Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gratifiko (mono)

**Gratifiko** (aŭ foje alparolita simple **monsubvencio**) estas mono donita de unuo, ofte publika korpo, bonfara fondaĵo aŭ speciala gratifiko-institucio al individuo aŭ alia korpo (kutime neprofitcela organizaĵo, foje komerco aŭ loka administracio) por specifa celo rilata al la publika utilo. Male al pruntoj, monaj gratifikoj ne estas redonitaj.

La gratifiko estas mona kontribuo. La persono aŭ ento, kiu asignas la gratifikon, funkcias kiel la donacanto de la gratifiko al la gratifikanto. Ekonomiaj unuoj kiel ekzemple kompanioj aŭ privataj domanaroj rajtas ricevi monajn gratifikojn. La gratifikoj povas esti donitaj kun kondiĉa repago aŭ tute sen kondiĉoj .

Ekonometria indico montras, ke publikaj gratifikoj al kompanioj povas krei pliigon de laborpostenoj, vendoj, aldonvaloro, novigado kaj kapitalo .

## Vidu ankaŭ

* Subvencio
* bonifiko (bonuso)

## Referencoj

## Por plia legado

* Wolf, Sandra. Bilanzierung von Zuschüssen nach HGB und IFRS. Vol. 24. Springer-Verlag, 2010.

## Eksteraj ligiloj

* Grants.gov Usona Registaro Grant Rimedo
* Eŭropa Komisiono Kontraktoj kaj gratifikoj de la EU
# Concord (Masaĉuseco)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Concord |

| Concord |
| --- |
|  |
| urbo de Nova Anglio   vd |
| Administrado |
|

|  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Saint-Mandé (1987–) Nanae (en)   Bagdado   vd |

 |
| **Poŝtkodo** | 01742 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| Demografio |
| **Loĝantaro** | 18 491  (2020) [+] |
| **Loĝdenso** | 274 347 181 loĝ./km² |
| Geografio |
| **Geografia situo** | 42° 28′ N, 71° 21′ U (mapo)42.460277777778-71.349444444444
  [+] |
| **Alto** | 43 m [+] |
| **Areo** | 6,74e-05 km² (0 .00 674 ha) [+] |
| **Horzono** | orienta horzono de Nordameriko [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Concord (Masaĉuseco)DEC |
| Situo de Concord |

 |
|

|  |
| --- |
| Concord (Usono)DEC |
| Situo de Concord |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto |
|  **Vikimedia Komunejo** Concord, Massachusetts [+] |
|  |

**Concord** - prononco laŭ IFA-transskribo *[kɒn.kord]* - estas urbo de Masaĉuseco, subŝtato de Usono. Laŭ la popolnombrado de la jaro 2020, en la urbo vivis 18 491 loĝantoj sur areo de 67,4 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 274 loĝantoj/km². La urbo apartenas al la kantono *Middlesex*.

La *Malnova Domego*
## Historio

Laŭ Henry James, Concord estas por la usona literaturhistorio kio Vajmaro estas al germana literatura historio. Multaj el la plej gravaj verkistoj de la usonaa Romantikismo vivis ĉi tie, inkluzive de Ralph Waldo Emerson kaj Nathaniel Hawthorne. Tiutempe, Concord estis konsiderita la hejmo de la usona novidealista movado.

Famas la lageto *Walden*, ĉe kies bordo Henry David Thoreau loĝis en ŝtipkabano dum du jaroj. Li priskribis siajn spertojn kun la simpla vivo en sia verko *Walden*. Ankaŭ konata estas *La Malnova Domego* (angle *"The Old Manse"*), konstruita fare de la avo de Emerson en 1770 kaj hejmo de Ralph Waldo Emerson kaj poste Nathaniel Hawthorne kaj lia edzino. Louisa May Alcott ankaŭ vivis ĉi tie en la 1860-aj jaroj.

