# Unitariismo

| Unitariismo |
| --- |
|  |
| **religia subgrupo religio**  |
| **protestantismo** |
|  |

**Unitariismo** estas tiu branĉo de la kristanismo kiu, ne akceptas la dogmon pri triunuo (kontraŭtriunuismo); kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio.

Kristanaj (bibliaj) unitarianoj kredas, ke Jesuo estis granda homo kaj profeto de Dio, eble eĉ supernatura estaĵo, sed ne Dio mem. Ili kredas, ke la Biblio kaj la instruoj de Jesuo ne sugestas la ekziston de triunua Dio, kaj ili ne kredas je la dieco de Jesuo. Ili ankaŭ malakceptas kelkajn aliajn kristanajn doktrinojn, inkluzive de prapeko, antaŭdestino, kaj la neeraripovo de la Biblio. Kristanaj unitarianaj vidpunktoj estas konsiderataj herezoj de katolikismo kaj de plej multaj protestantaj eklezioj kiel ekstremo de la Reformacio, ofte pridemande ĝian kristanan karakteron.

## Nomo

La nomo Unitarismo devenas de la latina vorto "unitas" (= unueco, nedividita stato). La ​​termino emfazas la nedivideblan unuecon de Dio kontraste al la kristana doktrino de la Triunuo.

## Historio

### Antikva epoko kaj Mezepoko

La konflikto inter unitariistoj kaj triunuistoj komenciĝis frue en la historio de la kristanismo. Jam dum ĝiaj plej fruaj jarcentoj aperas unitariismaj skoloj kiel la arianismo kaj la adoptismo. La arianisma eklezio havis dum pluraj jarcentoj fortan pozicion precipe inter la gotoj, kaj la klasikan gotan biblitradukon faris la ariano Wulfila.

### Refomacio

Fausto Sozzini estis itala teologo, kiu helpis difini Unitariismon kaj ankaŭ servis la Polan Frataron.
Laŭ la Reformacio de la 16-a jarcento, kiu faris la Biblion la sola fonto de kredo, multaj homoj prezentis la instruon, ke la dogmo de la Triunuo ne troviĝas en la Evangelioj. Tiel ekestis la kontraŭ-triunismaj movadoj, kiuj malakceptis la doktrinon, ke ekzistas tri personoj en Dio, kiel absurdan. Tamen, tiuj, kiuj konfesis tiajn doktrinojn, estis kruele persekutitaj kaj punitaj per morto kaj de la Romkatolika Eklezio kaj de la Protestantaj Eklezioj. Lutero mem kontraŭstaris la kontraŭ-triunisman movadon kaj rigardis la fondinton de Islamo, Mohamedon, kiel disĉoplon de la instruoj de la antikva Arius.

Moderna kontraŭ-triunisma scienco originis en Hispanio kun Michael Servetus kaj en Italio kun Gentilis (Giovanni Valentino Gentile), sed pro la Inkvizicio kaj la maltoleremo de la reformitaj eklezioj, ĝi ne povis disvastiĝi nek en sia devenloko nek en Okcidenta Eŭropo. Michael Servetus unue estis arestita de la Inkvizicio, poste, post kiam li sukcesis eskapi al Ĝenevo, li estis malliberigita de protestantoj, kondamnita kaj bruligita sur ŝtiparo (†1553). Gentilisto (Giovanni Valentino Gentile) ankaŭ estis ekzekutita en 1566.

Ili iris orienten pro persekutado: ili trovis rifuĝon en Pollando kaj Transilvanio. La fondinto de iliaj doktrinoj estis Lelio Sozzini (Socino, 1525–1552), kies vidpunktoj estis disvastigitaj en multaj verkoj fare de lia nevo, Fausto Sozzini (1539–1604). Li ankaŭ estis tiu, kiu unuigis la diversajn unitariismajn movadojn en Pollando en unu eklezion. La Socinianoj estis nomitaj laŭ la Sozzini.

### Pollando

Religioj en la Respubliko de la Pola Kronlando kaj de la Grandduklando Litovio en 1573 (ruĝaj punktoj indikas arianajn centrojn)
Giorgio Biandrata invitis Fausto Sozzini, nevon de Lelio Sozzini, en 1579, kiu poste, sub la protekto de la *Pax dissidentium*, fondis la Unitarianan Eklezion de la Socianoj, kun centro en Raków. Inter ĝiaj plej fruaj anoj estis italoj, kiuj serĉis rifuĝon en Pollando.

