Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Historia lingvistiko

Etimologio (vortodeveno)

Historio de planlingvoj

Historio de Esperanto

**Mortintaj aŭ pluevoluintaj lingvoj**
Latino - Helena - Palio - Sanskrito - Gota - Aramea - Amorea - Akada - Sumera
**Famaj lingvistoj**
Rasmus Rask - Noam Chomsky - Otto Jespersen
**Famaj lingvoinventistoj**
Martin Schleyer - L. L. Zamenhof - Tolkien - Marc Okrand
## Vidu ankaŭ

* Deveno de lingvo
* Lingvoŝanĝiĝo
* Lingva familio
* Kompara lingvistiko

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2006-04-30 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2004-06-13 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2006-02-03 per la retarkivo Wayback Machine
# Ĉukĉa lingvo

|  |
| --- |
| **Ĉukĉa lingvo** |
|  |
| **natura lingvo • moderna lingvo** |
| **Chukotkan** |
| **Parolantoj** | 5 100 |
| **Skribo** | cirila alfabeto |
| **Lingva statuso** | 4 severe endanĝerigita |
| Lingvaj kodoj |
| **Lingvaj kodoj** |  |
|   **ISO 639-3** | ckt |
|   **Glottolog** | chuk1273 |
| **Angla nomo** | Chukchi |
| **Franca nomo** | tchouktche |
|  |

**Ĉukĉa (luoravetlana) lingvo** (memnomo *лыгъоравэтльан йилйил*) estas disvastiĝinta en rusiaj regionoj de Ĉukĉio kaj Korjakio, ankaŭ en parto de Jakutio. Estas ĉirkaŭ 11 mil parolantoj. Skribsistemo estas bazita sur la cirila alfabeto (uzata ekde 1936), ĝi enhavas du specifajn signojn: Ӄӄ kaj Ӈӈ.

Malgraŭ negranda kvanto de parolantoj, la ĉukĉa estas uzata en eduka sistemo. En ĝi regule aperas radi-elsendoj. La ĉukĉa restas la ĉefa lingvo de ĉiutagaj interparoloj inter ĉukĉoj.

En la ĉukĉa aperas origina kaj tradukita literaturo, sed fiksita tut-ĉukĉa skriba formo ankoraŭ ne estas firme establita. La ĉukĉa ankaŭ estas uzata en loka radio.

Jen la moderna ĉukĉa alfabeto:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Ӄ ӄ | Л л | Ԓ ԓ | М м |
| Н н | Ӈ ӈ | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | ʼ |

## La ĉukĉa en edukado

La ĉukĉa lingvo estas uzata por instrui en baza lernejo. Post kelkaj unuaj studjaroj ĝin anstataŭas la rusa, la ĉukĉa estas studata tiam kiel unu el studobjektoj.

## Specifaĵoj

La ĉukĉa estas i. a. elstara pro (nun niveliĝanta) diferenco inter vira kaj virina prononco.

## Vidu ankaŭ

* Latinliterigo en Sovetunio
# Hunoj

| Hunoj |
| --- |
|  |
| **historia etno • formortinta homa grupo** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
| Lingvo(j) |
| huna lingvo |
| Religio |
| tengrismo |
|  |

La **hunoj** estas popolo origine el Centra Azio, kiu kreis imperion en orienta Eŭropo en la unuaj jarcentoj de nia erao. La popoloj kirliĝintaj en la senlimaj stepoj de Centra Azio ne havas etnan unuecon. La unueco, kiam jam aperis unueco, baziĝis sur aliaj ideologiaj kaj ekonomikaj faktoroj, apenaŭ kompreneblaj de modernuloj.

Oni foje rilatigas ilin al pli antikva popolo *xiong-nu* (elp. ŝiungnuoj). La unuaj ĉinaj fontoj skribas pri ili jam en la 12-a jarcento a.K. kiam ili daŭre penetris Nord-Ĉinion kaj prirabis la areon. Ilia ĉefa okupiĝo estis la nomada bestobredado kaj la ĉasado. En la 3-a jarcento a.K. formiĝis la asocio de 24 hunaj triboj, kiu kondukis prirabajn militirojn en Orient-Azion. La ĉinoj ekkonstruis la Grandan Ĉinan Muron ĉefe pro tiuj militiroj dum la Dinastio de Ĉin. La sukcesaj militiroj de Ĉinio kaj la ribeloj de la konkeritaj popoloj kondukis al la disfalo de la huna asocio en la 1-a jarcento a. K. Formiĝis du asocioj, el kiu la asocio de la sudaj triboj venis al dependa situo al Ĉinio. Tiu historia rilato inter ŝiungnuoj kaj hunoj ne estas tamen akceptata de ĉiuj esploristoj.

