Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dua Franca Imperio

|  |
| --- |
| **Dua Franca Imperio** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **2-a de decembro 1852 – 4-a de septembro 1870** |  |

 |
|  |  |
| **historia lando • reĝimo** |
| **Geografio**

|  |
| --- |
|  |

 |
| Ĉefurbo: | Parizo |
| **Loĝantaro** |
| Lingvoj: | franca lingvo |
| **Ŝtat-strukturo** |
| Ŝtat-strukturo: | konstitucia monarkio • duobla monarkio |
| Monunuo: | franca franko |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Antaŭaj ŝtatoj:**

 | **Postsekvaj ŝtatoj:**

 |
| **Elstaraj historiaj eventoj** |
| **Diplomatiaj rilatoj** |

 |
|  |

| **Historio de Francio** |
| --- |
| Libereco gvidanta la popolon, fare de Eugène Delacroix. |
| **Antikva epoko Gaŭlio
* Frankoj

**Mezepoko Merovidoj
* Karolidoj
* Kapetidoj
* Valois (rektaj)

**Moderna epoko Valois-Orléans
* Valois-Angoulême
* Burbonoj

**19-a / 20-a jarcentoj Franca Revolucio
* Unua Respubliko
* Unua Imperio
* Unua Resurtronigo
* Cent-Tagoj
* Dua Resurtronigo
* Julia Monarkio
* Dua Respubliko
* Dua Imperio
* Tria Respubliko
* Reĝimo de Vichy
* Provizora registaro
* Kvara Respubliko
* Kvina Respubliko

**Vidu ankaŭ : Ekonomia historio
* Militista historio
* Aliaj rilatitaj artikoloj
 |
| Kronologio de Francio |

La **Dua Franca Imperio** (france *Second Empire*) estis la politika reĝimo de Francio ekde 1852 ĝis 1870, inter la Dua Respubliko kaj la Tria Respubliko.

Kvankam li jam estis prezidento de la Respubliko, kaj malgraŭ la kontraŭstaro de la Nacia Asembleo, Louis-Napoléon Bonaparte organizis puĉon je la 2-a de decembro 1851, por ebligi la redakton de nova konstitucio, kaj pliposte la restarigon de imperia reĝimo.

La unua duono de tiu « Dua Imperio » (la Unua Imperio estis kompreneble tiu de Napoléon Bonaparte) estis relative aŭtoritata, dum la dua duono estis pli liberala. La Dua Imperio falis pro la Francia-Prusia Milito de 1870, malbone preparita de Francio, kaj pro la kreskinta potenco de Otto von Bismarck.

## Bildoj

Napoleono la 3-a
## Vidu ankaŭ

* Napoleono la 3-a
* Historio de Francio
# Moto

**JuveloGirlandoKovrilojKaskoKampoHeroldajĜeneralajŜildoŜildoportantoMoto kaj krio**

Heraldikaj partoj de blazono
**Moto** estas frazo aŭ esprimo, kiu priskribas ideon aŭ celon de verko, persono aŭ organizaĵo. La *moto de libro* estas frazo pruntita el iu aŭtoro kaj metita antaŭe en la libro por montri ĝian ĉefan ideon.

Moto ofte estas skribita en alia lingvo, ofte en antikva - latina, anglosaksa, aŭ en lingvo kiu ŝajnas esti antikva - la greka.

Je heraldiko, moto povas esti skribita sur blazono, en parto de la blazono nomata bendo.

## Vidu ankaŭ

* Devizo
* Slogano
# Nord-Afrika kampanjo

La **Nord-Afrika kampanjo** en la Dua Mondmilito servis al Germanio kaj Italio sekurigi sian sudan flankon. Celo estis interalie konkeri britan Egiption.

La Okcidenta Dezerta Kampanjo (aŭ *Dezerta Milito*), okazis en la dezertoj de Egiptio kaj Libio kaj estis la ĉefa batalkampo de la Nordafrika Kampanjo. Tiu kampanjo startis en septembro 1940 pere de la Itala invado de Egiptio; la Operaco Compass, nome Brita kvintaga atako en decembro 1940, kondukis al la detruo de la Italia 10a Armeo. Benito Mussolini petis helpon al Adolf Hitler, kiu respondis per malgranda germana forto sendita al Tripolo laŭ la Direktivo 22a (11a de januaro). La Germana *Afrika Korps* (de *Generalleutnant* Erwin Rommel) estis sub teoria itala komando sed siavice itala dependo el Nazia Germanio faris ĝin la dominanta partnero. Je la Dua Batalo de Alamejno en 1942 la provo konkeri Egiption fiaskis. En 1943 la okcidentaj aliancanoj sukcesis konkeri Tunizion kaj ekiri al suda Italio.

