# Fosforo

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|
N ↑
**P**
 ↓ As | Si ←
**fosforo**
→ S |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| • |  |
Ne 3s2 3p3 |

|  |  |
| --- | --- |
| 31 | P |
| 15 |

 |  | • |
| • | • |  | • | • | • | • | • | • |
| • | • |  | • | • | • | • | • | • |
| • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |
| • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |
| • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |
| • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |
| ↓Perioda tabelo de elementoj↓ |

 |

 |
| **ĥemia elemento • lithophile** |
| **poliatoma nemetalo** |
| Ĝeneralaj informoj |
| Nomo (latine), simbolo, numero | fosforo (*phosphorus*), P, 15 |
| CAS-numero | 7723-14-0 |
| Loko en perioda tabelo | 15-a grupo, 3-a periodo, bloko p |
| Karakteriza grupo | (nespecifita) |
| abundeco en terkrusto | 0,099 % |
| Nombro de naturaj izotopoj | 1 |
| Aspekto | blanka (vaksokovrita), ruĝa, viola aŭ nigra solido |
|  |
| Atomaj ecoj |
| Relativa atompezo | 30.973761998 amu |
| Atomradiuso | 100 pm |
| Kovalenta radiuso | 107 pm |
| Radiuso de van der Waals | 180 pm |
| Elektrona konfiguracio | Ne 3s2 3p3 |
| Elektronoj en ĉiu energia ŝelo | 2; 8; 5 |
| Oksidiĝa nombro | −3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5 |
| Fizikaj ecoj |
| Materia stato | solida |
| Kristala strukturo | monoklina (blanka fosforo) |
| Denseco | (blanka) 1,823 g/cm3 (ruĝa) 2,34 g/cm3 |
| Malmoleco | 0,5 (blanka) (Mohs-skalo) |
| Magneta konduto | diamagneta |
| Degelpunkto | 44,15 °C (317,3 K) |
| Bolpunkto | 280,5 °C (553,65 K) |
| Molvolumeno | 17,02 · 10−6 m3/mol |
| Specifa varmokapacito | 769,7 J/(kg·K) (blanka) J/(kg · K) |
| Elektra rezistivo | 1 · 1010 Ω·m (blanka) Ω · m |
| Termika konduktivo | 0,236 W/(m·K) (blanka) W/(m · K) |
| Diversaj |
| Elektronegativeco | 2.19 (Pauling-skalo) |
| Joniga energio | 1011,8 kJ/mol kJ/mol |
| Izotopoj |
|

| Izotopo | Naturapero | *t*1/2 | radioaktiveco de disfalo | Energio de disfalo MeV | Produkto de radioaktiva disfalo |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 31P | 100 % | estas stabila kun 16 neŭtronoj |
| 32P | sinteza | 14,263 d | β− | 1,711 | 32S |
| 33P | sinteza | 25,34 d | β− | 0,250 | 33S |

 |
| Se ne estas indikite alie, estas uzitaj unuoj de SI kaj SVP. |

Struktura formulo de PH3O4
**Fosforo** estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo **P** kaj atomnumero 15.

Fosforo ekzistas je diversaj alotropaj formoj inkluzive de blanka (aŭ flava), ruĝa, kaj nigra (aŭ violkolora). Kutime, fajna fosforo troviĝas kiel kristaloj de P4, kun kvaredra geometrio.

## Blanka fosforo

Blanka fosforo estas la plej aktiva modifaĵo de la fosforo. Ĝi havas la denson de 1,82 g/cm3, kaj fandopunkton de 44,1 °C, bolpunkton de 280 °C. Ĝi estas diafana kaj vaksosimila. La malpurigitan blankan fosforon nomas oni ankaŭ kiel **flava fosforo**. La kubostruktura blanka fosforo estas tre bone solvebla en fosfortriklorido kaj karbondisulfido CS2; 100 g karbondisulfido solvas pli ol 1 kg da fosforo. En kvarklormetano, benzolo aŭ etero, la fosforo tre malbone solviĝas.

Ĉe −77 °C la kubostruktura formo (α-formo) transformiĝas al heksagonala formo (β-formo). En ĉiu formo (α-, β-, en solvaĵo), la fosforo formas P4-tetraedron kun liga angulo de 60°.

En bone disdividita stato, la blanka fosforo ekflamiĝas spontane, ekde 50 °C ekflamiĝas ankaŭ kompaktaj pecoj kaj forbruliĝas pere la aero al fosfor(V)-oksido.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

En aero, la blanka fosforo produktas helverdan lumon. Tiu estiĝas pro la granda vaporpremo en la blanka fosforo, kiam la gasforma fosforo de la ĉirkaŭo P4 transformas P4O6 al P4O10 (kemoluminesko). La fosforo ligiĝas en fortega, eksoterma reakcio kun halogenoj, metaloj aŭ sulfuroj. La el tio estiĝintaj kombinaĵoj estas fosforsulfidoj, fosfor(III)- aŭ fosfor(V)-kombinaĵoj same fosfidoj. Sub efiko de forta lesivo kaj ĉe alta temperaturo, fosforo disponas je fosfino kaj hipofosfido. Ĝenerale, la blanka fosforo estas forta reduktigaĵo.

**Blanka fosforo estas tre venena, jam 50 mg estas mortefika.** La morto aperas nur post 5 ĝis 10 tagoj, la venena efiko baziĝas sur ĝenado de la proteina kaj karbonhidrata sintezo.

Ĝi estis uzata dum la Dua Mondmilito por brulbomboj, kiam la angloj uzis ties miksaĵon kun kaŭĉuko. Per la kaŭĉuko gluiĝas la materialo kaj kaŭzas ĉe la viktimoj tre malbone kuraceblajn vundojn.

En 2005 evidentiĝis, ke ankaŭ Usono uzis la blankan fosforon. Blanka fosforo estas hodiaŭ uzata en nebulgranatoj, ĉar ĝi formas abrupte grandajn nebulmurojn. Tiujn granatoj uzis Usono dum la Iraka milito en 2003 en la urbo de Faluĝa kontraŭ la ribeluloj, sed mortis ankaŭ civitanoj.

## Kombinaĵoj

* Amonia heksakloro-fosfato
* Benzoila fosfato
* Fosfora kvinfluorido
* Fosfora kvinklorido
* Fosfora kvinoksido
* Fosfora tribromido
* Fosfora trifluorido
* Fosfora trijodido
* Fosfora triklorido
* Fosfora trioksido
* Fosforila trijodido
* Natria dufluorofosfato
* Natria heksaklorofosfato
* Natria unufluorofosfato
* Natria unutiofosfato
* Tiofosfata acido
* Tiofosforila bromido
* Tiofosforila fluorido
* Tiofosforila klorido

## Vidu ankaŭ

* Kemio
* Perioda tabelo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
* Izotopoj de fosforo
* Alĥemiisto malkovranta fosforon
* Hennig Brandt

## Eksteraj ligiloj

*  WebElements.com pri fosforo
*  EnvironmentalChemistry.com pri fosforo
*  Arkivigite je 2004-06-11 per la retarkivo Wayback Machine Los Alamos Nacia Laboratorio pri fosforo
*  Arkivigite je 2006-06-30 per la retarkivo Wayback Machine Enciclopedia Libre pri fosforo