## La okcidentaj hunoj

La nordaj hunaj triboj venis al areo de la nuna Kazaĥio kaj tie formis fortan socion. De tie ili migris okcidenten kaj en la 1-a jc. p.K alvenis al la areo inter la Kaspia maro kaj la Arala maro, poste migris al la stepoj apud la riveroj Volgo kaj Don. Ili konkeris unue la alanojn poste la orientajn gotojn (375) kaj baldaŭ alvenis al la limoj de la Romia imperio. Ili konkeris en la 4-a jarcento Panonion (de kie la romiaj legioj jam pli frue retiriĝis).

En 433 ili reĝo iĝis Atilo, sub kies estrado la Huna Imperio vivis sian oran epokon. Li gvidis la imperion per fortaj manoj. Dum lia regado, la hunoj ekis du gravajn militirojn. Unue ili atingis eĉ Galegion, dumvoje detruis la urbojn ĉedanubajn kaj transpaŝis Rejnon. La romia armeo sub gvido de Ecio venkis en la batalon de Katalunio kaj ili repelis la hunojn. La hunoj militiris al Italio, kie ili detruis la urbojn Akileion, Mediolanon (hodiaŭ Milanon) kaj ekmarŝis al Romo. Romo surprenis grandegan jaran impostpagon tiel evitinte la atakon, detruon. Post la morto de Atilo, la huna asocio disfalis kaj pro la ribelo de la jugitaj popoloj, ili reiris al la stepoj de Sud-Rusio kaj asimiliĝis.

## Heftalitaj hunoj

Per la nomo blankaj hunoj aŭ heftalitaj hunoj estas konata imperio kiu dominis en centra-suda Azio, inklude Hindion. Ilia ĉefa reĝo estis Mihirakula. Ne estas klara ilia rilato kun la aliaj hunoj.

## Literaturo en Esperanto

Eugene de Zilah, La princo de la hunoj, eld. Mondial

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Nomadaj imperioj
* Tongwancheng

*
*
*

## Eksteraj ligiloj

*
*
*
*
# Centraj Potencoj

| Centraj Potencoj |
| --- |
|  |
| **milita alianco**  |
| Komenco | 1914 vd |
| Fino | 11-a de novembro 1918 vd |
|

|  Partoj |
| --- |
|  | Germana Imperiestra Regno Aŭstrio-Hungario Otomana Imperio Reĝlando Bulgario  vd |

 |
|  |

**Centraj Potencoj**, ankaŭ misnomataj **Centraj Imperioj**, estis alianco de la Germana Imperiestra Regno, Aŭstrio-Hungario, la Otomana Imperio kaj Bulgario dum la Unua mondmilito de 1914 ĝis 1918. La "Centraj Potencoj", estis gvidataj de nove unuigita, diname industriiĝanta Germana Imperio, kaj havis imperialismajn politikajn emojn.

La bazo de tiu komuna agado estis la Triopa Alianco de 1882 (germane: *Dreibund*, itale: *Triplice Alleanza*) inter Germanio, Aŭstrio-Hungario kaj Italio. Malgraŭ tio, Italio ne partoprenis la militon kune kun siaj aliancanoj kaj eĉ en 1915 deklaris militon kontraŭ ilin.

## Pactraktatoj kun la Centraj Potencoj

* Aŭstrio: Traktato de Saint-Germain-en-Laye
* Hungara reĝlando: Trianona traktato
* Vajmara Respubliko: Traktato de Versajlo
* Otomana Imperio: Traktato de Sèvres
* Turkio: Traktato de Lausanne