Per la Operaco Torĉo, fortoj de Aliancanoj, sed ĉefa el Britio kaj Usono, surteriĝis en diversaj lokoj de Nordafriko, kio estis la starto de la amasa implikiĝo de usonaj trupoj en la eŭrop–nordafrika fronto de la milito. Tio utilis poste por la surteriĝo en suda Italio.

## Vidu ankaŭ

* Afrikakorps
* Kampanjo de Italio

## Bibliografio

* Playfair, Major-General I. S. O.; et al. (2004) [1st. pub. HMSO 1966]. Butler, J. R. M., ed. The Mediterranean and Middle East: The Destruction of the Axis Forces in Africa. History of the Second World War United Kingdom Military Series. IV (Naval & Military Press ed.). London: HMSO. ISBN 1-84574-068-8.
# History Channel

| History Channel |
| --- |
|  |
| **faka televida kanalo • kablotelevida kanalo** |
| Ĝeneralaj informoj |
| Landoj | Usono |
| Komenciĝo de elsendoj | 1995 |
| Posedata de | A+E Global Media vd |
| Lingvo | angla lingvo vd |
| Nombro da sekvantoj en sociaj retejoj | 2 812 231
(stato la 2-a de februaro 2023) |
|  |

History Channel (origine *The History Channel* de 1995 ĝis 2008) estas usona televidreto posedata de A&E Networks, komuna entrepreno inter Hearst Communications kaj la Walt Disney Television, parto de Walt Disney Company. Aldone al ĝia mem-nomata ĉefa kanalo, History disponigas fratinajn kanalojn.

La kanalo origine dissendis dokumentajn programojn kaj seriojn pri historia fikcio. Dum la 1990-aj jaroj, *History Channel* estis menciita ŝerce kiel "La Hitlera Kanalo" pro sia ampleksa priraportado pri Dua Mondmilito, ĉefe analizoj pri Nazia Germanio. Poste, ĝi havas emon por plejparte elsendi *realecajn televidseriojn* kiel *Pawn Stars*, *X Men* ktp. La reto estas kritikita pro elsendo de pseŭdodokumentarioj kaj de senpruvitaj kaj sensaciaj enketaj programoj, kiel ekzemple *Ancient Aliens*, *UFO Hunters*, *Brad Meltzer's Decoded* kaj *Nostradamus Effect*.

La programaro de *History Channel* estas resendita internacie de A&E Networks.

## Notoj
# Sieĝo

| Sieĝo |
| --- |
|  |
| **milita taktiko tipo de konflikto**  |
| **blokado • operaco • milita konflikto** |
|  |

la sieĝo de Konstantinopolo (Jean Chartier, 15-a jarcento)
**Sieĝo** laŭ PIV estas agado de armeo, kiu kolektas kaj restadigas militistajn trupojn ĉirkaŭ fortikaĵo, por preni ĝin", aŭ en pli vasta senco ago de pluraj homoj, kiuj ĉirkaŭas plian personon, minacante aŭ tedante.

En la baza senco do temas pri milita taktiko, kiu aplikiĝas, por konkeri aŭ almenaŭ milite neŭtraligi fortikitan lokon, kiun la sieĝanta armeo ne povus aktive konkeri: La ideo estas tiom intense ĉirkaŭigi la lokon per propraj trupoj, ke ĉiu trafiko inter la fortikita loko kaj la resta mondo estu interrompita. Aparte la provizo per nutraĵoj, armiloj kaj pliaj soldatoj estu interrompita.