La urbo ankaŭ estas fama apud la loko Lexington kiel loko de la unuaj bataloj en la kunteksto de la Usona Milito de Sendependeco.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (angle)
# Informuzaĵo

La termino **Informuzaĵo** kritike priskribas la kombinadon de amuzeca enhavo en novaĵ-eldonoj en la amas-komunikiloj. Teorie, novaĵoj devas doni ĝustan kaj gravan informon, sed kiam la ŝtato regas la amaskomunikilojn la informo ecas esti falsigita laŭ la intereso de la registaro. Tamen, en libera merkato de konkurantaj amas-komunikiloj la medio-konsumanto ankaŭ ne ricevas plenan kaj ĝustan informon. Tiam, por plialtigi siajn enspezojn, la komunikiloj multe simpligas la informon kaj fokusas amuziĝajn kaj "flavajn" informojn (grandegaj titoloj, multaj fotoj ktp.)

En la dua flanko de la sama fenomeno, videblas ke multaj amuziĝ-programoj aspektiĝas kiel novaĵ-eldonoj. En multaj "demokrataj" landoj, la civitanoj vidas iliajn politikistojn en amuziĝ-programoj pli ol en seriozaj novaĵoj.
# Etiko de amaskomunikado

**Etiko de amaskomunikado** esploras la interrilaton inter amaskomunika esprimado kaj homa konduto. Ĝi pripensas alternativajn agokonceptojn, laŭ kiuj oni povas prijuĝi la kvaliton kaj la adekvatecon de amaskomunika agado. Ĝi estas parto de etiko.

En ĵurnalista etiko kaj amaskomunikila etiko, la termino "vido el nenie" priskribas specon de falsa neŭtraleco, per kiu ĵurnalistoj erarigas la publikon, kreante la impreson, ke kontraŭaj partioj de afero havas egalan ĝustecon kaj validecon, eĉ kiam la vero aŭ malvero de la asertoj de la partioj estas reciproke ekskluzivaj kaj kontroleblaj per diligenta esploristo.

## Referencoj
# Konsumo

Homoj aĉetantaj hejmajn elektronikaĵojn ĉe komerca butiko en Ĝakarto, Indonezio
**Konsumo** estas la iompostioma detruo, neniigo aŭ perdigo de iaj substancoj aŭ aĵoj. La kvanto de aĵoj malpligrandiĝas, ĝi estas uzata aŭ konsumata.

Temas pri uzo, sekve al kiu la uzo de la aĵo disponeblas ne plu, diversforme aŭ diverskvante. La aĵo fine ne plu ekzistas, sed sekvoprodukto, kiu estas pli valora, senvalora aŭ eĉ damaĝema. Konsumo signifas do neniigon de materio aŭ energio.

Tiu, kiu uzas la aĵon estas nomata uzanto aŭ konsumanto. Uzanto povas esti ankaŭ maŝino, ekzemple motoro.

Konsumismo povas referenci kaj al la akumulo, aĉeto aŭ **konsumo** de varoj kaj servoj konsiderataj neesencaj, kiaj la politika kaj ekonomia sistemoj kiu helpas la konkurencan akiron de riĉo kiel signo de statuso kaj prestiĝo ene de grupo.

## Averaĝa jara konsumo

Ekzemploj de jara konsumo en Germanio por unu persono:

* akvo
	+ akvokonsumo: ĉirkaŭ 30 ĝis 45 m³ (ĉ. 130 litrojn tage)
	+ varmakvokonsumo: 10 ĝis 15 m³
* elektrokonsumo
	+ kun elektra kuirado kaj elektre hejtita banakvo: ĉirkaŭ 1800 kWh (2006)
	+ sen elektra kuirado, sed kun elektre hejtita banakvo: 500 ĝis 1000 kWh (2006)
	+ averaĝa elektrokonsumo por dupersona hejmo: 3030 kWh (2006)
	+ averaĝa elektrokonsumo por tripersona hejmo: 3880 kWh (2006)
	+ averaĝa elektrokonsumo por kvarpersona hejmo: 4430 kWh (2006)
	+ entuta elektrokonsumo en Germanio, inkluzive industrio: 581 miliardoj da kWh (2002)
* hejtado
	+ komuna hejtado: ĉirkaŭ 70 ĝis 140 kWh por ĉiu m² de loĝareo
	+ nafthejtado: ĉirkaŭ 18 ĝis 19 l por ĉiu m² loĝareo (1 litro da hejtnafto == 10 kWh)
	+ gashejtado: ĉirkaŭ 18 ĝis 20 m³ por ĉiu m² loĝareo (1 m³ gaso == 10 kWh)
* telefonkostoj: fiksa telefonkonekto ĉirkaŭ 480 € por ĉiu hejmo (40 € monate), inkluzive baza kosto

