Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Palinuro

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitolaj artikoloj vidu la paĝojn Palinuro (Eneido) , Palinuro (loko) , Palinuro (vulkano) kaj 4832 Palinuro. |

| Kiel legi la taksonomion**Palinuro** |
| --- |
|  |
|  *Palinurus elephas*, eŭropa palinuro |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno: | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo: | Artropodoj *Arthropoda*  |
| Subfilumo: | Krustacoj *Crustacea*  |
| Klaso: | Malakostrakoj *Malacostraca*  |
| Ordo: | Dekpieduloj *Decapoda*  |
| Subordo: | Pleocyemata  |
| Infraordo: | Achelata  |
| Familio: | Palinuridae  |
| Genro: | Palinuro *Palinurus* Friedrich Weber, 1795 |

 |
| Specioj |
| * *Palinurus barbarae*
* *Palinurus charlestoni*
* *Palinurus delagoae*
* *Palinurus elephas*
* *Palinurus gilchristi*
* *Palinurus mauritanicus*
 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Palinuro  |

 |
|  |

**Palinuro** (aŭ komunlingve *langusto*) estas dekkrura krustaco kun tre dika kaj malmola karapaco.
Ĝi ne havas pinĉilojn.

## Specioj kaj vivareo

La genro *Palinurus* entenas 6 speciojn:

* *Palinurus barbarae*, giganta palinuro (sude de Madagaskaro)
* *Palinurus charlestoni* (Kaboverdo)
* *Palinurus delagoae*, sudafrika palinuro (Sudafriko)
* *Palinurus elephas*, eŭropa palinuro (orienta Atlantiko, de Norvegio al Maroko, kaj Mediteraneo)
* *Palinurus gilchristi* (Sudafriko)
* *Palinurus mauritanicus*, rozkolora palinuro (orienta Atlantiko, de Irlando al Senegalo, kaj okcidenta Mediteraneo)

Estas menciindaj du similaj genroj de la familio *Palinuridae*, *Jasus*, vivanta en Sudameriko, Sudafriko kaj Oceanio, kaj *Panulirus*, vivanta en okcidenta Atlantiko, Pacifiko kaj Hinda Oceano.

## Priskribo

Kvankam ili supraĵe similas verajn omarojn laŭ ĝenerala formo kaj havanta malmolan karapacon kaj eksterskeleton, la du grupoj ne estas proksime rilataj. Palinuroj povas esti facile distingitaj de omaroj pro siaj tre longaj, dikaj, dornaj antenoj, pro la manko de pinĉiloj sur la unuaj kvar paroj de paŝantaj kruroj, kvankam la inoj de la plej multaj specioj havas malgrandan pinĉilon sur la kvina paro.

## Uzado

Palinuro estas manĝebla kaj tre bongusta.

*Palinuro elephas*
# Ĉefministro de Pollando

| Ĉefministro de Pollando |
| --- |
| Premier Polska |
|  |
|  |
| Donald Tusk |
| **publika posteno**  |
| **ĉefministro** |
| Komenco | 6-a de novembro 1918 vd |
| Lando*j* | Pollando vd |
| Sidejo | Chancellery of Poland |
| Retejo | Oficiala retejo |
|  |

La **Ĉefministro de Pollando** (pole Prezes Rady Ministrów, ankaŭ konata kiel la **Prezidanto de la Konsilio de Ministroj** en Pollando) estas la plej grava politika pozicio en pola politiko. En la praktiko, la ŝtatestro de Pollando estas la Prezidanto de Pollando, kvankam la prezidanto de Pollando ĉefe havas ceremoniajn kaj simbolajn potencojn, dum la ĉefministro de Pollando estas la estro de la ekzekutivo .

