# Miaa lingvo

|  |
| --- |
| **Miaa lingvo** |
| **natura lingvo • moderna lingvo • dialekta kontinuaĵo** |
| **West Hmongic** |
| **Parolata en** |  Ĉinio  Laoso  Tajlando  Usono  Vjetnamio |
| **Parolantoj** | almenaŭ 4 milionoj |
| **Skribo** | Pahawh Hmong, Geneza hmong-skribo, latina alfabeto |
| **Lingvistika klasifiko** |
| Miaa-miena lingvaro
**Miaa** |
| Oficiala statuso |
| **Oficiala lingvo en** | Neniu lando |
| Lingvaj kodoj |
| **Lingvaj kodoj** |  |
|   **ISO 639-2** | hmn |
|   **ISO 639-3** | hmn |
|   **Glottolog** | chua1256 |
| **Angla nomo** | Hmong |
| **Franca nomo** | miao chuanqiandian |
|  |

**La miaa lingvo** (ankaŭ **monga**, miae *Hmoob*) estas dialektaro miao-jaŭa parolata tutmonde, ĉefe en Sud-Orienta Azio.

| Specimeno |
| --- |
| La Patro Nia: |
|
*Peb Leej Txiv tug kws nyob sau ceebtsheej ntuj
Peb thov fwm Koj lub npe kws dlawbhuvthov
Koj lug kaav peb lub sab
Thov kuas
Koj teg dlejnum tav rua huv nplajteb nuav ib yaam le sau ceebtsheej ntuj ko
Thov pub zaub mov rua peb noj nub nua
Thov zaam peb nov txim ib yaam le peb tau zaam rua lwm tug
Thov tsi txhob ca peb moog raug txujkev dlaag ntxag
Tabsis thov coj peb moog kuas dlhau txujkev phemLub tebchaws,
lub fwjchim, hab txuj koob moov yog
Koj tug moog taag ibtxhis.
Amees*
 |

## Historio

## Geografia distribuo

La miaoj loĝas precipe en Sud-orienta Azio. Estas tutmonde ĉirkaŭ 4 milionoj da miaoj, inter ili 200,000 usonaj miaoj..

## Dialektoj

## Sonoj

Jen la blankmiaa (hmoob dawb) kaj verdmiaa (moob ntsuab) dialektoj. Tiuj dialektoj reciproke kompreniĝas, sed malsimilas pro leksiko kaj sonoj. Ekzemple, en verdmiaa mankas aspiracio de /m/, sed ĝi havas trian vokalon nazan, /ã/.

### Vokaloj

La vokalajn sistemojn de blankmiaa kaj verdmiaa montras tiuj tabeloj. Fonemoj unikaj de ĉiu dialekto markiĝas kolore:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Monoftongoj | Buŝaj |   | Nazaj |
| Frontaj | Centraj | Malfrontaj | Frontaj | Centraj | Malfrontaj |
| **Fermaj** | i i | ɨ w | u u |   |   |   |
| **Mezaj** | e e |   | ɔ o | ẽ en |   | ɔ̃ on |
| **Malfermaj** |   | a a |   |   | ã an |   |

| Diftongoj | Falaj | Leviĝaj |
| --- | --- | --- |
| **Ferma diftongero fronta** | ai ai | iə ia |
| **Ferma diftongero centra** | aɨ aw |   |
| **Ferma diftongero malfronta** | au au | uə ua |

### Konsonantoj

La miaa, malkiel Esperanto, havas aspiracion, nazajn vokalojn, kaj flankan ellasan ekblovon por distingi fonemojn. La konsonantaron miaan montras la tabelo jena. (Konsonantoj unikaj de blankmiaa kaj verdmiaa montriĝas kolore.)

