# Tongo

|  |
| --- |
| Tongo |
| **Tonga Reĝlando** |
| **Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga Kingdom of Tonga** |
|  |  |
| Detaloj | Detaloj |
| **Nacia himno**: *Ko e fasi 'o e tu'i 'o e 'Otu Tonga* |
|  |
| suverena ŝtato (1970–) teritoria evoluo de la Brita Imperio (1900–1970) insula lando  lando   vd |
| Bazaj informoj |
| **Ĉefurbo** | Nukualofo (*Nuku'alofa*) |
| **Oficiala(j) lingvo(j)** | Tonga lingvo, angla lingvo |
| **Uzata(j) lingvo(j)** | tonga, angla |
| **Plej ofta(j) religio(j)** | protestantoj, katolikoj |
| **Areo** | 748 km² |
| - % de akvo | 4 % |
| **Loĝantaro** | 108 020  (2017) |
| **Horzono** | +13 |
| **Interreta domajno** | to |
| **Landokodo** | TON |
| **Telefona kodo** | 676 |
| **Plej alta punkto** | Kao |
| **Plej malalta punkto** | Pacifiko |
| Politiko |
| **Politika sistemo** | Monarkio |
| **Ŝtatestro** | reĝo *Tupou la 6-a* (ekde 2012) |
| **Ĉefministro** | Fatafehi Fakafānua (ekde 18 decembro 2025) |
| **Nacia tago** | 4-a de junio |
| **Sendependiĝo** | la 4a de junio 1970, de Britio |
| Ekonomio |
| **Valuto** | *pa'anga* (TOP) |
|

| [Montri]  Membro de |
| --- |
|  | Monda Organizaĵo pri Komerco (2007–) Tutmonda Organizaĵo pri Doganoj (2005–) Organizaĵo por malpermeso de ĥemiaj armiloj (2003–) Unuiĝintaj Nacioj (1999–) Monda Organizaĵo pri Meteologio (1996–) Internacia Centro por Aranĝo de Investaj Disputoj (1990–) Internacia Evoluiga Asocio (1985–) Internacia Financa Korporacio (1985–) Internacia Banko por Rekonstruo kaj Disvolvigo (1985–) Unesko (1980–) Interpol (1979–) Universala Poŝta Unio (1972–) Internacia Telekomunika Unio (1972–) Banko por Azia Disvolviĝo (1972–) Komunumo de Nacioj (1970–) Monda Organizaĵo pri Sano  Internacia Hidrografia Organizo  Alianco de Malgrandaj Insuloj-Ŝtatoj  Grupo de Afrikaj, Karibaj, kaj Pacifikaj Ŝtatoj  Traktato pri Atoma Nedisvastigo   vd |

 |
|  |
|

---

 |
| Akvejo | Pacifiko |
|

---

 |
| Koordinatoj | 20° 35′ 16″ S, 174° 48′ 37″ U (mapo)-20.587778-174.810278
  |
| Plej alta punkto | Kao [+] |
| Plej malalta punkto | Pacifiko [+] |
|  - malalteco | 0 m [+] |
| Akvokolektejo | 748,51 km² (74 851 ha) [+] |
| Areo | 748,51 km² (74 851 ha) [+] |
| Loĝantaro | 108 020 [+] (2017) |
| Horzono | UTC+13:00, Pacifiko/Tongatapu [+] |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Tongo (Tongo)DEC |

 |
|  |
| Tongo |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Tonga** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

**Tongo** estas Polinezia regno, en Pacifiko, oriente de Fiĝioj, kiu konsistas el 177 insuloj (39 loĝataj), dividitaj en tri ĉefajn arkipelagojn. Antaŭe nomata la Amikaj insuloj (*Friendly Islands*), Tongo nuntempe estas sendependareĝlando en la brita Komunumo de Nacioj.

Kun centro je 20° de suda latitudo kaj 179° de okcidenta longitudo, Tongo havas subtropikan, varman kaj humidan klimaton; la precipitaĵo atingas 2 000 mm ĉiujare. La insuloj Tongo havas amplekson de 747 km² kaj la ĉefurbo estas Nukualofo en la insulo Tongatapu.

## Historio

Estas la opinio de arkeologiistoj, ke la unuaj setlantoj venis al Tongo el la insuloj Santa Cruz dum popolmigrado komenciĝanta ĉirkaŭ 3000 a.K. el Sudorienta Azio tra Mikronezio. En Tongo la ĝis nun plej malnovaj trovaĵoj de tiu Lapita kulturo estis malkovritaj en formo de karakterizaj keramikaĵoj, datitaj je 800 ĝis 750 a.K. La homoj de tiu kulturo vivis, navigis, komercis, kaj militis inter la insuloj de la nuntempaj Samoo, Fiĝioj, kaj Tongo dum mil jaroj, antaŭ ol plua migrado komenciĝis, al Markizoj kaj Tahitio kaj sekve al aliaj insuloj de suda Pacifiko. Sur tiu bazo antropologiistoj nomas tiun regionon la lulilo de polinezia kulturo.

En la 12-a jarcento tonganoj kaj ilia ĉefulo, la *Tu'i Tonga*, estis konataj en tuta Pacifiko de Niue ĝis Tikopia. Kelkaj historiistoj parolas pri "tonga imperio", sed la tiama situacio estas pli bone priskribita kiel reto de marnavigantoj, ĉefuloj kaj aventurantoj. En la 15-a jarcento kaj sekve en la 17-a jarcento tribaj malpacoj pli kaj pli multe okazis inter la ĉefuloj. Je tiu tempo venis la unuaj kontaktoj kun eŭropanoj: en 1616 la nederlandaj esploristoj Willem Schouten kaj Jacob Le Maire, kiuj renkontis tonganon proksime al *Niuatoputapu*; en 1643 Abel Tasman, kiu komercis iomete kun la tonganoj; kaj en 1773-1777 tri vizitoj de James Cook. La unuaj kristanaj misiistoj alvenis ĉirkaŭ 1800.

La tribaj malpacoj finiĝis per la unuigo de Tongo de 1799 ĝis 1852 sub Siaosi Taufa'ahau TUPOU (post baptismo George TUPOU la 1-a). De lia edzino devenas nova reĝa linio Tu'i Kanakopulu. En 1875, per helpo de misiistino Shirley BAKER, Tongo fariĝis konstitucia monarkio.

La 18-an de majo 1900 per traktato de amikeco Tongo fariĝis protektorato de Britio. Ĝi sendependiĝis la 4-an de junio 1970.

Meze de januaro 2022 okazis la erupcio de submara vulkano Hunga Tonga, kaj post kelkaj tagoj oni konfirmis la preskaŭ malaperon de la insulo kaj damaĝojn kaj rezultojn en diversaj landoj de la Pacifiko kaj ĉefe en la propra lando.

## Etimologio

La nomo *Tonga* en la tongana lingvo signifas "amikeco".

## Geografio

* Fonualei
* Late
* Niuafoo
* Tonga Fosego
* Tongatapu

### Faŭno kaj flaŭro

* Tonga nestamasulo
* Tongatapua zapornio

## Ekonomio

## Politiko

### Ekstera politiko

Tongo apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.

## Vidu ankaŭ

* la paĝon pri la Tuitonga imperio