Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Raseborg

| Raseborg · Raasepori |
| --- |
|  |
| komunumo  urbeto   vd |
|  |  |
| Flago | Blazono |
| Administrado |
| **Lando** |  Finnlando |
| **Regiono** | Raseborg |
| **Provinco** |  Uusimaa (Novlando) |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| Demografio |
| **Loĝantaro** | 27 209  (2023) [+] |
| **Loĝdenso** | 24 loĝ./km² |
| Geografio |
| **Geografia situo** | 59° 59′ N, 23° 26′ O (mapo)59.97523.436111111111
  [+] |
| **Areo** | 1149,36 km² ( 114 936 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC+02:00 [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Raseborg · Raasepori (Uusimaa)DEC |
| Situo de Raseborg · Raasepori |

 |
|

|  |
| --- |
| Raseborg · Raasepori (Finnlando)DEC |
| Situo de Raseborg · Raasepori |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto |
|  **Vikimedia Komunejo** Raseborg [+] |
|  |

**Raseborg** (svede, [ˈrɑːsəbɔrj], finne *Raasepori* [ˈrɑːsɛpɔri]) estas komunumo kaj urbo en suda Finnlando, en la provinco Uusimaa ĉe la strando de la Finna Golfo. Laŭ la stato de 2023 en la urbo vivis 27 209 loĝantoj sur areo de 1 149,36 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 24 loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun Hanko, Ingå, Lohja, Salo kaj Kimitoön. La komunumo Raseborg ekestis en 2009, kiam Ekenäs (finne: Tammisaari), Karis (finne: Karjaa) kaj Pohja unuiĝis. En Esperanto oni uzas la svedan nomon Raseborg, ne la finnan nomon Raasepori, ĉar la plimulto de la loĝantaro de la komunumo estas svedlingva. Raseborg estas dulingva komunumo same kiel estis Ekenäs, Karis kaj Pohja, kun sveda plimulto same kiel estis Ekenäs kaj Karis, kaj malsame ol estis Pohja, kiu estis kun finna plimulto.

En la nuna areo de Raseborg oni kunigis multajn komunumojn; Raseborg inkludas entute 7 kaj parte 1 eksajn komunumojn:

* Bromarv (ligita al Tenala kaj Hangö en 1977)
* Ekenäs (unuiĝis kun Karis kaj Pohja al Raseborg en 2009)
* Ekenäs landskommun (ligita al Ekenäs en 1977)
* Karis (unuiĝis kun Ekenäs kaj Pohja al Raseborg en 2009)
* Karis landskommun (ligita al Karis en 1969)
* Pohja (unuiĝis kun Karis kaj Ekenäs al Raseborg en 2009)
* Snappertuna (ligita al Karis kaj Ekenäs en 1977)
* Tenala (ligita al Ekenäs en 1993)

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (svede, finne kaj angle)

La mezepoka kastelo
Historia fajrobrigadejo
La eksa urbodomo de Ekenäs (finne Tammisaari), kiu nun apartenas al Raseborg
La turo de la historia urba kirko de Ekenäs
# Abatiso

**Abatiso** estas aro de hakitaj, rompitaj aŭ rompiĝintaj arboj kaj branĉoj, kiuj kuŝas kiel amaso. En milito tia aranĝo servas kiel kruda muro aŭ fortikaĵo por malhelpi la rapidan trairon de malamiko. Kvankam abatiso kutime ne povas tute malhelpi la trairon de malamikaj trupoj, ĝi ja povas tiom malrapidigi ĝin, ke la trupoj devas elmeti sin al la bataliloj de defendantoj.

La vorto aspekte similas al "abato", sed etimologia parenceco estas malprobabla. Ĝi deriviĝas de la samsignifa franca vorto "abattis", kiu probable estas parenca al "abattre" (= faligi). La vorto abato reiras al la aramea "abbas" = "patro".