## Konsumado kiel ekonomia termino

IKEV difinas **konsumadon** jene: "konsumado estas kontentigo de bezonoj akompanata de foruzo de aĵoj kaj servoj. En konsumado ĉiuj produktivaj faroj trovas finan celon. La parto kiun la konsumado povas akiri al si en la totala konsumado dependas ne nur de ĝiaj bezonoj, sed speciale de la kiomeco de liaj enspezoj."

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Ekonomio
* Energio
* Investado
* Porciumado
# Griza merkato

**Griza merkato** estas komerco de varo per distribuaj kanaloj, kiuj estas laŭleĝaj sed neintencitaj de la originala fabrikanto. Grizmerkataj produktoj estas produktoj vendataj de fabrikanto aŭ ties agento ekster la kondiĉoj de la interkonsento inter la revendanto kaj la fabrikanto. Ekzemple, usonanoj povas aĉeti kuracilojn el Kanado, kie ili estas konsiderinde malpli multekostaj, per la "griza merkato."

La aĉeto de grizmerkataj produktoj estas laŭleĝaj (aŭ ne eksterleĝaj) laŭ la Eŭropa Kortumo de Justeco kaj Supera Kortumo de Usono. La termino elektiĝis pro sia simileco al nigra merkato, kiu temas pri kontraŭleĝaj produktoj.
# Nerekta imposto

**Nerekta imposto** (kiel ekzemple aldonvalora imposto (AVI), vendimposto, aŭ varserva imposto) estas imposto postulita fare de peranto (kiel ekzemple podetala butiko) de la persono kiu portas la finfinan ekonomian ŝarĝon de la imposto (kiel ekzemple la konsumanto). La peranto poste arkivas impostdeklaron kaj plusendas la impostenspezon al registaro kun la reveno. En tiu signifo, la esprimo nerekta imposto estas komparita al rekta imposto, kiu estas postulita rekte fare de registaro de la personoj (laŭleĝaj aŭ naturaj) al kiu ĝi estas trudita. Kelkaj komentistoj argumentis ke "rekta imposto estas tiu kiu ne povas esti ŝanĝita fare de la impostpaganto al iu alia, dum nerekta imposto povas esti."

Nerekta imposto povas pliigi la prezon de varo por pliigi la prezon de la produktoj por la konsumantoj. Ekzemploj estus fuelo, alkoholaĵoj, kaj pritabakaj impostoj. Akcizo pri aŭtomobiloj estas pagita en la unua kazo de la produktanto de la aŭtoj; finfine, la produktanto transdonas la ŝarĝon de tiu imposto al la aĉetanto de la aŭto en la formo de pli alta prezo. Tiel, nerekta imposto estas tiu kiu povas esti ŝanĝita aŭ pludonita. La grado al kiu la ŝarĝo de imposto estas ŝanĝita determinas ĉu imposto estas ĉefe rekta aŭ ĉefe nerekta. Tio estas funkcio de la relativa elasteco de la mendado kaj ofertado de la varoj aŭ servoj estantaj impostita. Sub tiu difino, eĉ enspezimpostoj povas esti nerektaj.

## Vidu ankaŭ

* Rekta imposto

## Referencoj
# Urba vojimposto

Pagpordego (*Electronic Road Pricing*) ĉe *North Bridge Road*, Singapuro
Stratmarkoj indikantaj pagareon, *Old Street*, Londono.
Kontrolejo ĉe Liljeholmen, Stokholmo.
La **urba vojimposto** estas kontraŭ-ŝtopiĝa ŝarĝo en urbegoj aŭ ĉefurboj kontraŭ la jam neeltenebla dumtaga intern-urba trafiko. Ĝi celas rapidigon de la trafiko kaj pli sanan medion per pli pura aero.

La urba vojimposto estis unuafoje enkondukita en Singapuro en 1975. Ekde tiam ĝi aperis en Bergen, Trondheim, Oslo, Londono kaj Stokholmo. Pripensas ĝian enkondukon urboj kiel Milano, Torino, Helsinko, Göteborg, Pécs kaj Prago.

