# Neotropiso

| Neotropiso |
| --- |
| ekoregiono |
|

| [Montri]  Estas |
| --- |
| ekozono, floristic kingdom, transcontinental region [+] |

 |
| Koordinatoj | 15° 0′ 0″ S, 61° 0′ 0″ U (mapo)-15-61
  [+] |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Neotropiso (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Neotropiso |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Neotropic** [+] |
|  |

La neotropisa ekozono (verde).
Situo de la neotropisa ekozono.
Mapo montranta la ses florajn regnojn.
La **neotropiso** , **neotropisa ekozono** aŭ **novtropiko** estas unu el la ok ekozonoj aŭ biogeografiaj regnoj de la tersupraĵo. Ekozono estas ujo de plantoj kaj bestoj kiuj havas tre longan komunan historion, estante disigitaj de aliaj partoj de la tersupraĵo .

La neotropisa ekozono ampleksas la tutaĵon de Sudameriko kaj Mezameriko ĝis la sudo de Meksiko. Ĝi prezentas faŭnon kaj flaŭron kiuj diferencas de tiuj de la nearktisa ekozono, pro la estinta disigo inter la du kontinentoj.

## Ĉefaj ekologiaj partoj

Disvastiĝo de la neotropisaj biomoj.
La Monda Natur-Fonduso (WWF) disigas la neotropisan ekozonon en ok ekoprovincojn (aŭ biolandojn), kiujn ĝi difinas kiel "geografiaj grupoj de ekoregionoj povinte enteni diverstipajn biomojn, sed prezentante fortajn biogegrafiajn afinecojn, speciale je taksonomiaj niveloj pli altaj ol la specia nivelo (genro, familio)."

* Amazona ekoprovinco

* Kariba ekoprovinco

* Mezamerika ekoprovinco

* Centr-anda ekoprovinco

* Orient-sudamerika ekoprovinco

Orient-sudameriko inkluzivas la kaatingajn kserfitarojn de nordorienta Brazilo, la vastajn ceradajn herbejojn kaj savanojn de la Brazilaj Altaĵoj, kaj la pantanalajn kaj ĉakajn herbejojn. La diversaj Atlantikaj arbaroj de orienta Brazilo estas disigita de la arbaroj de Amazonio per Kaatingo kaj Cerado, kaj gastigas diferencan flaŭron kaj faŭnon.

* Nord-anda ekoprovinco
* Orinoka ekoprovinco
* Sud-sudamerika ekoprovinco

## Historio

*Dendrobates azureus* (supre) kaj *Dendrobates leucomeles*
Arealo de la *Dendrobatidae*
Sudameriko origine estis parto de la superkontinento Gondvano, kiu inkluzivis Afrikon, Aŭstralion, Hindujon, Novzelandon, kaj Antarkton, kaj la neotropiso kunhavas multajn plantajn kaj bestajn parencarojn kun aliaj kontinentoj, inkluzive de marsupiulaj mamuloj kaj la antarkta flaŭro.

Post la decida disfalo de Gondvano ĉirkaŭ antaŭ 110 milionoj da jaroj, Sudameriko estis apartigita de Afriko kaj drivis norden kaj okcidenten. Multe pli malfrue, antaŭ ĉirkaŭ 2 ĝis 3 milionoj da jaroj, Sudameriko estis ligita al Nordameriko per la Istmo de Panamo , kiu permesis biologian interŝanĝon inter la du kontinentoj, la tiel nomatan Grandan Amerikan Interŝanĝon.

## Endemiaj bestoj kaj plantoj

### Bestoj

Tridek unu birdofamilioj estas endemiaj de la neotropiso, pli ol la duoblo de iu ajn alia ekozono. Ili inkluzivas raojn, tinamojn, *Cracidae*, kaj tokanojn. Birdofamilioj origine limigitaj al la neotropiso inkluzivas kolibrojn (familion *Trochilidae*) kaj trogloditedojn (familion *Troglodytidae*).

Mamulaj taksonoj origine restriktaj al la neotropiso inkluzivas :

* la ordon ksenartrojn : formikomanĝulojn, dazipojn, *Megalonychidae* kaj *Bradypodidae*;
* okcidentajn simiulojn : kalitriksedojn, cebedojn, *Aotidae*, *Pitheciidae*, *Atelidae*;
* *Caviomorpha* (ronĝulojn), inkluzive de kapibaro, kobajo, kaj ĉinĉiloj;
* la ordojn *Didelphimorphia* kaj *Paucituberculata*.

