Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Joseph Mary Plunkett

| **Joseph Mary Plunkett** |
| --- |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 21-an de novembro 1887 (1887-11-21) en Dublino
 |
| **Morto** | 4-an de majo 1916 (1916-05-04) (28-jaraĝa) en Kilmainham Gaol
 |
| **Mortokialo** | pafvundo  |
| **Tombo** | Arbour Hill Cemetery (en)    |
| **Lingvoj** | angla • Esperanto • irlanda
 |
| **Ŝtataneco** | Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando (1801–1922)   |
| **Alma mater** | Stonyhurst College (en)    |
| Familio
 |
| **Patro** | George Noble Plunkett (mul)   |
| **Frat(in)oj** | Fiona Plunkett (en) , George Oliver Plunkett (en)  kaj Geraldine Plunkett Dillon (en)   |
| Okupo
 |
| **Okupo** | poeto  ĵurnalisto  esperantisto  politikisto   |
|  |

**Joseph Mary Plunkett** (21-a de novembro 1887 – 4-a de majo 1916) estis poeto kaj irlanda naciisto, kiun mortpafis la anglaj aŭtoritatoj post la Paska Ribelo en Dublino en 1916. Li estis filo de George Noble Plunkett (la Grafo Plunkett), kiu poste aktivis en la nacia movado.

Kun James Connolly li estis unu el la du mortpafitaj ĉefoj de la Ribelo kiu parolis Esperanton. Li ankaŭ membris en Conradh na Gaeilge, la organizo por la defendo de la irlanda lingvo, kie li amikiĝis kun Thomas McDonagh, alia juna poeto kiu estos mortpafita kun li.

Li edziĝis kun Grace Gifford en la malliberejo de Kilmainham kelkajn horojn antaŭ sia mortpafigo, ĉar ŝi volis porti lian nomon dum la tuta vivo. Li aĝis 28 jarojn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Trovu **« Joseph Mary Plunkett »** inter la **Vizaĝoj de homoj rilataj al la ideo «Internacia Lingvo»** |
# Regformo

| Regformo
 |
| --- |
|  |
| **metaklaso**  |
| **ŝtata formo • administrative type • politika sistemo** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | organiza strukturo civitanaj rajtoj publika administrado  vd |

 |
|  |

**Regformo** estas la organiza modelo laŭ kiu ŝtato plenumas sian superan povon.
Ĝenerale ĝi temas pri la maniero disdoni la povon inter la ĉefaj organoj de la ŝtato: Parlamento, Registaro kaj Ŝtatestro.

La regformo koncernas do la rilatoj kiuj ekzistas inter ili kaj la manieron kiel ĉies kompetencoj estas disdonitaj kaj kundividitaj.

La regformo distingiĝas disde la ŝtatformo.

Regformo estas la politika organiza formo de la ŝtato, dum la ŝtatformo estas ĝia landa divido (ekzemple: federacio).

Oni klasifikas la ŝtatojn laŭ nombro aŭ tipo de la regantoj au laŭ difino de la ŝtatcelo (ideologio).

Dum la historio elpensis la politikaj pensantoj multajn tipojn de la regformoj. La klasika divido al 6 tipoj de la ŝtatformoj originas de la greka filozofo Aristotelo: monarkio, aristokratio, politiko kaj ties derivaĵoj kiel tirano, oligarkio kaj demokratio. Makiavelo distingis inter la solregado kaj libera ŝtato (respubliko).