## Eksteraj ligiloj
# Palisaro

Rekonstruo de mezepoka palisaro
La **palisaro** estas “barilo, formita de vico da palisoj”. Palisoj povas esti enfositaj aŭ enbatitaj en grundon, supre akrigitaj aŭ ne, kaj havi diversan longon. Spaco inter du najbaraj palisoj aŭ tute forestas aŭ estas malgranda. Oni povas fortigi palisaron per horizontalaj stangoj aŭ eĉ kovri ĝin unu aŭ ambaŭflanke per horizontalaj tabuloj.

Palisaro
## Tipa konstruo

Ordinare palisaron oni faris el mezgrandaj rektaj arbotrunkoj, kiuj estas starigitaj vertikale, sen spaco inter du najbaraj palisoj, kaj fortikigitaj per pliaj konstruaĵoj. Palisoj ordinare estis akrigitaj supre. La alto de palisaro estis ekde 1 metro ĝis 4 metroj, kaj ne malpli ol triono de ĉiu paliso estis engrundigita. Ofte oni uzis palisaron kune kun grundaj fortikaĵoj.

Palisaro estis efika varianto se oni bezonas rapide konstrui fortikaĵon. En arbohavaj regionoj oni povis facile kaj rapide trovi materialon por la konstruado surloke. Palisaroj taŭgas kontraŭ malmultaj aŭ malbone armitaj malamikoj. Tamen, ĉar lignaj palisaroj ne estis rezistaj kontraŭ fajro, sieĝaj maŝinoj kaj artilerio.

Ofte oni uzas palisaron provizore, ĝis kiam ŝtona muro estis finkonstruita.

## Antikva Grekio kaj Romio

Kaj grekoj kaj romanoj uzis palisarojn. La Roma historiisto Tito Livio priskribis la grekan manieron pli malbona ol la roma. Grekoj faris tro grandajn palisojn kun multaj branĉoj, tial homo ne povis porti palison kun proprajn armilojn. Pro tio palisoj estis malmultaj, kaj oni starigis ilin maldense. Du aŭ tri homoj povis faligi palison, tenante ĝin je branĉoj, kaj aperis spaco sufiĉa por homo povas tra ĝi eniru. Romanoj faris palisojn malgrandajn kaj malpezajn, eble disduigitajn, sed branĉoj ne multas. Oni starigis ilin dense kaj kunplektis iliajn branĉojn, do faligi ilin ne estis facile, kaj post falo de unu paliso sufiĉe granda spaco ne aperis. Kaj romanoj povis porti palisojn de unu haltejo al la alia kaj ne bezonas ĉiufoje fari novajn.

## Referencoj
# Levoponto

Movbildo pri funkcio de la levponto
Levponto je la enirejo de Fortikaĵo de Ponta da Bandeira (Portugalio)
**Levoponto** estas movebla ponto, kiun oni povas levi kaj mallevi.

## Diversaj levpontoj

### Eniro de kastelo

Preskaŭ ĉiuj kasteloj de la Mezepoko havis levoponton super sia ĉirkaŭfosaĵo. En levita stato ĝi malebligis la eniron al eventualaj atakantoj aŭ nedezirataj entruduloj. Por pligrandigi la sekureco oni ofte aldonis herson tuj malantaŭ la levoponto.

### Baskula ponto

Baskula ponto estas levoponto, kiu malfermiĝas per leviĝo de kontraŭpezitaj "folioj" aŭ "klapoj". Tiaj pontoj tre ofte troveblas tie, kie ŝoseoj aŭ fervojoj devas transpasi navigeblan kanalon aŭ riveron.

### Vertikala levoponto

Vertikala levoponto aŭ *liftoponto* estas levoponto, kies centra planko leviĝas vertikale kvazaŭ lifto.

## Vidu ankaŭ

* Faldponto
* Turnponto

|  |  |
| --- | --- |
| movbildo pri funkcio de baskula ponto | movbildo pri funkcio de vertikala levoponto |
# Altaĵburgo

la burgo Marksburg estas tipa ekzemplo de altaĵburgo
la burgo Hochosterwitz ĉ. 1860, Josef von Scheiger
**Altaĵburgo** estas burgo kiu estis konstruita sur natura altaĵo. Laŭ la topografia situo oni distingas altaĵburgoj kaj malaltaĵburgoj.