Aliaj ekzemploj de grupoj kiuj estas komplete aŭ ĉefe restriktaj al neotropiso inkluzivas :

* Furnariedojn
* Tamnofiledojn
* Traŭpedojn
* *Caimaninae* (grupon de aligatoredoj)
* *Dendrobatidae* (grupon de anuroj)
* *Gonyleptidae* (grupon de araneoidoj)

## Vidu ankaŭ

* Tutmondaj 200
* Ekologia klasifiko de la tersupraĵoj
* Granda Ĉako
* Granda Amerika Interŝanĝo
* Cotinga (gazeto)

## Laŭbiome klasifikitaj neotropisaj ekoregionoj

| Neotropisaj tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj |
| --- |
| NT0101 Araŭkariaj humidaj arbaroj |  Argentino,  Brazilo |
| NT0102 Atlantik-marbordaj restingaoj |  Brazilo |
| NT0103 Bahiaj marbordaj arbaroj |  Brazilo |
| NT0105 Boliviaj jungaoj |  Bolivio,  Peruo |
| NT0106 Kaating-enklavaj humidaj arbaroj |  Brazilo |
| NT0116 Kokos-insulaj humidaj arbaroj |  Kostariko |
| NT0117 Mar-andaj montarbaroj |  Venezuelo |
| NT0120 Kubaj humidaj arbaroj |  Kubo |
| NT0121 Montarbaroj de orienta Reĝa Kordilero |  Ekvadoro,  Kolombio,  Peruo |
| NT0131 Jamajkaj humidaj arbaroj |  Jamajko |
| NT0142 Napaj humidaj arbaroj |  Ekvadoro,  Kolombio,  Peruo |
| NT0144 Nordorient-brazilaj restingaoj |  Brazilo |
| NT0148 Centlaj marĉarbaroj |  Meksiko |
| NT0150 Paranaj-paraibaaj landinternaj arbaroj |  Argentino,  Brazilo,  Paragvajo |
| NT0151 Pernambukaj marbordaj arbaroj |  Brazilo |
| NT0152 Pernambukaj landinternaj arbaroj |  Brazilo |
| NT0153 Peruaj jungaoj |  Peruo |
| NT0154 Petenaj-verakrucaj humidaj arbaroj |  Gvatemalo,  Meksiko |
| NT0160 Marbordaj arbaroj de Serra do Mar |  Brazilo |
| NT0162 Ĉiapas-patrinmontaraj humidaj arbaroj |  Gvatemalo,  Meksiko,  Salvadoro |
| NT0164 Sud-floridaj rokejoj |  Usono |
| NT0165 Sud-andaj jungaoj |  Argentino,  Bolivio |
| NT0166 Humidaj arbaroj de sudokcidenta Amazonio |  Brazilo,  Bolivio,  Peruo |
| NT0167 Talamankaj montarbaroj |  Kostariko,  Panamo |
| NT0176 Verakrucaj humidaj arbaroj |  Meksiko |

| Neotropisaj tropikaj kaj subtropikaj sekaj foliarbaroj |
| --- |
| NT0202 Atlantikaj sekaj arbaroj |  Brazilo |
| NT0204 Baĥiaj sekaj arbaroj |  Meksiko |
| NT0205 Balsasaj sekaj arbaroj |  Meksiko |
| NT0207 Kaŭko-valaj sekaj arbaroj |  Kolombio |
| NT0210 Ĉako |  Argentino,  Bolivio,  Paragvajo |
| NT0212 Ĉikitaj sekaj arbaroj |  Bolivio,  Brazilo |
| NT0213 Kubaj sekaj arbaroj |  Kubo |
| NT0216 Sekaj arbaroj de Insuloj Revillagigedoj |  Meksiko |
| NT0218 Jamajkaj sekaj arbaroj |  Jamajko |
| NT0223 Maranjonaj sekaj arbaroj |  Peruo |
| NT0226 Portorikaj sekaj arbaroj |  Porto-Riko |
| NT0227 Laguna-montaraj sekaj arbaroj |  Meksiko |
| NT0231 Sekaj arbaroj de Trinidado kaj Tobago |  Trinidado kaj Tobago |
| NT0232 Tumbesiaj kaj pjuriaj sekaj arbaroj |  Ekvadoro,  Peruo |

| Neotropisaj tropikaj kaj subtropikaj koniferarbaroj |
| --- |
| NT0301 Bahamaj pinaroj |  Bahamoj,  Turkoj kaj Kajkoj |
| NT0303 Centramerikaj miksaj koniferaroj |  Gvatemalo,  Honduro,  Meksiko,  Nikaragvo,  Salvadoro |
| NT0304 Kubaj pinaroj |  Kubo |
| NT0305 Hispaniolaj pinaroj |  Dominika Respubliko,  Haitio |
| NT0307 Laguna-montaraj pinaroj-kverkaroj |  Meksiko |
| NT0308 Oaĥak-patrinmontaraj pinaroj-kverkaroj |  Meksiko |
| NT0309 Sud-patrinmontaraj pinaroj-kverkaroj |  Meksiko |
| NT0310 Neĝmontaraj pinaroj-kverkaroj |  Meksiko |

