Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Chongzhen

| **Chongzhen** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo |
| **朱由檢**  |
| **Naskiĝo** | 6-an de februaro 1611 (1611-02-06) en Pekino |
| **Morto** | 25-an de aprilo 1644 (1644-04-25) (33-jaraĝa) en Ĝingŝan-parko |
| **Mortis pro** | sinmortigo  vd |
| **Mortis per** | pendumo  vd |
| **Tombo** | Siling Mausoleum (Ming dynasty) (en)    vd |
| **Ŝtataneco** | Dinastio Ming   vd |
|  |
| **Subskribo**  |
| Familio |
| **Dinastio** | Dinastio Ming vd |
| **Patro** | Taichang Emperor (en)   vd |
| **Patrino** | Empress Dowager Xiaochun (en)   vd |
| **Gefratoj** | Princess Suiping (en) , Princess Daowen (en) , Daoyi (en) , Princess Huaishu (en) , Zhu Huiweng (en) , Zhu Huiwan (en) , Zhu Huitai (en) , Zhu Huiheng (en) , Zhu Huichang (en) , Princess Le An (en) , Princess Ningde (en) , Tianqi Emperor (en) , Zhu Youxu (en) , Zhu You (en) , Zhu Youji, Prince Qisi (en) , Zhu Youmo, Prince Huaihui (en)  kaj Zhu Youjian (en)   vd |
| **Edz(in)o** | Empress Zhou (en)   Tian Xiuying (en)   Noble Consort Yuan (en)   Ladies of Qingxia (en)    vd |
| **Infanoj** | Princess Kunxing (en)   ( Empress Zhou (en) ) Zhu Cizhao (en)   ( Tian Xiuying (en) ) Zhu Cijiong (en)   ( Empress Zhou (en) ) Zhu Cixuan (en)   ( Empress Zhou (en) ) Zhu Cihuan (en)   ( Tian Xiuying (en) ) Prince Daoliang (en)   ( Tian Xiuying (en) ) Princess Zhaoren (en)   ( Empress Zhou (en) ) Zhu Cilang (en)   ( Empress Zhou (en) ) Princess Kunyi (en)   ( Empress Zhou (en) ) Zhu Cican (en)   ( Tian Xiuying (en) )  vd |
| Profesio |
| **Okupo** | monarko   vd |
|

|  Postenoj |
| --- |
| Postenoj | Ĉina imperiestro (1627–1644) imperia princo (1622–1627)  vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Chongzhen** (naskiĝis la 6-an de februaro 1611, mortis la 25-an de aprilo 1644) – deksesa, la lasta imperiestro de Ĉinio el dinastio Ming.

Li estis filo de imperiestro Taichang. Surtroniĝis post morto de sia frato en 1627. Li provis plifortigi regopovon de la dinastio, tamen la planojn malhelpis kamparana ribelo gvidata de Li Zicheng. Kiam soldataro de Li eniris Pekinon, Chongzhen forkuris de la Imperiestra Palaco al Ĝingŝan-parko, kie mortigis sin per pendumo.

## Bibliografio

* Haiwgang Yuan, *This is China. The first 5,000 Years*, Berkshire Publishing
* Frederick W. Mote, *Imperial China 900–1800*, Harvard, Cambridge 2003, ISBN 0-674-44515-5
* Ann Paludan, *Chronicle of the Chinese Emperors*, Thames & Hudson, London 1998, ISBN 0-500-05090-2
* Denis Twitchett, Frederick W. Mote, *The Cambridge History of China*, Bd 7. *The Ming Dynasty 1368–1644*. Teil 1. University Press, Cambridge 1988, ISBN 0-521-24332-7
# Ĉaojan

| Ĉaojan |
| --- |
|  |
| departemento-ranga urbo  urbego   vd |
| Administrado |
|

| [Montri]  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Obihiro  Berlin-Mitte  Surguto   vd |

 |
| **Poŝtkodo** | 122000 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| Demografio |
| **Loĝantaro** | 3 044 641  (2010) [+] |
| **Loĝdenso** | 155 loĝ./km² |
| Geografio |
| **Geografia situo** | 41° 35′ N, 120° 27′ O (mapo)41.57567120.44856
  [+] |
| **Alto** | 170 m [+] |
| **Areo** | 19697,78 km² (1 969 778 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC+08:00 [+] |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ĉaojan (Ĉinio)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |
| Situo de Ĉaojan |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto |
|  **Vikimedia Komunejo** Chaoyang, Liaoning [+] |
|  |

