Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kritika pensado

| Kritika pensado |
| --- |
| **ĝenro de ĵurnalismo literatura ĝenro**  |
| **kritiko** |
|  |

La **kritika pensado** (angle: *critical thinking*, ofte ankaŭ **kritika spirito** (france: *esprit critique*) estas koncepto de kiu la difinoj estas multnombraj, kiuj foje sin kontraŭdiras, kaj kiuj ĝenerale indikas la kapablojn kaj sintenojn kiuj permesas rigorajn rezonadojn por atingi celon aŭ analizi faktojn por povi formuli juĝon.

La termino "kritika pensado" esence rilatas al la kapablo analizi, evalui kaj esplori ideojn, argumentojn, kaj informon kun la celo esti pli racia, objektiva, kaj pravigita en siaj konkludoj. Kritika pensado estas esence lernkapablo kaj kogna procezo, kiuj ludas gravan rolon en la kampoj de esploro, sciencoj, filozofio kaj la ĉiutaga vivo.

## Metodo

### Kiu, kio, kie, kiam, kiel, kial

Metodo de pridemandao: kiam informo ne kontentige responda al la demandoj "kiu, kio, kie, kiam, kiel, kialo", ĝi estas konsiderita kiel malmulte kredinda.

* Kiu: la aŭtoro de la informo, la ĉefroluloj surscenigitaj en la informo, per kiu, por kiu, kontraŭ kiu.
* Kio: trajtoj de la informo
* Kie: ŝtataneco, deveno, fonto de la informo.
* Kiam: kronologio de la informo, ligoj de kaŭzeco, eblas trovi anakronismoj.
* Kiel: maniero laŭ kiu la informo estas disvastigita, per asertoj, argumentoj aŭ en polemika formo, kune de la metodaro celanta tuŝi la publikon, ebleco trovi kontraŭdirojn.
* Kial: motivoj de la aŭtoro de la informoj (altruismo, humanismo, manipulado, ideologia propagando, prozelitismo, merkatiko aŭ komerca varbado, bezono de socia rekono…).

## Pedagogia uzo

Okazas debatoj pri la kondiĉoj kaj ebloj rilate al la edukado en spirito de kritika pensado en la edukaj sistemoj: iuj konsideras ke tio devas esti aparta kurso, dum aliaj opinias ke necesas integri ĝin interne de la diversaj fakaj kampoj kiujn oni instruas.

En 2019, la franca ĵurnalo *Le Monde* pridemandis la sociologon Gérald Bronner kiu respondis jene : "La instruado de la kritika pensado estas kerna ambicio por la franca eduksistemo. Kiel klarigi kial la falsaj novaĵoj (angle: "*fake news*") aŭ komplotaj teorioj renkontas tiom da sukceso ĉe la plej junaj homoj?". Bronner respondas: "De mia vidpunkto, la kritika spirito (kritika pensado) neniam estis sisteme instruita en la lernejoj kiel tia. Lernantoj estu invitataj sisteme pripensi la demandon 'kiel scii kio veras kaj kio ne?'.

## Referencoj
# Suntempo

Sur planedo kiel la Tero, la "astronomia" tago estas pli mallonga ol suntago. Al unua momento, Suno kaj malproksima stelo situas fronte el lokaĵo sur la Tero (ruĝa punkto). Al dua momento, la planedo turniĝis unufoje ĉirkaŭ si mem kaj la malproksima stelo situas denove fronte la lokaĵo (1 → 2 = Astronomia tago). Sed iom da tempo restas antaŭ ol la suno estu denove fronte (1 → 3= Suntago).
La **suntempo** aŭ **vera tempo** estas tempkalkulado bazita laŭ la suna pozicio en ĉielo.

## Ŝajna suntempo

La ŝajna suntempo baziĝas sur la ŝajna suntago. La ŝajna suntago varias tra la jaro, kaj la efektoj de la variaĵoj produktas 16-minutajn sezonajn dekliniĝojn el la signifa suntago. Estas du kialoj de la varioj de la ŝajna suntago:

* Aksa dekliniĝo laŭ la ekliptiko
* Formo de la Tera orbito

Pro tio, la tagoj estas pli mallongaj en marto kaj septembro ol en junio kaj decembro.

Longeco de ŝajna suntago (1998)| Dato | Daŭreco en signifa suntempo |
| --- | --- |
| 11-a de februaro | 24 horoj |
| 26-a de marto | 24 horoj − 18.1 sekundoj |
| 14-a de majo | 24 horoj |
| 19-a de junio | 24 horoj + 13.1 sekundoj |
| 26-a de julio | 24 horoj |
| 16-a de septembro | 24 horoj − 21.3 sekundoj |
| 3-a de novembro | 24 horoj |
| 22-a de decembro | 24 horoj + 29.9 sekundoj |

## Referencoj
# Pundo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun funto. |

£
**Pundo** estas monunuo uzata en diversaj landoj. Origine ĝi estis la valoro de unu funto da arĝento, kaj en multaj lingvoj oni uzas la saman vorton por *funto* kaj *pundo*. La simbolo **£** por pundo devenas de majuskla L, la komenca litero de la latina vorto *libra* (funto).