## Monda distribuado

**Registaroj de la mondo: respublikoj, monarĥioj kaj aliajSignifo de la koloroj**:

* **oranĝa** – parlamenta respubliko
* **verda** – prezidenta respubliko, prezidenteco ligita al parlamento
* **flava** – prezidenta respubliko, duon-prezidenta sistemo
* **blua** – prezidenta respubliko, kompleta prezidenta sistemo
* **ruĝa** – parlamenta konstitucia monarĥio, en kiu la monarĥo ne persone praktikas potencon
* **malva** – konstitucia monarĥio, en kiu la monarĥo persone praktikas potencon, ofte (sed ne ĉiam) kun malforta parlamento
* **purpura** – absoluta monarĥio
* **bruna** – respubliko kun dominanta partio laŭ la konstitucio
* **beja** – ŝtatoj, kie konstitucia regulado de regado estas senvalidigita
* **griza** – ŝtatoj, kiuj ne konformas al iu el la menciitaj sistemoj
**Notu: La bildo montras la *juran* staton, kiu ne nepre estas la *fakta* stato.**
## Notoj

## Tipoj

* Demokratio
* Diktatoreco
* Duonprezidenta sistemo
* Kakistokratio
* Monarkio
* Parlamenta respubliko
* Politika sistemo
* Prezidenta respubliko
* Respubliko
# Duklando Romo

|  |
| --- |
| **Duklando Romo** |
| Origina nomo:
 |
| Ducatus Romanus
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **590 – 754** |  →
 |

 |
| **provinco (Θέμα) de la Bizanca Imperio • historia lando** |
| **Geografio**

|  |
| --- |
|  Bizanca imperio en 717, la duklando nur estis la rozkolora ĉirkaŭaĵo de Romo
 |

 |
| Ĉefurbo: | Romo
 |
| **Loĝantaro** |
| Lingvoj:
 | latina, itala
 |
| Religio:
 | kristanismo
 |
| **Ŝtat-strukturo** |
| Ŝtat-strukturo:
 | administra unuo kadre de la Bizanca Imperio, kiu formale apartenis al la eksarkejo de Raveno
 |
| Pereo:
 | 754
 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Antaŭaj ŝtatoj:**

 | **Postsekvaj ŝtatoj:**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Papa Ŝtato
 |

 |
| **Elstaraj historiaj eventoj** |
| **Diplomatiaj rilatoj** |

 |
|  |

La **Duklando Romo** (latine *Ducatus Romanus*) estis ŝtato ene de la Bizanca Imperio, kiu formale apartenis al la eksarkejo de Raveno, do bizanca gubernio regata de guberniestro nomata ekzarko. Kiel aliaj bizancaj ŝtatoj en Italio, ĝi estis regata de imperia funkciulo kun la titolo de *duko* (latine *dux*). Ĝi ekzistis inter la jaroj 590 kaj 754. La duklando ofte venis en konflikton kun la Papoj pro supereco ene de Romo. Post la fondo de la Papaj Ŝtatoj en 754, la Duklando de Romo ĉesis esti administra unuo kaj "dukoj de Romo", nomumitaj fare de la papoj prefere ol de la bizancaj imperiestroj, estas nur malofte atestitaj.
# 754

Aktualaĵoj | Eventoj laŭ tago de jaro

◄ |
7-a jarcento |
**8-a jarcento**
| 9-a jarcento
| ►

◄ |
720-aj jaroj |
730-aj jaroj |
740-aj jaroj |
**750-aj jaroj**
| 760-aj jaroj
| 770-aj jaroj
| 780-aj jaroj
| ►