La prezidanto havas la aŭtoritaton nomumi la ĉefministron kaj maldungi lin, sed praktike tio estas farita de la malsupera ĉambro de la parlamento, kiu finis, post kiam unu el la partiestroj sukcesis formi koalicion. La ĉefministro estas la estro de la pola registaro. Laŭ la Pola Konstitucio, la Prezidanto de Pollando nomumas la Ĉefministron kiu formos la registaron kaj prizorgos ĝian ĉiutagan administradon.

Du semajnojn post la nomumo de la ĉefministro, li devas alsendi planon priskribantan la tagordon de la registara al la ĉefministro. Post kiam la ĉefministro prezentis la bazajn gvidliniojn de la registaro, mocio de konfido al la registaro okazas .

La nuna Ĉefministro de Pollando (aktuale en 2022) estas Mateusz Morawiecki. Morawiecki anstataŭigita ĉefministron Beata Szydło, kiu eksiĝis la 7an de decembro 2017 .

## Aŭtoritato

La ĉefministro povas deklari krizostato kaj ordoni al la komandanto de la pola armeo parta aŭ ĝenerala mobilizado okaze de rekta minaco al la nacia sekureco de Pollando. La ĉefministro ankaŭ rezervas la rajton nomumi kaj maldungi la estrojn de la specialaj servoj, inkluzive de la ĉefoj de la polico, la limgardisto, kaj la estro de la interna sekurecagentejo de Pollando.

Okaze de tumulto al publiko aŭ terora atako, la ĉefministro povas (uzante la potencojn de la ministro por internaj aferoj) aktivigi specialajn armitajn unuojn de la polico por konservi ordon.

## Aliaj fontoj

* Konstitucio de la Respubliko de Pollando de 1997 (en la angla)

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* La Kancelierio de la Ĉefministro
# Reĝlando Prusio

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun Reĝa Prusio. |

|  |
| --- |
| **Reĝlando Prusio *Königreich Preußen |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | **1701 – 1918** |  →  →  → |

 |
|  |  |
| **historia lando • suverena ŝtato • subŝtato • ŝtato de la Germana Federacio 1815–1848 & 1850–1866 • ŝtato de la Germana Federacio 1815–1848 & 1850–1866 • ŝtato de la Germana Federacio 1815–1848 & 1850–1866 • ŝtato de la Sankta Romia Imperio** |
| **Geografio**

|  |
| --- |
|  Prusia reĝlando dum ties plej granda ekspansio, en la tempo de formigado de Germana regno, 1871 |

 |
| Ĉefurbo: | Berlino |
| Areo: | 348 779,87 km² el la jaro 1910 |
| **Loĝantaro** |
| Kvanto de loĝantoj: | 34 472 509  en 1910 • 10 349 031 en 1816 • 24 689 000 en 1871 |
| Lingvoj: | germana |
| **Ŝtat-strukturo** |
| Ŝtat-strukturo: | monarkio, dividita en provincojn |
| Patrina lando: | ekde 1871: Germana Imperiestra Regno |
| Monunuo: | Reichsthaler • prusa talero |
| Estiĝo: | fondita la 18-a de januaro 1701 |
| Pereo: | Novembra Revolucio 1918 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Antaŭaj ŝtatoj:**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Brandenburgio-Prusio |

 | **Postsekvaj ŝtatoj:**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Libera Ŝtato Prusio |
|  | Libera Urbo Dancigo |
|  | Pollando |

 |
| **Elstaraj historiaj eventoj** |
| **Diplomatiaj rilatoj** |
|  |
|  |
|
Germana Imperiestra Regno • Nordgermana Federacio |

 |
|  |

La **Reĝlando Prusio** estis monarĥia ŝtatformo de la germana lando Prusio, kiu ekzistis de la jaro 1701 ĝis 1918 (kiam Prusio fariĝis respubliko). Ekde 1871 ĝi estis la gvida ŝtato de la Germana Regno, ensumiganta pli ol du trionojn de la areo de la imperio. La nomo "Prusujo" venas de la praloĝantoj, la Prusoj, laŭ kiuj ankaŭ nomiĝas la iama teritorio de la Duklando Prusujo, kvankam ĝia baza forto estis la margraflando Brandenburgio.

