Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Eŭropa Rusio

| Eŭropa Rusio |
| --- |
| Geografia regiono |
| regiono [+] |
|

---

 |
| Lando | Rusio |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 60° 0′ 0″ N, 50° 0′ 0″ O (mapo)6050
  |
| Akvokolektejo | 4 000 000 km² (400 000 000 ha) [+] |
| Areo | 4 000 000 km² (400 000 000 ha) [+] |
|

---

 |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Eŭropa Rusio (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Eŭropa Rusio (Rusio)DEC |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Eŭropa Rusio (Eŭropo)DEC |

 |
|

---

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Eŭropa Rusio |
| **Vikimedia Komunejo**:  **European Russia** [+] |
|  |

 Mapo de Eŭropa Rusio ene de Eŭropo en malhelverda. Ne videbla estas Lando de Francisko Jozefo. Azia Rusio aŭ Siberio en helverda koloro.
**Eŭropa Rusio** aŭ **Eŭropa Rusujo** (ruse *Европейская Россия*) konsistas el la okcidenta parto de Rusio, kiu situas ene de Eŭropo kaj havas areon de 3 960 000 km² (ĉirkaŭ 38% de Eŭropo). Ekde la 19-a jarcento, montaro Uralo (kun la rivero Uralo) estis difinita kiel la orienta limo por Eŭropo, sed ĉi tiu geografia difino estis diskutata. Geografie, la areo estas dominata de la Orienteŭropa ebenaĵo.

Ĉirkaŭ du trionoj de Rusio situas en Azio, sed la plimulto de la loĝantaro loĝas en la eŭropa parto. La plej gravaj urbocentroj en Eŭropa Rusio estas Moskvo kaj la ĉirkaŭaj Moskva provinco, Sankt-Peterburgo kaj Leningrada provinco.

En la epoko de la Rusia Imperio, la esprimo "Eŭropa Rusio" estis uzata en la imperio por referenci al tradiciaj orientslavaj teritorioj sub rusia regado, inkluzive de hodiaŭa Belorusio kaj la plej granda parto de Ukrainio.

## Vidu ankaŭ

* Siberio
* Azia Rusio
# Apostola posteuleco

**Apostola posteuleco** aŭ **apostola sukcedo** estas la doktrino per kiu katolikismo, ortodoksismo kaj anglikanismo legitimas siajn episkopojn kaj do iliajn sakramentojn kaj instruon. Laŭ la doktrino, nur la episkopoj, kiuj sukcedas al la apostoloj de Jesuo Kristo, institucie kaj senrompe, estas fidindaj instruantoj de la kristana vero. La doktrino ricevis klaran esprimon en la skriboj de Sankta Ireneo en la 2-a jarcento.

Post du mil jaroj la doktrinon ankoraŭ tenas katolikismo, ortodoksismo kaj anglikanismo -- aŭ 67% de la kristana mondo -- sed ne de protestantismo, kiu anstataŭ instruas la doktrinon de *sola scriptura*.

## Apartaj atestoj

Kiel fakto-pruvo oni apogiĝas sur la proklamata konscio de diversaj eklezioj kiuj de ĉiam konfesas sian episkopan ligilon kun unu el de la dekdu apostoloj senditaj de Jesuo. Tipa kazo estas, ekzemple, tiu de Romo kies Eklezio radikiĝas en la misio de Sankta Petro ĝuste en Romo, kaj diversaj apostoloj en Antioĥio.

Jen alia aparta informo pri tiu apostola posteuleco. En la jaro 96 papo Klemento la 1-a sendis *Leteron* al la kristanoj de Korinto. Tiu *Letero* montras ke la apostola posreuleco estis tre konata ekde la epoko de la praa Eklezio. En ĝi, fakte, oni legas: **”Predikante tra kamparoj kaj urboj, ili (la Apostoloj, n.d.t) instruis en la Sankta Spirito siajn primicojn (la unuajn konvertiĝintojn, n.d.t.) kaj ilin konstituis episkopojn kaj diakonojn de la estontaj kredantoj”** . Estis do la apostoloj kiuj ordinis la unuajn episkopojn kaj tiuj, pro ordono de la unuaj estus farintaj la samon, kiel aldonas Klemento: “**Ankaŭ niaj Apostoloj sciis, pere de la Nia Sinjoro Jesuo Kristo, ke estus kontrastoj rilate la episkopan dignecon. Pro tio, antaŭkoninte la estonton, ili starigis tiujn indikitajn (nome episkopoj kaj diakonoj); kaj ordonis ke kiam tiuj ĉi mortos, aliaj virtaj homoj posteulos en la ofica regado”** .

Estas, tiu, tre antikva atesto, ekstere de la Biblio, prezentita de la historio, pri la *apostola posteuleco'* kaj pri la hierarkia strukturo de la Eklezio.

## Notoj

## Vidu ankaŭ

* Apostolo
* Klemento la 1-a
# Fizikisto

**Fizikisto** estas sciencisto kiu studas fizikon. Fizikistoj kutime laboras en universitatoj, kiel profesoroj, prelegistoj aŭ esploradistoj, aŭ en industriaj laboratorioj.

