Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Klonado

Multaj organismoj, kiel tremolecaj poploj, reproduktiĝas per klonado.
En biologio, **klonado** estas la procedo de kreado de klonoj, t.e. de ĉelaroj aŭ individuaroj, kies unuopaj ĉeloj aŭ individuoj ricevas la nomon klonulo, klonaĵo aŭ klonano.

## Priskribo

**Klonado** estas neseksa reproduktado de organismo per ĉelo aŭ fragmento, tiel ke rezultas individuo genetike egala. En la lastaj jaroj, ĉefe pro la fama ŝafino Dolly, tiu temo fariĝis sufiĉe sensacia en amasmedioj. Tamen, laŭ biologia vidpunkto, ĝi ne estas nova. La vorto klono devenas de la greka "klón", kiu signifas ŝoson, nome tigon, kiu povas estigi novan apartan organismon. Do, de jarmiloj oni klonas plantojn per ŝosojn. Ankaŭ mikroorganismoj reproduktiĝas nesekse, per simila maniero. La mirinda novaĵo estas, ke oni nun ekklonas superajn bestojn kaj jam anoncas homan klonadon. Natura klonado tamen okazas, kiam "identaj" ( t.e. unuovaj ĝemeloj) naskiĝas.

Kloni organismon signifas krei novan organismon kun la samaj genetikaj informoj de alia jam ekzistanta. En moderna kunteksto, tio povas esti transmeto de nukleo de korpa ĉelo en ovon, kies origina nukleo estis forprenita.

La historio pri besta klonado ne estas tute mallonga. En 1952 oni klonis bufembriojn, kiuj tamen mortis antaŭ maturiĝo. En 1970 oni eksperimentis per ratoj, poste per ŝafinoj. En 1981, en Svisio, oni klonis ratojn kaj en 1986, en Anglio, ŝafinon. sekvis brutoj, porkoj, kaproj, kunikloj kaj simioj. En 1993, en Kanado, oni produktis homajn klonembriojn, kiuj estis detruitaj post 32 semajnoj. En Brazilo, klonado de bestoj estas farataj de 1996. En 1997, en Skotlando, naskiĝis la fama "Dolly". Ankoraŭ en 1997 oni produktis ŝafinon "Polly", kun homa geno enmiksita en ĝian genetikan konsiston. En 1998 oni firmigis teknikon por produkti aron da klonuloj el unu sola fontindividuo; sekvis klonado de bestoj je pluraj generacioj.

Klonado povas signifi klonadon de geno aŭ de tuta organismo. Kloni genon signifas forpreni ĝin de organismo kaj meti ĝin en alian organismon kie oni studos aŭ uzos ĝin.

## Bildaro

*
*
*
*

## Vidu ankaŭ

* Biotekniko
* Gentekniko

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2007-10-06 per la retarkivo Wayback Machine
# Sangoplasmo

Konsistaĵoj de sango post centrifugado kun antikoagulanto.
Sangoplasmo estas tipo de biofarmacio rekte elprenita el vivantaj sistemoj.
La **sangoplasmo** (aŭ simple **plasmo**) kontribuas al ca 55 % de la volumeno de sango. Ĝi konsistas el 90-92 % akvo, kaj 8-10 % cetera materio kiel jonoj, organikaj kombinaĵoj kiel grandmolekuloj (ĉefe proteinoj).

La plej oftaj jonoj de la sangoplasmo estas:

* katjonoj Na+, K+
* anjonoj Cl−, HCO3−

La malpli grandaj organikaj molekuloj estas glukozo, aminoacidoj, ureo (OC(NH2)2) kaj ureata acido (C5H4N4O3).

La plasmoproteino estas miksaĵo de diverse konstruitaj kaj funkciantaj proteinmolekuloj. La tri ĉefaj grupoj de la proteinoj, laŭ ordo de kvanto, estas:

* albuminoj - estas la plej komunaj proteinoj el aminoacidoj,
* globulinoj - enhavas ankaŭ karbonhidratojn (kunmetitaj proteinoj),
* fibrinogeno - originas fibrino-proteinon, kiu permesas koaguliĝon de sango.