Dum la antikva epoko kaj la mezepoko en Eŭropo, Azio kaj Norda Afriko la sieĝado estis inter la ĉefaj taktikoj de la militado, kaj ankoraŭ estis grava dum la Renesanco kaj la frua moderna epoko. Ekzemple la geniulo Leonardo da Vinci krom pro siaj artaĵoj dum sia epoko estis konata aparte pro siaj planoj por aparte malfacible konkereblaj fortikaĵoj. Nur dum la epoko de Napoleono la graveco de sieĝadoj pro la pli kaj pli forta apliko de pliperfektiĝantaj kanonoj malaltiĝis.

Pro la evoluo de la armila tekniko la formoj de sieĝoj dum la 20-a jarcento draste ŝanĝiĝis. Sed la esencaj elementoj de sieĝoj troveblas en pluraj bataloj de la Dua Mondmilito, ekzemple en la sieĝo de la rusa enloĝantaro Leningrado fare de la armeo de Nazia Germanio aŭ la sieĝo de la germana soldataro en la urbo Stalingrado fare de ĉirkaŭantaj trupoj de la Ruĝa Armeo de Sovetunio. Sed ankaŭ la usona sieĝo de la ŝtato Kubo dum la politika krizo de la jaro 1962 estas moderna ekzemplo de la taktiko.

## Sieĝoj

* Sieĝo de la Tranĉeo
* Sieĝo de Hungara Radio
* Sieĝo de Leningrado
* Sieĝo de Madrido
* Sieĝo de Sirakuzo
# Balisto

Kopio de romia balisto.
Basreliefo de balisto
Kvarrada balisto portita de katafraktaj ĉevaloj, ĉ. 400.
**Balisto** estas antikva militmaŝino kiel granda arko aŭ arbalesto por ĵetado de ŝtonoj, sagegoj kaj simile. Ĝi povis esti grandega kaj uzis risortojn por lanĉi grandajn ĵetaĵojn; kutime estis uzata de kelkaj homoj samtempe. De tiu ĉi vorto devenas la vorto Balistiko kaj pro analogio kun aliaj similaj vortoj en aliaj lingvoj devenaj de la latinida vorto *bala* (kuglo).

Historie jam romianoj kaj grekoj konis ĝin por lanĉo ĉefe de ŝtonoj. Ĝi estis uzata ĉefe por sieĝoj. Poste ĝi inspiris la kreadon de la arbalesto kaj ne inverse.
# Afusto

Afusto de armilo AT-13 Metis-M
**Afusto** estas la peco aŭ meĥanismo, sur kiun oni instalas pafarmilon por faciligi pafadon, kiam la pafanto ne povas mem subteni la ĉefan korpon de la armilo.

Ekzemple, pistoloj, revolveroj kaj fusiloj nek disponas, nek bezonas afustojn por pafado, ĉar tiuj armiloj ne estas tro pezaj, kaj do la pafistoj povas mem subteni ilin dum pafado.

Male, artileriaj kanonoj, kanonoj sur ŝipoj, maŝinpafiloj aŭ aŭtomataj kanonoj sur aviadiloj aŭ maŝinpafiloj por la infanterio estas armiloj tro pezaj por esti subtenitaj de siaj pafantoj kaj pro tio ili estas ankaŭ tro pezaj, por ke la pafo estu minimume efika. Pro tio ili estas disponitaj sur taŭga afusto, kiel por ekzemplo la bazo de batalkanono, la tureto de ŝipo, la afusto (unupieda, dupieda aŭ tripieda) de maŝinpafilo, aŭ, ĉe armiloj sur aviadilo, sur konvena afusto.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* fusilo
* pafilo
* armilo
# Hotelo de la Invalidoj

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitolaj artikoloj vidu la paĝojn Invalides (pariza metrostacio) kaj Invalides (stacidomo). |

Hotelo de la Invalidoj ĉe la norda flanko

| Hotelo de la Invalidoj |
| --- |
| hôtel des Invalides |
|  |
| **konstruaĵa komplekso  vidindaĵo  hospitalo**  |
| Bazaj datoj |
| Konstrustilo | klasika arkitekturo • baroka arkitekturo vd |
| Arkitekto | Libéral Bruant • Jules Hardouin-Mansart vd |
| Estiĝo | 1671 |
| Malfermo | 1687 |
| Lando | Francio   vd |
| Situo | Invalides |
| Situo |
| **Geografia situo** | 48° 51′ 18″ N, 2° 18′ 45″ O (mapo)48.8552.3125
 |
|