## Vidu ankaŭ

* Triopa Alianco (1882)
# Baltio

|  |
| --- |
| Baltaj ŝtatoj |
| estone *Balti riigid*, latve *Baltijas valstis*, litove *Baltijos valstybės* |
| kuniga nomo |
|  Situo de Baltio enkadre de Eŭropo |
| Ŝtatoj |  Estonio,  Latvio,  Litovio |
|  |
| Ĉefurboj | Talino, Rigo, Vilno |
|  |
| Areo | 175 015 km² (17 501 500 ha) |
|  - de akvo | 3 909 km² (390 900 ha) |
|  |
| Loĝantaro | 6 812 500 (*2010*) |
| Denseco | 38,93 loĝ./km² |
|  |
| Horzono | EET (UTC+2) |
|  - somera tempo | EET (UTC+3) |
|  |
| Lingvoj | estona; latva; litova |
|  |
|  Mapo de Baltio
Mapo de Baltio |
|  **Vikimedia Komunejo:**  Baltic states |
|  |

**Baltio**, **Baltujo** aŭ **Baltaj ŝtatoj** - inter esperantistoj de eksa Sovetunio historie ankaŭ ofte **Ĉebaltio**, influite de la ruslingva formo *Прибалтика* (Pribaltika) - estas kuniga nomo de Estonio, Latvio kaj Litovio, ĉiuj situantaj ĉe la Balta Maro.

La baltaj ŝtatoj atingis sian sendependecon de Rusio post la Unua mondmilito, estis okupitaj en la Dua Mondmilito unue de Sovetunio, poste de la faŝista Germanio, poste ree de Sovetunio kaj reakiris sian sendependecon nur en 1991. Ĉiuj tri nun apartenas al Eŭropa Unio.

Oni tiel kunigas ĉefe pro historiaj kaj geografiaj kialoj (kp. je Nordio) - ne pro lingvaj (kp. je Skandinavio).

Estonie parolatas la estona, kuzo de la finna, sed la latva kaj la litova estas neinterkompreneblaj baltaj lingvoj hindeŭropaj. Ankaŭ vaste parolatas la rusa.

## Okupacio

La Okupacio de baltaj ŝtatoj konsistis en milita okupacio de la tri Baltaj ŝtatoj — nome Estonio, Latvio kaj Litovio — fare dekomence de Sovetunio laŭ la kondiĉoj de la Molotov–Ribbentrop Pakto de 1939 okazinta en junio 1940. Ili estis tiam aneksitaj en la Sovetunion kiel konstituaj respublikoj en aŭgusto 1940, kvankam multaj potencoj de Okcidento neniam agnoskis ties aligon. La 22an de junio 1941, Nazia Germanio atakis Sovetunion kaj post nur kelkaj semajnoj ili okupaciis la Baltajn ŝtatojn jam por la tuta Dua Mondmilito. En julio 1941, la Tria Regno aligis la Baltajn teritorion en sia *Reichskommissariat Ostland*. Kiel rezulto de la Balta Ofensivo de 1944 fare de la Ruĝa Armeo, Sovetunio rekaptis plej el la Baltaj ŝtatoj kaj eĉ kaptis la restintajn Germanajn fortojn en la Kurlandia Sako ĝis ties formala kapitulaco en majo 1945. La Soveta "aneksokupacio" (germane *Annexionsbesetzung*) aŭ okupacio *sui generis* de la Baltaj ŝtatoj daŭris ĝis aŭgusto 1991, kiam la tri landoj reakiris sian sendependecon.

## Organizado

La **Balta Asembleo** (estone *Balti Assamblee*, latve *Baltijas Asambleja*, litove *Baltijos Asamblėja*, akronime **BA**) estas regiona interregistara organizaĵo, kiu antaŭenigas interregistaran kunlaboron inter Estonio, Latvio kaj Litovio, nome Baltaj Landoj. Ĝi provas trovi komunan pozicion en rilato al multaj internaciaj aferoj, inkluzive de ekonomiaj, politikaj kaj kulturaj aferoj. La decidoj de la asembleo estas konsila.

## Statistikoj

10 plej grandaj urboj en Baltio (2011)
1. Rigo (650 468)
2. Vilno (554 060)
3. Talino (416 993)
4. Kaŭno (321 200)
5. Klaipėda (161 300)
6. Panevėžys (114 500)
7. Šiauliai (113 100)
8. Tartu (103 284)
9. Daugavpils (103 053)
10. Liepāja (82 413)

## Vidu ankaŭ

* Eŭropo
* Geografio
# archive.today

| Archive.today |
| --- |
|  |
|  |
| **retejo retarkivo aldonaĵo por retumilo**  |
| Komenco | 16-a de majo 2012 vd |
| Retejo | Oficiala retejo |
|  |

Ekrankopio de la eniriga retpaĝo

**archive.today** (antaŭe *archive.is*) estas servilo kiu ebligas savi kopion de ajna paĝo en la TTT, kun ĉiuj bildoj, stiloj kaj fontoj. Poste la arkivita paĝo povas esti referencata pere de mallonga URL (aŭ longa, konservante la originan).