La Pola Frataro estis dissolvita de la Sejmo (pola parlamento) en 1658. Ili estis ordonitaj konvertiĝi al la Romkatolikismo aŭ forlasi Pollandon. La plej multaj iris al Transilvanio aŭ Nederlando, kie ili adoptis la unitarian nomon.

### Transilvanio

Ferenc Dávid tenante sian paroladon ĉe la Dieto de Torda (1568), en Hungara reĝlando (hodiaŭ Turda, Rumanio). Pentraĵo de Aladár Körösfői-Kriesch (1896).
Neniu klara spuro de kontraŭ-Trinitara opinio antaŭas la aperon de Giorgio Biandrata ĉe la transilvania kortego en 1563. Lia influo estis penita sur Ferenc Dávid (1510–1579), kiu estis sinsekve romkatolika, luterana, kalvinista, kaj fine kontraŭ-Trinitara. Kelkaj argumentas, ke la kresko de kontraŭ-Trinitara opinio en Transilvanio kaj Hungario eble parte ŝuldiĝis al la kreskanta islama influo de la tiama vastiĝanta Otomana Imperio.

En 1564, Dávid estis elektita de la kalvinistoj kiel "episkopo de la hungaraj eklezioj en Transilvanio", kaj nomumita kortega predikisto al Johano Sigismondo, princo de Transilvanio. Lia diskuto pri la Triunuo komenciĝis (1565) per duboj pri la personeco de la Sankta Spirito.

Lia antagonisto en publikaj disputoj estis la kalvinista gvidanto, Petro Melius (Episkopo de Debrecen 1558–1572); lia subtenanto estis Biandrata. Johano Sigismondo, adoptante la vidpunktojn de sia kortega predikisto, eldonis (1568) edikton pri religia libereco ĉe la Parlamento de Torda, kiu permesis al Davido (konservante sian ekzistantan titolon) transdoni sian episkopecon de la kalvinistoj al la kontraŭ-triuniistoj, dum Kolozsvár estis evakuita de ĉiuj krom liaj disĉiploj.

### Okcidento

Unitariana Preĝejo Newington Green en Londono, Anglio. Konstruita en 1708, ĉi tiu estas la plej malnova nekonformisma preĝejo en Londono ankoraŭ uzata.
Fine de la 18-a jarcento, preskaŭ cent jarojn post la malapero de la Polaj Fratoj, estis fonditaj unitariismaj eklezioj en Usono kaj Britio, kie ili ankoraŭ aktivas. La usona Universitato Harvard havis jam ĉe sia fondiĝo fortajn ligojn al la unitarianoj.

### Nuntempo

Unitaria Universalismo (1961) estas religia movado historie parenca al Unitariismo kai Universalismo. La anoj de Unitaria Universalismo rajtas havi malsamajn kredojn, sekve ne ĉiuj estas unitarianoj laŭ la teologia senco. La unitaria universalisma eklezio en Usono havas preĝejojn desegnitajn de la fama arĥitekturisto Frank Lloyd Wright, mem unitariano: la preĝejoj en Oak Park (antaŭurbo de Ĉikago), Ilinojo, kaj en Madison, Viskonsino.

## Tendencoj

Unitarisma penso en la moderna epoko povas esti grupigita en tri skolojn:

* Biblia Unitarismo ĉefe en Orienta Eŭropo,
* Raciisma Unitarismo ĉefe en Okcidenta Eŭropo
* Unitaria Universalismo () estas denaska en Ameriko.

### Biblia Unitarismo

"Dio estas Unu" (Egy az Isten) vitralo en unitarian preĝejo en Budapeŝto, Hungario
La baza dogmo de **Biblia Unitarismo** estas "Unu Dio!", tio estas, Dio estas unu estaĵo, konsistanta el la Patro. La Mesio estas la Filo de Dio, sed ne estas Dio mem, sed mortonta homo koncipita de la Sankta Spirito (kiu ne ekzistis antaŭ sia koncipiĝo kaj posta naskiĝo), kaj kiu poste ricevis senmortecon kaj dian naturon. Eĉ nun, Li ne estas Dio, sed ia ekzaltita homo. Bibliaj unitarianoj diferencas de raciismaj unitarianoj per tio, ke ili aliĝas al la principo de "Sola Scriptura" (nur la Skribo) kaj konsideras la Biblion inspirita, sed malakceptas biblian neeraripovon.
Inter aliaj, Ferenc Dávid, Lelio Sozzini, Fausto Sozzini, Isaac Newton, kaj John Locke reprezentis biblian unitarismon.