Dum la teoria ŝtatestro estis la Reĝo de Prusio, plej ofte la praktika regado estis en mano de la Ministro-Prezidento de Prusio.

## Regantoj

* Frederiko la 1-a (Prusio)
* Kategorio:Reĝoj de Prusio

## Vidu ankaŭ

* Dispartigoj de Pollando
* Duklando Prusio
* Germana Imperiestra Regno
* Hohencolernoj
* Landlimaglo
* Provincoj de Prusio
* Prusio
* Reĝa Prusio
* Respubliko Prusujo (respubliko Prusio)

## Bibliografio

* Sebastian Haffner, *Prusy bez legendy: Zarys dziejów* (Prusio sen legendo. Skizo de historio), Oficyna Historii XIX i XX wieku, Varsovio 1996. ISBN 83-905989-3-0
* Otto Hintze, Der Commissarius und seine Bedeutung in der allgemeinen Verwaltungsgeschichte
* Henry Jacoby, The Bureaucratization of the World, University of California Press, 1973, ISBN 978-0-520-02083-2

## Eksteraj ligiloj

* Statistische und historische Informationen zu Preußen bei *HGIS* Arkivigite je 2013-11-11 per la retarkivo Wayback Machine
# Lublina provinco

| Lublina provinco |
| --- |
| Vojevodio |
|  |
|  |  |
| Flago | Blazono |
|  |
| Provincoj de Pollando [+] |
|

---

 |
| Lando | Pollando |
|

---

 |
| Koordinatoj | 51° N, 23° O (mapo)51.21666666666722.9
  |
| Ĉefurbo | Lublino |
|  - koordinatoj | 51° N, 23° O (mapo)51.21666666666722.9
  [+] |
| Akvokolektejo | 25 114 km² (2 511 400 ha) [+] |
| Areo | 25 114 km² (2 511 400 ha) [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 2 151 836 [+] (1-a de januaro 2014) |
| Denseco | 85,68 loĝ./km² [+] [+] |
|

---

 |
| ISO 3166-2 | PL-06 |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Lublina provinco (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Lublina provinco (Lublina provinco)DEC |

 |
|

---

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Lublina provinco |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Lublin Voivodeship** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

**Lublina Provinco** (pole *Województwo lubelskie*) aŭ mallonge **Lublinio** estas provinco (historie vojevodio) de Pollando. Ĝi situas en orienta parto de la lando ĉe limoj de Belorusio kaj Ukrainio.

## Plej loĝataj urboj

palaco de Potocki
* Lublin – 358 251
* Chełm – 70 841
* Zamość – 66 674
* Biała Podlaska – 58 047
* Puławy – 55 125
* Świdnik – 42 797
* Kraśnik – 38 767
* Łuków – 30 727
* Biłgoraj – 26 940
* Lubartów – 25 758
* Łęczna – 23 279
* Krasnystaw - 21 043
* Tomaszów Lubelski – 20 261
* Międzyrzec Podlaski - 17 283

## Aliaj setlejoj

* Okrzeja

## Bildaro

* Flago
* Situo

## Bibliografio

* Tadeusz Mencel, *Galicja Zachodnia 1795-1809* (Okcidenta Galicio 1795-1809), Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1976
* Władysław Ćwik, Jerzy Reder, *Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i ustroju władz* (Lublinio. Historio de teritoria disvolvo, administraciaj dividoj kaj regopov-reĝimoj), Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1977
* Tadeusz Mencel (redakto): *Dzieje Lubelszczyzny. Tom I* (Historio de Lublinio. Unua volumo), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974
* Aleksander Kierek (red.): *Dzieje Lubelszczyzny. Tom II*, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979
* Urząd Statystyczny w Lublinie, Statistical Office in Lublin, Województwo lubelskie. Podregiony, powiaty, gminy, Lubelskie Viovodship, Subregions, powits, gminas, Lublin 2015, p. 384 ISSN 1733-0653
* Atlas turystyczny województwa lubelskiego (Turisma atlaso de Lublina Vojevodio), "Kurier Lubelski", Lublin, 32 grandformataj mapoj