Oni distingas jenajn altaĵburgoj:

* pintburgo kiu situas sur la pinto aŭ dorso de kruta monto Speciala formo estas la rokburgo.
* krestoburgo estas sur montkresto.
* deklivburgo estas burg, kiu estis konstruita ĉe la dekklivo de monto
* spronburgo kiu havas je tri flankoj krutajn deklivoj. Ĝin oni nur devis defendi je unu flanko.

Ekzemploj de altaĵburgoj estas: Burgo Kriebstein (spronburgo), Marksburg (pintburgo), Burgo Ehrenfels (deklivburgo) kaj la Burgo Schachenstein aŭ Burgo Ehrenstein en Turingio
(rokburgo).

* En Nederlando:

Kastelo Valkenburg (ruino) sur la Heunsberg en Valkenburg kaj
Kastelo Lichtenberg (ruino) sur la Sint-Pietersberg ĉe Maastricht

## Literaturo

* Horst Wolfgang Böhme, Reinhard Friedrich, Barbara Schock-Werner (Hrsg.): *Wörterbuch der Burgen, Schlösser und Festungen*. Reclam, Stuttgart 2004, ISBN 3-15-010547-1, S. 156.
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen und Wohntürme des deutschen Mittelalters*. Band 1. Thorbecke, Stuttgart 2002, ISBN 3-7995-0104-5, S. 21-23.

## Referencoj
# Plezurkastelo

Fikcia plano por plezurkastelego (1711).
**Plezurkastelo** (germane *Lustschloß* aŭ *Jagdschloß*, angle *pleasure palace*, france *maison de plaisance*) estas malgranda palaco kiu servis al la posedanto por distrado kaj amuziĝo. Ofte en la kuro de la tempo kasteloj tiaj ekfunkciis ankaŭ kiel ejoj por publika reprezentado.

## Konataj plezurkasteloj

* Sanssouci
* Kastelo de Marly
* Kastelo de Bagatelle en la Bosko de Boulogne
* Oscarshall (Bygdøy)
* Benrath (Düsseldorf)
* Favorite (Ludwigsburg)
* Molsdorf
* Amalienburg en la komplekso de la Palaco Nymphenburg
* Granda Trianon kaj Malgranda Trianon (Versajlo)
* origine eĉ Schönbrunn
* Tekasteleto (germane: *Teeschlößchen*) en Gotha (Germanio)

## Eksteraj ligiloj

* La plezurkastelo Favorite en Ludwigsburg. Arkivigite je 2013-01-20 per la retarkivo Wayback Machine germane, angle
# Pordegofortikaĵo

**Pordegofortikaĵo** estas aparte fortikigita pordego de fortikaĵo aŭ de urbomurego. Kaze de fortikaĵa pordego ĝi estas plejofte antaŭenmetita (vidu artikolon barbakano). Ofta formo estas la tura pordegofortikaĵo, ekipita per du turoj, kaj aparte la duonronda tura pordegofortikaĵo.

## Bildoj de pordegofortikaĵoj

* Torburg von
Kastelo Seeburg
* *Porta Nigra* en Treviro
* Pordegofortikaĵo Severino en Kolonjo
* *Marschiertor*, dutura pordegofortikaĵo en Akeno

## Ekzemploj de urboblazonoj kun pordegofortikaĵo

* Bad Kissingen
* Dinslaken
* Königswinter
* Limerick
* Neubrandenburg
* Uedem
* Wassenberg
* Wiehl

* Pordegofortikaĵo en la blazono de Limerick
* Pordegofortikaĵo en la blazono de Dinslaken
* Pordegofortikaĵo en la blazono de Königswinter
* Pordegofortikaĵo en la blazono de Wiehl
# Kaverno