### Raciisma Unitariismo

La baza principo de **Raciisma Unitariismo** estas, ke Dio estas unu estaĵo, eliranta el la Patro. Jesuo ne estas la Filo de Dio, sed nur "bona kaj saĝa homo", kiu instruis al aliaj kiel vivi pli bone. Raciisma Unitarismo disvolviĝis el la germana raciisma movado de la 19-a jarcento. Ĝiaj anoj alproksimiĝis al religio el pure intelekta perspektivo: ili malakceptis ĉiujn miraklajn eventojn de la Biblio (inkluzive de la virga naskiĝo). Ili akceptis evoluajn ideojn, vidis kaj igis homojn vidi la "esencan bonecon de la homo", kaj forlasis la plej multajn kristanajn principojn. Unu el iliaj fondaj gvidantoj estis James Martineau (1805-1900). Malgraŭ iliaj multaj similecoj, raciisma Unitariismo ne povas esti konsiderata formo de diismo, ĉar ili kredas je persona diaĵo, kiu estas en rilato kun sia kreaĵo, dum deistoj vidas Dion kiel nepersonan forton, kiu estas malproksima de la kreaĵo.

### Unitaria Universalismo

**Unitaria Universalismo** malakceptas ajnan fiksan kredon, formulitan kredsistemon, kaj fakte povas esti konsiderata institucia kunfandiĝo de Unitarismo kaj universalismo en Usono. Plej multaj Unitaria Universalistoj hodiaŭ jam ne konsideras sin kristanoj, kaj tiuj, kiuj ne iris tiel malproksimen, ne faras iujn ajn postulojn pri unitariismaj aŭ triunuismaj kredoj preter tio, kion la individuo decidis por si mem. Krome, la CUUPS komunumoj de Unitariana Paganismo provas revivigi la "malnovan religion".

## Principoj de Kredo

Hodiaŭ, laŭ Unitariismo, religio estas senantaŭjuĝa, persona aliro al religio, kiu permesas vastan gamon da kredoj kaj duboj. Kvankam ĝi havas siajn radikojn en judismo kaj kristanismo, ĝi estas malferma al la spiritaj, kulturaj kaj intelektaj malkovroj de la tuta homaro. La centra ideo de Unitarismo estas certigi religian liberecon por ĉiuj individuoj. Laŭ ili, ĉiu havas fundamentan rajton respondece esplori la signifon de la vivo kaj tiri konkludojn el ili. Rezulte, Unitariismo ĝenerale povas esti konsiderata religio sen fiksa kredo. Pli malgrandaj, sed sufiĉe pli grandaj opinionioj inter la individuaj konsistigaj eklezioj povas esti observitaj, kiel montras, ekzemple, la doktrino de la Transilvania Unitariisma Eklezio Unitarianoj ĝenerale ne kredas je dogmoj, kaj ne kredas ke religia vero estas nepre, aŭ eĉ ĉefe, komunikita al individuoj per sanktaj skribaĵoj, sanktuloj, aŭ religiaj institucioj. Unitaranoj ne pretendas posedi veron, nek individue nek kolektive, sed ene de certa valorsistemo, ĉiu unitariano povas kredi kion li aŭ ŝi volas, tio estas, kion li aŭ ŝi sentas vera.

La ĉefaj principoj de tradicia Unitarismo:

* La unueco kaj nedividebla de Dio - ili ne agnoskas la kristanan diecon de la Filo (Jesuo) kaj la Sankta Spirito, tial ili estas kontraŭtrinitismaj. Ilia bildo de Jesuo similas al tiu de la Islamo religio - li estis profeto de Dio.

Aliaj **malakceptataj kristanaj kredoj**:

* dia revelacio – kvankam la Biblio estas inspirita de Dio, ĝi estis verkita de homoj kaj submetita al homa eraro,
* prapeko
* la senmakula koncipiĝo, virga naskiĝo, patrineco kaj ĉieleniro de Maria
* la korpa resurekto de la homo
* antaŭdestino
* ĉielo, purgatorio kaj infero
* la sakramentoj

Bapto estas nur ago de akcepto en la komunumon. Ne ekzistas sakramentoj.

Komunio (Sinjora Vespermanĝo) estas celebrata sub du koloroj, ĝis kvar fojojn jare (ĉe Kristnasko, Pasko, Pentekosto kaj la aŭtuna Danktago, kiu estas la lasta dimanĉo de novembro), kio estas nenio pli ol memorfesto de la lasta vespermanĝo.

La uzo de la kruco estas malpermesita. Ĝi ne estas simbolo de savo, sed prefere la ŝarĝo de la vivo.