## Vidu ankaŭ

* Sobibor (koncentrejo)

## Eksteraj ligiloj

* mapo de Lublinio sur la paĝoj de AIS
# Senjorio

| Senjorio |
| --- |
|  |
| **ekonomia sistemo**  |
| **organizaĵo • landed property** |
|  |

genera diagramo de mezepoka domego, kiu inkluzivas malfermajn areojn, ĉirkaŭbaritajn areojn, seman ciklon, domana kaj mansonojn, komunan arbaran teron, paŝtan teron kaj kavajn terojn
Rekonstruita mezepoka kastelo, Bachritterburg, Baden-Virtembergo
**Senjorio** estis bieno regita nome de reĝo (feŭdo), de senjoro, kiu ne devige estis nobelo.

Senjorio estis tuto de teroj, rajtoj kaj devoj, kies modelo devenis de la mezepoko. Reĝoj donis parton de siaj bienoj kaj de siaj povoj al *senjoroj* por ke ili *tenu* (regu) la bienon en lia nomo, kontraŭ interŝanĝo de servoj, ĉefe militaj.

Dum la 18-a jarcento oni taksas la nombron de senjorioj inter 40 000 kaj 50 000.

## Vidu ankaŭ

* Bieno
* Feŭdo
* Fortikaĵo
* Kastelo
* Rajto por la unua nokto
# Franca kuirarto

**Franca kuirarto** estas tre diversa skolo de kuirarto kiu devenas de Francio aŭ franca kulturo. Multaj da la plej mondfamaj ĉefkuiristoj (ekzemple: Taillevent, Marie-Antoine Carême, Paul Bocuse, Auguste Escoffier, kaj aliaj) estas majstroj de franca kuirarto. Plua, franca-kuirartaj teknikoj estas tre influema por preskaŭ ĉiu alia okcidenta kuirarto, kaj preskaŭ ĉiuj kuirarto-institutoj uzas francan kuirarton kiel bazon por aliaj stiloj de okcidenta kuirarto.

## Pladoj

* Galantino
* Nica salato
* Ranokruroj
* Torto Sankta Honorato
* Volovano

## Vidu ankaŭ

* Taillevent
* Paul Bocuse
* Auguste Escoffier
* Gastronomio
* Kaĉuo
* Jacques (restoracio)
# Blazono de Libio

| Blazono de Libio |
| --- |
| La blazono de Libio |
|  |
| Lando: |  Libio |
| Uzata ekde: | 27-a de februaro 2011 |
|  |

La nuna ŝtata **blazono de Libio** estas en fakta uzo ekde la 27-a de februaro 2011. La Konstitucia Deklaro eldonita fare de la Nacia Transira Konsilio en aŭgusto 2011 difinis la flagon de Libio, sed ne faris iujn ajn difinojn por blazono.

Nova biometrika libia pasporto estis eldonita en februaro 2013. La kovrilo de la nova pasporto prezentas flavan stelon kaj duonlunon kiel sian centran trajton, kiel trovite blanke en la flago de Libio. Tiel, la simbolo povas esti konsiderita fakta emblemo por Libio.

La Registaro de Nacia Unueco, establita en marto 2021, adoptis oficialan sigelon asimilan duonlunon kaj stelon kaj la nomon de la ŝtato kaj registaro en la araba.