Kaverno Lechuguilla, Nov-Meksiko, Usono.
Lafa kaverno en Kalifornio.
Kaverno Acsibi, Argentino.
**Kavernoj** (foje ankaŭ nomitaj **grotoj**) estas subteraj kavoj, kiuj ligiĝas al la tera surfaco per kelkaj truoj (groto estas artefarita aŭ kurioza kaverno). Ili formiĝas per subfoso de kalkoŝtonoj, dolomitoj, gipsoj kaj kelkaj facile solveblaj mintavoloj. Oni trovas ankaŭ glaciajn kavernojn. Estas multaj manieroj per kiuj kavernoj povas estiĝi, kaj estas kombinaĵoj de kemiaj procezoj, tektonaj fortoj kaj atmosferaj influoj. La plej ofta procezo estas karstigo, t.e. solvo de kalkecaj ŝtonoj fare de pluvakvo. Ilin ofte loĝas animaloj karakterizataj de blindeco, senpigmentiĝo, gigantismo. Post paleolito, multaj kavernoj estis uzataj de homo (loĝejo, kavernurboj, kaverna pentrado). Kavernoj estas objektoj de esploro por speleologio kaj arkeologio.

Laŭ Francisko Azorín **groto** estas *Kaverno en monto; artefarita kaverno.* Li indikas etimologion el greka *kripta* kaj de tie la latina *crupta*.

Laŭ Francisko Azorín **kaverno** estas *Natura, profunda kavaĵo; subtera kavaĵo.* Li indikas etimologion el la latina *caverna*, el *cavus* (kavaĵo)..

## Plej longaj kavernoj

La ĉi-suba listo donas la longecon de kavernoj, kiu respondas al la sumo de ĉiuj agnoskaj galerioj per kiuj eblas subtere transiri de unu al alia en sama areo.

Plej longaj kavernoj| Kaverno | Lando | Longo, km |
| --- | --- | --- |
| Flint-Mammoth | Usono | 652 |
| Sac Acrun | Meksiko | 360 |
| Jewel Cave | Usono | 325 |
| Oxx Bel Ha | Meksiko | 270 |
| Shuanghedong | Ĉinio | 257,5 |
| Optimista | Ukrainio | 257 |
| Wind Cave | Usono | 242 |
| Clearwater Cave | Malesio | 227 |
| Lechuguilla | Usono | 223 |
| Fisher Ridge | Usono | 209 |
| Hölloch | Svislando | 202 |

## Kelkaj kavernoj

* Aragonitaj kavernoj en Zbraŝov
* Kavernoj en Javoříčko
* Kavernoj en Mladeč
* Muelejŝtona kaverno
* Grotoj de Sloup-Ŝoŝuvka
* Slovakaj grotoj
* Kaverno Ŝipka

## Vidu ankaŭ

* Biospeleologio
* kaverno-pentraĵoj
* Kaverna urso
* Minado
* Stalaktita kaverno
* Speleologio
* Subterejo
* Troglodita arkitekturo
* Virkaverno

## Proverbo

Ekzistas proverbo pri kaverno en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Al kavo senfunda ŝtopado ne helpas.* **”** |

 |

## Referencoj
# Batalkampo

Kampo de la Batalo de Gettysburg dum la Usona Enlanda Milito.
**Batalkampo** estas parto de tereno en kiu batalas du armeoj.

La armeo kiu atakas ne disponas ĝenerale de la eblo elekti ĝin, ĉar ĝi devas subigi siajn planojn al la neceso frapi la malamikon kie ajn; sed la armeo kiu defendas sin povas agadi malsimile, serĉante la plej konvenan lokon por tio kaj klopodante ke la batalo okazu en la plej favoraj kondiĉoj, pro kio tiu devas plej ofte elekti la poziciojn el kiuj plej facile povas plenumi sian devon, kvankam en multaj okazoj la manovroj de la kontraŭuloj kaj ties maniero konduki la atakon foje neŭtraligos parte la avantaĝojn celitajn per ties elekto.
# Ventoflago

Ventomontrilo ĉe la pinto de la turo Torrigiani, en Florenco
Ventoflago kun formo de koko.
Ventoflago kun formo de ŝipo.
**Ventoflago** (ankaŭ **ventomontrilo**, aŭ **ventokoko**) estas turnebla mekanismo kiu konsistas el plato kiu turniĝas libere, montrilo kiu indikas la direkto de la vento kaj horizontala kruco kiu indikas la kompasdirektojn. Ĝi situantas ĝenerale en altaj lokoj kaj ties dezajno povas esti ege varia (figuroj de homoj, aliaj bestoj, ktp).

