# Eŭskoj

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Eŭsko. |

| Eŭskoj *Euskaldunak* |
| --- |
|  |
|  |
|  |
| 1a vico: Sanĉo la 3-a, Elcano, Loyola, Francisco Xavier, Lope de Aguirre, Fausto Elhuyar
2a vico: Zumalacárregui, D'Abbadie, Gayarre, Sarasate, Pío Baroja, René Cassin
3a vico: Oteiza, Cenarrusa, Chillida, Ibárruri, Garamendi, Atxaga
4a vico: Eyharts, Indurain, Olazábal, Pasaban, Harinordoquy, Xabi Alonso |
| **loĝantaro** |
| **loĝanto • Hispanoj • francoj** |
| Suma populacio |
| 18 milionoj (takso) |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  Hispanio | 2 359 400 |  |
|        Eŭskio | *1 850 500* |  |
|                     *Alavo* | *279 000* |  |
|                     *Biskajo* | *1 160 000* |  |
|                     *Gipusko* | *684 000* |  |
|        Navaro | *508 900* |  |
|  Francio | 230 200 |  |
|       *Lapurdo* | *225 000* |  |
|       *Malsupra Navaro* | *40 000* |  |
|       *Zubero* | *20 000* |  |
| **Diasporo** |  |  |
|  Argentino | 3,5 milionoj |  |
|  Ĉilio | 1,7 - 4,5 milionoj |  |
|  Kubo | 1,5 milionoj |  |
|  Brazilo | necerta |  |
|  Ekvadoro | necerta |  |
|  Meksiko | necerta |  |
|  Filipinoj | necerta |  |
|  Kolombio | 60 000 |  |
|  Usono | 2750 |  |
|  Urugvajo | 102 200 |  |
|  Kostariko | 9 800 |  |
|  Venezuelo | 5 500 |  |
|  Bolivio | necerta |  |
|  Peruo | necerta |  |
|  Finnlando | 16 |  |
|  Rusio | 10 |  |
| Krimeo | 1 |  |

 |
| Lingvo(j) |
| eŭska, hispana, franca |
| Religio |
| kristanismo kaj lastatempe ankaŭ sekularismo |
| **Parencoj** |
|
hispanoj kaj francoj

  |
|  |

1a linio: Íñigo Arista - Sancho III of Navarre - Juan Sebastian Elcano - Ignacio de Loyola - Andrés Urdaneta - Juan de Oñate - Francis Xavier2a linio:Simón Bolívar - Tomas Zumalacárregi - Don Diego de Gardoqui- Dominique Joseph Garat - Biktoriano Iraola - Sabino Arana Goiri - Federico Errázuriz Echaurren

3a linio:Emílio Garrastazu Médici - Maurice Ravel - Eva Perón - Atano VII - Nestor Basterretxea - Ernesto "Che" Guevara -Bernardo Atxaga4a linio:Pedro Miguel Echenike - John Garamendi - Juan José Ibarretxe - Miguel Induráin - Edurne Pasaban - Estitxu Fernandez - Unai Simón
**Eŭskoj** estas indiĝena etna grupo, kiu parolas la eŭskan lingvon.

## Enkonduko

* **Nomo:** eŭske *euskaldunak*; france *Basques*; hispane *vascos*; ruse *Баски*, [baski]
* Popolo de izolita lingvofamilio en Hispanio (950 mil) kaj Francio (140 mil). Loĝas ankaŭ en la landoj de Latin-Ameriko kaj Usono. Totala kvanto: 1,25 mln (1992).
* **Lingvo:** Eŭska, kaj aŭ hispana aŭ franca.
* **Kredantoj:** katolikoj (grava agnostikiĝo post 1960).

