Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# William Foxwell Albright

| **William Foxwell Albright** |
| --- |
|  |
| Persona informo |
| **Naskiĝo** | 24-an de majo 1891 (1891-05-24) en Coquimbo |
| **Morto** | 19-an de septembro 1971 (1971-09-19) (80-jaraĝa) en Baltimore |
| **Lingvoj** | angla |
| **Ŝtataneco** | Usono   |
| **Alma mater** | Johns Hopkins Universitato   Supra-Iovaa Universitato   |
| Familio |
| **Infano** | Hugh Norton Albright (mul)   |
| Okupo |
| **Okupo** | arkeologo  antropologo  lingvisto  universitata instruisto   |
|  |

**William Foxwell ALBRIGHT** (naskiĝis la 24-an de majo 1891 en Coquimbo, Ĉilio - mortis la 19-an de septembro 1971 en Baltimoro, Marilando) estis usona biblia arkeologo, orientalisto, epigrafiisto, filologo de antikvaj proksimorientaj lingvoj kaj fakulo pri antikva ceramikaĵo.

Li estis unu el la fondintoj de biblia arkeologio kaj la arkeologia direkto de biblia geografio. Esploristo de la malnovtestamenta tradicio. Lia ĉefverko estas la "De la Ŝtonepoko ĝis Kristanismo: Monoteismo kaj la Historia Procezo" (1940; angle *From the Stone Age to Christianity: Monotheism and the Historical Process*) .

De la frua 20-a jarcento ĝis sia morto, li estis la dekano de bibliaj arkeologoj kaj precipe rekonita kiel la fondinto de la biblia arkeologiomovado. Lia studento George Ernest Wright sekvis liajn paŝojn kiel gvidanto de tiu movado, dum aliaj, precipe Frank Moore Cross, Raymond E. Brown, kaj David Noel Freedman, iĝis internaciaj gvidantoj en la studo de la Biblio kaj la antikva Mezoriento, inkluzive de Nordokcidenta semida epigrafio kaj paleografio .

Membro de la Usona Nac\ia Akademio de Sciencoj (1955), korespondanta membro de la Brita Akademio (1967).

## Verkaro

* *The Archaeology of Palestine: From the Stone Age to Christianity.* 1940.
* *From the Stone Age to Christianity: Monotheism and the Historical Process.* Johns Hopkins Press, 1946.
* *Views of the Biblical World.* Jerusalem: International Publishing Company J-m Ltd, 1959.
* *Yahweh and the Gods of Canaan: An Historical Analysis of Two Contrasting Faiths.* 1968.
* zusammen mit C. S. Mann: *Matthew: introduction, translation and notes by W.F. Albright and C.S. Mann* (= *the Anchor Bible series.*) Doubleday, New York 1971, ISBN 0-385-08658-X.
* *The Biblical Period from Abraham to Ezra.*

## Literaturo

* David Noel Freedman: *The Published Works of William Foxwell Albright: A Comprehensive Bibliography.* With the assistance of R.B. MacDonald and D.L. Mattson. (American Schools of Oriental Research), Cambridge / Mass., 1975
* Manfred Weippert: *Albright, William Foxwell.* In: *Theologische Realenzyklopädie.* Band 2: *Agende – Anselm von Canterbury.* de Gruyter, Berlin u. a. 1978, ISBN 3-11-007379-X, S. 193–195.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Arkeologio kaj la hebreaj patriarkoj
* Arkeologio kaj la profetoj de Israelo
* Lumo de arkeologio sur voĉa kaj skriba literaturo
* Nacia Akademio de Sciencoj Biografia Memoraĵo
* Oficiala AIARa retejo
* Demando kaj responda sesio kun William F. Albright post lia lekcio, Arkeologio kaj la hebrea patriarchs
* William Foxwell Albright, en Historia Manlibro de Gravaj Bibliaj Interpretistoj
# Ĉernihiva provinco

|  |
| --- |
| Ĉernihiva provinco (Чернігівська область) |
| provinco |
|   |
|  Ĉernihiva provinco en Ukrainio (klakmapo) |
|