En februaro 2016 OnlineNIC (usona entrepreno pri domajnoj de Interreto) blokis la iaman domajnon "archive.today" kiu ne funkciis lastatempe. La nova domajno estis "archive.is". Tamen, la blokado estis renversita kaj refunkciiĝis archive.today en difinitaj cirkonstancoj. Aliaj uzitaj domajnoj estis *archive.li*, *archive.is*, *archive.fo*, *archive.md*, *archive.vn* kaj *archive.ph*.

Ekde julio 2013, archive.today estas kongruebla kun la Aplikprograma interfaco (API) de Memento Project.

La retejo superrigardas la lastajn ŝanĝojn de Vikipedio kaj de aliaj komunumoj wiki kaj arkivas novajn eksterajn ligilojn por restaŭri la rompitajn ligilojn.

## Eksteraj ligiloj

* oficiala retejo
# DOS

| DOS |
| --- |
|  |
| **diska operaciumo** |
| Komenco | 1981 vd |
|  |

La starta ekrano kaj komandlinia interfaco de MS-DOS 6, kun ekzemplo de ĝia dosierujstrukturo
La starta ekrano kaj komandlinia interfaco de FreeDOS, montrante versinformojn kaj ekzemplon de ĝia dosierujstrukturo
**DOS** ( / dɒs /, / dɔːs / ) estas familio de diskbazitaj operaciumoj por komputiloj kongruaj kun IBM PC. Ĝi ĉefe konsistas el **IBM PC DOS** kaj renomita versio, **MS-DOS** de Microsoft, ambaŭ enkondukitaj en 1981. Poste, kongruaj sistemoj de aliaj fabrikantoj estas DR-DOS (1988), ROM-DOS (1989), PTS-DOS (1993), kaj FreeDOS (1994). MS-DOS dominis la merkaton de kongruaj kun IBM PC inter 1981 kaj 1995.

Kvankam la nomo identiĝis specife kun MS-DOS kaj kongruaj operaciumoj, *DOS* estas platformo-sendependa akronimo por *disk operaciumo*, kies uzo datas de antaŭ la IBM PC. Dekoj da aliaj operaciumoj ankaŭ uzas la akronimon, komencante per la grandkomputilo DOS/360 de 1966. Aliaj inkluzivas Apple DOS, Apple ProDOS, Atari DOS, Commodore DOS, TRSDOS, kaj AmigaDOS.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* COMMAND.COM (la komandlinia interpretilo por DOS kaj Vindozo 9x )
* CP/M (frua operaciumo de Digital Research simila al DOS)
* [[]] (en) (DCP, MS-DOS-derivaĵo de la antaŭa orientgermana VEB Robotron )
* DOS-API
* DOS/V
* Indekso de DOS-ludoj
* Listo de diskaj operaciumoj nomitaj DOS
* PC-MOS/386 (DOS-kongrua multuzanta operaciumo)
* VGA-teksta reĝimo, la bazo de la TUI de DOS sur IBM PC-kongruaj komputiloj

## Eksteraj ligiloj

* Originoj de DOS, artikoloj kaj manlibroj de Tim Paterson.
* Vespertdosieroj: La manlibro pri programado de DOS-dosierbazoj
* Interreta Vindoza XP simulilo
* MS-DOS v1.25, v2.0, v4.0 fontkodo
# Wired

|  |
| --- |
| Wired |
|  |
|  |
| **revuo • retejo • monata revuo • novaĵretejo** |
| Ĝenro | informa teknologio, negoco, vivstilo, novigoj |
| Periodeco | ĉiumonate |
|

---

 |
| Lando |  Britio,  Usono |
| Posedanto | Condé Nast Publications |
| Establodato | 1993 |
| Posedata de | Condé Nast vd |
| ISSN | 1059-1028 |
|

---

 |
| Retejo | wired.com, wired.co.uk |
|  |

*Wired* estas ĉiumonata revuo eldonata en San-Francisko (Usono) kaj Londono (Unuiĝinta Reĝlando). Ĝi skribas pri influo de la komputikaj teĥnologioj je kulturo, ekonomio kaj politiko.