La spertoj estas bonaj: malpliiĝis, rapidis la trafiko, malpliiĝis la aera, brua poluo, dum la internurbaj vendejoj ne rimarkis gravan malpliiĝon de la aĉetantoj.

## Tekniko

La teknikan sistemon planis kaj evoluigis IBM. La sistemo registras la aŭtomobilojn ĉe eniro kaj foriro laŭ la licencplato. La pago okazas tra banko, aŭ el aparta "vojimposta konto" aŭ per antaŭaĉetita bileto.

La sistemo misrekonas nur 1 % de la aŭtomobiloj.
# Libera komerco

**Libera komerco** (aŭ ankaŭ *libera interŝanĝado*) estas politiko en internaciaj merkatoj en kiuj registaroj ne limigas importadon aŭ eksportadon. Libera komerco estas ekzempligita fare de la Eŭropa Unio / Eŭropa Ekonomia Areo kaj la NAFTA, kiuj establis malfermajn merkatojn. La plej multaj landoj hodiaŭ estas membroj de la Monda Organizaĵo pri Komerco (WTO) por plurflankaj komercaj interkonsentoj. Tamen, la plej multaj registaroj daŭre trudas kelkajn protektismajn politikojn kiuj klopodas apogi lokan dungadon, kiel ekzemple aplikado de komercaj impostoj al importado aŭ subvencioj al eksportaĵoj. Registaroj ankaŭ povas limigi liberan komercon por limigi eksportadojn de naturajn resursojn. Aliaj barieroj kiuj povas malhelpi komercon inkludas importajn kvotojn, taksajn impostojn, kaj ne-komercajn impostajn barierojn, kiel ekzemple reguliga leĝaro.

## Vidu ankaŭ

* Komuna merkato

## Bibliografio

* Bhagwati, Jagdish. Free Trade Today. Princeton: Princeton University Press (2002). ISBN 0-691-09156-0
* Blinder, Alan S. (2008). "Free Trade". In David R. Henderson (ed.). Concise Encyclopedia of Economics (2nd ed.). Indianapolis: Library of Economics and Liberty. ISBN 978-0865976658. OCLC 237794267.
* Chang, Ha-Joon. Kicking Away The Ladder: Development Strategy in Historical Perspective. London: Anthem Press 2003. ISBN 978-1-84331-027-3.
* Dickerson, Oliver M. The Navigation Acts and the American Revolution. New York : Barnes (1963). ISBN 978-0374921620 OCLC 490386016
* Pugel, Thomas A. International Economics, 13th edition. New York: McGraw-Hill Irwin (2007). ISBN 978-0-07-352302-6
* Ricardo, David. *On the Principles of Political Economy and Taxation*, Library of Economics and Liberty (1999)
* Smith, Adam. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, Digireads Publishing (2009), ISBN 1-4209-3206-3
* Tyler, John W. Smugglers & Patriots: Boston Merchants and the Advent of the American Revolution. Boston: Northeastern University Press (1986). ISBN 0-930350-76-6
# Senimposta butiko

tipa senimposta vendejo, en la Flughaveno Zuriko
senimposta vendejo ĉe terminalo 3 de Pekina Ĉefurba Internacia Flughaveno
senimpostaj vendejoj ĉe Ben Gurion Flughaveno en Tel Avivo, Israelo
senimpostaj vendejoj ĉe Oslo Flughaveno (Gardermoen) en Oslo, Norvegio
**Senimposta butiko** estas vendejo*,* kiu vendas varojn je prezoj, kiuj ne inkluzivas certajn akcizojn, doganimpostojn aŭ VAT-on, kondiĉe ke la varoj estas eksportitaj el la lando. Ili ĉefe situas ĉe limtransirejoj (inkluzive de havenoj, flughavenoj kaj ĉelandlimaj fervojaj stacioj). Kutime ne estas senimpostaj butikoj por vojaĝantoj per aŭtovojo aŭ fervojo, kvankam pluraj limtransirejoj inter Usono kaj Kanado havas senimpostajn butikojn por vojaĝantoj per vojo.

