# Siberio

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri granda regiono en Azio. Por malgranda regiono en Ekstremaduro en Eŭropo rigardu la paĝon La Siberia.* |

|  |
| --- |
| Siberio |
| ruse *Сибирь* |
| teritorio |
|  Lago de Raduzhnoye en Ergaki |
| **Oficiala nomo:** Сибирь |
|  |
| Ŝtato |  Rusio |
| Historiaj loĝantoj | Skitoj, Ŝiungnuoj |
| Historia regiono | Rusia Imperio |
|  |
| Montaroj |
12[Montri]
 - Altajo  - Ergaki  - Bajkala montaro  - Ĥamar-Daban  - Ĉerskij-montaro  - Ĝugĝur  - Korjaka montaro  - Sajanoj  - Tannu-Ola  - Uralo  - Verĥojanska montaro  - Jablonova montaro
 |
| Ŝoseoj | Siberia trakto, Ĉujskij trakto |
|  - fervojo | Transsiberia fervojo |
| Najbaras kun | Uralo, Verĥojanska montaro |
| Divido | Okcidenta Siberio, Orienta Siberio |
| Kelkaj urboj |
6[Montri]
 - Novosibirsk  - Krasnojarsk  - Irkutsk  - Barnaul  - Tomsk  - Omsk
 |
| Kelkaj riveroj |
5[Montri]
 - Obo  - Jenisejo  - Leno  - Olenjok  - Irtiŝo
 |
|  |
| Plej alta punkto |  |
|  - situo | Beluĥa |
|  - alteco | 4 506 m s. m. |
|  |
| Biomoj |
4[Montri]
 - Tundro  - Tajgo  - Malsekejoj  - Orient-siberia tajgo
 |
| Akvoj | Arkta Oceano, Maro de Laptevoj, Karaa Maro |
| Orogenenezo montariĝo | Nor.-Sib. Malaltebenaĵo, Okc.-Sib. Malaltebenaĵo, Mez-Siberia Malaltebenaĵo |
|  |
| Horzonoj | UTC (UTC+6, +7, +8, +9, +10, +11) |
|  |
| **Loko de Monda heredaĵo de UNESKO** |
| Nomo |  Bajkalo  |
| Tipo de heredaĵo |  natura heredaĵo  |
| Jaro | 1996 (#20) |
| Numero | 754 |
| Regiono | Azio-Oceanio |
| Kriterioj | vii, viii, ix, x |
|  |
|         Siberia federacia distrikto
       Geografia markigo de Siberio
       Historia Siberio (Siberio kaj Rusa Fora Oriento – la tuto estis ofte nomata Siberio)
       Siberia federacia distrikto
       Geografia markigo de Siberio
       Historia Siberio (Siberio kaj Rusa Fora Oriento – la tuto estis ofte nomata Siberio) |
|  **Vikimedia Komunejo:**  Siberia |
|  |

**Siberio** estas vastega parto de Azia teritorio de Rusio kun multegaj riveroj kaj marĉoj.

## Geografio

Ĝi etendiĝas de Uralo, en okcidento, ĝis (depende de geografia, administra kaj historia konvencio) ĉepacifikaj akvodividaj montoĉenoj aŭ Pacifiko, en oriento, kaj de la bordoj de Arkta oceano, en nordo, ĝis stepoj de Kazaĥio kaj bordoj de Mongolio, en sudo.

La areo de tiu ĉi historia regiono estas ĉirkaŭ 13,1 milionoj da kvadrataj kilometroj; ĝi estas pli granda ol Kanado, Ĉinio aŭ Usono. Alivorte, se tiu ĉi regiono estus aparta lando, ĝi estus la plej granda lando en la mondo laŭ areo.

Laŭ la natura karaktero oni distingas Okcidentan Siberion, Orientan Siberion, kie troviĝas Okcident-Siberia Ebenaĵo, Mez-Siberia Plataĵo, montaroj de Sud-Siberio (Altajo, Okcidenta Sajano, Orienta Sajano, Bajkala regiono) kaj rusian Foran Orienton, kiu etendiĝas oriente ĝis Pacifika Oceano. Klimato plejparte estas severa, kontinenta, la averaĝa temperaturo en januaro estas −16 °C (en la sudo de okcident-siberia ebenaĵo) kaj −48 °C (en la oriento de Jakutio).

Plimulto de riveroj — Obo, Irtiŝo, Jeniseo, Leno, apartenas al la baseno de Arkta oceano. La rivero Onon estas internacia (298 km en Mongolio kaj 520 en Siberio). Gravaj lagoj — Bajkalo, Tajmira lago.

Granda parto de la Siberia teritorio estas okupita de tundro kaj tajgo; en la sudo — de stepo kaj arbara stepo.