De tiu ingenia ideo devenas sendube la nunaj Ventoflagoj kun formo de kometo, de koko, ktp. Antikve ili havis formon de statuoj dediĉataj al diskonigo de la direkto de la hegemonia vento.

Hodiaŭ, tiaj instrumentoj ne plu uzatas profesiece en veterscienco, sed plu kutimas kiel ornamaĵo.

## Famaj ventomontriloj

* *Giraldillo*

## Referencoj

## Literaturo

* A.B & W.T. 1982. *Westervelt, American Antique Weather Vanes: The Complete Illustrated Westervelt Catalog of 1883*. New York, Dover.
* *A Gallery of Ilse.* Weathercocks and Weather Creatures: some examples of early American folk art from the collection of the Shelburne Museum*. Newport R.I., Third & Elm Press, 1970*
* Burnell, Marcia, Heritage Above. *A Tribute to Maine's Tradition of Weather Vanes*, Down East Books, Camden Maine, 1991
* Coolidge, John T. *Weather Vanities*, Milton, MA, 1978
* Crepeau, Pierre, *Pointing at the Wind: The Weather Vane Collection of the Canadian Museum of Civilization*, Hull, Canadian Museum c. 1990
* Fitzgerald, Ken, *Weather Vanes and Whirligigs*, New York: Clarkson n. Potter, 1967
* Geismar, Tom & Kahn, Harvey, *Spiritually Moving: A Collection of American Folk Art Sculpture*, New York: Hacker Art Books, 1998
* Kaye, Myrna, *Yankee Weather Vanes*, New York, Dutton, 1975
* Kennedy Quarterly, Volume XVI, Number 1, *18th and 19th Century Naive Art*, New York: Kennedy Galleries, Inc. 1978
* Kenneth Lynch & Sons, *Weather Vanes*, Canterbury, Conn, Canterbury Pub. Co., c1971, series title: *Architectural handbook series*
* Klamkin, Charles, *Weather Vanes: The History, Design and Manufacture of an American Folk Art*, New York, Hawthorn Books, 1973
* Messent, Claude John Wilson, The Weather Vanes of Norfolk & Norwich, Norwich, Fletcher & son, limited, 1937
* Miller, Steve, *The Art of the Weather Vane*, Schiffer Publishing, Exton Penn.1984
* Mockridge, Patricia, *Weather Vanes of Great Britain*, London: R. Hale, 1990
* Needham, Albert, *English Weather Vanes, These Stories and Legends from Medieval to Modern Times*. Haywards Heath, Sussex, C. Clarke, 1953
* Reaveley, Mabel E., *Weather Vane Secrets*, Westford, MA. 1984
* Whirligigs & Weather Vanes: *Contemporary Sculpture Whirligigs & Weather Vanes*: Contemporary Sculpture. Eugene OR: Visual Arts Resources 1994.

## Vidu ankaŭ

* Ventosako

## Eksteraj ligiloj

* Artaj Ventoflagoj Arkivigite je 2007-09-14 per la retarkivo Wayback Machine
* Elektronikaj Hejmaj Ventoflagoj
# Panzer 35(t)

Panzer 35(t) en Francio, 1940.
La **Panzerkampfwagen 35(t)**, ofte mallongigita kiel **Panzer 35(t)** aŭ **Pz.Kpfw. 35(t)**, estis malpeza tanko fabrikita en Ĉeĥoslovakio uzata ĉefe de Nazia Germanio dum la Dua Mondmilito. La litero (t) signifis *tschechisch* (en germana: "ĉeĥo"). En servo por Ĉeĥoslovakio, ĝi havis la formalan nomigon Lehký tank vzor 35 (nome Helpeza Tanko Modelo 35), sed ĝi estis komune referencata kiel **LT vz. 35** aŭ pli simple **LT-35**.