### Kredo

Vaste disvastiĝinta hungara unitariisma Kredo (*verŝajne bazita sur la Apostola Kredo):*

*"Mi kredas je unu Dio, la kreinto de la vivo, nia providenta Patro."*
*Mi kredas je Jesuo, la plej bona Filo de Dio, nia vera instruisto."*
*Mi kredas je la Sankta Spirito.*
*Mi kredas je la misio de la Unitariisma Eklezio.*
*Mi kredas je la pardono de pekoj kaj eterna vivo.*
### Koncepto de Dio

La ĉefa dogmo de kristanaj unitaranoj estas, ke Dio estas strikte unu kaj nedividebla (*simile al la vidpunkto de judoj kaj islamanoj*).

Kontraste, la Unitaria Universalistoj kiuj aperis en la 20-a jarcento tenas tre diversajn kredojn, ampleksante preskaŭ ĉion de monoteismo ĝis politeismo, panteismo, kaj ateismo.

Kelkaj el ili estas kelkfoje organizitaj ĉirkaŭ ofte akceptita kredsistemo, kiel ekzemple la Transilvania Unitariisma Eklezio bazita sur Kristanaj kontraŭtriunuismaj principoj, dum la malgranda CUUPS bazita en Teksaso aliĝas al Paganismo.

### Enkarniĝoj

Unitariisma Kristologio povas esti dividita laŭ ĉu Jesuo supozeble ekzistis antaŭ sia homa ekzisto, sed ambaŭ vidpunktoj ĝenerale asertas, ke li ne estas enkarniĝo de Dio.

Hodiaŭ, la sufiĉe diversaj kredoj varias de la neo de enkarniĝo ĝis la kredo, ke ĉio kaj ĉiu estas enkarniĝo de Dio. Kelkaj kredas, ke Kristo estas la Filo de Dio, aŭ se ne la Filo, tiam la "Gvidisto".

### Origino de la Universo kaj Vivo

Ekzistas vasta gamo da ideoj kaj kredoj, sed la plej multaj kredas je la simbola klarigo de la Biblio kaj kredas, ke naturaj procezoj respondecas pri la origino.

### Post la Morto

Ekzistas sufiĉe diversaj kredoj ene de Unitariismo, sed plej multaj kredas, ke Ĉielo kaj Infero ne estas realaj, sed simbolaj lokoj. Kelkaj vidas ambaŭ kiel statojn de konscio, kiuj daŭras dum la vivo aŭ post la morto, kelkaj kredas je reenkarniĝo, kaj fine estas tiuj, kiuj neas la ekziston de la postvivo, konsideras ĝin nekonata, aŭ konsideras ĝin sensignifa, ĉar ili kredas, ke nur agoj en la vivo estas gravaj.

### Kial ekzistas Malbono?

Plej multaj ne kredas, ke la homaro heredis la prapekon de Adamo kaj Eva, aŭ ke Satano efektive ekzistas. Ili kredas, ke Dio estas bona kaj ke Li kreis la homaron esence bona, sed Li donis liberan volon kaj ke la neperfekta naturo de la homo foje rezultas en malmoraleco konduto. Ili ankaŭ havas diversajn kredojn. Kelkaj kredas, ke peko estas farata kiam persono apartigas sin de Dio. Kelkaj kredas je "karmo", signifante, ke vi rikoltas tion, kion vi semas. Aliaj kredas, ke peko estas parto de homa naturo kaj ke ĝiaj kaŭzoj estas esplorataj science per psikologio, sociaj sciencoj, ktp.

### Elsaviĝo

Ne ekzistas ĝenerale akceptita vidpunkto: iuj kredas je savo per la graco de Dio tra fido al Jesuo Kristo; aliaj kredas je bonfaroj kaj evitado de agoj, kiuj damaĝas aliajn, kiel la ŝlosilo al savo; multaj kredas, ke Dio estas bona kaj pardonanta, tiel ke ĉiuj estos savitaj; iuj kredas je reenkarniĝo kaj la bezono ekstermi personan avidecon, aŭ ke ĉiuj vivlecionoj devas esti lernitaj antaŭ ol klerismo aŭ elsaviĝo povas esti atingitaj; dum iuj trovas la tutan koncepton de elsaviĝo-klerismo sensignifa aŭ tute ne kredas je ĝi.

### Senmerita Sufero

Ne ekzistas ĝenerale akceptita vidpunkto. Plej multaj unitarianoj ne kredas, ke Satano kaŭzas suferon. Kristanstilaj eklezioj kredas, ke sufero estas parto de la plano de Dio, eĉ se ni ne tuj rekonas ĝin. Multaj ne kredas, ke ekzistas ia spirita kialo por suferado, kaj plej multaj provas helpi tiujn, kiuj bezonas ĝin, per humanisma aliro.