La revuo estas eldonata ekde 1993. Eldonataj estas ankaŭ landaj versioj: itala, japana kaj germana.

Wired estas posedata de la eldona firmao Condé Nast kiu siavice estas parto de Advance Publications.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (angle)
* John Perry Barlow. The Economy of Ideas (angle)
* Wired ĉe Facebook
* Wired ĉe X / Twitter (angle)
* Wired Japan ĉe X / Twitter (japane)
* Wired Science ĉe X / Twitter (angle)
* Wired Italia ĉe X / Twitter (itale)
* Wired ĉe Instagram
* Wired ĉe YouTube
* OCLC 24479723
# Oceanografio

| Oceanografio |
| --- |
|  |
| **fako studfako universitata studfako scienca fako**  |
| **terscienco • oceanologio** |
|  |

Termohalina cirkulado
**Oceanografio** (ankaŭ nomata **oceanologio** aŭ **mara scienco**) estas la studo pri la oceanoj de la tero kaj iliaj interligitaj ekosistemoj kaj kemiaj kaj fizikaj procesoj. Estas kvin ĉefaj fakoj en la scienco:

1. Mara geologio, inkluzive de tektoniko kaj alia studado pri la oceana fundo.
2. Fizika oceanografio, kiu traktas la fizikajn ecojn de la oceano (kiel ĝian temperaturo-salecan strukturon kaj fluojn).
3. Kemia oceanografio - la studo pri la kemio de la oceano.
4. Biologia oceanografio - ankaŭ kelkfoje konsiderita parto de mara biologio, kiu estas la studo pri la flaŭro kaj faŭno de la oceano.
5. Meteologia oceanografio, kiu traktas tion, kiel la atmosfero kaj la oceano interagas.

Oni povas diri, ke la komenco de oceanografio kiel aparta scienco estis en 1872, kiam Charles Wyville Thomson kaj John Murray ekiris kun la Ekspedicio Challenger (1872-1876). Estis ĉirkaŭ tiu tempo, kiam diversaj nacioj decidis, ke - ĉar ili multe uzis la oceanoj komerce - ili devus investi pluan agadon en la scienca studado de la oceanoj. Diversaj nacioj, privataj homoj kaj institucioj dissendis ekspediciojn kaj oni kreis instituciojn dediĉitajn al la studo de oceanografio.

La unua monda organizo de oceanografio, la Internacia Konsilio por la Esplorado de la Maro, kreiĝis la 22-an de julio 1902 aŭ 1901(?), en Kopenhago, Danio.

## Oceanografiaj Institucioj

* Interregistara Oceanografia Komisiono
* Institucio de Oceanografio Scripps (angle 'Scripps Institution of Oceanography')
* Oceanografia Institucio en Woods Hole (angle 'Woods Hole Oceanographic Institution')
* Southampton-a Oceanografia Centro (angle 'Southampton Oceanography Centre')

## Oceanografoj

* Veerabhadran Ramanathan

## Bildaro

*
*

## Vidu ankaŭ

* Meteologio
* Cunamo
# Topografio

Topografia mapo kun altitud-intervalaj perimetroj.
**Topografio** estas scienco per kiu oni desegnas mapojn pri surfaco de tereno aŭ regionparto mezurinte distancojn kaj angulojn.

Topografio estas ankaŭ la tutaĵo de la detaloj, kiel altaĵoj kaj profundaĵoj, deklivoj k.t.p., sur difinita tereno. Foje 'topografio' estas uzata por priskribo de iu distrikto el geografiaj vidpunktoj, kontraste al la priskribo el historiaj, ekonomiaj, demografiaj kaj aliaj vidpunktoj.

Laŭ Francisko Azorín **topografio** estas *Detala priskribo -formo k. dimensio- de tereno. Traktato pri planverkado -planimetrio k. altimetrio- de tereno.* Li indikas etimologion el la greka *topos + graphein* (loko priskribo).

**Topografia mapo** estas nomata tia, kiam la desegnaĵoj sur mapo koncernas ĉefe la surfacon de la tereno, kontraste al la mapoj kun emfazo pri la nomo de la domposedantoj, trafiko aŭ aliaj aferoj.

## Topografo

Teodolito.
Topografoj uzas teodolitojn (aktuale ili estas kutime elektronikaj) por mezurii angulajn kaj distancajn datumojn, per kiuj trigonometrie ili kalkulas projekciajn koordinatojn de punktoj mezuritaj kaj poste skizi mapojn.