**Ĉaojan,** per simpligita ĉina skribo **朝阳,** per tradicia ĉina skribo **朝陽,** per pinjino *Cháoyáng,* laŭ mongola manuskripto **ᠴᠤᠤᠶᠠᠩ** estas prefektujnivela milionurbo en provinco Ljaŭningo en Ĉina Popola Respubliko. La loknomo devenas de poemo trovita en unu el la plej malnovaj kolektoj de ĉina poezio kaj signifas: "matena suno". Konata kiel la "fosilia urbo" de Ĉinio, multaj gravaj paleontologiaj malkovroj estis trovitaj en Ĉaojan.

Urba panoramo en Ĉaojan
## Loĝantaro

En 2020 la prefektujnivela loĝantaro estis 2 872 857 homoj.

## Geografio

La milionurbo kuŝas sur ebenaĵo kaj montetaro sur areo 19 698 km² averaĝe 170 metrojn super la marnivelo. La teritorio konsistas el 7 dividoj. Ĉinhŭangdaŭo troviĝas 618, ĉefurbo Pekino 862, Ŝanhajo 1333 km laŭ .

## Historio

Antikva strato en Ĉaojan
Tiu areo havas longan kaj riĉan historion. La malkovro de la pli ol kvinmil-jaraĝaj kulturaj ruinoj prezentis unu el la naskiĝlokoj de antikva ĉina kulturo. Ĝi estis deklarita prefektujnivela urbo en 1984.

## Ekonomio

La signifa agrikulturo produktas tritikon, maizon, fabon, terpomon, kotonon kaj fruktojn. La industrio havas pli ol 1 600 entreprenojn, kiuj fabrikas ŝtalojn, maŝinaron, tekstilojn, aŭtomobilojn kaj paperojn.

## Trafiko

Stacidomo
Ĉaojan estas atingebla fervoje kaj voje, eĉ flughaveno funkcias.

## Klimato

La prefektujnivela areo havas parte sufiĉe sekan, musonan humidan kontinentan klimaton, parte duonaridan klimaton laŭ klimata klasifiko de Köppen: Dwa, respektive BSk kun malvarmaj sed tre sekaj vintroj, sed varmaj, humidaj someroj; printempo kaj aŭtuno estas relative mallongaj. La jara averaĝa temperaturo estas 10 °C kaj varias inter 3-17 °C. Jare averaĝe pluvas 469 mm, en ĉiuj monatoj pluvas iom, sed inter junio-aŭgusto pli ofte pluvas, inter novembro-marto apenaŭ estas precipitaĵo. La areo ricevas 2 748 horojn da brila sunbrilo ĉiujare.

Bildoj pri Ĉaojan (1/8) ▶Strato kun pordego
◀ (2/8) ▶Muzeo
◀ (3/8) ▶Memora halo
◀ (4/8) ▶Mezlernejo
◀ (5/8) ▶Pagodo
◀ (6/8) ▶Templo
◀ (7/8) ▶Kirko
◀ (8/8) Statuo