Oni konstruis totalon de 434; el tiuj, la Germanoj kaptis 244 kiam ili okupis Bohemi-Moravion en Marto 1939 kaj la Slovakoj akiris 52 kiam ili deklaris sendependecon el Ĉeĥoslovakio samtempe. Aliaj estis eksportitaj al Bulgario kaj Rumanio. En Germania servo, ili estis uzata por bataloj dum la komencaj jaroj de la Dua Mondmilito, ĉefe por la invado de Pollando, la Batalo de Francio kaj la invado de Sovetunio antaŭ esti retiritaj aŭ forvenditaj en 1942. Ili estis uzataj por la cetero de la milito fare de aliaj landoj kaj kiel trejntanko en Bulgario ĝis la 1950-aj jaroj.

## Vidu ankaŭ

* Panzerkampfwagen 38(t)
# TKB-059

**TKB-059** (ТКБ-059) estas sovetia eksperimenta trituba sturmofusilo, komponita *bullpup* kaj kapabla pafi tute aŭtomate. Ĝi uzas municion de 7,62 × 39 mm, estis kreita en la Centralo de armiloj de Tula en 1966. Estas bazita en la **Pribor 3B** (ruse *Прибор 3Б*), antaŭa eksperimenta fusilo kun tri tuboj. Ambaŭ armiloj estis disvolvitaj de la dezajnisto de malpezaj armiloj German Korobov.

Ambaŭ armiloj uzis trioblan ŝargilon de 7.62 × 39 mm kun kapablo de 90 kartoĉoj, kun ĉiu tubo provizata sendepende de la ŝarĝilo. La TKB-059 povas esti pafita de ambaŭdekstra formo.

Ĝi ne estis amase produktita, ĉar la fabrikado estus komplika kaj ne estis grava bezono anstataŭigi la Kalaŝnikov-mitraleton modernigitan. Ekzemplero de TKB-059 troviĝas en la Muzeo de armiloj de Tula.

## Referencoj
# Konversacia lingvo

**Konversacia lingvo** aŭ **neformala lingvo** estas vario de lingvo ofte uzata en konversacio aŭ alitipa komunikado en neformalaj situacioj. La vorto *konversacia* pro sia etimologio origine aludas al la parolo kiel distinga el skribo, sed konversacia nivelo estas fundamente laŭ la grado de neformaleco aŭ ĉiutageco pli ol laŭ la komunikilo, kaj kelkaj fakuloj pri uzado tiele preferas la terminon **ĉiutagismo**. Konversacia lingvo estas distinga el formala parolado aŭ formala skribado. Ĝi estas la vario de lingvo kiujn la parolantoj tipe uzas kiam ili estas trankvilaj kaj ne speciale memkonsciaj.

**Konversaciismo** estas vorto, frazo aŭ aliaj formo uzara en neformala lingvo. Vortaroj ofte montras konversaciajn vortojn kaj frazojn kun identiga averto.

Kelka neformala lingvo enhavas grandan kvanton de slango, sed kelka absolute ne enhavas slangon. Slango estas permesita en konversacia lingvo, sed ĝi ne estas necesa elemento.

En Filozofio de lingvo la termino "neformala lingvo" referencas al ordinara natura lingvo, distinga el specialigitaj formoj uzitaj en logiko aŭ en aliaj areoj de filozofio.

**Neformala nomo** aŭ **familiara nomo** estas kromnomo, karesnomo aŭ termino ofte uzata por identigi personon aŭ aĵon en neformala lingvo, anstataŭ alia pli formalan aŭ teknikan nomon.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Colloquial Spanish Dictionary of Colloquial Spanish.
* Urban Thesaurus Arkivigite je 2017-06-20 per la retarkivo Wayback Machine An Urban Thesaurus
* Tractatus Logico-Philosophicus, Ludwig Wittgenstein