Hodiaŭ la plej grava valuto nomata pundo estas la sterlinga pundo de Britio. Ĝis la enkonduko de la eŭropa valuto Eŭro en la jaro 2002 la nacia valuto de la Respubliko de Irlando estis la irlanda pundo.

## La enkonduko de la vorto

Pri la enkonduko de vorto "pundo" skribis Walter Gale en 1916:

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** [...] S-ro J. M. Warden proponas privatan neoficialan voĉdonon pri aprobo aŭ malaprobo de la radiko “pund'” Tia procedo ŝajnas al mi almenaŭ nekonvena kaj preskaŭ entruda en la kampon de la Lingva Komitato, kaj mi rifuzas voĉdoni, sed, por ke oni ne supozu, ke silento signifas konsenton, mi proponas esprimi mian opinion kun kialoj.
Persone mi malaprobas (1) ĉar estas en mia opinio tro frue en la vivo de la lingvo enkonduki novajn
radikojn anstataŭantajn oficiale aprobitajn radikojn; ni prefere klopodu forigi la mankojn, kiuj ankoraŭ ekzistas inter teĥnikaj radikoj. (2) Kial mi Britoj klopodu tuŝi la radikon “funt'” kiu precize konformas al la brita uzado de kelkaj centjaroj, ja de kiam, antaŭ ol ni alprenis la oran monunuon, la “pound sterling ” signifadis unu funton da arĝento? (3) Eĉ se la neceso por tiu radiko estus konstatita, la formo “pund'” ŝajnas tre mallerte elektita de la internacia vidpunkto, ĉar preskaŭ ĉiuj kontinentaj nacioj (Hispana, Portugala, Itala, Belga, Germana, k.a.), antaŭ ol ili alprenis la metran sistemon, havis tiun aŭ tre similan radikon, kiu havis nur la signifon de pezo, ne de mono.
Mia kialo (1) same rilatas al multaj aliaj proponoj ŝanĝi aprobitajn radikojn, kiuj forte difektas vortaron alie tre utilan **”** |
| — La Brita Esperantisto - Numero 137, Majo (1916), pĝ 64 |

 |
# Edgar Aetheling

| **Edgar Aetheling** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo |
| **Edgar Ætheling**  |
| **Naskiĝo** |  en Hungara reĝlando |
| **Morto** | 30-an de novembro 1199 (1199-11-30) en Anglio |
| Familio |
| **Dinastio** | dinastio de Wessex vd |
| **Patro** | Eduardo la Ekzilito  vd |
| **Patrino** | Agata, edzino de Edvardo la Ekzilito  vd |
| **Gefratoj** | Cristina, daughter of Edward the Exile (en)  kaj Sankta Margareta de Skotlando  vd |
| Profesio |
| **Okupo** | feŭdulo   vd |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Edgar Aetheling** (n. ĉ. 1051, m. ĉ. 1126) estis la lasta vira ano de la reĝa familio de Wessex. La kromnomo *Aetheling* signifas *princon*.

Li estis la filo de Eduardo la Ekzilito kaj Agata. Post la morto de lia patro en 1057, Eduardo la Konfesanto eble nomumis lin sian heredonton, sed kiam Eduardo la Konfesanto mortis en januaro 1066, Edgar estis ankoraŭ tro juna por defendi la landon kontraŭ invadojn de Harald la 3-a (Norvegio) kaj Vilhelmo la Konkerinto, kaj alia pretendanto al la angla trono, Harold, iĝis reĝo. Post ties morto, Edgar cedis al Vilhelmo la Konkerinto, kiu bone traktis lin kaj retenis lin ĉe sia kortego. Tamen en 1068 Edgar partoprenis malsukcesan ribelon de du anglosaksaj grafoj, Edwin kaj Morcar, kaj poste fuĝis al la kortego de Malkolmo la 3-a, reĝo de Skotlando. Subtenata de Malkolmo kaj aliance al la danoj, li invadis Anglion en 1069 kaj kaptis Jorkon, sed Vilhelmo pagis monon al la danoj por ke ili eliru de la regno, kaj Edgar denove fuĝis en Skotlandon. Tie li restis ĝis 1072, kiam Vilhelmo kaj Malkolmo eniris pacakordon de kiu unu elemento estis la ekzilo de Edgar. Edgar mem fine faris pacon kun Vilhelmo en 1074 sed neniam tute forlasis la esperon iĝi reĝo de Anglio.