## Kromaj aktualaj ŝtataj emblemoj

* Sigelo de la registaro de nacia unueco reganta en Tripolo el 2021
* blazono kiel uzite fare de la kontraŭregistaro en Tobruk kaj ilia armeestro Ĥalifa Haftar

## Vidu ankaŭ

* Flago de Libio
* falko de la Kurajŝoj
# Registaro de nacia unueco

**Registaro de nacia unueco** estas registaro bazita sur larĝa koalicio, kies partioj estas foje en politika rivaleco kaj eĉ respeltiva opozicio. La politika aŭ popola opozicio al tia registaro kutime estas tre malgranda kaj certe pli malgranda ol ĉe unupartia aŭ unutendenca reistaroj. La termino unue estis kreita en Britio, kiam nacia unueca registaro estis formita de Churchill dum la dua mondmilito (majo 1940). La esprimo kontraŭa al "nacia unueca registaro" estas "mallarĝa registaro".

La kialoj por la formado de nacia unueca registaro povas esti:

1. Kriz-situacio, kiel milito, natura katastrofo aŭ ekonomia krizo, kiu ne permesas normalan administradon de registaraj kaj opoziciaj rilatoj en parlamento.
2. Situacio de egaleco inter la ĉefaj partiaj blokoj en la parlamento, tiel ke neniu bloko kapablas formi koalicion kun plimulto. En tia situacio eblas antaŭenigi la elekton aŭ formi unuecan registaron. Ĉar oftaj voĉdonadaj kampanjoj povas subfosi la stabilecon de la reĝimo, la du blokoj kunlaboras ĝis la normala balota dato.

Ĉi tiu rega modelo estas konsiderata problema pro du kialoj:

1. La grandeco de la opozicio povus vundi kritikojn pri registara agado
2. Ideologia rivaleco eble malfaciligos formuladon de politiko
3. En landoj en kiuj la rivaleco inter partioj aŭ tendencoj estas malamikema kaj eĉ intermilitema, tio malhelpas la alproksimigon inter apartaj eblaj formantoj de unueca registaro

## Eksteraj ligiloj
# Distrikto Tripolo

| Distrikto Tripolo |
| --- |
| Distrikto |
|  |
| distrikto de Libio [+] |
|

---

 |
| Lando | Libio |
|

---

 |
| Ĉefurbo | Tripolo |
|  - koordinatoj | 33° N, 13° O (mapo)32.6513.316666666667
  |
|

---

 |
|

---

 |
| ISO 3166-2 | LY-TB |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Distrikto Tripolo (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Distrikto Tripolo (Libio)DEC |

 |
|

---

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Distrikto Tripolo |
|  |

La **distrikto Tripolo**, (arabe شعبية طرابلس, latinliterigo laŭ DMG Ṭarābulus), estas distrikto de Libio.

## Geografio

La distrikto Tripolo situas en Tripolio, historia regiono en la nordokcidento de la lando, borde de la Mediteranea Maro. La distrikta ĉefurbo estas Tripolo.

distriktaj limoj inter la jaroj 2001 kaj 2007
## Administra historio

De 1983 ĝis la jaro 1995 la nuntempa distrikto Tripolo, tiam organizita kiel distrikto nomata *baladijat*, jam havis la nuntempajn limojn. La distrikto Tripolo ekzistinta de 2001 ĝis la jaro 2007 nur ampleksis la urbon Tripolon kaj la rektan ĉirkaŭaĵon (400 km²). En la jaro 2007 okazis la ĝis nun lasta administra reformo, kadre de kiu la antaŭa distrikto *Taĝura Ŭa Al Naŭahi AlArba'* (1 430 km²) kaj la teritorio de la nacia ĉefurbo Tripolo estis reunuigitaj al distrikto Tripolo.