## Vidindaĵoj

* pluraj preĝejoj
* muzeo
* statuo

## Ĝemelurboj

* Obihiro en Japanio (2000)
* Woluwe-Saint-Pierre en Belgio
* Surgut en Rusio

## Fontoj

* WikiTrans
# Poluilo

**Poluilo** estas substanco aŭ energio enmetita en la medion, kiu okazigas nedeziratajn efikojn, aŭ male tuŝas la utilon de resurso. Poluilo povas okazigi long- aŭ mallong-daŭran damaĝon per ŝanĝado de la kreskindico de planta aŭ animala specio, aŭ per interferado ĉe homaj havaĵoj, komforto, sano, aŭ simile. Kelkaj poluiloj estas biodegradeblaj kaj tiele ili ne restos en la medio longdaŭre. Tamen la degradadaj produktoj de kelkaj poluiloj estas ili mem poluiloj kiaj la produktoj DDE kaj DDD produktitaj el la degradado de DDT.
# Ming-dinastiaj tomboj

| Ming-dinastiaj tomboj |
| --- |
| tombo |
|  |
| tombejo, dektriopo [+] |
|

---

 |
| Lando | Ĉinio |
|

---

 |
| Situo | Nankino |
|  - koordinatoj | 40° 15′ 12″ N, 116° 13′ 3″ O (mapo)40.253333333333116.2175
  |
| Akvokolektejo | 8,23 km² (823 ha) [+] |
| Areo | 8,23 km² (823 ha) [+] |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Ming-dinastiaj tomboj (Pekino)DEC |

 |
|

---

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Ming-dinastiaj tomboj |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Thirteen Tombs of the Ming Dynasty** [+] |
|  |

Statuo en la Ming-tomboj.
La **Ming-tomboj** estas kolekto de maŭzoleoj konstruitaj de la imperiestroj de la Ming dinastio de Ĉinio. La tombo de la unua imperiestro Ming estas proksime al ties ĉefurbo Nankino. Tamen, la majoritato de la Ming-tomboj estas are proksime de Pekino kaj kolektive konataj kiel *Dek Tri Maŭzoleoj de Ming-dinastio* (ĉine 明十三陵, pinjine: Míng Shísān Líng; laŭvorte 'Dek Tri Maŭzoleoj de Ming-dinastio'). Ili estas ene de la ĉeurba Ĉangping Distrikto de Pekina Municipo, 42 kilometrojn nord-nordokcidente de la urbocentro de Pekino. La loko, sur la suda deklivaro de Tianŝu Monto (origine Huangtu Monto), estis elektita baze sur la principoj de *fengŝuo* fare de la tria Ming imperiestro, nome Jongleo. Post la konstruado de la Imperia Palaco (Malpermesita Urbo) en 1420, la Jonglea imperiestro elektis sian tombolokon kaj kreis sian propran maŭzoleon. La postaj imperiestroj lokigis siajn tombojn en la sama valo.

La tomboj estis konstruitaj inter la jaroj 1409 kaj 1609. En Julio 2000 ili estis deklaritaj kiel Monda heredaĵo de Unesko, kaj ricevis ampleksigojn de la protektita areo en la jaroj 2003 kaj 2004, kun zono de protektado de 338'34 ha kaj respektozono de 2.365'04 ha.

## Bildoj

* Enirejo al Ming-tombo
* Ling'en Halo de la Ĉanglinga Maŭzoleo
* Ŝengong Ŝengde Stelepaviliono survoje al la tomboj
* Statuo ene de la Ming-tomboj
* Statuo ene de la Ming-tomboj
* Ling'en Pordego de Ĉangling Maŭzoleo
* Silkoforno ĉe Ĉangling Maŭzoleo
* Minglou Turo de la Ĉangling Maŭzoleo
# Laborista Sporthalo

| Laborista Sporthalo |
| --- |
|  |
| **areno**  |
| Estiĝo | 1961 |
| Malfermo | 1961 |
| Lando | Ĉinio   vd |
| Situo | Chaoyang District |
| Situo |
| **Geografia situo** | 39° 55′ 51″ N, 116° 26′ 9″ O (mapo)39.9308116.4359
  [+] |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Geografia lokigo sur la mapo : Pekino