|  |
| --- |
| Hotelo de la Invalidoj (Parizo)DEC |
| Situo de Hotelo de la Invalidoj |

 |
|
Hotelo de la Invalidoj |
|

|  Partoj |
| --- |
| Partoj | Dôme des Invalides (en)  kaj katedralo Saint-Louis-des-Invalides  vd |

 |
| Retejo |  |
|  |

| Hotelo de la Invalidoj |
| --- |
| Hôtel des Invalides |
|  |
| konstruaĵa komplekso |
| Prezento |
| Stilo | Klasika |
| Tipo | Malsanulejo Muzeo de Armeo |
| Arkitekto | Libéral Bruand Jules Hardouin-Mansart |
| Dato de konstruo | 1670-1679 |
| Protekto | Historia Monumento |
| Alteco | 107 m |
| Geografio |
| Lando | Francio |
| Regiono | Francilio |
| Loko | Parizo |
| Geografia situo | 48° 51′ 21″ N, 2° 18′ 46″ O (mapo)48.8558055555562.3126388888889
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Hotelo de la Invalidoj (Parizo)DEC

|  |
| --- |
| Hotelo de la Invalidoj  |

 |
| Situo de Hotelo de la Invalidoj |

 |
|  |
|  |
|  |

La **Hotelo de la Invalidoj** (france *Hôtel des Invalides*), aŭ pli simple «**la Invalidoj**» (*les Invalides*) estas fama monumento de Parizo, kies konstruo estis ordonita de la reĝo Ludoviko la 14-a je la 24-a de februaro 1670 por gastigi la kriplulojn aŭ la aliajn invalidojn de la armeoj.

Hodiaŭ la hotelo ankoraŭ zorgas pri vunditaj militistoj, sed ankaŭ entenas plurajn muzeojn (inkluzive de Muzeo de Armeo) kaj militistan nekropolon. Sub la fama, oraspekta kupolo de la Hotelo troviĝas la tombmonumento de Napoléon Bonaparte. La muzeo estas malfermita ĉiutage de 10:00 a.m. ĝis 6:00 p.m.

La **Hotelo de la Invalidoj** en Parizo, kun ĝia oraspekta kupolo, ĝis nun gastigas vunditajn militistojn.
## Notoj

## Vidu ankaŭ

* Muzeo de Armeo (Parizo)
* Invalides (pariza metrostacio)
* Invalides (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo de la Invalidoj Arkivigite je 2019-02-02 per la retarkivo Wayback Machine
* Ampleksa kolekto da bildoj Arkivigite je 2008-12-29 per la retarkivo Wayback Machine
# American Forces Network

| American Forces Network |
| --- |
|  |
|  |
| **dissenda reto militista unuo**  |
| Komenco | 26-a de majo 1942 vd |
| Lando*j* | Usono vd |
| Sidejo | Fort George G. Meade |
| **Fondinto*j | Usona armeo vd |
| **Posedata de** | Defense Media Activity vd |
| **Posedatoj** | KEAD (en)   vd |
| **Agokampo** | televido • radiofonio |
|

|  Premioj |
| --- |
|  | * (1972)  Silver Anvil Award (en)
* Peabody Awards (en)

vd |

 |
| Retejo | Oficiala retejo |
|  |

La radiostaciaro "American Forces Network" (AFN) estis fondata por la provizo de la usonaj militfortoj en Eŭropo per radio-elsendoj.

En 1942 la usona ministerio pri milito decidis instali radiostacion por soldatoj. Ĝi estis fondita en la sama jaro sub la nomo *AFRS* (*Armed Forces Radio Service*) kaj dissendis ekde la alaska insulo Kodiak. Kun enkonduko de televidservo ĝia nomo ŝanĝiĝis en 1954 en *AFRTS*.