### Aktualaj Temoj

Ĉi tiuj aktualaj temoj ankaŭ estas dividitaj opinioj, ĉar ilia kredo baziĝas sur la rekono de diferencoj. Multaj havas konservativajn vidpunktojn, sed ĝenerale ili celas protekti la personan rajton elekti aborton, la rekonon de egaleco inter sekso kaj samseksemo, kaj eksgeedziĝon kaj regeedziĝon kiel personajn aferojn sen religiaj nuancoj. Ili subtenas la ekstermadon de malriĉeco, pacon kaj senperforton, kaj iniciatojn pri media protekto.

## Eklezioj

Blazono de la Transilvania Unitariisma Eklezio
### Karpata Baseno

En 2012, la Hungarlanda Unitariisma Eklezio kaj la Transilvania Unitariisma Eklezio kunfandiĝis kaj fariĝis la Hungara Unitariisma Eklezio.

### Usono

Unitaria Universalismo ekzistas kiel institucia eklezio en Usono.Ĝi formiĝis en Usono en 1961 per la kunfandiĝo de Unitarismo kaj universalismo.

## En Esperanto aperis

* **Unitarismo: Realigita Homaranismo**, de Rüdiger Eichholz.Eld. Esperanto Press, Onkville, 1959.

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Vere, la idealistaj kaj spiritaj temoj ĉiam trovis bonan adepton en la gastama domo de la Esperantismo, kie, eĉ en okazo de plej funda diferencio de opinio, inter samideanoj, pri aparta punkto aŭ tuta enhavo de kiu ajn el tiuj temoj, regas kutime ekzemplodona toleremo kaj alta komprenemo, kio plene pruvas la aserton, ke Esperanto ligas la homojn ankaŭ en iliaj plej intimaj sentoj.
Sobre sed plaĉo eldonita de kanada presejo, ĉi tiu broŝuro celas diskonigi moralajn principojn, kiuj iel rilatas kun tiuj de la Homaranismo de D-ro Zamenhof,
kvankam — laŭ diro de la kompilinto — Unitarismo, deveninta de tute alia fonto,
- evoluis, per logika aplikado de siaj principoj, al pensado, kiu donas neŭtralan
kadron kaj em ociajn valorojn enestantajn en ĉiuj alte evoluintaj kredoj.
Koncizaj klarigoj — ja klaraj klarigoj! — kun belaj metaforoj kaj trafaj difinoj ebligas agrable kompreni — eĉ al skeptikaj personoj — la sencon de moderna pensmaniero pri spiritaj aferoj, kiuj feliĉe, ne dronas, sed percepteble sukcesas montri sin, kiel flosantaj saviloj, en la inundo de trivialismo, kiu ĉion nuntempe etendiĝas.
Konsciunto pri tio, sed aktive agante samtempo por haltigi la lavangon, unitaranoj kuraĝas optimisme diri: «Ni kredas, ke la mondo, la vivo kaj la homo estas bonaj, kaj pro tio ni povas vivi ne malhelpate kaj evoluigi ĉiujn niajn fortojn».
Jen do noblanima opinio, kiu, se koincida kun jam konataj deklaroj, tamen estas
en ĉi tiu oportuna broŝuro tre originale, kaj tre konvinko prezentata.
La traduko do S-ro K. Eichholz estas modela, la lingvo fluas sen komplikaĵoj, kio efike kontribuas al facila kompreno de studindaj tezoj, kies ekkono estos surprizo
por multaj, kiuj, opiniante, iom antaŭjuĝe, trovi en la aludita broŝuro tedajn cerbumaĉojn, tuj plezure malkovros freŝajn konceptojn, kiuj distras, instruas kaj vekus intereson al plizorga esplorado en la mondo de la ideoj. **”** |
| — Luis Hernández. Boletín n114 (mar 1959) |

 |

## Unitaraj esperantistoj

* Kenneth Twinn
* Parley Parker Christensen
* Júlia Sigmond
* Ron Glossop

## Vidu ankaŭ

* Unitaria Universalismo
* Kontraŭtriunuismo

## Eksteraj ligiloj

* Sigmond Julia LA KREDO ESTAS DONACO DE DIO: Historio de unitarianoj (esperante).

* La retejo de Hungara Unitariisma Eklezio.
* La Unitariisma vojo resumas la katekizmon de la Hungara Unitariisma Eklezio
* Dr. Szabolcs Czire Homo, kiel la bildo de Dio (hungare).

## Referencoj