|  |  |
| --- | --- |
| Laborista Sporthalo (Pekino)DEC

|  |
| --- |
|   |

 |

Geografia lokigo sur la mapo : Centra Pekino

|  |  |
| --- | --- |
| Laborista Sporthalo (Centra Pekino)DEC

|  |
| --- |
|   |

 |

 |

 |
|
Laborista Sporthalo |
|  |

Laborista Sporthalo
**Laborista Sporthalo** (ĉine 北京工人体育馆, Běijīng Gōngrén Tǐyùguǎn) estas endoma areno kiu troviĝas okcidente de la Laborista Stadiono en Pekino, Ĉinio. Estis inaŭgurita en 1961 por la 26-a Mondo-Tabloteniso-Ĉampioneco. En ĝi okazis bokskonkurso de la Somera Olimpiko 2008. Ĝi povas akcepti 13,000 personojn.

## Eksteraj ligiloj

* ĈRI (en esperanto) Arkivigite je 2007-12-23 per la retarkivo Wayback Machine
# Vintra Olimpiko 1932

| **Olimpiko** |
| --- |
|  |
| **Loko:** | Lake Placid ( Usono) |
| **Stadiono:** | Lake Placid Speedskating Oval |
| **Komenca dato:** | La 4-a de februaro 1932 |
| **Fina dato:** | La 15-a de februaro 1932 |
| **Oficiala malfermanto:** | Franklin D. Roosevelt |
| **Olimpika ĵuro:** | Jack Shea |
| **Nombro de nacioj:** | 17 |
| **Nombro de sportistoj:** (viroj / inoj) | 252 (231 / 21) |
| **Nombroj de sportoj:** | 14 (4 sportfakoj)
Bobado, Hokeo, Sketado, Skiado |
| **Aliaj kandidatoj:** | * Montrealo ( Kanado)
* Bear Mountain ( Usono)
* Yosemite Valley ( Usono)
* Lake Tahoe ( Usono)
* Duluth ( Usono)
* Minneapolis ( Usono
* Denvero (Koloradio) ( Usono)
 |
| Somera olimpiko |
| ← 1928 | 1936 → |
| Vintra olimpiko |
| ← 1928 | 1936 → |
|  |

La **3-a Vintra Olimpiko** (aŭ **Vintraj Olimpiaj Ludoj**) okazis de la 4-a de februaro 1932 ĝis la 15-a de februaro 1932 en Lake Placid,  Usono. La Vintra Olimpiko estis oficiale malfermata de Franklin D. Roosevelt.

*Lake Placid* [*l*ejk P*L*Esid] estas vilaĝo en nordorienta Nov-Jorkio en la nordorienta parto de Usono. Ĝi apartenas al la Adirondaka montaro. En la malgranda vintrosporta loko ankaŭ okazis la Vintra Olimpiko 1980, kaj diversaj aliaj internaciaj vintrosportaj ĉampionecoj, precipe en bobado.

afiŝo pri la konkuroj de bobado
## Partoprenantoj

Nombro de nacioj reduktis ĝis 17 (antaŭe estis 25). Argentino, Estonio, Jugoslavio, Latvio, Litovio, Luksemburgio, Meksiko kaj Nederlando ne partoprenis kvankam ili partoprenis en la Vintra Olimpiko 1928.

* Aŭstrio
* Belgio
* Britio
* Ĉeĥoslovakio
* Finnlando
* Francio
* Germanio
* Hungario
* Italio
* Japanio
* Kanado
* Norvegio
* Pollando
* Rumanio
* Svedio
* Svislando
* Usono

la bobada kurejo vidata el birda perspektivo
## Medala klasifiko

|  Rango  | Ŝtato | Oro | Arĝento | Bronzo | Sumo |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  Usono | 6 | 4 | 2 | 12 |
| 2 |  Norvegio | 3 | 4 | 3 | 10 |
| 3 |  Kanado | 1 | 1 | 5 | 7 |
| 4 |  Svedio | 1 | 2 | 0 | 3 |
| 5 |  Finnlando | 1 | 1 | 1 | 3 |
| 6 |  Aŭstrio | 1 | 1 | 0 | 2 |
| 7 |  Francio | 1 | 0 | 0 | 1 |
| 8 |   Svislando | 0 | 1 | 0 | 1 |
| 9 |  Germanio | 0 | 0 | 2 | 2 |
| 10 |  Hungario | 0 | 0 | 1 | 1 |
| kompleta medaltabelo |