## Literaturo

* *The Link with Home - und die Deutschen hörten zu*; Publikaĵo de la Aliancana Muzeo je Berlino; 2001
* Patrick Morley: '*This Is the American Forces Network'. The Anglo-American Battle of the Air Waves in World War II.* Westport, CT (2001).
# Usona stabestraro

| Usona stabestraro |
| --- |
|  |
|  |
| **stabo militista unuo**  |
| Komenco | 1949 vd |
| Geografia situo | 38° 52′ 16″ N, 77° 3′ 22″ U (mapo)38.871021454221-77.056069672856 |
| Lando*j* | Usono vd |
| Sidejo | Pentagono |
| Adreso | 9999 Joint Staff Pentagon, Room 2D932, Washington, DC 20318-9999 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Usona stabestraro (Vaŝingtono)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|
Usona stabestraro |
| Retejo | Oficiala retejo |
|  |

La **Usona stabestraro** estas grupo de la plej altgradaj estroj de ĉiu departementoj de la usona armeo: la stabestro de la terarmeo (angle *Chief of Staff of the Army*), la stabestro de la aerarmeo (Chief of Staff of the Air Force), la stabestro de la mararmeo (Chief of Naval Operations), kaj la stabestro de la marinfanterio (Commandant of the Marine Corps).

Post la reorganizado de la usona armeo en 1986 laŭ la Akto Goldwater-Nichols, la stabestraro ne havas operacan komandon super la usona armeo. Respondecon por militaj operacoj metas la Usona ministro pri defendo direkte sur la militaj komandantoj.

La laboro de la stabestraro estas certigi la preparitecon de ĉiu armeo. La stabestraro konsilas al la ŝtata prezidanto de Usono kaj al la ministro pri defendo. La prezidanto de la stabestraro estas la ĉefa milita konsilanto al la ŝtata prezidanto aŭ prezidento.

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo Arkivigite je 2004-12-11 per la retarkivo Wayback Machine

## Vidu ankaŭ

* Usona armeo
# Usona Filozofia Societo

| Usona Filozofia Societo |
| --- |
|  |
| **erudicia societo neprofitcela organizaĵo**  |
| Komenco | 1743 vd |
| Geografia situo | 39° 56′ 55″ N, 75° 8′ 58″ U (mapo)39.948611111111-75.149444444444
 |
| Lando*j* | Usono vd |
| Sidejo | Filadelfio |
| Adreso | 104 S 5th St |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Usona Filozofia Societo (Pensilvanio)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMapUsona Filozofia Societo |
| **Agareo** |
filozofio |
| **Fondinto*j | Benjamin Franklin vd |
| **Lingvoj** |
angla lingvovd |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | American Philosophical Society Library & Museum (en)   vd |

 |
| Retejo | Oficiala retejo |
|  |

**Usona Filozofia Societo** (angle *American Philosophical Society*) estas fondita en 1743 de Benjamin Franklin kaj aliaj usonaj sciencistoj por favori la sciencojn kaj helpi enkonduki utilajn eltrovaĵojn.

## Membroj

**Fruaj membroj George Washington, John Adams, Thomas Jefferson, Alexander Hamilton, Thomas Paine, James Madison
* Eksterlandanoj: Alexander von Humboldt, Marie-Joseph Motier, markizo de La Fayette, Friedrich Wilhelm von Steuben, Tadeusz Kościuszko, Jekaterina Daŝkova

**Postaj membroj Charles Darwin, Robert Frost, Louis Pasteur, John James Audubon, Linus Pauling, Margaret Mead, Thomas Edison, James Dwight Dana
* Pluraj membroj de Societo de la Cincinatuloj

## Publikaĵoj

* Kolektitaj verkoj de Benjamin Franklin, Joseph Henry, William Penn kaj aliuloj ampleksas ĉ. 400 volumojn

## Internacia lingvo

En 1887 la societo elektis komitaton por ekzameni la sciencan valoron de Volapük. La komitato, sciante nenion pri Esperanto, kondamnis Volapükon kaj konstatis la verajn principojn, sur kiuj la lingvo internacia devas esti bazita, tute similajn al la principoj de Esperanto. La societo dissendis al ĉiuj klerulaj societoj de la mondo proponon pri internacia kongreso por starigi lingvon internacian laŭ tiuj principoj. L. L. Zamenhof, informite pri la proponita kongreso, en sia "Aldono al la dua libro" anoncis intencon lasi la decidon pri la eventuala formo de la lingvo internacia kaj la kontrolon de ĝia sorto al tiu kongreso. Tamen pro nesufiĉa respondo al la alvoko de la Usona Filozofia Societo la kongreso ne okazis. Henry Phillips, sekretario de la societo, fariĝis varma amiko de Esperanto kaj tradukis la unuan libron de Zamenhof.