| Neotropisaj mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj |
| --- |
| NT0401 Moderaj arbaroj de Insularo Juan Fernández |  Ĉilio |
| NT0402 Magelanaj subpolusaj arbaroj |  Argentino,  Ĉilio |
| NT0404 Valdiviaj moderaj pluvarbaroj |  Argentino,  Ĉilio |

| Neotropisaj tropikaj kaj subtropikaj herbejoj, savanoj kaj arbedaroj |
| --- |
| NT0701 Arida Ĉako |  Argentino |
| NT0702 Benia savano |  Bolivio |
| NT0704 Cerado |  Bolivio,  Brazilo,  Paragvajo |
| NT0708 Humida Ĉako |  Argentino,  Brazilo,  Paragvajo |
| NT0709 Llanos |  Kolombio |
| NT0710 Urugvaja savano |  Argentino,  Brazilo,  Urugvajo |

| Neotropisaj mezvarmaj herbejoj, savanoj kaj arbedaroj |
| --- |
| NT0802 Monte-Arbedaro |  Argentino |
| NT0803 Malseka Pampo |  Argentino |
| NT0804 Patagonaj herbejoj |  Argentino,  Ĉilio |
| NT0805 Patagona Stepo |  Argentino,  Ĉilio |
| NT0806 Seka Pampo |  Argentino |

| Neotropisaj inunditaj herbejoj kaj savanoj |
| --- |
| NT0904 Evergladoj |  Usono |
| NT0907 Pantanalo |  Bolivio,  Brazilo,  Paragvajo |

| Neotropisaj montaraj herbejoj kaj arbustaroj |
| --- |
| NT1001 Centr-andaj sekaj punaoj |  Argentino,  Bolivio,  Ĉilio |
| NT1002 Centr-andaj punaoj |  Argentino,  Bolivio,  Peruo |
| NT1003 Centr-andaj humidaj punaoj |  Bolivio,  Peruo |
| NT1004 Centr-andaj paramoj |  Ekvadoro,  Peruo |
| NT1009 Zakatonalo |  Meksiko |

| Neotropisaj mediteraneaj arbaroj, duonarbaroj kaj arbustaroj |
| --- |
| NT1201 Ĉiliaj arbustaroj |  Ĉilio |

| Neotropisaj dezertoj kaj kserofitaroj |
| --- |
| NT1303 Atakama-Dezerto |  Ĉilio |
| NT1304 Kaatingo |  Brazilo |
| NT1306 Kubaj kaktaroj |  Kubo |
| NT1308 Gvaĥiraj-barankilaj kserofitaroj |  Kolombio,  Venezuelo |
| NT1314 Sankt-lukaj kserofitaroj |  Meksiko |
| NT1315 Seĉura-Dezerto |  Argentino,  Peruo |
| NT1316 Tehuakan-vala kserofitaro |  Meksiko |

| Neotropisaj mangrovarbaroj |
| --- |
| NT1403 Bahamaj mangrovoj |  Bahamoj |
| NT1404 Bahiaj mangrovoj |  Brazilo |
| NT1408 Marbord-venezuelaj mangrovoj |  Venezuelo |
| NT1419 Maranjaj mangrovoj |  Brazilo |
| NT1424 Miskit-nikaragvaj marbord-karibaj mangrovoj |  Honduro,  Kostariko,  Nikaragvo |
| NT1432 Mangrovoj de Rio Piranhas |  Brazilo |

## Notoj

## Referencoj

## Bibliografio

* angle Cox, C. Barry; Peter D. Moore 1985 : Biogeography. An Ecological and Evolutionary Approach (Fourth Edition). *Blackwell Scientific Publications*, Oxford.
* angle Dinerstein, Eric; David Olson; Douglas J. Graham; et al. 1995 : A Conservation Assessment of the Terrestrial Ecoregions of Latin America and the Caribbean. *World Bank*, Washington DC.
* angle Schultz, J. 2005 : The Ecozones of the World, *Springer*, Berlin Heidelberg New York, 2n ed. ISBN 3-540-20014-2.
* angle Udvardy, M.D.F. 1975 : A classification of the biogeographical provinces of the world Arkivigite je 2011-08-11 per la retarkivo Wayback Machine. *IUCN Occasional Paper no. 18*, Morgues, Switzerland.

## Eksteraj ligiloj

* angle Listo de neotropisaj ekoregionoj (WWF)
* angle Ekoregionoj en Sudameriko (*The Encyclopedia of Earth*)
* angle La plej rimarkindaj naturejoj en la mondo (WWF)
* hispane angle Eko-Indekso, Dulingvaj elserĉ-referencoj pri naturprotektaj kaj esploradaj projektoj en la neotropiso; Servo de la "Rainforest Alliance" (Pluvarbara Ligo).
* angle Neotropisaj fiŝoj.
* hispane Origino de la sudamerika faŭno. Arkivigite je 2015-06-19 per la retarkivo Wayback Machine