---

---

Vintraj Olimpiaj Ludoj|
 1924,
 1928,
 1932,
 1936,
(1940)**II**,
(1944)**II**,
 1948,
 1952,
 1956,
 1960,
 1964,
 1968,
 1972,
 1976,
 1980,
 1984,
 1988,
 1992,
 1994,
 1998,
 2002,
 2006,
 2010,
 2014,
 2018,
 2022,
 2026 |

Someraj Olimpiaj Ludoj|
 1896,
 1900,
 1904,
(1906)**\,
 1908,
 1912,
(1916)**I**,
 1920,
 1924,
 1928,
 1932,
 1936,
(1940)**II**,
(1944)**II**,
 1948,
 1952,
 1956,
 1960,
 1964,
 1968,
 1972,
 1976,
 1980,
 1984,
 1988,
 1992,
 1996,
 2000,
 2004,
 2008,
 2012,
 2016,
 2020,
 2024 |

---

---
# Ĝaotong

| Ĝaotong |
| --- |
|  |
| departemento-ranga urbo  urbego   vd |
| Administrado |
| **Poŝtkodo** | 657000 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| Demografio |
| **Loĝantaro** | 5 092 611  (2020) [+] |
| **Loĝdenso** | 227 loĝ./km² |
| Geografio |
| **Geografia situo** | 27° 20′ N, 103° 43′ O (mapo)27.33284103.71445
  [+] |
| **Alto** | 1 926 m [+] |
| **Areo** | 22439 km² (2 243 900 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC+08:00 [+] |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ĝaotong (Ĉinio)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |
| Situo de Ĝaotong |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto |
|  **Vikimedia Komunejo** Zhaotong [+] |
|  |

**Ĝaotong,** per simpligita ĉina skribo **昭通,** per pinjino *Zhāotōng* estas milionurbo je prefektuja nivelo en provinco Junano en Ĉina Popola Respubliko. Ĝi estas ankaŭ romkatolika diocezo.

Administra centro
## Demografio

En 2020 la prefektujnivela loĝantaro estis 5 092 611 homoj, dum la urba areo mem estis 589 260.

## Geografio

La kuntirita urbego kuŝas en montaro sur areo 22 440 km² averaĝe 1926 m super la marnivelo kaj administras 11 dividojn. Ŝanhajo troviĝas 1775, ĉefurbo Pekino 1822 km aere laŭ
.

## Historio

Tiu areo havas historiajn kaj kulturajn ligojn al la siĉuana baseno. Dum la historio ĝi apartenis al pluraj dinastioj, la administraj limoj ofte ŝanĝiĝis.

## Ekonomio

La prefektujnivela milionurbo estas preskaŭ ekskluzive agrikultura, kio signifas ankaŭ malriĉecon. La ĉefaj agrikulturaj produktoj estas la pomo kaj tabako. Tamen estas ankaŭ industrioj, kiel minado de lignitoj kaj cementofabrikado, krome akvoenergiaj centraloj donas kurenton.

## Eduko

La plej altnivela eduko okazas en la lokaj universitato kaj 2 altlernejoj.

## Trafiko

Stacidomo
Ĝaotong estas bone alirebla trajne kaj ĉefvoje, krome ekzistas enlanda flughaveno kaj laŭrivera haveno.

## Klimato

La klimato estas modera subtropika montara klimato laŭ la klimata klasifiko de Köppen: Cwb kun kun malvarmetaj, sekaj vintroj kaj varmaj, humidaj someroj. La jara averaĝa temperaturo estas 12 °C kaj varias inter 8-19 °C. Jare averaĝe pluvas aŭ neĝas 678 mm, en ĉiuj monatoj pluvas, sed la precipitaĵo koncentriĝas inter junio-aŭgusto, inter decembro-februaro apenaŭ estas precipitaĵo.