Tre ofte en moderna komerco temas pri grandmagazeno situanta inter du doganejoj (ekz. post pasporta kontrolo ĉe flughavenoj aŭ sur pramoj), kiu ofertas varojn, sur kiuj nek doganimpostoj nek aldonvalora imposto aŭ - en kelkaj landoj - konsumimpostoj estas pagendaj.

La produkta gamo en senimpostaj kaj vojaĝvaloraj butikoj etendiĝas de parfumoj, kosmetikaĵoj, alkoholaĵoj, tabakaj produktoj, dolĉaĵoj kaj ludiloj ĝis akcesoraĵoj kaj, en iuj regionoj, bongustaĵoj. La produkta gamo ankaŭ havas certajn specialaĵojn, ekzemple, rilate al botelgrandecoj. Alkoholaĵo ofte estas ofertita en 1-litraj boteloj, kaj parfumo en 200-ml boteloj. Dolĉaĵoj ankaŭ haveblas en speciala pakaĵo adaptita por la vojaĝmerkato: ili ofte estas pli multekostaj ol en superbazaroj.

La spezo de senimposta komerco en 2023 sumiĝis al 42,65 miliardoj da dolaroj, el kiuj 51% venis el la Azia-Pacifika regiono. La plej vendata produkta kategorio estis parfumaĵoj (24% de la spezo), sekvata de kosmetikaĵoj, alkoholaĵoj kaj tabakproduktoj.

Kvankam senimpostaj vendoj normale postulas, ke la aĉetanto transiru limon, kreskanta nombro da landoj establas "senimpostajn je alveno", tio estas, vendejojn kie oni povas aĉeti post alveno en la lando, kiun oni eniras. Senimpostaj butikoj post alveno troveblas en Aŭstralio, Brazilo, Barato, Norvegio, Svislando kaj kelkaj aliaj landoj, sed estas malpermesitaj en EU. La senimposta skemo estis kritikita, sed ĝi estas defendata pro la kialo, ke ĝi kontribuas al pli grandaj profitoj por transportentreprenoj kaj pliigita trafiko, kio povas malpliigi la koston de bontenado de alie neprofitaj itineroj.

Tiuj privilegioj estis aboliciitaj por vojaĝado ene de la Eŭropa Unio (EU) en 1999, sed restas validaj por vojaĝantoj kies fina celloko estas ekster la EU. Ili ankaŭ vendas al ene de la EU-vojaĝantoj, sed kun konvenaj impostoj. Kelkaj specialaj teritorioj de la membroŝtato, kiel Alando, Livigno, aŭ ene de Hispanio, Ceŭto, la Kanarioj kaj Melilo, estas ene de la EU sed ekster la EU-doganunio, kaj tial daŭre ofertas senimpostajn vendojn al ĉiuj vojaĝantoj.

Senimposta butikumado ankaŭ haveblas al eksterlandaj vizitantoj en multaj ordinaraj vendejoj en iuj urboj. En ĉi tiu kazo, vizitantoj pagos la regulan prezon, sed la imposto estas konsolidigita kiam la varoj estas eksportitaj. Ĉe la EU-kaso, la imposto estas konsolidigita kiam la varoj forlasas EU-n.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj
# Ombudsmano

**Ombudsmano** aŭ **ombudo** (svede *ombudsman* /ˈɔm.bʉːds.ˌman/ aŭ *ombud* /ˈɔm.bʉːd/) estas ŝtata funkciulo, kiu traktas plendojn de individuoj kontraŭ misa, fuŝa aŭ nejusta administracio fare de publikaj organoj, kiel la registaro aŭ tribunaloj.

La sveda vorto siavice venas de la malnovnordlanda lingvo: *umboðsmaðr* [UMbo*z*sma*z*r] (plenrajtulo). En 1809 Svedio estis la unua regno nomumanta ombudsmanon por kontroli la leĝan sistemon. En pluraj lingvoj ombudsmanoj ricevas la nomon "advokato (aŭ defendanto) de la popolo"; en aliaj lingvoj, oni nomas ilin "mediatoroj" aŭ "mediaciistoj". Tamen ombudsmano ne mediacias inter privatuloj aŭ individuoj.