|  |  |
| --- | --- |
|   Flago |   Blazono |

 |
| **Oficiala nomo:** Чернігівська область |
| **Kromnomo:Ĉernigivŝĉino* |
|  |
| Lando |  Ukrainio |
| Historiaj regionoj | Granda Duklando de Moskvo, Kieva Regno, Polesio |
|  |
| Najbaras kun |
6
 - Homela regiono  *Belorusio*  - Brjanska provinco  *Rusio*  - Sumia provinco  *Ukrainio*  - Poltava provinco  *Ukrainio*  - Kieva provinco  *Ukrainio*  - Kieva rezervujo  *akva rezervujo* |
| Riveroj |
7
 - Dnepro  - Desna  - Oster  - Sejm  - Snov  - Soĵ  - Sudost
 |
|  |
| Ĉefurbo |  Ĉernihivo  |
|  |
| Areo | 31 865 km² (3 186 500 ha) |
|  |
| Loĝantaro | 959 315 (*2022*) |
| Denseco | 30 loĝ./km² |
|  |
| Fondita | 15-a de oktobro 1932 |
| Guberniestro | Viacheslav Chaus
(ekde 4-a de aŭgusto 2021) |
|  |
| Horzono | MET (UTC+2) |
|  - somera tempo | MET (UTC+3) |
| Poŝtkodo |  |
| Telefona prefikso | +380 46 |
| Kodo ISO 3166-2 | UA-74 |
| AKU | CB |
|  |
| Administra divido | - |
| Rajonoj (Distriktoj) | 22 |
|  |
|  Ĉernihiva provinco
Ĉernihiva provinco |
|  Ĉernihiva provinco

 Ĉernihiva provinco

 |
|  **Vikimedia Komunejo:**  Chernihiv Oblast |
| **Statistiko:**  www.chernigivstat.gov.ua |
| **Retpaĝo:**  cg.gov.ua |
|  |

**Ĉernihiva provinco** (ukraine *Чернігівська область*) estas unu el la 24 administraj unuoj de Ukrainio, kiuj nomiĝas область. Norde ĝi limas kun Belorusio kaj Rusio.

Ĝiaj plej grandaj urboj estas krom la administra centro **Ĉernihivo (Чернігів)** la urboj Baturin (Батурин), Baĥmaĉ (Бахмач), Bobrovicja (Бобровиця), Borzna (Борзна), Horodnja (Городня), Iĉnja (Ічня), Korjukivka (Корюківка), Mena (Мена), Niĵino (Ніжин), Nosivka (Носівка), Novhorod-Siverskij (Новгород-Сіверський), Oster (Остер), Priluki (Прилуки), Semenivka (Семенівка), Snovsk (Сновськ) kaj Talalaivka (Талалаївка).

## Vidu ankaŭ

* Listo de urboj en Ukrainio

* Katedralo *Spaso-Preobraĵenski* en Ĉernihivo
* Katedralo de Sanktuloj *Boris* kaj *Gleb*, same en Ĉernihivo
# Geodezio

| Geodezio |
| --- |
|  |
| **studfako universitata studfako ekonomia branĉo**  |
| **terscienco** |
|  |

Teodolito
**Geodezio** estas fako de la geofiziko, per kiu oni studas la formon kaj dimensiojn de la Tero. Tiamaniere povas aspekti respondo de sciencisto. Populare dirite geodeziistoj estas tiuj homoj, kiuj fabrikas mapojn.

## Historio

Jam en fora pasinteco homoj volis ekkoni grandecon de ilia domo, ĝardeno, kampo, vilaĝo, urbo, regiono, lando kaj tuta Tero. Tiel sinsekve estiĝis unue desegnitaj mapoj de konataj lokoj, pli poste eĉ la mezuritaj. Nuntempe oni povas renkonti mapojn en diversaj sferoj de homa agado. Kiam oni volas konstrui domon, fervojon, akvokondukilon aŭ tunelon, unue oni bezonas sufiĉe detalan mapon. Se plaĉas turismi piede, bicikle, aŭtomobile, oni bezonas mapon por trovi ĝustan vojon al la celo. Eĉ registaraj oficistoj bezonas mapojn de sia lando aŭ distrikto.

Unu el plej ŝatataj infanlibroj estis certe geografia atlaso, plena de belaj, koloraj mapoj. Ĝi forportis al nekonataj landoj, kie vivis herooj de ĵus legataj aventuremaj libroj.

## Priskribo

Sed oni revenu al nocio "geodezio". Ĝi dividiĝas al tnm. "geodezio ebenaĵa aŭ praktika", kiu solvas kutimajn detalajn postulojn en ebeno, kaj "geodezio supera", kiu solvas taskojn sur globo (sfero) aŭ elipsoido. Ĝusta solvado de ĉi tiuj taskoj baziĝas sur perfekta scio de matematiko kaj ekvilibriga kalkulado. Problemon, kiel ĝuste desegni mapon de kurbigita tera surfaco al ebeno, solvas matematika projekciado. Kaj fine problemojn de kvalitaj koloroj kaj bona legebleco solvas kartografio. Dum terena mezurado oni kutime dividas terenon al unuopaj punktoj, kiuj formas kadron de estonta mapo.