Bildoj pri urbo ĜaotongPlaco de Prezidanto
Strato
Aĉetstrato
Ponto
Memorsalono
Altlernejo
Banko
Moskeo

## Vidindaĵoj

* diversaj preĝejoj
* Nacia Arbara Parko

## Ĝemelurboj

* Afula en Israelo

## Fontoj

* WikiTrans
# Bajingolin

| Bajingolin |
| --- |
|  |
| aŭtonoma departemento   vd |
| Administrado |
| **Poŝtkodo** | 841000 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| Demografio |
| **Loĝantaro** | 1 278 486  (2010) [+] |
| **Loĝdenso** | 3 loĝ./km² |
| Geografio |
| **Geografia situo** | 41° 44′ N, 86° 10′ O (mapo)41.7334586.17315
  [+] |
| **Areo** | 471480,28 km² (47 148 028 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC+08:00 [+] |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Bajingolin (Ĉinio)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |
| Situo de Bajingolin |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto |
|  **Vikimedia Komunejo** Bayin'gholin Mongol Autonomous Prefecture [+] |
|  |

**Bajingolin,** per simpligita ĉina skribo **巴音郭楞蒙古自治州,** per pinjino *Bāyīnguōléng Měnggǔ Zìzhìzhōu*, per ujgure *بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى,* mongole *ᠪᠠᠶᠠᠨᠭᠣᠣᠯ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ ᠵᠠᠡᠨ ᠵᠠᠰᠤᠵᠠᠰᠤᠠᠰᠤᠬ* estas prefektujnivela aŭtonomio (laŭ loĝantarnombro milionurbo) en provinco Ujgura Aŭtonoma Regiono Ŝinĝango en Ĉina Popola Respubliko. Laŭvorta signifo el la mongola de la loknomo estas "riĉa rivero". La prefekta ĉefurbo estas Korla.

Ĉefbazaro en Bajingolin
## Loĝantaro

En 2020 la prefektujnivela loĝantaro estis 1 509 233 homoj. Malgraŭ esti nomumita aŭtonoma areo por mongoloj, nur ĉirkaŭ kvar procentoj de la loĝantaro de Bayingolin estas mongoloj.

## Geografio

Lago Bosten
La prefektujnivela autonomio estas la plej granda prefektuja divido nacie kun areo de 471 480 km² konsistante el kvarono de Ŝinĝjango. La teritorio kuŝas sur Tianŝan norde, parto de la Tarim-baseno centre, kaj 2 montaroj sude. Provinca ĉefurbo Urumĉio troviĝas 262, Turfan 284, Ŝihezi 286, Aksu 495, ĉefurbo Pekino 2540, Ŝanhajo 3340 km aere laŭ Artefarita intelekto.

## Historio

Diversaj dinastioj regis en la areo. Bajingolin mem estis establita en 1954.

## Ekonomio

Naftoputo
En Bajingolin la agrikulturo produktas kotonon, tritikon, maizon, kolzonn, piroj, melonojn, tomatojn, sukerbetojn, la industrio lanajn kaj kotonajnn ŝtofoj, tapiŝojn, nutraĵojn. nafto estas minataj en la regiono Lop Nor.

## Trafiko

Pluraj aŭtovojoj pasas tra la teritorio, same la fervoja linio Turfan - Kaŝgar. En 2012 la ŝarĝfervojo Hami - Lop Nor ekfunkciis. En Korla enlanda flughaveno funkcias.

## Klimato

Bajingolin havas aridan kaj duonsekan klimaton. Pro la vasta teritorio kaj kompleksa topografio ekzistas signifaj klimataj diferencoj inter la montaraj regionoj kaj Tarim-baseno. La jara temperaturo averaĝe estas 12 °C kaj varias inter 5-18 °C. La jara precipitaĵo estas nur 57 milimetroj, en ĉiuj monatoj estas precipitaĵo, escepte novembron.