## En Francio

Dominique Baudis, la unua franca ombudsmano 2011-2014, antaŭ la Eŭropa Parlamento.
En Francio, la ombudsmano estas nomita *défenseur des droits* (laŭvorte: rajtprotektanto). Tiu sendependa ofico estis kreita per modifo de la konstitucia en la 23-a de julio 2008 kaj starigita per organiza leĝo de la 29-a de marto 2011. Nomumita de la prezidanto por ses jaroj, la ombudsmano estas komisiita defendi rajtojn de ŝtatanoj fronte al administracioj kaj disponas pri apartaj respondecoj por promocii infanrajtojn, batali kontraŭ diskriminaciojn, obeo al deontologio de sekurecaj agadoj.

La unua titolulo estis Dominique Baudis. Li estis nomumita la 22-an de junio 2011 por laŭplane sesjara periodo, sed jam mortis en aprilo 2014; dua postenulo estis *Jacques Toubon* de julio 2014 ĝis julio 2020, kaj tria nuna postenulo ekde julio 2020 estas la ĵurnalistino *Claire Hédon*, kiu antaŭe de 2015 ĝis 2020 estis la franca prezidantino de la Internacia Movado ATD Kvara Mondo. La postenulo sidas en *Hôtel Le Maître* en Parizo.

## En Eŭropa Unio

En Eŭropa Unio ekde 1995 ekzistas la Eŭropa Ombudsmano. En 2013 la irlanda verkistino *Emily O'Reilly* iĝis la unua virina ombudo de la Eŭropa Unio.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retpaĝo de la Eŭropa Ombudsmano en ĉiuj oficialaj eŭropuniaj lingvoj
* Retejo de "défenseur des droits" (france)
# Skandalo Watergate

Prezidento Nixon kaj liaj konsilistoj en la Blanka Domo dum **Skandalo Watergate**.
La **Skandalo Watergate** (1972-1974) estis usona politika skandalo kaj krizo, kiu kaŭzis abdikon de respublikana Richard Nixon usona prezidento. Oni nomis la aferon laŭ la nomo de la vaŝingtona hotelo, kie okazis la eka ŝtelenrompo en sidejon de la Demokrata Partio.

La skandalon ekis Bob Woodward, usona ĵurnalisto, kies sekreta informatoro **Profunda Gorĝo** sciigis lin pri sekretaj informoj pri la partopreno, tuŝiteco de la Usona prezidento, Richard Nixon en la afero. La sekretulo estis grava infordonanto por Woodward kaj Carl Bernstein, kiuj skribis la senvualigan artikolserion por la *Washington Post*. La skandalo kaŭzis abdikon de la prezidento kaj kondukis al enprizonigo de la Persona Estro de Blanka Domo, H. R. Haldeman kaj la prezidenta konsilisto John Ehrlichman.

La enrompo okazis la 17-an de junio en 1972, kiam oni volis ŝanĝi nefunkciantajn spionaparatojn kaj fari kelkajn fotojn. La partoprenantoj de la enrompo iris en prizonon.
# New York World-Telegram

Foto de Louis Armstrong el la *New York World-Telegram*.
New York World-Telegram, poste konita kiel New York World-Telegram and Sun estis gazeto produktita en Novjorko inter la jaroj 1931 kaj 1966.

Unue liberala, la gazeto poste fariĝis forte konservativa eldonaĵo. Ĝi en 1966 kuniĝis kun la alia gazeto *New York Journal American*, tiel malaperante.
# New York Daily News

| New York Daily News |
| --- |
|  |
|  |
| **taggazeto gazeto**  |
| Komenco | 1919 vd |
| Lando*j* | Usono vd |
| Sidejo | Manhatano |
| **Situo** | Nov-Jorko |
| **Posedata de** | Mortimer Zuckerman • Tribune Publishing vd |
| Retejo | Oficiala retejo |
|  |

New York Daily News de Novjorko estas la kvina ĵurnalo plej disvastigata en Usono kun 703,137 ekzempleroj ĉiutage je la 30-a de marto 2008. La unua usona ĵurnalo presita kiel tablojdo, estis fondita en 1919, kaj en 2007 ĝi estis gvidita de Mortimer Zuckerman. Ĝi gajnis 10 Premiojn Pulitzer.

*Daily News* estis la modelo por *Daily Planet* en la filmoj de Superman ekde 1978.