## Vidu ankaŭ

* Antikoagulanto
* Plasmo
* Sangodonaco
* Sero
# Hispana transiro

Juan Carlos la 1-a antaŭ la Cortes Españolas, dum lia proklamo kiel Reĝo, la 22an de novembro 1975
La **Hispana transiro al demokratio** estis la epoko kiam Hispanio moviĝis de la diktaturo de Francisco Franco al liberal-demokratia ŝtato. La transiro laŭdire kutime komenciĝis per la morto de Franco la 20-an de novembro 1975, dum ĝia kompletiĝo estis diverse markita de la Hispana Konstitucio de 1978, la fiasko de Antonio Tejero en la puĉo de la 23-a de februaro 1981, aŭ la balotvenko de la PSOE la 28-an de oktobro 1982.

La morto de Franco metis Don Johano Karlo de Burbono en la trono. Ĝis la morto de Franco, Johano Karlo restis en la fono kaj ŝajnis sekvi la planojn de la diktatoro por nomumi lin sia posteulo kiel Ŝtatestro kaj poste Reĝo de Hispanio. Post kiam li atingis la povon kiel reĝo, Johano Karlo faciligis la evoluon de la nuna politika sistemo, kiel lia patro, Don Johano de Burbono, rekomendis ekde 1946.

La transiro estis ambicia plano kiu fidis je abunda subteno kaj ene kaj ekster Hispanio. La okcidentaj registaroj, kondukitaj de Usono, favoris hispanan konstitucian monarkion.

Tamen, la transiro iĝis malfacila, kiam la minaco de la interna milito (1936-1939) daŭre plagis Hispanion. Frankistoj en la ekstrema flanko ĝuis konsiderindan subtenon ene de la Hispana Armeo, kaj homoj de la maldekstro malfidis reĝon kiu ŝuldis sian pozicion al Franco.

## Vidu ankaŭ

* Demokratiigo
* Mortigado de Atocha de 1977
# Ĥinino

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun kinino. |

|  |
| --- |
| Ĥinino |
|  |
| **Plata kemia strukturo de Ĥinino** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de Ĥinino** |
| Kemia formulo | **C20H24O2N2** |
| CAS-numero-kodo | 130-95-0 |
| ChemSpider kodo | 84989 |
| PubChem-kodo | 8549 |
| **Merck Index** | 15,8177 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | blanka lumsensiva solidaĵo |
| Molmaso | 324.424 g·mol−1 |
| Denseco | 1.293g cm−3 |
| Fandpunkto | 177  °C |
| Bolpunkto | 495.9  °C |
| Refrakta indico |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  1,6250 |
| Ekflama temperaturo | 253.7  °C |
| Acideco (pKa) | 5.07 |
| Solvebleco | Akvo:Malmulte solvebla |
| Mortiga dozo (LD50) | 74 mg/kg (buŝe) |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Riskoj | R42/43 |
| Sekureco | S22/24/37 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |  |
| --- | --- |
|
 Xn Noca por la sano |
 Xi Irita |

 |
| GHS Damaĝo Piktogramo |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| GHS Signalvorto | Damaĝa substanco |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H302, H315, H317, H319, H334 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P261, P264, P270, P272, P280, P301+312, P302+352, P304+341, P305+351+338, P321, P330, P332+313, P333+313, P337+313, P342+311, P362, P363, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25  °C kaj 100 kPa) |

**Ĥinino** (aŭ **kinino**) estas alkaloido eltirebla el la planto kinkono. La kemia formulo estas C20H24N2O2.

Ĝi estis malkovrita en 1820 de Pierre Joseph Pelletier kaj Joseph Bienaimé Caventou. Ili dispartigis blankan kristalan, malfacile solveblan pulvoron. Ĝi estas amara.