Post la morto de Vilhelmo la Konkerinto en 1087, li subtenis la pretendon de Roberto Curthose al la angla trono, kaj en 1091 li denove fuĝis al Skotlando. Tie li helpis sian nevon Edgar forpeli Donald la 3-a de la skota trono kaj iĝi reĝo de Skotlando.

Eble antaŭ 1098 li ekloĝis en Konstantinopolo, eble aliĝante al regimento kiu enhavis plejparte ekziliajn anglosaksojn. Tie la bizanca imperiestro Aleksio la 1-a donis al li mararmeon por ke li transportu soldatojn kaj ekipaĵojn al la unua krucmilito.

En 1106 li denove subtenis Roberton Curthose kiam tiu batalis en Normandio kontraŭ Henriko la 1-a (Anglio). Henriko kaptis lin, venigis lin en Anglion, kaj pardonis lin, eble parte pro ke en 1100 Henriko edziĝu al la nevino de Edgar, Edita. Edgar retiris sin al bienoj en Hertfordshire. Li ankoraŭ vivis en 1125, kaj eble mortis ne longe post tiu jaro.
# Blazono de Belgio

| Blazono de Belgio |
| --- |
| La granda reĝlanda blazono |
|  |
| Uzata ekde: | 1830 |
|  |

La **blazono de Belgio** ekzistas en tri versioj.

La esenca komuna eco de ĉiuj tri estas la ŝildo, sur kiu bildiĝas la *Brabanta Leono* kun ruĝa lango. Ĝi tie bildiĝas, ĉar la duklando Brabanto estis la ĝermejo de la batalo pri libereco de Belgio.

## Belgio – lando kun tri blazonoj

Pri la blazono de Belgio konsiderindas, ke la **reĝlando** Belgio ekde 1830 havas du blazonojn: malgrandan kaj grandan. Aldone la **ŝtato** Belgio havas sian propran blazonon.

### La granda kaj la malgranda reĝlandaj blazonoj

En ambaŭ versioj la ŝildo teniĝas de du leonoj, de kiuj ĉiuj portas la flagon de Belgio. Sub la ŝildo troveblas teksta banderolo kun la moto de Belgio en franca lingvo ("L'union fait la force"/"La unueco faras la forton"). Ĉio troveblas sub blazona "tendo" kun la reĝa krono.

La sola pli granda diferenco inter la du blazonoj estas, ke en la granda blazono kontraŭe al la malgranda super la blazona tendo aldone "flirtas" la flagoj de ĉiuj ok historiaj belgiaj provincoj.

* La ŝtata blazono
* La malgranda blazono

## Blazonoj de la lingvaj komunumoj kaj regionoj

Ĉar en Belgio parolatas tri diversaj lingvoj, la lando dividiĝis en tri lingvajn komunumojn:

1. la flandra komunumo, en kiu parolatas la nederlanda lingvo,
2. la valona komunumo, en kiu parolatas la franca lingvo, kaj
3. la germanlingva komunumo, kiu administre apartenas al la provinco Lieĝo.

Krome Belgio dividatas en tri regionojn, kies limoj ne plene kongruas kun tiuj de la lingvaj komunumoj:

1. la Flandra Regiono
2. la Valona Regiono kaj
3. la Brusela Ĉefurba Regiono.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Nederlandlingva Komunumo | La Nederlandlingva Komunumo ricevis sian blazonon la 30-an de marto 1988.
La blazono montras la leonon de Flandrio, kiel ĝi uziĝis ekde la 12-a jarcento en la blazono de la grafoj de Flandrio.
La Flandra Regiono, kiu administratas per la Flandra (nederlandlingva) Komunumo, ne havas propran blazonon. |
|  | Franclingva Komunumo, Valona Regiono | La Franclingva Komunumo ricevis sian blazonon la 3-an de julio 1991.
La koko ekde la jaro 1913 estas la simbolo de Valonio (jam multe pli longe ĝi estas la tradicia simbolo de la najbara, samlingva ŝtato Francio). |
|  | Germanlingva Komunumo | La Komunumo ricevis sian blazonon la 1-an de oktobro 1990.
La blazona besto estas la leono de Limburgo, ĉar tiu regiono pasintece apartenis al Limburgo. Nuntempe ĝi administre apartenas al la provinco Lieĝo. La naŭ floroj reprezentas la naŭ germanlingvajn komunumojn. |
|  | Brusela Ĉefurba Regiono | Ekde la 5-a de marto 1991 la lilio estas la blazono de la Brusela Ĉefurba Regiono.
La lilio ekde jarcentoj uziĝis kiel insigno de la urbo Bruselo. |