivi kvin-dek jarojn.
Ĝiaj floroj kreskas senpere sur la trunko aŭ branĉoj. Ĝiaj fruktoj estas kapsuloj pinte ovoidaj, lignecŝelaj, kies 5 kameroj enhavas semojn po pluraj.

## Disvastiĝo kaj biotopo

La origino de ĉi tiu specio estas probable la Amazona regiono (supra baseno de la Amazona Rivero) kaj inkludas landojn kiel Kolombio, Ekvatoro, Peruo, Bolivio kaj Brazilo, specife kie naskiĝas la Napo, Putumajo kaj Kaketao, flankriveroj de la Amazono. Ĉi tiu regiono estas tiu, kie okazas la plej granda variado de la specioj. Ĝi disvastiĝis de Sudameriko al Meksiko, sed oni ne scias ĉu ĝia disvastiĝo okazis nature aŭ kun helpo de homoj. Restas mistero, kiel ĝi atingis Centr-Amerikon, kie ĝi estis kultivita dum almenaŭ 3 000 jaroj. En Meksiko ĝi kultiviĝas en varmaj kaj tre humidaj regionoj de Tabasko al Ĉiapaso. Ĝi estis enkondukita al la afrika kontinento, kiu nuntempe respondecas pri 60% de la tutmonda produktado.

## Referencoj
# Puertorika Fosego

| Puertorika Fosego |
| --- |
| Loko de la Puertorika Fosego—United States Geological SurveyLoko de la Puertorika Fosego—United States Geological Survey |
| profunda submara fosego [+] |
|

---

 |
| Supermara alteco | 8 376 m sub la marnivelo [+] |
| Koordinatoj | 19° 50′ 9″ N, 66° 45′ 16″ U (mapo)19.835833333333-66.754444444444
  [+] |
|

---

 |
| Longo | 800 km (497 mi) |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Puertorika Fosego (Atlantika oceano)DEC |

 |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Puertorika Fosego (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |
| Perspektiva vido de la margrundo de la Atlantika Oceano kaj de la Kariba Maro. La Malgrandaj Antiloj estas en pli malsupra maldekstro kaj Florido en supra dekstro. La purpura margrundo centre de la vido estas la Puertorika Fosego, nome plej profunda parto de Atlantika Oceano kaj de Kariba Maro. |

 |
|  |

La **Puertorika Fosego** (angle *Puerto Rico Trench*) estas oceana fosego situanta ĉe la limo inter la Kariba Maro kaj la Atlantika Oceano. La fosego estas asocia kun kompleksa transiro inter la subdukcia zono de la Malgrandaj Antiloj sude kaj la ĉefa transforma faŭlto aŭ plata limo, kiu etendas okcidenten inter Kubo kaj Hispaniolo tra la Kajmana Fosego al la marbordo de Centrameriko. Sciencaj studoj konkludis, ke tertremo okazanta laŭlonge de tiu faŭlta zono povus generi gravan cunamon.

La insulo Puerto-Riko kiu kuŝas tuj sude de la faŭlta zono kaj de la fosego, suferis cunamon tuj post la tertremo de 1918. La fosego estas 800 km longa kaj havas maksimuman profundon de 8 648 m aŭ 5 373 mejloj ĉe Fosego Milwaukee, kiu estas la plej profunda punkto en la Atlantika Oceano kaj la plej profunda punkto for de la Pacifika Oceano.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Sound Waves 03 USGS Arkivigite je 2016-12-11 per la retarkivo Wayback Machine
* Sound Waves 04 Arkivigite je 2005-02-18 per la retarkivo Wayback Machine
* Woods Hole USGS Arkivigite je 2005-03-14 per la retarkivo Wayback Machine
* Puerto Rico Seismic Network
# Markolo Belle Isle

| Markolo Belle Isle |
| --- |
|  |
| markolo [+] |
|

---

 |
| Akvejo | Sankt-Laŭrenca Golfo, Atlantiko |
| Koordinatoj | 51° 30′ 0″ N, 56° 30′ 0″ U (mapo)51.5-56.5
  |
|

---

 |
| Longo | 125 km (78 mi) |
| Larĝo | inter 15 ĝis 60 km |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Markolo Belle Isle (Sankt-Laŭrenca Golfo)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Markolo Belle Isle (Norda Atlantiko)DEC |

 |
|  |
| Markolo Belle Isle |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Strait of Belle Isle** [+] |
|  |

La **Markolo de Belle Isle** (IFA /bɛl ˈaɪl/ bel EYEL) (angle *Strait(s) of Belle Isle* aŭ *Labrador Straits*, france *Détroit de Belle Isle* [detʁwa d(ə) bɛl il]) estas markolo en orienta Kanado kiu apartigas la Labradoran duoninsulon de la insulo Novlando, kaj ligas la Golfo Sankt-Laŭrenco kun la Atlantika Oceano. Tiu ĉi markolo estas parto de la plej mallonga itinero inter la Grandaj Lagoj kaj Eŭropo .

La markolo estas proksimume 125 km longa. Ĝia larĝo varias inter 15 kaj 60 km. Vintre parto de la markolo estas kovrita de glacio.

La nomo de la markolo ricevis al ĝi de la nomo de la insulo Bell situanta ĉe la buŝo de la markolo.

La akvoj de la malvarma Labradora Marfluo plilongigas la konservadon de la glacikovraĵo en la markolo, limigante la navigacian sezonon al la periodo de junio ĝis novembro.

## Priskribo

Ŝipado tra ĉi tiu markolo povas esti tre danĝera pro fortaj tajdaj fluoj kaj ilia interago kun la Labradora Marfluo. Krome, glaciflosaĵoj drivas tra la Belle Isle Strait 8 ĝis 10 monatojn jare . Veterkondiĉoj povas ŝanĝiĝi tre rapide. Fortaj ventoj kaj nebulo estas oftaj ĉi tie. La Kanada Marborda Gardistaro konservas ŝipan gvidsistemon por malhelpi koliziojn. La plej mallarĝa parto de la markolo estas markita de la lumturo de Point Amour.

Sur la norda flanko de la vojo estas la iama eŭska balenkapta bazo de Red Bay. La regiono estas ekologie grava pro ĝiaj fiŝoj kaj marbirdaj populacioj.

Belle Isle Strait estas la tria kaj plej norda elirejo de la Golfo de Sankta Laŭrenco, kune kun Markolo Cabot kaj la Markolo de Canso. Ĝi estas do parto de la Marvojo Sankt-Laŭrenco.

La nomo de la markolo rilatas al la insulo Belle Isle, kiu situas ĉe sia orienta fino kaj proksimume egaldistanca de Table Head en Labradoro kaj Cape Bauld en Novlando.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Ekoregionoj de la markolo de Belle Isle
* Monda VTSa Gvidilo Arkivigite je 2016-06-01 per la retarkivo Wayback Machine