|   | Bilabialo | Labial -dentalo | Dentalo | Retroflekso | Palatalo | Velaro | Uvularo | Glotalo |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Simpla | Dentala kaj blova elflanke | Centra | Laterala |
| Naza | m m | m̥ hm | mˡ nl | m̥ɬ hnl |   | n n | n̥ hn |   |   | ɲ ny | ɲ̥ hny | ŋ g |  |   |   |   |
| Ploziva | Sen voĉo | p p | pʰ ph | pˡ pl | pɬ plh |   | t t | tʰ th | tˡ tl | tɬ tlh | ʈ r | ʈʰ rh | c c | cʰ ch | k k | kʰ kh | q q | qʰ qh | ʔ -m |
| Kun voĉo |   |   |   | d d | dʱ dh |   |   |   |   |   |   |
| Post nazaleto | mb np | mbʱ nph | mbˡ npl | mbɬ nplh |   | nd nt | ndʱ nth | ndˡ ntl | ndɬ ntlh | ɳɖ nr | ɳɖʱ nrh | ɲɟ nc | ɲɟʱ nch | ŋɡ nk | ŋɡʱ nkh | ɴɢ nq | ɴɢʱ nqh |   |
| Afrikata | Sen voĉo |  |  |   | ts tx | tsʰ txh |   | ʈʂ ts | ʈʂʰ tsh |   |   |   |   |
| Post nazaleto |   |   |   | ndz ntx | ndzʱ ntxh |   | ɳɖʐ nts | ɳɖʐʱ ntsh |   |   |   |   |
| Frikativa |  |  | v v | f f |   | s x |   | ɬ hl | ʐ z | ʂ s | ʝ z | ç s |   |   | h h |
| Alproksimanta |  |  |  |  | l l |   |  |  |  |  |  |

### Silaba strukturo

Miaaj silaboj havas simplan strukturon: unua silabero necesas (plej ofte), silabero meza povas esti monoftongo aŭ diftongo, kaj finaj konsonantoj ne povas esti, krom ke tamen konsonanto [ŋ] povas finigi nazajn vokalojn kaj konsonanto [ʔ] kun ekuvuma uvumegen tono.

### Tonoj

Miaa estas tona lingvo uzanta 7 tonojn:

| Tono | Ekzemplo | Literumo |
| --- | --- | --- |
| Maluvuma | /pɔ́/ "pilko" | **pob** |
| Meza | /pɔ/ "lieno" | **po** |
| Uvuma | /pɔ̀/ "dorno" | **pos** |
| Ekmaluvuma uvumen | /pɔ̂/ "ino" | **poj** |
| Ekmeza maluvumen | /pɔ̌/ "ĵeti" | **pov** |
| Ekuvuma uvumegen | /pɔ̰/ "vidi" | **pom** |
| Ekmeza uvumen | /pɔ̤/ "avino" | **pog** |

## Skribado

La Latinigita Populara Alfabeto (LPA) estas la plej vaste uzata alfabeto por skribi la blankmiaan kaj la verdmiaan. Ĝi kreiĝis en Laoso inter jaroj 1951 kaj 1953 per tri misiistoj eŭropaj kaj multaj miaaj helpintoj. Multaj aliaj skribaj sistemoj ankaŭ kreiĝis, inkluzive de sistemoj kun la latina alfabeto bazita de pinjino aŭ la Vjetnama alfabeto. Estas ankaŭ Pahajo, unika skriba sistemo kreita per Shong Lue Yang, miaa animema gvidinto Laosa, kiu kredis, ke la skriban sistemon Dio montris.

