Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hoka-siua lingvaro

**Hoka-siua lingvaro** estas lingvofamilio de Amerikaj indianoj. Reprezentantoj: Siuoj (117 mil), Irokezoj (90 mil), Muskogoj, Tlapanekoj. Totala kvanto: 320 mln.

ĈEROKOJ

* **Nomoj:** [f] Cherokis; [r] ĉiroki, ĉeroki
* Indiana popolo de irokeza grupo en Usono (rezervejoj en ŝtatoj Nord-Karolino kaj Oklahomo), 66 mil (1992).

DAKOTANOJ

* **Nomo:** [m] dakota; [f] Dakota; [r] dakota
* Indiana popolo de grupo siuoj en Usono (rezervejoj en la ŝtatoj Suda Dakoto, Norda Dakoto, Minesoto kaj Nebrasko, 10 mil, 1992) kaj Kanado (3 mil).
* **Kredantoj:** precipe kristanoj (protestantoj kaj katolikoj).

HURONOJ

* **Nomo:** [m] vendat; [f] Hourons; [r] guroni
* Indiana popolo de irokeza grupo en Kanado (precipe en rezervejoj de Kebekio); ĉirkaŭ 1 mil.
* Laŭ religio katolikoj.
* Unuiĝis kun aliaj triboj kaj en XVII jc kreis Irokezan Ligon.

ĤOKOJ

* **Nomoj:** [f] Hokas; [r] ĥoka
* Grupo de indianaj popoloj en Usono (Kalifornio) kaj Meksiko. Entute ĉirkaŭ 70 mil (1992).
* **Lingvoj:** ĥokaltekaj.
* **Kredantoj:** tradiciaj konfesoj.

IROKEZOJ

* **Nomo:** [f] Iroquois; [r] irokezi
* (1) grupo de indianaj gentoj en Usono kaj Kanado (mem irokezoj, petunoj, huronoj, ĉerokoj k.a.).
* **Lingvoj:** irokezaj.
* Granda parto de aliaj gentoj estis asimilita en XVII-XVIII jc. de irokezoj.
* (2)Popolo el irokeza grupo en Usono (60 mil, 1992, ŝtatoj: Nov-Jorko kaj Oklahomo) kaj Kanado (30 mil, provincoj: Ontario kaj Kebekio).
* **Nomo:** hode-nosauni; Iroquois; irokezi
* **Kredantoj:** adeptoj de sinkretismaj kultoj, estas ankaŭ kristanoj.
* En XVI-XVIII jc formigis union de triboj, t.n. Irokeza Ligo.

KRIKOJ

* **Nomo:** [f] Criques; [r] kriki
* Indiana popolo de muskoga grupo en Usono, 26 mil (1992).
* **Kredantoj:** protestantoj.

MUSKOGOJ

* **Nomoj:** [f] Mouskogues; [r] muskogi
* Indiana popolo en Usono, 8 mil (1992).
* **Lingvo:** muskoga.
* **Kredantoj:** protestantoj.

SEMINOLOJ

* **Nomoj:** [f] Seminoles; [r] seminoli
* Indiana popolo de muskoga grupo en ŝtatoj Oklahomo kaj Florido (Usono), pli ol 4 mil (1992).
* Religie Kristanoj.

SIUOJ

* **Nomoj:** [f] Sioŭ; [r] siu
* Grupo de indianaj popoloj (dakotanoj, asinibinojnoj, oseĝoj k.a.) en Usono kaj Kanado, 70 mil (1992).
* Parolas en siuaj lingvoj.
* **Kredantoj:** kristanoj, estas ankaŭ adeptoj de tradiciaj konfesoj.
# Seminoloj

| Seminoloj |
| --- |
|  |
|  |
|  |
| **etno** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
|  |

Seminola patrino kaj ŝiaj filoj el la Rezervejo Brighton en Florido. (1949)
La **seminoloj** estas indiana popolo de Nordameriko de la familio muskoga lingvaro. Ne klaras ĉu ilia nomo devenas de la vorto «muskogi» *(Isti) simano-li*, kiu signifas «dizertintoj» aŭ «sudanoj», aŭ de la hispanlingva termino «cimarrón» (fakte de tiu vorto devenas la nomo «marrons» kiu estis uzita de franclingvanoj). Ili mem nomiĝas «Ikaniuksalgi», kio signifas «duoninsulanoj».

Iam ili loĝis ĉefe norde de Florido. Aktuale ili estas dividitaj en du grupoj. La plek multnombra loĝas en Wevoka (kantono Seminole, Oklahomo) kaj la cetero plue vivis en Florido, nome en la rezervejoj Big Cypress Swamp/Marĉo Granda Cipreso (mikasuki), Brighton, Dania, Seminole kaj Tamiami Trail.