Distriktoj de Libio ekde la jaro 2007[Kaŝi]

Bengazi |
Al Butnan |
Darna |
Al Ĝabal Al Aĥdar |
Al Ĝabal Al Garbi |
Al Ĝifara |
Al Ĝufra |
Gat |
Al Kufra |
Al Marĝ |
Misrata |
Al Murgub |
Murzuk |
Nalut |
An Nukat Al Ĥams |
Sabha |
Sirto |
Tripolo |
Uedo Al Haja |
Uedo Aŝ Ŝati |
Al Ŭahat |
Az Zaŭija
# Tropika pluvarbaro

Maksimuma etendo ebla de tropikaj pluvarbaroj tutmonde en la nuntempaj klimataj kondiĉoj (malhelverde).
Densa tropika ĝangalo de la ebenaĵo de Amazonio.
Ekvatora ĝangalo en la Amazonio.
**Tropika pluvarbaro**, **tropika ĝangalo**, ekvatora aŭ tropika malseka arbaro estas la ĝangalo aŭ densa arbaro de tropika klimato kiu estas karakterizata per altaj precipitaĵoj (2000 ĝis 5000 mm jare) kaj alta averaĝa temperaturo. Temas pri pluvarbaroj en la proksimeco de la Ekvatoro, en Sudameriko, Afriko, insuloj de Sudorienta Azio kaj Melanezio, atingante ankaŭ la sudorienton de Meksiko, Centramerikon, Madagaskaron, Hindoĉinion kaj nordorientan Aŭstralion. Ĝi estas la vera kaj plej ampleksa konata koncepto de ĝangalo.

De la 3 tipoj de tropika arbaro, la tropika pluvarbaro estas la ekosistemo de plej ampleksa etendo kaj grava. Ties vegetaĵaro estas formata de specioj ĉiamverdaj kaj larĝfolia. En ili estas oftaj la epifitaj specioj. Temas pri ekosistemo kun granda riĉeco kaj vario de specioj de granda intereso ĉar ties biodiverseco estas fonto de multaj rimedoj: manĝaĵoj, kuraciloj, krudmaterialoj de industria intereso. Kvankam ili okupas malpli ol 7 % de la surfaco de la teroj, ili enhavas pli ol 50 % (laŭ kelkaj sciencistoj tiu procento plialtiĝus ĝis pli ol 90 %) de la animalaj kaj vegetalaj specioj de la mondo. Unu hektareo de tropika pluvarbaro povas enhavi pli ol 600 arbospecioj.

La grundo de tiuj ĝangaloj estas malriĉa kompare kun la vivriĉeco kiun ĝi subtenas ĉar la plej parto de la nutrantoj estas en la vivaj estaĵoj kaj ne en la grundo. Kiam tiu ekosistemo estas detruita, pro dehakado aŭ pro incendioj, ties rekuperado estas tre malfacila ĉar la nuda grundo krustiĝas kaj malmoliĝas suferanta procezon de lateritigo. La malriĉaj grundoj de tiuj ĝangaloj ne estas taŭgaj por la agrikulturo, ĉar post tri aŭ kvar rikoltoj ili perdas siajn nutrantojn.

## Vidu ankaŭ

* Tropika arbaro
* Sekaj arbaroj
* Ĝangalo
* Pluvarbaroj
* Ekvatoro

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

* detalaj priskriboj de arboj de la tropika pluvarbaro
* Tropika pluvarbaro en Kostariko.
# Orientsiberia maro

| Orientsiberia maro |
| --- |
|  |
| maro [+] |
|

---

 |
| Akvejo | Arkta oceano |
|

---

 |
| Koordinatoj | 72° 0′ 0″ N, 163° 0′ 0″ O (mapo)72163
  |
|

---

 |
| Maksimuma profundo | 155 m |
| Averaĝa profundo | 45 m |
| Akvokolektejo | 987 000 km² (98 700 000 ha) [+] |
| Areo | 987 000 km² (98 700 000 ha) [+] |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Orientsiberia maro (Arkto)DEC |

 |
|  |
| Orientsiberia maro |
| **Vikimedia Komunejo**:  **East Siberian Sea** [+] |
|  |

Situo de Orientsibera maro.
La **Orientsiberia maro** estas randa maro de la Arkta Oceano, kiu situas norde de Azio.