## Vidu ankaŭ

* Listo de fizikistoj
* Nobel-premio pri fiziko
# Duoniĝa tempo

Tipa eksponenta disfalo de duoniĝa tempo
En ĉiu procezo de eksponenciala malkresko la **duoniĝa tempo** aŭ **duoniĝa daŭro** aŭ **duonvivo** estas la tempo, en kiu duono de la koncernata kvanto foriĝas aŭ transformiĝas. Kutime la eksponenta disfalo estas subkomprenata.

Speciale en fiziko, la **duoniĝa tempo** de iu materio estas la tempo, en kiu duono de donita kvanto konsumiĝas per transformiĝo al alia speco de materio. Ekzemplo estas la disfalo de radioaktivaj elementoj kaj la disfalo de subatomaj partikloj, kiel ekzemple la neŭtrono, kies duoniĝa tempo estas proksimume 10 minutoj.

Ekzistas la pli konciza termino *duonvivo*, kiu estu komprenata kiel "vivo de la duono", ĉar duono de la substanco post tiu tempo ne vivas. Ĝi ne estu komprenata kiel "duono de la vivo"; teorie la vivo de eksponenciale malkreskanta substanco estas eterna.

Se λ estas la disfala konstanto de la eksponenta funkcio rilate al la konsiderata substanco:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
sekvas ke la duoniĝa tempo estas:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
En la Interreto, oni mezuris, ke la duoniĝtempo de ligiloj estas proksimume 4,25 jaroj (51 monatoj). Tio signifas, ke post unu jaro ĉirkaŭ 18 % el ĉiuj (neaktualigitaj) retligoj malaktualiĝis.

## Vidu ankaŭ

* Radionuklido
* Partikla radiado
* Radioaktiveco
* Radiobiologio
# De revolutionibus orbium coelestium

| De Revolutionibus Orbium Coelestium |
| --- |
|  |
| **skribita verko** |
| Aŭtoroj |
| Aŭtoro | Nikolao Koperniko |
| Lingvoj |
| Lingvo | latina lingvo |
| Eldonado |
| Eldondato | 1543 |
| Loko | Nurenbergo |
| Ĝenro | traktaĵo |
|  |

Titolpaĝo, 2a eldono, Bazelo, *Officina Henricpetrina*, 1566.
De revolutionibus orbium coelestium (Pri la revolucioj de la ĉielaj sferoj) estas la ŝlosila verko de la suncentrisma teorio de la astronomo Nicolaus Copernicus (1473–1543) de la Pola Renesanco. La libro, unufoje presita en 1543 en Nurenbergo, Sankta Romia Imperio, proponis alternativan modelon de la universo el la tercentra sistemo de Ptolemo, kiu estis amplekse akceptita ekde la Antikveco.

Kiam Koperniko klopodis antaŭenigi suncentran sistemon en tiu libro, li turnis sin al Ptolemeaj konceptoj (kiel epicikloj kaj ekstercentraj cirkloj) por klarigi la ŝanĝon en la rapido de la planedaj orbitoj, kaj ankaŭ plue uzis kiel referencpunkto la centron de la orbito de la Tero anstataŭ tiun de la Suno "kiel helpo al la kalkulado kaj por ne konfuzigi la leganton diverĝe tro multe el Ptolemeo."

## En Esperanto aperis

Kovrila paĝo de la esperanta traduko de „De revolutionibus“ (pri la rivoluoj…; 2024)
*Pri la rivoluoj de la ĉielaj korpoj*, trad. Hans Michael Maitzen, **ISBN**: 978-80-88326-47-2

## Bibliografio

* Copernicus, Nicolaus (1952), On the Revolutions of the Heavenly Spheres, Great Books of the Western World, 16, traduko de Charles Glenn Wallis, Chicago: William Benton, pp. 497–838
* Gassendi, Pierre: The Life of Copernicus, biography (1654), kun notoj de Olivier Thill (2002), ISBN 1-59160-193-2
* Gingerich, Owen (2002). An annotated census of Copernicus' De revolutionibus (Nuremberg, 1543 kaj Basel, 1566). Leiden: Brill (Studia copernicana. Brill's series; v. 2). ISBN 90-04-11466-1.
* Gingerich, Owen (2004). The Book Nobody Read : Chasing the Revolutions of Nicolaus Copernicus. New York: Walker. ISBN 0-8027-1415-3.
* Hannam, James (2007). "Deconstructing Copernicus". Medieval Science and Philosophy.
* Heilbron, J.L.: The Sun in the Church: Cathedrals as Solar Observatories. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1999 ISBN 0-674-85433-0
* Koestler, Arthur (1959). The Sleepwalkers. Hutchison.
* Swerdlow, N.M., O. Neugebauer: Mathematical astronomy in Copernicus' De revolutionibus. New York: Springer, 1984 ISBN 0-387-90939-7