◄◄ |
◄ |
750 |
751 |
752 |
753 |
**754**
| 755
| 756
| 757
| 758
| ►
| ►►

| **754 en la aliaj kalendaroj** |
| --- |
| Gregoria kalendaro
 | 754 *DCCLIV* |
| Ab urbe condita
 | 1507
 |
| Armena kalendaro
 | 203 ԹՎ ՄԳ
 |
| Bahaa kalendaro
 | -1090 – -1089
 |
| Barataj kalendaroj
 |  |
|  - *Vikram Samvat* | 809 – 810
 |
|  - *Barata nacia kalendaro* (Ŝaka Samvat)
 | 676 – 677
 |
|  - *Kalijugo* | 3855 – 3856
 |
| Budhisma kalendaro
 | 1298
 |
| Ĉina kalendaro
 | 3390 / 3450 – 3391 / 3451 癸巳 – 甲午
 |
| Etiopa kalendaro
 | 746 – 747
 |
| Franca respublika kalendaro
 | -1038 - -1037
 |
| Hebrea kalendaro
 | 4514 – 4515
 |
| Holocena kalendaro
 | 10754
 |
| Irana kalendaro
 | 132 – 133
 |
| Islama kalendaro
 | 136 – 137
 |
|  - *Imperia jaro* | Kōki 1414 (皇紀1414年) |
|  - *Japana nomo de erao* (Jōmon)
 | 10754
 |
| Juliana kalendaro
 | Gregoria minus 10–13 tagoj, depende de tempoperiodo
 |
| Korea kalendaro
 | 3087
 |
| Tajlanda suna kalendaro
 | 1297
 |

En la jaro **754** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj

* Pipino la 3-a *redonis* la mezitalajn teritoriojn al la roma episkopeco.
* Nanchaon atakita de Ĉinio.

## Unuaj dokumentaj mencioj

* 6-a de aŭgusto: Rickenbach kiel *Richinbach* (hodiaŭ komunumo en Kantono Turgovio en Svislando).
* Dussnang kiel *Tuzzinwang* kaj Oberwangen kiel *Wangas* (ambaŭ hodiaŭ municipoj de la komunumo Fischingen en Kantono Turgovio en Svislando).
* Schlatt kiel *Slâte* (hodiaŭ komunumo en Kantono Zuriko en Svislando).

## Naskiĝoj

## Mortoj

* 5-a de junio: Sankta Bonifacio, la apostolo de Germanio
# Suverena ŝtato

| Suverena ŝtato
 |
| --- |
| **ŝtato • lando** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | ŝtato popolo  vd |

 |
|  |

**Suverena ŝtato** estas ŝtato kun daŭra loĝantaro, difinita teritorio, registaro kaj la kapablo starigi rilatojn kun aliaj suverenaj ŝtatoj.

Oni kutime subkomprenas, ke tia ŝtato ne dependas de iu alia ŝtato aŭ potenco.

## Vidu ankaŭ

* Ŝtato
* Nacio
* Konvencio de Montevideo

## Bibliografio

* Chen, Ti-chiang. *The International Law of Recognition, with Special Reference to Practice in Great Britain and the United States*. London, 1951.
* Crawford, James. *The Creation of States in International Law*. Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-825402-4, pp. 15–24.
* Lauterpacht, Sir Hersch. *Recognition in International Law*. Cambridge, U.K., 1947.
* Raič, D. *Statehood and the Law of Self-determination*. Martinus Nijhoff Publishers, 2002. ISBN 978-90-411-1890-5. p 29 (with reference to Oppenheim in International Law Vol. 1 1905 p110)

## Eksteraj ligiloj

* Opinioj de la *Badinter Arbitration Committee* ĉe la *European Journal of International Law*
* *A Brief Primer on International Law* Arkivigite je 2016-11-10 per la retarkivo Wayback Machine kun kazoj kaj komentoj. Nathaniel Burney, 2007.
* Oficiala TTT-ejo de Unuiĝintaj nacioj
* Oficiala TTT-ejo de UN pri internacia juro
* Oficiala TTT-ejo de la internacia kortumo Arkivigite je 2007-05-15 per la retarkivo Wayback Machine

## Referencoj
# Itala

La vorto **Itala** havas plurajn signifojn:

* **Itala** estas adjektivo de substantivo "italo" (nacieco).
* **Itala lingvo** estas lingvo.
* **Itala (Italio)** estas komunumo en Italio.
# Elekto

**Elekto** (aŭ elektado) povas havi jenajn signifojn:

* Preni de iu afero el du aŭ el multaj aferoj, pro prefero.
* Voĉdoni por elekti iun, plenumontan funkcion aŭ okupontan postenon (deputiton, prezidenton, papon, komitaton ktp.).
* apartigi, destini ion aŭ iun por tasko, savo, kredo ktp.