## Bibliografio

* James, Edward T. (1971). Notable American Women, 1607–1950: A Biographical Dictionary. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-62734-5.

## Vidu ankaŭ

* Bill Martin

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo
* American Philosophical Society Museum Arkivigite je 2014-09-18 per la retarkivo Wayback Machine
# Eskadrono

| Eskadrono |
| --- |
|  |
| **military unit type-size class (en)**  |
| **roto • cavalry unit** |
|  |

**Eskadrono** (skadro) estas eta parto ("roto") de kavaleria regimento, komandata de oficiro havanta rangon inter kapitano kaj subkolonelo. Nuntempe ĝi disponas pri 10-20 tankoj. Ĝi ne devas esti konfuzita kun **eskadro**, kiu estas malgranda grupo en aerarmeo, ofte konsistante el unu aŭ du dekduoj da aviadiloj; en la mararmeo, eskadro estas malgranda aro da militŝipoj.
# Mjela plilongigo

en la jena sekco de homa cerbo la mjela plilongigo estas signita per la nombro 5
La **mjela plilongigo** (latine *medulla oblongata*) estas la plej suba parto de la cerbo. Ĝi apartenas al la cerba trunko (latine *truncus cerebri*) kaj do al la centra nerva sistemo.

La mjela plilongigo konsistigas la "mjelan cerbon" (latine *myelencephalon*) kaj en anatomiaj terminaroj ankaŭ latine estas nomata *bulbus medullae spinalis* ("spina mjela bulbo") aŭ *bulbus cerebri* ("cerba bulbo"). Kune kun la malantaŭa cerbo (latine *metencephalon* ĝi konsistigas la "romban cerbon" (latine *rhombencephalon*). Ne precize eblas vidi la suban limon de la mjela plilongigo al la mjelo: Laŭ difino la supra limigo de ĝi estas la cerba ponto (latine *pons cerebri*) kaj la suba limigo la disbranĉiĝo de la unua spina nervo el la mjelo. La en sekcoj videbla liga linio inter ambaŭ duonoj de la mjela plilongigo estas latine nomata *raphe* kaj konsistas precipe el kruciĝantaj nervaj fibroj.
# Viktoria kruco

|  |
| --- |
| Viktoria kruco |
|  |
| **militista honorigo • milita honorigo pro kuraĝo • kruco** |
| Organizanto | monarko de Unuiĝinta Reĝlando |
| Lando | Unuiĝinta Reĝlando |
| **Fondita de** | Viktoria de Britio vd |
| Fondita en | 29-a de januaro 1856 |
|  |
|  |

La **Viktoria kruco** aŭ **Viktorina kruco** estas la plej grava distingo de la britaj armeaj fortoj, donata pro elstara kuraĝeco kontraŭ la malamikoj. La distingon fondis en 1856 reĝino Viktoria je peto de ŝia edzo princo Alberto. Oni disdonis la unuajn krucojn en la krimea milito. Teorie iu ajn povas ricevi ĝin el iu ajn britaj armeaj fortoj, sed ĝis nun oni ne distingis virinon.

La Viktoria kruco havas treege grandan prestiĝon en Britio, ĝi staras super ĉiu insigno, distingo. Oni disdonis ekde la fondo 1355 krucojn.

Ĝi portas la surskribon *For Valour* (*Por la kuraĝeco*), estas el bronzo (originale el rusaj kanonoj, kaperitaj en la krimea milito). Ĝi figurigas leonon sur krono, dorse aperas datumo de la kuraĝa ago, nomo, rango, regimento.
# Vakso

Brulanta vakskandelo
**Vakso** estas esteroj de karbonacidoj kun karbonatomoj grandnombraj kaj alkoholo kun unu hidroksilgrupo grandmolekula. Ilia fandopunkto estas malalta, sed ili estas solidaj en ĉambra temperaturo.

La plej grava el la bestaj vaksoj estas la abelvakso, fandita el abelĉelaro. Ĝi estas malhelflava, rompiĝema. Post purigo, oni pretigas el ĝi blankan vakson. Ĝi uzatas kiel bazmaterialo por farmaciaj balzamoj, sigelvakso, plankovakso.