En 1817 estis 20 000 indianoj kaj 800 fuĝintaj nigraj eks-sklavoj, kiuj kreis miksajn komunumojn. Post kruela milito kontraŭ la usonaj kolonoj kaj armeo ili estis malpliigitaj ĝis nur 15 000; en 1835 ilia nombro rekuperiĝis, sed post la fina dubmetado miloj perdis sian vivmanieron aŭ kulturan identecon. En 1951 estis nur 2757, de kiuj nur 1700 konsiderabis sin purrasaj; ĉirkaŭ 1960 estis 675 en Florido kaj 2600 en Oklahomo. Laŭ la poplnombrado de 1990, 4100 seminoloj loĝis en Oklahomo kaj 2500 en Florido. Laŭ la popolnombrado de 2000 estis 27 431 seminoloj kaj 189 la *mikasuki*.

## Bibliografio

* GARBARINO, Merwyn S. (1989)  *The Seminole* Frank W. Porter III General Editor, Chelsea House, New York.
* MOSS, Joyce; WILSON, George (1991) *Peoples of the World. North Americans* Gale Research Inc., Detroit/London.
* WISSLER, Clark (1993) *Los indios de Estados Unidos de América*, Paidós Studio, n.º 104, Barcelona.
# Nisqually (popolo)

Tiu ĉi artikolo temas pri la indiĝena popolo (tribo) Nisqually, propralingve **sq̓ʷaliʼabš**. Por aliaj sencoj de "Nisqually", vidu la apartigilon.

| Nisqually (popolo) |
| --- |
| **etno** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
|  |

Niskvaliano Billy Frank parolas ĉe la solenaĵo pri la forigo de la digo Elwha
**Nisqually** estas lasucide parolinta popolo (t.n. "tribo") en Puĝetio. Ĝi havas rezervejon en Kantonoj Thurston kaj Pierce, Vaŝingtonio, Usono, ambaŭflanke de la delto de la rivero Nisqually.

## Notindaj niskvalianoj

* Billy Frank, Jr., mediprotektisto kaj aktivulo pri traktataj rajtoj
* Ĉefo Leschi (1808–1858), militestro

## Eksteraj ligiloj

* Nisqually Indian Tribe, oficiala retejo
* Nisqually Indian Tribe - historiaj informoj
* Red Wind Casino - vetludejo niskvalia

## Citaĵoj
# Ĉinukoj

| Ĉinukoj |
| --- |
| **popolo** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
|  |

Interno de ĉinuka plankdomo en la 1850-aj jaroj
Sub la termino **ĉinukoj** oni komprenas kelkajn grupoj de la usonaj indianoj en la Pacifika Nordokcidento de Usono. En la frua parto de la 19-a jarcento, la ĉinukaj popoloj loĝis laŭ la malsupraj kaj mezaj bordoj de la rivero Kolumbio en terenoj nun troviĝantaj en Oregono kaj Vaŝingtonio. La ĉinukoj estis tiu popolo kiun renkontis la ekspedicio de Lewis kaj Clark en 1805 ĉe la malsupra Kolumbio.

## Ĉinukaj grupoj

Situo de ĉinuka teritorio
Inter la ĉinukaj grupoj estas:

* Cathlamet
* Cathlahmahs
* Chilluckittequaw
* Klatsop
* Chahcowah
* Clackamas
* Clowwewalla
* Cushook
* Echelut (Wishram-Wasco),
* Killaniuck
* Multnomah
* Skilloot
* Wahkiakum (Wac-ki-a-cum)
* Wappato
* Wascopan
* Watlata (Kaskada aŭ Wishram).

La plimulto de la vivantaj ĉinukoj loĝas en la urbetoj Bay Center, Chinook, kaj Ilwaco en sudokcidenta Vaŝingtonio.
Multaj libroj verkiĝis pri la ĉinukoj, inter ili *Boston Jane: an Adventure.*

## Famaj ĉinukoj

* Ranald MacDonald (nask. la 3-an de februaro 1824, mortis la 24-an de aŭgusto 1894), duon-ĉinuko kiu naskiĝis en Fortikaĵo Astoria, kiel filo de Archibald MacDonald, skota peltokomercisto de la Kompanio de la Hudsona Golfo kaj Raven, ĉinuka "princino"[?], estis la unua usonano kiu instruis la anglan lingvon en Japanio, en la jaroj 1847-1848. En tiu rolo li instruis Einosuke Moriyama, unu el la ĉefaj interpretistoj kiuj poste prizorgos negocojn inter Komodoro Perry kaj la Ŝogunato Tokugawa.