## Vidu ankaŭ

* Geodezio
* Kartografio
* Mapo
* Tereno
* Termezurado

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

* *What is topography?*
# Mara mapo

detalo de elektronika mara mapo de la Beringa markolo
**Mara mapo** estas mapo, kiu por la ŝipa trafiko videbligas la marajn vojojn kaj marbordojn, insulojn kaj sablejojn, profundejojn, malprofundejojn kaj marajn signalojn de aparta parto de maro respektive oceano.

La skaligo de maraj mapoj estas inter 1:25.000 respektive 1:100.000 (por detalaj mapoj de marbordoj) ĝis 1:2 000 000 (por superrigardaj mapoj de oceanoj).

## Historio

La portugala kartografo Pedro Reinel ĉirkaŭ la jaro 1485 produktis la unuan subskribitan maran mapon: tiu mapo montras partojn de okcidenta Eŭropo kaj de nordokcidenta Afriko, krome partojn de la okcidenta Mediteranea Maro kaj de la orienta Atlantika Oceano, kaj aldone mape videbligis la malkovrojn de la portugala navigisto kaj malkovrinto *Diogo Cão* inter la jaroj 1482 ĝis 1485. Kune kun sia filo *Jorge Reinel* kaj la kolego Lopo Homem, Pedro Reinel partoprenis en la kreo de la monda maparo de *Miller*, kiu publikiĝis dum la jaro 1519. Lia mapo pri la Atlantika Oceano estis la unua kun klarigoj pri la skaligo, kaj kun grafika indikilo pri la kompasdirektoj.

## Vidu ankaŭ

* Internacia Hidrografia Organizo
# Gaspard Monge

| **Gaspard Monge (1746-1818)** |
| --- |
|  Franca matematikisto kaj revoluciulo |
|  |
| Persona informo |
| **Naskiĝo** | 10-a de majo 1746 en Bono,  Francio |
| **Morto** | 28-a de julio 1818 en Parizo,  Francio |
| **Tombo** | Panteono de Parizo, Cave 7 (1989–)  Tombejo Père-Lachaise, Div. 18 (1818–1989) ﻿ / ﻿ (mapo)  vd |
| **Lingvoj** | hispana • franca vd |
| **Ŝtataneco** | Francio   vd |
| **Alma mater** | Politeknika Lernejo de Francio |
|  |
| **Subskribo**  |
|  |
| **Memorigilo**  |
| Familio |
| **Patro** | Jacques Monge (mul)   vd |
| **Patrino** | Jeanne Rousseau (mul)   vd |
| **Gefratoj** | Louis Monge (en)  kaj Jean Monge (mul)   vd |
| **Edz(in)o** | Marie-Catherine Monge (mul)  (1777–)  vd |
| **Infanoj** | Emilie Monge (mul) , Louise Monge (mul)   vd |
| Profesio |
| **Okupo** | instruisto (1763–) inĝeniero  ĥemiisto  universitata instruisto  politikisto  fizikisto  matematikisto   vd |
| **Laborkampo** | diferenciala geometrio vd |
| **Aktiva en** | Parizo vd |
| Verkado |
| **Verkoj** | Geometrie descriptive ❦ teoremo de Monge vd |
|

| [Montri]  Postenoj |
| --- |
| Postenoj | Peer of France (en)  (1815–) prezidanto (1806–1807) prezidanto de la Franca Akademio de Sciencoj (1802–1802) member of the Sénat conservateur (en)  (1799–1814) Member of the Council of Five Hundred (en)  (1798–1799) direktoro (1798–1800) direktoro (1797–1798) Minister of the French Navy (en)  (1792–1793)  vd |

 |
|

| [Montri]  Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj | * (13-a de aprilo 1813)  Knight Grand Cross of the Order of the Reunion (en)
* (1805)  Ordeno de la Fera Krono
* (2-a de oktobro 1803)  Granda Oficiro de la Honora Legio
* listo de la 72 nomoj sur la Eiffel-Turo

vd |

 |
|

| [Montri]  Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj | Prusa Akademio de Sciencoj (koresponda membro) (1812–) Society of 1789 (en)  (1790–) Akademio de Sciencoj de Francio (koresponda membro) (1772–1816) Accademia delle Scienze di Torino (1770–) framasonismo  Société Philomathique de Paris (en)    vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Gasparo Monĵeo**, naskita en 1746 en Bono kaj mortinta en 1818 en Parizo estis franca matematikisto kiu multe kontribuis al la pura geometrio. Li partoprenis en la starigo de la metra sistemo. Li rolis grave kiel politikisto dum la francaj revolucioj kal la 1-a imperio.