Ĝin limas okcidente la Novsiberiaj Insuloj, oriente la Vrangela Insulo, sude la azia kontinento. Tiel ĝi ankaŭ tuŝas Orientan Siberion, Orientsiberian Malaltebenaĵon kaj das Orientsiberian Montaron.

La orientsiberian maron alfluas la riveroj de Indigirka kaj Kolima per granda riverdelto. La maro etendiĝas de ĉirkaŭ 70 ĝis 80° latitudo kaj 140° ĝis 180° longitudo.

Najbaraj maroj estas okcidente la Lapteva maro kaj oriente la Ĉukĉa maro.

*vidu:* Arkto, Kap Ĉeljuŝkin, Listo de maraj ekoregionoj, Rusio, Siberio
# Kojsanaj lingvaroj

Kojsanaj lingvoj (verde) estas parolataj en suda (ĉefe) kaj orienta Afriko
La **kojsanaj lingvaroj** — tua, ĵua, koja, sandava, kaj hadza — estas tri lingvaj familioj de suda Afriko (ĉefe Bocvano kaj Namibio) kaj du senparencaj lingvoj de Tanzanio.

## Fonetiko

Komuna karakteriza trajto de la kojsanaj lingvoj estas la klaketoj, sonoj kiuj ne havas ekvivalenton en klasikaj alfabetoj, sed estas notitaj per IPA-simboloj:

| Sono | IPA-simbolo | (malnova) | Ekzemplo |
| --- | --- | --- | --- |
| bilabialo (en) | ʘ |  aŭskultu |
| dentalo (en) | ǀ | ʇ |  aŭskultu |
| alveolaro (en) | ǃ | ʗ |  aŭskultu |
| retroflekso (en) | 𝼊 | ψ |  |
| palatalo (en) | ǂ | 𝼋 |  aŭskultu |
| lateralo (en) | ǁ | ʖ |  aŭskultu |

## Parolantaro

| Lingvaro | Lingvoj | Parolantaro |
| --- | --- | --- |
| Haza | 1 | 1 mil |
| Sandava | 1 | 40 mil |
| Kojaj | 9 | 300 mil |
| Tuaj | 2 | 4 mil |
| Ĵuaj | 6 | 45 mil |
| Totalo | *ĉ.* 20 | *ĉ.* 400 mil |

## Etnoj parolantaj kojsanan lingvon

### Boŝmanoj

* **Nomo:** [f] Boschimans; [r] buŝmeni (de nederlanda vorto 'bosjesman' - arbara homo)
* Popolo, ĉefloĝantoj de Suda kaj Orienta Afriko. En XVI-XIX jc. estis dislokigitaj de bantuaj popoloj en dezertaj regionoj de Namibio (85 mil, 1992), Bocvano (35 mil), Angolo (8 mil) kaj Zimbabvo (1 mil).
* Apartenas al boŝmana raso.
* **Lingvoj:** boŝmanaj.
* Konservas tradiciajn konfesojn.

### Namoj

* **Nomo:** [m] koj-koin; [f] Hottentots; [r] gottentoti
* Negra gento en Namibio, Bocvano kaj Sud-Afriko, ĉefloĝantoj de Sud-Afriko. Totala kvanto: 130 mil, inter ili en Namibio 102 mil (1992).
* Parolas en hotentotaj lingvoj.
* **Kredantoj:** precipe protestantoj.