Baza geodezia tasko estas difini reciprokan pozicion de unuopaj punktoj de tera surfaco. Temas pri spaca tasko, ĉar la punktoj ne troviĝas en ebeno, sed sur la neebena tera surfaco. Tial por difini la pozicion oni bezonas tri spacajn koordinatojn. Por simpligi la taskon oni evoluigis unue pozician mezuradon, kiu estas ĝis nun praktikata en katastro. Supermaran alton oni difinis per nivelado. Tio estas simpla metodo por kompari altecon de proksimaj punktoj. Oni ofte vidas termezuriston kun mezurlato. Hodiaŭ oni evoluigis sufiĉe precizan metodon de samtempa mezurado de situo kaj alto per elektrooptika distancmezurilo. Ĝi grave simpligis kaj plirapidigis terenajn mezuradojn. Aperis ankaŭ metodo de mezurado laŭ artsatelitoj (GPS).

## Organizoj

* Internacia Asocio por Geodezio
* Internacia Federacio de Geodeziistoj
* Internacia Unio de Geodezio kaj Geofiziko

## Vidu ankaŭ

* Kartografio
* Termezurado
* Topografio

## Eksteraj ligiloj

*
*
*
*
# Geodinamiko

**Geodinamiko** estas subfako de geofiziko, kiu studas la dinamikon regantan la tektonojn de Tero kaj aliaj planedoj.

## Priskribo

Geodinamiko temas pri la procezoj, kiuj movas materion tra Tero kaj aliaj planedoj. En la interno de Tero, movo okazas kiam rokoj likviĝas aŭ deformiĝas kaj fluas responde de premoj. La deformo povas esti rompa aŭ elasta aŭ plasta, depende de la grando de la premo kaj la fizikaj kvalitoj de la materio. Petro povas esti nehomogena strukture kaj enhave; tial, ne malofte videblas diversaj specoj de deformo en spaca aŭ tempa proksimeco.

## Metodoj

Geodinamiko estas vasta studfako, kiu uzas observajn datenojn el diversaj studfakoj por skizi la dinamikon de Tero.

* Proksime al la surfaco, geodinamikistoj uzas geodezian kaj mineralologian datenon, kune kun observoj de direkta borado de la grundo.
* Pli profunde en Tero, geodinamikistoj uzas diversajn teknikojn por fora mezurado de la interno de Tero, ekzemple per seismologiaj teknikoj.
* Geodinamikistoj ankaŭ faras eksperimentojn, por rekrei la kondiĉojn de la interno de Tero, aŭ de fruaj epokoj de Tera evoluo, en laboratorioj.
* Geodinamikistoj konstruas nombrajn matematikajn modelojn, kiuj klarigas la observitajn fenomenojn kaj akordas kun la leĝoj de fiziko, speciale fluida dinamiko kaj termodinamiko.

## Etimologio

La termino *geodinamiko* devenas de la helenaj radikoj γῆ *gê* “tero” kaj δῠ́νᾰμῐς *dúnamis* “potenco, forto”.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Geodynamics (angle). Cooperative Institute for Dynamic Earth Research.
# Geokomputiko

Mezuristo uzante takeometron.
**Geokomputiko** aŭ internacie *geomatiko* estas uzo de komputaj rimedoj en manipulo de geografiaj informoj. Per programoj geokomputikistoj kolektas, konservas, prikalkulas kaj disponigas geografiajn datumojn. Tiuspecaj programoj multiĝis en la 2000aj jaroj.

## Fontoj de geografiaj datumoj

Pluraj fontoj provizas formalajn geografiajn informojn:

* aviofotado
* sputnikaj bildoj
* enkomputigo de skribitaj dokumentoj, ekzemple de katastroj
* surloka registrado de geografiaj objektoj kun helpo de Tutmonda loktrova sistemo

Grandaj ŝtataj geografiaj administrejoj kaj kelkaj privataj kompanioj, ekzemple *Navteq* aŭ *Teleatlas* (ĉi-lasta pri stratinformoj) kolektas kaj disponigas geokomputikajn informojn.

## Trakto de geografiaj datumoj

Grandaj programaroj geografiaj estas nomataj *geografiaj informosistemoj* GIS. Tiujn programojn
subtenas apartaj datumbazsistemoj, kiaj *Oracle spatial*, *ArcSDE',* PostGIS*. Ekzistas komerce kaj libere haveblaj GIS-oj.*

GIS-oj evoluas iom post iom al plur-tavola arkitekturo. Asocio de komputofirmaoj pri geografiaj sistemoj *Open GIS consortium* proponas normojn por tiaj arkitekturoj kaj por kongruo en datuminterŝanĝo.