Ankaŭ lanolino estas vakso.

**Plantaj vaksoj**:

* palmovakso de *Ceroxylon andicola*
* karnauba vakso de *Copernicia cerifera* (uzatas ekz. por blankigo de parafinaj kandeloj; konsistas el cerotinacida miricilestero CH51COOC30H61.

Vakso estiĝas ankaŭ sur la epidermo, ĉefe ĉe la sukaj fruktoj (ekz. pruno, tiel protektante la planton kontraŭ la infektado per bakterioj kaj fungoj.

## Vidu ankaŭ

* Muzeo Grévin en Parizo, de vaksfiguroj
* Sigelvakso
* Plankovakso
* abelvakso

## Proverbo

Ekzistas proverbo pri vakso en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Mola kiel vakso.* **”** |

 |

## Referencoj
# Ribeyrolle 1918 aŭtomata karabeno

La **Ribeyrolles 1918** estis provo fabriki aŭtomatan fusilon por la francaj armitaj fortoj. Ĝi estis ĉambrigita en la eksperimenta 8x35mm-kartoĉo, uzis sistemon de rekta re-blovo, havis 25 kartoĉojn en la stokejo kaj havis efikan gamon de 400m.
Ĝia oficiala nomo estis *Carabine Mitrailleuse 1918*.

## Referencoj

* Assault Rifles And Their Ammunition Arkivigite je 2014-06-02 per la retarkivo Wayback Machine, Quarry.nildram.co.uk, 15an de julio 1943 (vizitita la 15an de februaro 2011).
* 8x35 Ribeyrolle Arkivigite je 2011-07-27 per la retarkivo Wayback Machine, Municion.org. 15an de februaro 2011.
* 8mm Ribeyrolle, Forums.gunboards.com. 15an de februaro 2011.
# Fortikaĵo

| Fortikaĵo |
| --- |
|  |
| **arkitektura strukturo • armea areo • milita konstruaĵo** |
|

|  Partoj |
| --- |
|  | placo de armiloj muro urba pordego turo fosaĵo stela fortikaĵo remparo sentinelbudo armilejo pulvejo  vd |

 |
|  |

Novepoka fortikaĵo Hochwald, parto de Maginot-linio
**Fortikaĵo** (ankaŭ **fuorto** kaj **fortreso**) estas armea konstruaĵo kun fortaj defend-elementoj. Ĝi estas konceptita tiel, por ke ĝi estu kapabla memstare longtempe rezisti al malamikaj atakoj kaj sieĝado. Fortikaĵoj ekzistas memstaraj (izolitaj) sen ebleco de subtera aliro kaj kunigo kun ceteraj objektoj, aŭ ekzistas kelke da fuortoj, fortikaĵoj kunigitaj sub la tero per subtera sistemo de koridoroj, ĉambregoj kaj per alia subterejo. Oni poste parolas pri fuortaroj.

En Ĉeĥoslovakio oni diferencis fortikaĵojn je malpezaj fortikaĵoj kaj pezaj fortikaĵoj.

Laŭ Francisko Azorín **fuorto** estas *Fortikaĵo izolita, ne grava.* Kaj li indikas etimologion el latina *fors, fortis* (forta).

**Fortreso**, laŭ PIV, estas fortigita urbo aŭ pozicio, kun granda garnizono kaj la necesaj municio kaj provianto, por povi elteni longan sieĝadon.

## Konstruelementoj

* Defendkoridoro
* Krenelo
* Murego
* Poterno
* Ravelino
* Remparo

## Ekzemploj

* Ĉeĥoslovakaj antaŭmilitaj fortikaĵoj
* Granda Ĉina Muro
* Linio Gustavo
* Muzeo de fortikaĵoj

## En Esperanto aperis

* *La fortreso*, sciencfikcia romano verkita de Gyula Hernádi el 1971.

## Bildaro

* fortikaĵo *Bourtange*, restaŭrita al la situacio de la jaro 1750, provinco Groningo, Nederlando
* fortikaĵo *Mehrangarh* en Jodhpur (Raĝasthano, Barato)
* fortikaĵo *Rosenberg* (rozomonto) en Kronach, Germanio

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Abatiso
* Areotektoniko
* Burgo
* Kastelo