## Vidu ankaŭ

* !Kung lingvaro
# Akto pri Brita Nordameriko

Unua paĝo de ekzemplero de la Akto el 1867.
La **Akto pri Brita Nordameriko**, en angla *Constitution Act, 1867* (france *Loi constitutionnelle de 1867*, origine aprobita kiel *The British North America Act, 1867*, kaj referencata kiel la **BNA Act**) (nome la *Act*, la Akto) estas plej grava parto de la Konstitucio de Kanado. Tiu *Act* kreis federacian dominion kaj difinas multon de la funkciado de la registaro de Kanado, inklude ties federalan strukturon, la Ĉambron de Deputitoj, la Senaton, la justicsistemon, kaj la impostosistemon. La Briti-nordamerikaj Aktoj, inklude tiun *Act*, estis renomitaj en 1982 pere de la patriigo de la Konstitucio (origine aprobita de la Brita Parlamento); tamen, ĝi estas ankoraŭ konata pere de sia origina nomo en la registroj de Unuiĝinta Reĝlando. Amendoj estis farita tiam: parto 92A estis aldonita, kio donis al la provincoj pli grandan kontrolon super ne-renovigeblaj naturaj rimedoj.

## Vidu ankaŭ

* Akto de Unuiĝo (1840)

## Notoj
# Gepardo

| Kiel legi la taksonomion**Gepardo** |
| --- |
|  |
|
  |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno: | Bestoj *Animalia*  |
| Filumo: | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso: | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo: | Karnovoroj *Carnivora*  |
| Familio: | Felisedoj *Felidae*  |
| Subfamilio: | **Acinonychinae**  |
| Genro: | Acinonyx Brookes, 1828 |
| Specio: | A. jubatus  |

 |
| Dunomo |
| Acinonyx jubatus (Schreber, 1775) |
| Konserva statuso |
|  **Konserva statuso: Vundebla** |
| Vivareo de GepardoVivareo de Gepardo |
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Gepardo  |

 |
|  |

**Gepardo** estas felisedo (specio *Acinonyx jubatus*), kiu povas atingi tre altajn kur-rapidojn, ekzemple dum ĉasado. Ĝi estas la plej rapida tera besto, ekzemple rapido de 93 km/h (58 mph) estis mezurita per mezurilo en kolrimeno.

## Disvastiĝo

La gepardo nuntempe vivas precipe en la afrotropisa ekozono.

Oni trovas ĝin i.a. en jenaj ekoregionoj: la angolaj mopanearoj, la angol-eskarpaj savano kaj duonarbaroj, la etoŝa-salebenaĵaj halofitaroj, la Kaoko-Dezerto, la okcident-sudana savano kaj la orient-sudana savano.

### Subspecioj

Teritorioj de subspecioj.
La kvin agnoskitaj subspecioj de gepardoj estas la jenaj:

* **Azia gepardo** (*A. j. venaticus*) (Griffith, 1821): nomita ankaŭ **Irana** aŭ **Hindia gepardo**. Iam ekzistanta tra sudokcidenta Azio kaj Hindio.

* **Nordokcidenta afrika gepardo** (*A. j. hecki*) Hilzheimer, 1913: nomita ankaŭ **Sahara gepardo**. Ekzistanta en nordokcidenta Afriko; la IUCN konfirmas ties eston en nur kvar landoj: Alĝerio, Benino, Burkino kaj Niĝero.

* **Sudafrika gepardo** (*A. j. jubatus*) (Schreber, 1775): nomita ankaŭ **Namibia gepardo**. Ekzistanta en sudafrikaj landoj kiel Namibio, Bocvano, Zimbabvo, Sudafriko kaj Zambio.

* **Sudana gepardo** (*A. j. soemmeringii*) (Fitzinger, 1855): nomita ankaŭ **centra** aŭ **nordorienta afrika gepardo**. Ekzistanta en centraj kaj nordorientaj regionoj de la kontinento kaj en la Korno de Afriko.

* **Tanzania gepardo** (*A. j. raineyii* aŭ *A. j. fearsoni*) Heller, 1913: nomita ankaŭ **orientafrika gepardo**. Ekzistanta en Kenjo, Somalio, Tanzanio kaj Ugando. La totala populacio en 2007 estis ĉirkaŭkalkulita je 2,572 plenkreskuloj krom sendependaj junuloj.

## Bildaro

*
*

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Kvaternaro
* Leopardo

## Eksteraj ligiloj

*
*
*