| LFA | IFA | Ekspliko |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| c- | [c] | Simila al "tj" en "advoka**tj**uro;" kun langa korpo kontraŭ palato |
| ch- | [cʰ] | Simila al "thj" en "advoka**tj**uro;" kun langa korpo kontraŭ palato kaj kun aspiracio |
| d- | [d] | Kiel "d;" sen aspiracio. Nur en blankmiaa. |
| dh- | [dʱ] | Kiel "d;" kun aspiracio. Nur en blankmiaa. |
| f- | [f] | Same kiel Esperante |
| g- | [ŋ] | Kiel naza "n" kelkfoje antaŭ "k" aŭ "g" |
| h- | [h] | Same kiel Esperante |
| hl- | [ɬ] | Kiel "l" sen voĉo kaj kun samtempa "h;" simila al Kimra "ll" |
| hm- | [m̥] | Kiel "m" sen voĉo kaj kun samtempa "h." Nur en blankmiaa. |
| hn- | [n̥] | Kiel miaa "hm" aŭ kiel "n" sen voĉo kaj kun samtempa "h." Nur en blankmiaa. |
| hnl- | [m̥ɬ] | Kiel miaa "hn" kun sekva miaa "hl." Nur en blankmiaa. |
| hny- | [n̥j] | Kiel miaa "hn" kun sekva "j." Nur en blankmiaa. |
| k- | [k] | Kiel "k;" sen aspiracio |
| kh- | [kʰ] | Kiel "k;" kun aspiracio |
| l- | [l] | Same kiel Esperante |
| m- | [m] | Same kiel Esperante |
| n- | [n] | Same kiel Esperante |
| nc- | [ɲɟ] | Simila al "ndj" en "la**ndj**ardo" aŭ "ntj" en "ce**ntj**aro;" kun langa korpo kontraŭ palato |
| nch- | [ɲɟʱ] | Simila al "ndhj" en "la**ndj**ardo" aŭ "nthj" en "ce**ntj**aro;" kun langa korpo kontraŭ palato kaj kun aspiracio |
| nk- | [ŋɡ] | Kiel naza "ng" en "a**ng**ilo;" sen aspiracio |
| nkh- | [ŋɡʱ] | Kiel naza "ngh" en "a**ng**ilo" aŭ naza "nkh" en "a**nk**aŭ;" kun aspiracio |
| nl- | [mˡ] | Kiel "ml" en "a**ml**etero" |
| np- | [mb] | Kiel "mb" en "a**mb**aŭ;" kun aspiracio |
| nph- | [mbʱ] | Kiel "mbh" en "a**mb**aŭ" aŭ "mph" en "a**mp**ero;" kun aspiracio |
| npl- | [mbˡ] | Kiel "mbl" en "e**mbl**emo;" sen aspiracio |
| nplh- | [mbɬ] | Kiel "mbhl" en "e**mbl**emo" aŭ "mphl" en "a**mpl**eksa;" kun aspiracio |
| nq- | [ɴɢ] | Kiel "ng" en "angilo;" kun langa malfronto apud uvulo (plej malfronte buŝe) kaj sen aspiracio |
| nqh- | [ɴɢʱ] | Kiel miaa "nq" aŭ kun aŭ sen voĉo; ĉiam kun aspiracio |
| nr- | [ɳɖ] | Simila al "nd" en "o**nd**o" aŭ "nt" en "a**nt**aŭ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto |
| nrh- | [ɳɖʱ] | Simila al "nd" en "o**nd**o" aŭ "nt" en "a**nt**aŭ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio |
| nt- | [nd] | Kiel "nd" en "o**nd**o;" sen aspiracio. Nur en blankmiaa. |
| nth- | [ndʱ] | Kiel "ndh" en "o**nd**o" aŭ "nth" en "a**nt**aŭ;" kun aspiracio. Nur en blankmiaa. |
| nts- | [ɳɖʐ] | Simila al "nĝ" en "ma**nĝ**i" aŭ "nĉ" en "a**nĉ**o;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto |
| ntsh- | [ɳɖʐʱ] | Simila al "nĝh" en "ma**nĝ**i" aŭ "nĉh" en "a**nĉ**o;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio |
| ntx- | [ndz] | Kiel "ndz" en "la**ndz**ono" aŭ "nc" en "da**nc**i;" sen aspiracio |
| ntxh- | [ndzʱ] | Kiel "ndhz" en "la**ndz**ono" aŭ "nc" en "da**nc**i;" kun aspiracio |
| ny- | [ɲ] | Simila al "nj" en "pa**nj**o" aŭ kiel hispana "ñ" |
| p- | [p] | Kiel "p;" sen aspiracio |
| ph- | [pʰ] | Kiel "ph;" kun aspiracio |
| pl- | [pˡ] | Kiel "pl" en "**pl**aco;" sen aspiracio |
| plh- | [pɬ] | Kiel "phl" en "**pl**aco;" kun aspiracio |
| q- | [q] | Simila al "k;" kun langa malfronto apud uvulo (plej malfronte buŝe) kaj sen aspiracio. Kiel Franca "r" sen trilo. |
| qh- | [qʰ] | Kiel miaa "q" kun aspiracio |
| r- | [ʈ] | Simila al "t" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto; sen aspiracio |
| rh- | [ʈʰ] | Miaa "r;" kun aspiracio |
| s- | [ʂ] | Kiel "ŝ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto |
| t- | [t] | Kiel "t;" sen aspiracio |
| th- | [tʰ] | Kiel "th;" kun aspiracio |
| ts- | [ʈʂ] | Simila al "ĉ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto |
| tsh- | [ʈʂʰ] | Simila al "ĉh;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio |
| tx- | [ts] | Kiel "c;" sen aspiracio |
| txh- | [tsʰ] | Kiel "ch;" kun aspiracio |
| v- | [v] | Same kiel Esperante |
| x- | [s] | Kiel "s" |
| xy- | [sj] | Kiel "sj" en "se**sj**aro" |
| y- | [j] | Kiel "j" |
| z- | [ʐ] | Simila al "ĵ" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto |
|  |  |  |