Ĥinino efikas kiel sendolorigilo kaj senfebrigilo. Pli frue ĝi estis uzata kontraŭ malario.

Ĝi estas depende de la dozo toksa aŭ kaŭzas okaze de ofta enpreno alergion. La tokseco baziĝas sur obstaklo de DNA-sintezo kaj sur malhelpo de enzimfunkciado de la hista spirado.

La trodozigo povas kaŭzi kapturniĝon, kapdoloron, orelzumadon, surdecon kaj ekblindiĝon. La toksa dozo estas ĉirkaŭ 8-10 g da ĥinino. La morto okazas pro centra paraliziĝo de la spirado.

Ĥinino fluoreskas dum lumigo per UV-lumo.

## Pri «kinino» kaj «ĥinino»

La latina nomo estas *Chininum*, kio devus sekvigi esperantigon *ĥinino*. Tian formon donas pluraj nacilingvoj:

* germane Chinin,
* ruse хинин,
* pole Chinina ...

La formo *kinino*, ŝuldata al la ĥo-fobio, estas konfuza: tio estus la internacia nomo de hormono, tute alia substanco:

* angle kinin,
* germane Kinine,
* france kinine ...
* ReVo kinino(2)

Tamen la PIV-oj pri tio ne scias.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Klorokino
# Sendependeco

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Sendependeco (apartigilo) |

Aliro al la sendependeco de diversaj landoj de la mondo.
**Sendependeco** kiel ĝenerala politika supernocio signifas, ke lando, loĝantara parto aŭ organizaĵo regas mem aŭ formas propran suverenan ŝtaton, anstataŭ esti regata de aliaj potencoj.

## Tago de Sendependeco

En la historio de multaj landoj, evidente la momento de sendependeco disde imperio, najbara lando, okupint potenco ktp., povas esti grava mejloŝtono. Tiele tre ofte oni celebras en la lando eventojn por la Tago de Sendependeco, kiu konsistas ĉefe el feritago, militistaj paradoj, piroteknikaĵoj ktp. Ekzemploj povas esti la jenaj:

* Afgana Sendependeca Tago
* Bangladeŝa Sendependeca Tago
* Sendependeca tago de Usono

## Historio

Ĉefe post la Dua Mondmilito svarmis tra la tuta mondo movadoj por sendependigo de respektivaj landoj disde la koloniigaj potencoj. Tiu procezo pluis laŭlonge de la dua duono de la 20-a jarcento, sed je la fino de la jarcento preskaŭ ĉiuj sendependigaj movadoj estis atingintaj siajn celojn (sed ne ĉiuj) kaj la nova tendenco estis ĉu secesio aŭ separismo el federacia ŝtato.

### Kelkaj movadoj kaj organizoj

* NFLA, MPLA kaj UNITA en Angolo
* ETA en Eŭskio
* Gronlanda sendependeco en Gronlando
* MPAIAC en Kanarioj
* Frente Polisario en Okcidenta Saharo
* OLP en Palestino
* Sardiniaj Armitaj Fortoj en Sardinio
* *Vancouver Island Party* en Vankuvera Insulo

## Vidu ankaŭ

* Diplomatia agnosko
* Separatismo
* Aŭtonomio
* Suvereneco
* Militoj de nacia liberigo
* Nacia ŝtato
* Aŭtarkio
* Rejna separatismo
* Sendependiĝa tago
* Usona Sendependiĝa Deklaro

## Eksteraj ligiloj

* Stanislavo Belov (2018-01-13) Domo de vic-reĝo aŭ Kiom kostas sendependeco? (esperante). Blogger. Arkivita el la originalo je 2018-01-14. Alirita 2018-01-14 . *(recenzo pri la filmo "Domo de vic-reĝo" kaj pensoj, estigitaj de ĝi)*