## Vidu ankaŭ

* Lingvo
* Lingva familio
* Ĉinukaj lingvoj

## Eksteraj ligiloj

* Retejo pri Ĉinukoj Arkivigite je 2019-09-04 per la retarkivo Wayback Machine
* Oficiala Retejo de la Ĉinuka Nacio
# Svedaj usonanoj

| Svedaj usonanoj |
| --- |
| **etno • etno** |
| **sveda diasporo** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
|  |

Lokigo de la sveda-usona loĝantaro laŭ la usona censo de 2000.
**Svedaj usonanoj** (anglalingve *Swedish Americans*) estas ĉiuj usonanoj, kies prapatraro devenas de Svedio. Iliaj familioj plejparte alvenis al Ameriko okaze de la amasa sveda elmigrado al Usono, fine de la 19-a jarcento kaj komence de la 20-a jarcento. Oni taksas, ke proksimume 8 milionoj da usonanoj verŝajne havas svedan devenon, el kiuj nur 4,5 milionoj estas identigitaj. Plejmultaj svedaj usonanoj estas luteranoj aŭ metodistoj.

Kelkaj urbetoj de Usono konservis karakterize svedajn proprecojn. Oni povas mencii interalie Silverhill (Alabamo), Cambridge (Minesoto), Lindstrom (Minesoto), Karlstad (Minesoto), Lindsborg (Kansaso), Gothenburg (Nebrasko), Andover (Ilinojo), Kingsburg (Kalifornio) kaj Bishop Hill (Ilinojo).

Proksimume 3,7% el la usona loĝantaro deklaras skandinavan heredaĵon (kio ankaŭ inkludas norvegajn, danajn kaj islandajn usonanojn). Nuntempe, ĉirkaŭ 160 000 loĝantoj parolas skandinavian lingvon hejme, sed plejparte estas freŝdataj enmigruloj.

## Vidu ankaŭ

* Sveda elmigrado al Usono
# Pasio

**Pasio** (el la latina lingvo *passio*, t.e. "sufero") estas troigo de la volo, fervorega inklino aŭ emo al io; arda deziro.

Pasio ne estas per si mem malbona, ĉar pasioj povas instigi homo al grandaj faroj; kio kaŭzas malbonon, tio estas la misuzo, kion la homo faras, de pasioj. Ĉiaj pasioj havas sian principon en iu sento aŭ natura bezono. La ĝustasenca pasio estas la trograndigo de iu bezono aŭ sento; ĝi kuŝas en la eksceso, ne en la kaŭzo; kaj tiu eksceso fariĝas malbono, kiam ĝi rezultigas alian malbonon (foje ĝis murdo).

La libro de la spiritoj diras ke pasioj estas kiel ĉevalo, kiu estas utila se ĝi estas regata, sed danĝera, se ĝi mem regas kaj ke pasioj estas leviloj, kiuj dekobligas la fortojn de la homo kaj kiuj helpas lin plenumi la projektojn de la Providenco; sed se anstataŭ ilin direkti, la homos sin lasas direkti de ili, li do falas en ekscesojn.

Laŭ Lev Gumilev, filo de Nikolaj Gumilev, pasieco estas superabundo de biokemia energio en viva estaĵo, kiu manifestiĝas en la homa kapablo al superstreĉo. Ĝi estas karakteriza dominanto, senbrida interna strebo (konscia aŭ plej ofte senkonscia) al agado, direktita al efektivigo de iu celo (tre ofte iluzia).

Same laŭ Gumilev "pasieco de unu homo povas kongrui kun diversaj kapabloj: altaj, mezaj, malaltaj; ĝi ne dependas de eksteraj faktoroj, kaj estas trajto de psikologia esto de konkreta homo; ĝi havas neniun rilaton al etiko, egalfacile provokante heroaĵojn kaj krimojn, kreaĵojn kaj detruojn, bonon kaj malbonon, ekskludante nur indiferentecon; ĝi ne faras homon "heroo", kiu gvidas homamason, ĉar la plimulto da pasiuloj estas ene de la homamaso, determinante ĝian potencon en tiu aŭ alia epoko de evoluo. La modaloj de pasieco estas variaj: tio estas kaj fiereco, kiu instigas avidon je potenco kaj gloro por jarcentoj; vanteco, kiu puŝas al demagogio kaj kreemo; avareco, kiu aperigas avarulojn, profitulojn kaj sciencistojn, kiuj kolektas sciojn anstataŭ monon; ĵaluzon, kiu portas kruelecon kaj protekton de hejmo, kaj aplike al ideo, ĝi kreas fanatikulojn kaj martirojn. Ĉar temas pri energio ne eblas taksi ĝin laŭ moralaj kriterioj: bonaj kaj malbonaj povas esti konsciaj decidoj, sed ne impulsoj".