## Proverbo

Ekzistas pluraj (15) proverboj pri elekt(ad)o en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„El du malbonoj pli malgrandan elektu.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„De elekto tro multa plej malbona rezulto.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kiu elektas tro multe, ricevas nenion.* **”** |

 |

## Vidu ankaŭ

* Selekto
* Aksiomo de elekto

## Referencoj
# 756

Aktualaĵoj | Eventoj laŭ tago de jaro

◄ |
7-a jarcento |
**8-a jarcento**
| 9-a jarcento
| ►

◄ |
720-aj jaroj |
730-aj jaroj |
740-aj jaroj |
**750-aj jaroj**
| 760-aj jaroj
| 770-aj jaroj
| 780-aj jaroj
| ►

◄◄ |
◄ |
752 |
753 |
754 |
755 |
**756**
| 757
| 758
| 759
| 760
| ►
| ►►

| **756 en la aliaj kalendaroj** |
| --- |
| Gregoria kalendaro
 | 756 *DCCLVI* |
| Ab urbe condita
 | 1509
 |
| Armena kalendaro
 | 205 ԹՎ ՄԵ
 |
| Bahaa kalendaro
 | -1088 – -1087
 |
| Barataj kalendaroj
 |  |
|  - *Vikram Samvat* | 811 – 812
 |
|  - *Barata nacia kalendaro* (Ŝaka Samvat)
 | 678 – 679
 |
|  - *Kalijugo* | 3857 – 3858
 |
| Budhisma kalendaro
 | 1300
 |
| Ĉina kalendaro
 | 3392 / 3452 – 3393 / 3453 乙未 – 丙申
 |
| Etiopa kalendaro
 | 748 – 749
 |
| Franca respublika kalendaro
 | -1036 - -1035
 |
| Hebrea kalendaro
 | 4516 – 4517
 |
| Holocena kalendaro
 | 10756
 |
| Irana kalendaro
 | 134 – 135
 |
| Islama kalendaro
 | 138 – 139
 |
|  - *Imperia jaro* | Kōki 1416 (皇紀1416年) |
|  - *Japana nomo de erao* (Jōmon)
 | 10756
 |
| Juliana kalendaro
 | Gregoria minus 10–13 tagoj, depende de tempoperiodo
 |
| Korea kalendaro
 | 3089
 |
| Tajlanda suna kalendaro
 | 1299
 |

En la jaro **756** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj

* Papaj ŝtatoj starigitaj.
* Paco de Pavio.

## Naskiĝoj

## Mortoj

* Shomu imperiestro de Japanio (\* 701)
* Cuthred, reĝo de Wessex, Anglio
* Decembro: Aistulfo, reĝo de Lombardoj
# Frankoj

Tiu ĉi artikolo temas pri la antikvaj triboj de la frankoj. Por la signifo “franco”, vidu Francujo.

| Frankoj
 |
| --- |
| **historia etno** |
| **Ĝermanoj** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
| Lingvo(j)
 |
| malnovfranka lingvo
 |
|  |

| **Historio de Francio** |
| --- |
| Libereco gvidanta la popolon, fare de Eugène Delacroix. |
| **Antikva epoko Gaŭlio
* Frankoj

**Mezepoko Merovidoj
* Karolidoj
* Kapetidoj
* Valois (rektaj)

**Moderna epoko Valois-Orléans
* Valois-Angoulême
* Burbonoj

**19-a / 20-a jarcentoj Franca Revolucio
* Unua Respubliko
* Unua Imperio
* Unua Resurtronigo
* Cent-Tagoj
* Dua Resurtronigo
* Julia Monarkio
* Dua Respubliko
* Dua Imperio
* Tria Respubliko
* Reĝimo de Vichy
* Provizora registaro
* Kvara Respubliko
* Kvina Respubliko