La busto de Monge en la Tombejo Père-Lachaise en Parizo.
Gaspard Monge

## Eksteraj ligiloj

*
*
*  Arkivigite je 2008-12-13 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2006-02-08 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2016-03-04 per la retarkivo Wayback Machine
# Tera radiuso

La **radiuso de la tero** aŭ **tera radiuso** estas grava kvanto en multaj fakoj, aparte en geosciencoj kaj tekniko. Ĝi mezuras proksimume 6.370 km.

Kalkulo de la ĉirkaŭmezuro de la Tero
La unua metodo por mezuri la teran radiuson estis proponita de Eratosteno la jaro 225 a.K. surbaze de la surfaca kurbeco. Ĝi rezultigis 40.000 km por la perimetro (= WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ), do 6.366,19 km.
Tio estis konfirmita de ekspedicio en 1735—1741 de Franca Akademio.
La metodo eliras de la hipotezo, ke la tero estas sfero.

Tamen, la tero - same kiel tio de ĉiuj ĉefaj planedoj - NE estas ekzakte sfera. Ekzakta sfero laŭdifine havas ununuran radiuson, sed surtere la distanco de marnivelo ĉe ĉiu punkto de la surfaco al la centro iom varias de loko al loko.
Kun malmultaj esceptoj tiu distanco, la **tera radiuso** varias de **6.356,750 km ĝis 6.378,135 km** (diferenco de 0,335 %), tiuj du ekstremoj estas la *polusa radiuso* kaj la *ekvatora radiuso*, respektive.

*Notu: **Tera radiuso** foje estas uzata kiel mezurunuo de distancoj, aparte en astronomio kaj geologio. Ĝia simbolo tiam estas WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .*

## Devio de la tera formo de ideala sfero

Fakte ĉiuj planedoj devias en formo de ideala sfero. Kaŭzoj por tio estas sistemaj:

* la rotacio (21 km da diferenco),
* la gravita reliefo pro variaj densecoj de masoj en diversaj partoj de la planedo (100 m da diferenco)
* kaj la tajdoj (10 m da diferenco).

### Efiko de rotacio

Rotacio de planedo kaŭzas, ke ĝi fakte estas iom pli *dika* ĉe la ekvatoro kaj iom pli plata ĉe la Norda kaj Suda polusoj, ke do ĝi ne estas sfero sed fakte elipsoido kaj la *ekvatora radiuso*  **WIKINIUM\_MATH\_PH\_4**  estas pli granda ol la *polusa radiuso*  **WIKINIUM\_MATH\_PH\_6**  je proksimume  **WIKINIUM\_MATH\_PH\_8** , kie la *konstanto de flateco*  **WIKINIUM\_MATH\_PH\_10**  estas

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
kie WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 estas la angula frekvenco, WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 estas la gravita konstanto, kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 estas la maso de la planedo.

Por la tero la kalkulita valoro estas WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 , proksimume egala al la mezurita valoro de la flateco de WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 .

### Efiko de gravita reliefo (geoido)

La gravito de la tero ne estas homogena, ĝi varias de loko al loko pro diferencaj denseco kaj profundeco de la terkrusto. Ligante lokojn de sama gravito (komparebla al izohipsoj en ĝenerala kartografio) oni ricevas geoidon, kvazaŭ cikatran elipsoidon kun multaj gravitaj malprofundaj valoj kaj malaltaj montetoj - la diferenco inter la ekstremaj punktoj tamen nur estas malpli ol 100 m.

Krome la gravito en iu punkto povas abrupte ŝanĝiĝi per tertremoj (kiel ekzemple en la Sumatro-Andamana tertremo en 2004) aŭ reduktiĝo de glaciamasoj (sur Gronlando).

### Efiko de la tajdoj

Tajdoj estas la leviĝo kaj malleviĝo de la mara surfaco je dekoj da metroj pro la gravito de luno kaj suno en ritmo de ĉ. 12-hora periodo.

## Vidu ankaŭ

* Formo de la tero
* Tajdo

## Notoj kaj fontoj