Prauloj de eŭskoj estis vaskonoj, varduloj, karistioj. Koncerne al ilia parenceco kun iberoj, praloĝantoj de Ibera duoninsulo, la plej grandaj fakuloj forĵetis iun genetikan interrilaton inter tiuj du komunumoj; la oftaj karakterizaĵoj estas imputita kunekzistado en la sama geografia loko. Dum la regado de Romia imperio, eŭskoj restis ekster Romiigado kaj konservis sian lingvon. Devigitaj konstante batali kontraŭ politikaj influoj de najbaroj (Francio, Hispanio), eŭskoj konservis multajn demokratajn tradiciojn de antaŭklasa socio.

En la fino de 19-a jarcento formiĝis nacia movado de eŭskoj, kiu atingis fortan aktivecon en Hispanio (distinge de Francio). En respublika Hispanio, Eŭskio, konsistanta el 3 provincoj, havis aŭtonomecon (1936-1937). En sekvaj jardekoj okazadis procezoj de forta asimilado. Dum lastaj tempoj plifortiĝis intereso de eŭskoj al sia kulturo kaj historio, rapide disvastiĝis privataj lernejoj de Eŭska lingvo.

Tradiciaj okupoj de eŭskoj estas brutbredado kaj vitkulturado. Termanko ĉe eŭskoj, kiuj vivis precipe en montaroj, naskis interesan kutimon - la domo kaj bieno herede transiradis al unu el filoj, laŭ aĝo aŭ prefero de gepatroj, kaj aliaj povis resti ĉe ili kiel helpantoj sen rajto de geedziĝo. Tio kaŭzadis migradon de vira loĝantaro ("Eklezio, maro aŭ kortego"). En iuj kazoj, la rajton aĉeti domon havis nur parencoj, pro tio eŭska socio, kun fortaj internaj ligoj kaj tradicioj de interhelpo, estis fermita por fremduloj.

Tradicia vestaĵo diferenciĝas je granda varieco depende de la loko.

## Eŭska kuirarto

Tradicia manĝaĵo estas pano el maizo kaj tritiko, lakto, ŝafa fromaĝo, diversaj manĝaĵoj el porkaĵo. Post la apero de industriaj malhejtiloj, ŝato de fiŝaĵo (moruo, anĉovo, merluzo, angilidoj) etendiĝis el la marbordo. El alkoholaĵoj plej disvastiĝis cidro kaj vino el Rioĥo.

En Gipusko, viroj partoprenas gastronomiajn societojn (*sociedad gastronómica* hispane), kie ili kuiras kaj frandas. Feministoj ne atingis, ke virinoj aliĝas societojn aŭ eĉ eniris ties ejojn, ĝis antaŭ ne multe. En Biskajo, la samstilaj *txoko*-j ("angulo") ne estas tiom popularaj.

## Eŭska muziko

Eŭskoj famiĝis per siaj dancoj, precipe kun vira plenumo, kaj poemo-konkuradoj de improvizantaj artistoj (*bertsolari*). Tipa eŭska muziko estas ludata per Fluto fajfila *txistu* kaj tamburo (*danbolin*), aŭ akordiono (*trikitixa*) kaj tamburino. Aliaj tipaj eŭskaj muzikiloj estas ĉalaparto (*txalaparta*) kaj *alboka*. Ĥora, kelteca muzikoj kaj punko bone enradikiĝis.

## Eŭskaj sportoj

Tipaj eŭskaj sportoj estas peloto (*euskal pilota*), levo de ŝtonblokoj (*harri jasoketa*), hakado (*aizkolaritza*), konkursoj de tir-bovoj (*idi-proba*) aŭ tir-azenoj (*asto-proba*), virŝafbatalo, ŝnurtira lukto (*sokatira*) kaj remboata konkurso (hispane *traineras*, eŭske *estropadak*). Nuntempaj eŭskoj furoras pri futbalo, biciklado kaj montgrimpado.

## Eŭskoj en Esperanto

Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 25an ĉapitron "Fabelo de la Vaskoj" al komentoj pri tiu popolo; poste ŝi rakontas fabelon pri du knaboj sur la monto Akelaro.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Eŭskio
* Eŭska lingvo
* Eŭska mitaro