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retpaĝo
# Kapitolo de Usono

| Kapitolo de Usono |
| --- |
| United States Capitol |
|  |
| **kapitolo**  |
| Bazaj datoj |
| Konstrustilo | novklasika arkitekturo vd |
| Arkitekto | William Thornton • Étienne Sulpice Hallet • Benjamin Latrobe • Charles Bulfinch • Thomas Ustick Walter • August Schoenborn • James Hoban • George Hadfield • Robert Mills • Montgomery C. Meigs • Edward Clark • Elliott Woods • David Lynn • J. George Stewart • George M. White • Alan Hantman • Stephen T. Ayers • Brett Blanton vd |
| Estiĝo | 18-a de septembro 1793 |
| Areo | 1 500 000 m² |
| Lando | Usono   vd |
| Situo | Vaŝingtono |
| Adreso | First St SE, Washington, DC 20004 |
| Situanta sur | Orienta Kapitolo-Strato |
| Poŝtkodo | 20004 |
| Situo |
| **Geografia situo** | 38° 53′ 23″ N, 77° 0′ 33″ U (mapo)38.889722222222-77.009166666667
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Kapitolo de Usono (Centra Vaŝingtono)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |
| Situo de Kapitolo de Usono |

 |
|
Kapitolo de Usono |
| **Parto de** | United States Capitol Complex (en)   vd |
| **Posedata de** | Usona Kongreso vd |
|

|  Partoj |
| --- |
| Partoj | United States Senate chamber (en) , United States Capitol rotunda (en) , United States Capitol Crypt (en) , United States Capitol Visitor Center (en) , Old Senate Chamber (en) , Old Supreme Court Chamber (en) , Congressional Prayer Room (en) , National Statuary Hall (en) , President's Room (en) , United States Senate Reception Room (en)  kaj Vice President's Room (en)   vd |

 |
| Retejo |  |
|  |

Usona Kapitolo
La **Kapitolo de Usono** (angle *The United States Capitol*) estas konstruaĵo situanta en Vaŝingtono. En ĝi okazas kunvenoj de la leĝdonantaro de Usono, do la Usona Kongreso, konsistanta el Usona Domo de Reprezentantoj kaj Usona Senato.

La nomo devenas de la monto Kapitolo, unu el la sep montoj de la antikva urbo Romo.

La Statuo de Libereco — konata ankaŭ kiel Armita Libereco aŭ simple Libereco — estas bronza statuo dezajnita de Thomas Crawford (1814–1857) kiu, ekde 1863, estis kroninta la kupolon de la Kapitolo.

## Historio

La 24-an de aŭgusto 1814 post la malvenko de la usonanoj en la batalo de Bladensburg, brita militistaro estrita de la generalo Robert Ross okupis la urbon Vaŝingtono kaj bruligis kelkajn publikajn konstruaĵojn, kiel la Blanka Domo kaj la Kapitolo, same kiel aliajn instalaĵojn de la registaro de Usono.

La 6-an de januaro 2021, armitaj kaj perfortaj subtenantoj de Donald Trump sturmis la konstruaĵon de la Kapitolo de Usono klopodante ĉesigi la reciton de voĉdonoj por la prezidonto Biden kaj la atestanoncon, ke li estas la gajnanto en la kalkulo de la Usona Elektantaro en 2020. Finfine la atakitaj parlamentanoj, post la forigo de la insurekciantoj fare de polico kaj militistoj, pluigis la sesion kaj konfirmis la elekton de Joe Biden.

## Vidu ankaŭ

* Fontano de Bartholdi
* PIV: KapitoloZ Nomo de grandioza konstruaĵo, en diversaj landoj: *la ⁓o de Vaŝingtono*.
# Federacia Halo

Desegnaĵo de la antikva urbodomo, 1789.
La **Federacia Halo** (angle *Federal Hall*) situas ĉe Wall Street 26, en la urbo Novjorko, estis la unua kapitolo de Usono kaj loko de la investituro de George Washington en 1789. La originala konstruaĵo estis detruita en la 19-a jarcento kaj anstataŭita de la nuna konstruaĵo, kiu funkciis kie la unua Ĉambro de Transakcioj.