## Disponigo de geografiaj datumoj

Geokomputikaj informoj estas konsulteblaj en formo de surekranaj mapoj, de paperaj maparoj, tra TTT-legiloj, en veturilaj vojtroviloj...

GIS-oj kapablas:

* supermeti geografiajn informojn el pluraj fontoj (ekzemple el katastro kaj el aviofotoj)
* trovi unuopajn informojn (kie estas hidranto 342Z, kiom da akvo ĝi provizas, kiel oni atingas ĝin?)
* trovi korelaciojn inter diversspecaj informoj (ĉu distriktoj kun ŝtate helpata loĝo montras pli densan krimecon?)
* ...

## Utiligoj de geokomputiko

Administrejoj kaj grandaj kompanioj estas ĉefaj uzantoj de geokomputaj programoj. Per tiuj programoj ili plenumas taskojn kiaj:

* administro de naturo, agrikulturo, teritorioj
* urboplanado
* administro de infrastrukturoj
* arkeologio
* reago al katastrofoj
* ...
# Geodezia linio

En diferenciala geometrio, **geodezia linio** estas linio, kiu estas laŭeble rekta sur glata sternaĵo. En la ĝenerala teorio de relativeco, punkta partiklo moviĝas laŭ geodezia kurbo, sub la efiko de gravito.

## Difino

Supozu ke WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 estas glata sternaĵo, kune kun afina konekto

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .
Konsideru glatan kurbon

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
La kurbo estas **geodezia kurbo**, se kaj nur se ĝi plenumas la ĉi-subajn kondiĉojn:

* Ĉe ajna tempo WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 , ekzistas ĉirkaŭaĵo WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 de WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 kaj ankaŭ ĉirkaŭaĵo WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 de la bildaro de la limigaĵo WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 , tiaj ke pri ajna vektora kampo WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 sur WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 , se WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 ĉe ĉiu WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 , do la jena ekvacio, la **geodezia ekvacio** estas vera:
* : WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 .

Fakte, la geodezia ekvacio ne dependas de la plivastigo WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 de WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 ; eksplicite, per lokaj koordinatoj WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 , la geodezia ekvacio aspektas jene:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 .
En tiu, WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 estas la komponantoj de la afina konekto WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 (la simboloj de Christoffel, se la konekton difinas rimana metriko).

## Propraĵoj

La geodezia ekvacio estas duaorda ordinara diferenciala ekvacio. Tial, geodezia kurbo ĉiam ekzistas loke en ajna direkto. Eksplicite, sur glata sternaĵo WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 , ĉe ajna punkto WIKINIUM\_MATH\_PH\_40 kaj ajna tanĝa vektoro WIKINIUM\_MATH\_PH\_42 , ekzistas pozitiva reelo WIKINIUM\_MATH\_PH\_44 kaj geodezia kurbo

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_46
tiaj ke

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_48
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_50 .
Krome, la ĉi-supra geodezia kurbo estas loke unika.

Tamen, ne estas ĉiam vera, ke la geodezia kurbo povas ekzisti senfindaŭre, t.e. difinite sur la argumentaro WIKINIUM\_MATH\_PH\_52 .

## Ekzemploj

Sur eŭklida spaco, la geodeziaj kurboj estas rektoj. Sur sfero, la geodeziaj kurboj estas la ĉefcirkloj.

## Eksteraj ligiloj

* Eric W. Weisstein, *Geodesic* en MathWorld.
# Geoido

Geoido (Mapo de la gravita anomalio
La **geoido** estas rilatsurfaco en la gravitkampo de la Tero por mezurado kaj priskribado de la terfiguro. Je bona proksimumo la geoido reprezentiĝas per la meznombra marnivelo de la mondomaroj kaj pro tio ĝia formo videblas ekster la landmasoj. La potencialo de la tergravito samas je ĉiu loko de la geoida surfaco. La natura vertikalo (la sondildirekto) kaj la geoido staras perpendikle unu al la alia je ĉiu punkto de la geoido. Pro tio oni povas eltrovi la geoidon mezurante la graviton. Du ajnaj punktoj sur la geoido havas la saman gravitpotencialon kaj pro tio la saman dinamikan altecon. Kontraŭe al tio la gravitakcelo g ne estas konstanta sur la geoido, sed malplialtiĝas de la poluso al la ekvatoro de 9,83 al 9,78 m/s2.

La geoido estas fizika modelo de la terfiguro, kiun evoluigis Gauß (en 1828) kaj Johann Benedict Listing (1808-1882) - distinge de la geometria modelo de la terelipsoido. La vorton "geoido" kreis Listing, kiu priskribis ĝin kiel surfacon de sama gravitpotencialo.

## Geoid-konstruado

1. oceano

2. elipsoido

3. loka sondilo

4. kontinento

5. geoido