### Ekstremejoj

* La geografia centro de Azio situas laŭ kalkulo de la brita geografo Douglas Carruthers el la frua 20-a jarcento ĉe Kizil en la aŭtonoma rusa respubliko Tuvio en suda Siberio ĉe la kunfluejo de la Granda Jenisejo kaj la Malgranda Jenisejo.
* La plej norda punkto de la kontinento estas la kabo Ĉeljuskin (77° 40′ N) sur la duoninsulo Tajmiro en Siberio.
* La plej orienta punkto troviĝas ĉe la kabo Deĵnjov (169° 44′ Ŭ) sur Ĉukotka duoninsulo en orienta Siberio.

## Homa geografio

La regiono estas riĉa je naturaj krudaĵoj: terkarbo, nafto, tergaso, fero, diamantoj, oro, grafito kaj aliaj. Grandaj urboj de Siberio: Novosibirsk, Krasnojarsk, Irkutsk, Barnaul, Tomsk kaj Omsk.

## Transporto

La Siberiaj akvovojoj aŭ Siberiaj rivervojoj estis la ĉefa komunikilo en la rusia Siberio ĝis la 1730-aj jaroj, kiam landaj vojoj estis konstruitaj. Riveroj havis grandan gravecon en la esplorado kaj koloniigo de la vastaj rusaj siberiaj teritorioj. La tri "grandaj Siberiaj riveroj" — Obo, Jenisejo kaj Lena — ĉiuj fluas en la Arktan Oceanon, la ĉefa problemo estis trovi partojn aŭ branĉojn de ĉi tiuj riveroj, kiuj fluas ĉirkaŭ de oriento al okcidento kaj trovi mallongajn intervalojn inter ili, kiun oni povas pasi per transporto de veturilo. Pro tio, ke Siberio estas relative ebena teritorio, la inter-riveraj vojoj estas ĝenerale mallongaj. Pro tio, kaj ankaŭ pro la malforteco de la siberiaj triboj, rusaj kozakoj, kaj ĝenerale rusoj povis pligrandigi la teritorion de Uralo al la Pacifiko dum nur 60 jaroj (1582 — 1643), kaj dum sekvaj jarcentoj rusoj kune kun lokaj etnoj prosperigis kaj evoluigis la regionon.

La Transsiberia fervojo (aŭ Trasiberia Fervojo, ankaŭ konata per mallongigo **Transsib**) estas la plej longa fervojlinio de la mondo, tre grava trafikvojo de Rusio kiu trapasas Siberion. Ĝi etendiĝas kun longo de 9.288 km de Moskvo al Vladivostoko ĉe Pacifiko kaj pli precize ĝis la Haveno Vostoĉnij.

## Turismo

La Regiono de Siberio, kvankam malproksima kaj malabunde loĝata, estas ideala destino por tiuj vojaĝantoj, kiuj estimas la belecon de netuŝita naturo, fantaziajn pejzaĝojn kun verdaj valoj kaj altaj montoj, kaj riĉan flaŭron kaj faŭnon.
Etendiĝante de Urala Montaro (depende de la historia, administra kaj kultura tradicio) ĝis Lago Baikal (la plej profunda dolĉakva lago en la mondo, nomata *la blua okulo de Siberio*) aŭ Rusia Fora Oriento (nuntempa rusuja For-orienta federacia regiono), Siberio estas lando preta por sonĝantoj. La skvamoj diferencas de iuj, kiujn iu vojaĝanto iam vidos sur seka tero - per si mem la rusuja Malproksima Oriento povus engluti tutan teritorion laŭ la grando de Usono!
Unu el la lastatempe evoluantaj cellokoj por siberiaj vojaĝoj en ĉi tiu daŭre pli populariĝanta regiono de Rusujo estas la vilaĝo Listvjanka apud la lago Baikal. Dum multaj jaroj la loko de (la unua en Rusujo) scienca instalaĵo por studado de dolĉakvaj lagoj kaj de nepublika feriejo gardata de la Federacia Sekureca Servo, ĝiaj bordoj allogis fuĝintajn serĉantojn inter poetoj kaj politikistoj, kaj ankaŭ kelkajn internaciajn vojaĝantojn. Kunligita per vojo kaj pramado al proksima Irkutsk, urbo famigita per la deviga translokiĝo de multaj dekabristoj (aŭ decembristoj), sekve de ilia provo renversi la reĝimon de Caro Aleksandro la 1-a en 1825.

## Vidu ankaŭ

* Evento de Tungusko
* Gulago
* Holarktiso
* Monda Tago de Siberiano
* Okcidenta Siberio
* Palearktiso
* Rusia Fora Oriento
* Siberia kratono
* Transsiberia fervojo
* Jermak Timofejeviĉ

## Eksteraj ligiloj

(eo) Stanislavo Belov (2018-05-26) Vojo al ĉielo aŭ Pioniroj de aviado en Siberio (esperante). Blogger. Arkivita el la originalo je 2018-05-26. Alirita 2018-05-26 .

(eo) Artikoloj pri Siberio esperante

## Bildgalerio

* *Siberio*, 1914
* *Siberio*, 1914
* Bordo de lago Bajkalo
* Siberia tajgo – rivero Vasjugan
* Siberia tundro
* Ĥakasaj virinoj kun infanoj

## Referencoj