## Vidindaĵoj

* ruinoj de pluraj oazoj

## Fontoj

* WikiTrans
# 2000-aj jaroj

|  |  |
| --- | --- |
| **Jarmiloj:** | 3-a jarmilo |
| **Jarcentoj:** | 20-a jarcento - **21-a jarcento** - 22-a jarcento |
| **Jardekoj:** | 1970-aj 1980-aj 1990-aj - **2000-aj** - 2010-aj 2020-aj 2030-aj |
| **Jaroj:** | 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 |

## Eventoj

* 2001:
	+ Usono, Novjorko: Je la 11-a de septembro 2001 la ĝemelturoj de "World Trade Center" (Mondkomerca Centro) estas aviadile atakataj. Usono kulpigas Usama bin Laden pro tio. Samtempe terenkrakas po unu flugmaŝino en Pensilvanio kaj en la Pentagonon-Konstruaĵon. Ĉirkaŭ 3.000 homoj mortas.
	+ Afganio: Nordaj ribeluloj kaj Usono renversas la talibojn.
* 2002:
	+ La eŭro fariĝis la sola monunuo de 12 ŝtatoj de la EU.
	+ La civila milito en Angolo finfine ĉesas, post la morto de *Jonas Savimbi*. Granda malsato sekvas.
* 2003:
	+ Usono ekatakis Irakon komencigante la Irakan militon.
* 2007:
	+ Ŝtatestroj de la Eŭropa Unio subskribis la Traktaton de Lisbono.
* 2008:
	+ La tertremo de Siĉuano en 2008, forta 7,8-grada tertremo, mortigas pli ol 74.000 homojn
	+ UN deklaris la jaron 2008 Internacia Jaro de Lingvoj.
* 2009:
	+ Litovio festis 1000 jarojn de ekzistado.
	+ Usono: Barack Obama ekestis prezidento de Usono.

## Inventaĵoj kaj malkovraĵoj

* 2001: Vikipedio malfermiĝas, ĝis novembro 2001 estas 11 lingvoversioj inkluzive de Esperanto, kaj kontante kreskos dum la sekvaj almenaŭ du jardekoj
* 2004: Vizaĝlibro,
* 2005: Jutubo,
* 2006: Tvitero kaj multaj aliaj interretaj kanaloj kreskas kaj amase populariĝos aparte dum la 2010-aj jaroj; aliflanke multaj paperaj gazetoj draste reduktiĝos laŭ eldonkvanto
# Blazono de Turkio

| Blazono de Turkio |
| --- |
| La emblemo de Turkio |
|  |
| Uzata ekde: |  |
|  |

**Turkio** ne havas oficiale agnoskitan, ŝtatan blazonon. Anstataŭ ĝi pluraj ŝtataj instancoj uzas neoficialan emblemon, turke nomatan *Türkiye arması*. Ĝi estas ruĝa elipso kun blankaj islama lunarko kaj stelo (aŭ la simbolo de lunarko kaj stelo) de turka flago kaj kun oficiala nomo de Turkio en la nacia lingvo.
# Iranaj popoloj

La **iranaj popoloj** (malnovpersa lingvo: arja, mezepoka persa: eran) estas ensemblo de etnaj grupoj kies komuna karakterizo estas la uzo de iranaj lingvoj kaj ilia komuna deveno de antikvaj popoloj de la irana ebenaĵo.

La iranaj popoloj vivas ĉefe en Mezoriento, Centrazio, Kaŭkazio kaj partoj de la Hinda subkontinento, kvankam popoloj kiuj parolis iranajn lingvojn estis trovitaj en la pasinteco en tuta Eŭrazio, de la Balkanoj ĝis Ŝinĝango en okcidenta Ĉinio. Nuntempe ili formas ĉefan konsiston en Irano kaj Afganio kaj gravan en Pakistano kaj Turkio.

Ĉar la iranaj popoloj ne enfermiĝas geografie ene de la limoj de la nuna ŝtato Irano, kelkfoje estas uzataj aliaj terminoj kiel povus esti en esperanto *iranikaj popoloj* por eviti konfuziĝon kun la loĝantoj de la ŝtato Irano (*irananoj*).