**Vidu ankaŭ : Ekonomia historio
* Militista historio
* Aliaj rilatitaj artikoloj
 |
| Kronologio de Francio
 |

La **Frankoj** estas grupo de ĝermanaj triboj, kiuj loĝis en la unua jarcento en la suba valo de Rejno (la fontoj mencias ilin unuafoje dum la jaro 258, kiam regis la romia imperiestro Probo). Ili laŭgrade penetris Gaŭlion kaj ekloĝis sur la dekstra parto de Rejno dum la 3-a jarcento. Post la kolapso de Romio en la 5-a jarcento, ili konkeris tutan Gaŭlion kaj Klodvigo la 1-a fondis la *Frankan Imperion* (vidu *Merovidoj*). En la teritorio de la hodiaŭa Germanio dum pluraj generacioj la Frankoj batalis kontraŭ la konkurenca ĝermana tribaro saksoj, sed dum la regado de Karolo la Granda la frankoj venkis la konkurantan tribaron. La moderna Francio prenis de la Franka Imperio sian nomon.

Jam dum la 5-a jarcento la frankoj kultivis kampon kaj bredis bestojn. La agroj estis en komuna kultivado. Parto de la tribaro asimiliĝis al la gaŭloj, kaj el ambaŭ gentoj iĝis komuna nord-francia popolo. Alia parto de la frankoj asimiliĝis al pliaj triboj de la ĝermanoj kaj konsistigas vastan parton de la nuntempaj germanoj.

## Galerio

* Okcidenta Eŭropo, 870: La imperio de Karolo la Granda pluvivis post lia morto kaj kovris la plejparton de okcidenta Eŭropo inter 795 kaj 843, kiam kontrakto dividis ĝin inter liaj nepoj: la centra kaj suda Frankio (verde) regiĝis de *Lotaro la 1-a*, la okcidento (flave) de *Ludoviko la Germano* kaj la oriento (ruĝe) de Karolo la Kalva.
* Statuo de la franka imperiestro Karolo la Granda en Frankfurto ĉe Majno.

## En Esperanto aperis

* *De abrakadabra al zigurato 28 babiladoj pri vortoj* de Sten Johansson (Farango) elŝutebla

## Vidu ankaŭ

* Historio de Francio
* Historio de Germanio
* Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio
* Listo de francaj reĝoj
* Renesanco
* Sankta Romia Imperio
* Karolida Imperio

## Eksteraj ligiloj

* mapo de nordokcidenta Eŭropo dum la jaro 400
* “Historio de la Frankoj” (История франков) - paĝoj ruslingvaj
* “Noblaj kaj liberaj: la Frankoj dum la mezepoko” (Edel und Frei: Die Franken im Mittelalter) - paĝoj germanlingvaj Arkivigite je 2006-02-08 per la retarkivo Wayback Machine
# Eksklavo

| Eksklavo
 |
| --- |
| **enklavo aŭ eksklavo** |
|  |

Grafikaĵo de eksklavo (C) de lando B, kiu ne estas enklavo, ĉar ne ĉirkaŭita de unusola fremda lando.
**Eksklavo** (ne ekssklavo, aŭ ek-sklavo, sed unusola vorto el la latinaj vorteroj *ex* el kaj *clavis* ŝlosilo, do laŭsence "la elŝlosita") estas parto de politika, ŝtata teritorio, kiu estas dividita de la resto de la teritorio kaj tial nur atingeblas pere de plia, "fremda", teritorio. Eksklavoj estas la Kaliningrada regiono (Eksklavo de Rusio), Büsingen (Eksklavo de Germanio, komplete ĉirkaŭita de Svislando) aŭ Baarle-Nassau/Baarle-Hertog en Nederlando kaj Belgio.

Se eksklavo estas komplete ĉirkaŭita de unusola alia fremda ŝtato, ĝi estas **enklavo** en tiu ŝtato: Enklavo dependas de tio, ke la ĉirkaŭanta ŝtato permesas veturojn al kaj de la enklavo.. Se eksklavo estas ĉirkaŭita de pluraj ŝtatoj, ne temas pri enklavo. La vorto "eksklavo" do vidas la dividitan teritorion el la perspektivo de la pli granda, sama politika teritorio, kaj "enklavo" la saman teritorion el la vidpunkto de la ŝtato, kiu ĉirkaŭas ĝin.