## Gramatiko

La miaa estas analiza SVO lingvo. Adjektivoj sekvas substantivoj. Substantivaj frazeroj povas enhavi tiajn vortojn: (vortojn nenecesajn indikas parentezoj):

(posesivo) + (kvanta vorto) + (klasila vorto) + substantivo + (adjektivo) + (indikila vorto)

### Substantivoj

La uskleco de miaaj substantivoj ne indikiĝas.

#### Pronomoj

La miaa pronoma sistemo distingas tri personojn kaj tri kvantojn - singularo, dualo, kaj plurala. Ili ne indikiĝas laŭ uskleco; la sama vorto uziĝas por "mi," "mia/j/n," kaj "min," "ĝi," "ĝia/j/n," kaj "ĝin," k.t.p. Jen la personaj pronomoj de blankmiaa (Hmoob Dawb):

Blankmiaaj Pronomoj| Persono: | Unua | Dua | Tria |
| --- | --- | --- | --- |
| Singulara | kuv | koj | nws |
| Duala | wb | neb | nkawv |
| Plurala | peb | nej | lawv |

### Verboj

Miaaj verboj ne indikiĝas mem la tempon. Oni uzas aliajn vortojn kaj la kuntekston por montri, kiam okazis kaj kiel daŭris la ago. Jen ekzemploj el la blankmiaa:

Nag hmo** kuv mus tom khw.*
**Hieraŭ nokto** mi ir(is) tie/n aĉetejo.
"Hieraŭ nokte mi iris al merkato."

Ofte kunmetas parolantoj multajn verbojn en serion en la sama propozicio, foje en ĉejnojn da kvar aŭ kvin unikaj verboj. Jen ekzemplo el la blankmiaa:

*Yam zoo tshaj plaws mas, nej yuav tsum **mus nrhiav nug xyuas saib** luag muaj kev pag hom dab-tsi nyob ncig ib cheeb tsam ntawm nej.*
Tipo bona pli supra ke, vi vol(as) halti **iri serĉi demandi viziti regardi** kunulo hav(as) vojo helpi tip kiu loĝi ĉirkaŭ unu ies-loko proksima-al vi.
"La plej bona ago estas, ke vi **iru serĉante**, **petu**, kaj **vidu**, se povas (havas manieron) help vin homo, kiu estas najbaro (loĝas ĉirkaŭ vi)."

### Modifilaj vortoj

La miaa havas adjektivojn, klasilojn, posesivojn, kaj indikilojn por modifi aliajn vortojn.

#### Kvantaj Vortoj

#### Klasilaj Vortoj

Klasilaj Vortoj en la miaa uziĝas por distingi substantivon kaj por specifi nombraton. Ili aplikiĝas kun substantivo kutime laŭ ĝia animeco, formo, funkcio, grandeco, aŭ konsisto. La miaa havas pli ol 50 klasilojn. Jen preskaŭ duono de la tuta klasilaro:

Miaaj klasilaj vortoj| Vorto | Uzo | Ekzemplo | Signifo | Traduko |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| caj\* | fadeno | ib caj quav tsov | unu faden feko tigro | fekaĵo de tigro |
| ce(v) | kompleto | ib ce khaub ncaws | unu komplet vestaĵo | kostumo |
| ces\* | angulo/sekcio | ib ces teb | unu sekci farmo | sekcio farmeja |
| cov\* | tipo | ib cov nyuj | unu tip bovo | bovo |
| daig\* | plataĵo | ib daig liaj | unu plataĵ farmo | farmkampo |
| daim | plata maldikaĵo | ib daim ntawv | unu maldikaĵ papero | folio papera |
| hauv\* | individuo | ib hauv zaub | unu individu legomo | legomo |
| kaj\* | fadenecaĵo | ib kaj zaub | unu fadenecaĵ legomo |  |
| kauj\* | ringo | ib kauj hmab | unu ring vito | vita ringo |
| kev\* | vojo/maniero | kev haus | manier trinki | trinkmaniero |
| kob\* | okazo | ib kob nag | unu okaz pluvo | unu fojon pluvi |
| koog\* | grupo | ib koog xyoog | unu grup bambuo | bambuaro |
| leej | homo | ib leej txiv | unu hom patro | patro |
| lo | vorto | ib lo lus | unu vort vorto | vorto |
| lub | ronda grandaĵo | ib lub tsev | unu grandaĵ domo | domo |
| niag\* | (iu) tia | ib niag neeg phem | unu ti homo malbona | malbonulo |
| nkawm | duopo, paro | ib nkawm niam txiv | unu duop ino viro | paro geedza (da virino kaj viro) |
| ntsia(v)\* | kerno | ib ntsiav pobkws | unu kern bul-maizo | maizkerno |
| ntwg\* | fasko | ib ntwg cua | unu fask vento | ekblovo venta |
| pab\* | teamo, animalaro | ib pab dev | unu animalar hundo | hundaro |
| pag\* | stako | ib pag quav | unu stak feko | stako da feko |
| pawg\* | aro | ib pawg nplej | unu ar rizo-nerikoltita | akvakampo riza |
| phab\* | muro | ib phab roob | unu mur monto | monta bloko |
| phau | bindaĵo | ib phau ntawv | unu bindaĵ papero | libro/foliaro |
| pluag/pluas | manĝo | ib pluag mov | unu manĝ manĝaĵo | manĝo |
| pob\* | rondaĵo | ib pob ntoos | unu rondaĵ arbo | arba stumpo |
| qhoo\* | fasko | ib qhoo zaub | unu fask legomo | fasko da legomoj |
| rab | ilo | ib rab riam | unu il tranĉilo | tranĉilo |
| res\* | floro | ib res paj | unu flor floro | floro |
| rev\* | florfasko | ib rev paj | unu fask floro | fasko da floroj |
| tej\* | (iuj) tiaj | ib tej neeg phem | unu ti homo malbona | malbonularo |
| tsab | letero | ib tsab ntawv | unu leter papero | letero |
| tsob | planto | ib tsob ntoo | unu plant arbo | arbo |
| tsoom\* | aro unutipa | ib tsoom kwvtij | unu tip pli-juna-frato-malpli-juna-frato | frataro |
| tus/tug | longa maldikaĵo, animalo | ib tug cwj mem ntoos | unu maldikaĵ memori skribilo arbo | krajono |
| txhais\* | korpa membro | ib txhais tes | unu membr mano | mano |
| txoj\* | longaĵo | ib txoj hluas | unu longaĵ ŝnuro | ŝnuro |
| zaj\* | kanto, frazo | ib zaj kwv txhiaj plees | unu kant poema-serenado amindumo | Serenado aminduma |

uas-marki subjekton

#### Adjektivoj

#### Adverboj

## Citaĵoj

## Vidu ankaŭ

* Lingvistiko
* Listo de lingvoj

## Eksteraj ligiloj

* Miaa–Esperanto kaj angla–miaa vortaro (maŝintradukita al Esperanto)
* Mong Literacy (Ntawv Moob) Arkivigite je 2006-12-14 per la retarkivo Wayback Machine (angla/miaa)
* Hmong Dictionary Arkivigite je 2008-04-12 per la retarkivo Wayback Machine (angla)