La etnaj grupoj kiuj konsistigas la iranajn popolojn venas el branĉo de la antikvaj prairananoj. La eltrovoj arkeologiaj en Rusio, Centrazio kaj Mezoriento donis malmultan informon pri la vivstilo de la unuaj gentoj. La iranaj popoloj ludis tre gravan rolon laŭlonge de la historio: la persoj aĥemenidaj establis unu el la unuaj multnaciaj ŝtatoj en la mondo, kaj la nomadaj skitoj-sarmatoj regis la vastajn ebenaĵojn de Rusio kaj okcidenta Siberio dum jarcentoj, kun grupo de militistaj sarmatinoj kiu eble estigis la grekan legendon pri la amazonoj.

Krome, laŭ kelkaj akademiuloj, la diversaj religioj de la iranaj popoloj, inkluzive de zaratuŝtrismo kaj manikeismo, servis kiel gravaj filozofiaj influoj en la juda-kristana religio. La unuaj iranaj triboj estis la antaŭuloj de multaj aliaj triboj kaj popoloj, inkluzive de la persoj, la kurdoj, la paŝtooj kaj aliaj malpli grandaj etnoj. La iranaj popoloj de la sudo postvivis la konkerojn de Aleksandro la Granda, la intencojn je kultura regado de la araboj islamaj, kaj la invadojn de la mongoloj, dum la nordaj iranaj popoloj estis asimilitaj de la slavoj kaj aliaj eŭropaj popoloj.

## Iranaj popoloj

* Aĉomioj
* Beluĉoj
* Kurdoj
* Paŝtooj
* Persoj
* Kaŝgajoj

## Vidu ankaŭ

* Irana lingvo
* Lakia lingvo
# Provinco Diyarbakır

| Provinco Diyarbakır |
| --- |
|  |
| provinco de Turkio [+] |
|

---

 |
| Lando | Turkio |
|

---

 |
| Supermara alteco | 660 m [+] |
| Ĉefurbo | Dijarbakiro |
|  - koordinatoj | 38° N, 40° O (mapo)38.14222222222240.271111111111
  |
| Akvokolektejo | 15 355 km² (1 535 500 ha) [+] |
| Areo | 15 355 km² (1 535 500 ha) [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 1 557 143 [+] (2021) |
| Denseco | 101,41 loĝ./km² [+] [+] |
|

---

 |
| Guberniestro | Münir Karaloğlu |
|

---

 |
| Poŝtkodo | 21000–21999 [+] |
| ISO 3166-2 | TR-21 |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Provinco Diyarbakır (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Provinco Diyarbakır (Sudorienta Anatolio)DEC |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Provinco Diyarbakır (Turkio)DEC |

 |
|

---

 |
|  |
| Provinco Diyarbakır |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Diyarbakır Province** [+] |
|  |

|  |
| --- |
| Provinco Diyarbakır |
|  |
|  |
| **Regiono** | Sudorienta Anatolio |
| **Areo** | 15 355 km² |
| **Loĝantaro** | 1 494 321 |
| **Telefona kodo** | 412 |
| **Aŭtokodo** | 21 |
|  |
|  |

**Diyarbakır** estas provinco de Turkio. Ĝi situas en la regiono Sudorienta Anatolio. Administra centro de la provinco estas la samnoma urbo Diyarbakır. Alia grava urbo estas Ergani. La teritorio apartenas al la turkia, do norda, parto de Kurdio. Laŭ la stato de 2021 en la provinco vivis 1 557 143 loĝantoj sur areo de 15 355 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 101 loĝantoj/km².

## Vidu ankaŭ

* Masakro de Dijarbakiro
* Supra Mezopotamio

## Eksteraj ligiloj

* paĝaro de la provinca registaro turke
* multaj fotoj el la provinca ĉefurbo angle

la romiaj urbomuroj de la provinca ĉefurbo Diyarbakır