## Proverbo

Ekzistas proverbo pri pasio en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Malplaĉas nenio, se taksas pasio.* **”** |

 |

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Amo
* Eroto
* Pasiono
* Simpatio
# Ooty

| Ooty |
| --- |
|     |
| urbeto  komunumo   vd |
| Administrado |
| **Poŝtkodo** | 643001 |
| Demografio |
| **Loĝantaro** | 88 430  (2011) [+] |
| Geografio |
| **Geografia situo** | 11° 25′ N, 76° 42′ O (mapo)11.40861111111176.693888888889
  [+] |
| **Alto** | 2 240 m [+] |
| **Horzono** | UTC+05:30 [+] |
|

|  |
| --- |
| Ooty (Barato)DEC |
| Situo de Ooty |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto |
|  **Vikimedia Komunejo** Udhagamandalam [+] |
|  |

**Ooty**, ankaŭ nomita **Udagamandalam** (tamile: உதகமண்டலம், kannade: ಉದಕಮಂಡಲ), foje mallongigita kiel *Udhagai* (tamile: உதகை), estas urbo kaj la ĉefurbo de distrikto Nilgiris en la nordokcidenta parto de la suda subŝtato Tamil Nadu (Barato).

## Historio

Tiu monturbo troviĝas ĉe 2250 metroj super marnivelo kaj kreskis en la 19-a jarcento por la akcepto de anglaj registaranoj de Madras (Ĉenajo) kiu deziris ĝui la malvarman veteron en somero. Antaŭe estis unu regiono kie loĝis nur loka tribo Todas (Todao) kiu adoris bizonon.

## Turismo

Ĝi estas fama monturbo en la suda Barato. Por atingi tiun urbon oni povas uzi montvagonaran Niligirian fervojon kiu estas enlistigita kiel Monda heredaĵo de Unesko en 2005.

La urbo havas faman botanikan ĝardenon, rosejon, lagon ktp.
# URL

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon URL (apartigilo). |

**URL** (angle *Uniform Resource Locator*, esperante "Unuforma Rimeda Lokindiko") estas adreso, kutime de reta paĝo, sed povas esti ankaŭ de iu ajn aĵo atingebla per la reto, ekzemple dosiero en ftp-ejo, aŭ "mailto"-URL por retadreso.

Ekzistas ankaŭ la koncepto URI, kiu estas kiel URL sed ĝi klarigas nur *kio* estas iu dokumento ktp, ne *kie* ĝi troviĝas en la reto.

## Referenco

## Vidu ankaŭ

* Retadreso
* URI
# Subŝtato

**Subŝtato**, aŭ **federaciero** aŭ **landero** (aŭ simple **ŝtato**) estas membra ŝtato en federacia ŝtato. Ekzemploj de unuaranga subŝtata unuo de sendependa ŝtato estas Usono, Meksiko kaj Brazilo. Tamen oni uzas aliajn vortojn por la unuarangaj subŝtataj unuoj de kelkaj ŝtatoj, ekzemple:

* Argentino
	+ Provincoj (*provincia*)
* Aŭstralio
	+ Subŝtatoj (*state*) kaj teritorioj (*territory*)
* Aŭstrio
	+ Federaciaj landoj (*Bundesland, Land*)
* Barato
	+ Subŝtatoj (*state*) kaj teritorioj (*territory*)
* Belgio
	+ Regionoj (*gewest, région, Region*)
* Bosnio kaj Hercegovino
	+ Federacio (*federacija*) kaj respubliko (*republika*)
* Brazilo
	+ Subŝtatoj (*estado*)
* Germanio
	+ Federacia lando (*Bundesland, Land*)
* Kanado
	+ Provincoj (*province*) kaj teritorioj (*territory*)
* Malajzio
	+ Subŝtatoj (*negeri*) kaj teritorioj (*wilayah persekutuan*)
* Meksiko
	+ Federaciaj subŝtatoj (*estado*)
* Niĝerio
	+ Subŝtatoj (*state*)
* Rusio
	+ Regionoj (*okrug*)
	+ historie en Sovetunio respektive en RSFSR: Respublikoj (*respublika*) (1922 – 1991)
* Svislando
	+ Kantonoj (*Kanton/Stand, canton, cantono, chantun*)
* Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj
	+ Emirlandoj (*amīr*)
* Usono
	+ Subŝtatoj (*state*)
	+ Konfederaciitaj ŝtatoj (*state*) (1861 – 1865)
* Venezuelo
	+ Subŝtatoj (*estado*)

## Vidu ankaŭ

* Administra divido
* Departemento (*département*, *megye*)
* Graflando (*Grafschaft*, *county*)
* Gubernio (*gubérniâ*, *todōfuken*)
* Kantono (*canton*, *county*)
* Oblasto (*oblast’*)
* Prefektlando (*prefecture*, *kômanda-kôta*)
* Provinco (*provincia*, *shěng*, *do*, *tỉnh*)
* Vojevodio (*województwo*)

## Referencoj