## Ekzemploj

* Arcvaŝen
# Pontecorvo

|  |
| --- |
| Pontecorvo
 |
|  |
|  |
| komunumo de Italio   vd |
| Ŝtato
 |  Italio
 |
| Regiono
 |  Latio
 |
| Provinco
 | FR Frozinono |
| Geografia situo
 | 41° 27′ N, 13° 40′ O (mapo)41.4513.666666666667 |
| Supermara alteco
 | 97 m
 |
| Areo
 | 88 km²
 |
| Loĝantaro
 | 12 333 (2023)
 |
| Loĝdenso
 | 139 loĝantoj/km²
 |
| Najbaraj komunumoj
 | Aquino, Campodimele (LT), Castrocielo, Esperia, Pico, Pignataro Interamna, Roccasecca, San Giovanni Incarico
 |
| Patrono
 | Johano la Baptisto
 |
| Festa tago
 | 29-a de aŭgusto
 |
| Nomo de loĝantoj
 | *pontecorvesi* |
| Poŝtkodo
 | 03037
 |
| Imposta kodo
 | G838
 |
| Kodo laŭ ISTAT
 | 060056
 |
| Telefona prefikso
 | 0776
 |
| Estro
 |  |
| Retpaĝo
 | Oficiala retejo
 |
|  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
|  |

**Pontecorvo** - prononco [ponteKORvo] - estas komunumo de centra Italio. Ĝi situas en la regiono Latio kaj en la provinco Frozinono. Komence de 2023 en la komunumo vivis 12 333 loĝantoj sur areo de 88,8 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 139 loĝantoj/km². Kristana patrono estas la sankta Johano la Baptisto, kies memortago sekve estas la komunuma festotago.

Najbaras la komunumoj Campodimele, Castrocielo, Esperia, Pignataro Interamna, San Giovanni Incarico, Akvino, Pico kaj Roccasecca.

## Historio

Pontecorvo estis dumtempe enklavo, kiu apartenis al la Papa Ŝtato, sed estis tute ĉirkaŭita de la reĝlando Napolo, al kiu ĝi ne apartenis.

Sub Napoleono ĝi mallonge estis aparta princlando. De 1806 ĝis 1810 ĝia princo estis franca marŝalo *Jean Baptiste Bernadotte*, la posta reĝo Karolo la 14-a Johano de Svedio.

## Vidu ankaŭ

* Aquino-Castrocielo-Pontecorvo (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (itale)
# Latio

|  |
| --- |
| Latio
 |
| itale *Lazio* |
|  |  |
| Flago
 | Blazono
 |
| **regiono de Italio** |
| Kodo:
 | LAZ
 |
| Ŝtato:
 | Italio
 |
| Areo:
 | 17 236 km² |
| Ĉefurbo:
 | Romo
 |
| Loĝantaro:
 | 5 720 536 loĝ. (2023)
 |
| Loĝdenso:
 | 332 loĝ./km² |
| Provincoj:
 | Frosinone, Latina, Rieti, Romo, Viterbo
 |
| Komunumoj:
 | listo de 378 komunumoj
 |
| Kodo laŭ ISTAT:
 | 12
 |
| Prezidanto:
 | Nicola Zingaretti (en 2026)
 |
| Retejo:
 | oficiala paĝo
 |
|  |
|  |

**Latio** (itale *Lazio* [**la**cjo]) estas regiono en centra parto de Italio.

Laŭ la stato de 2023 en la regiono vivis 5 720 536 loĝantoj sur areo de 17 236 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 332 loĝantoj/km². Ĝia ĉefurbo estas la itala ĉefurbo Romo.

Ĝi limas norde kun Toskanio kaj Umbrio, oriente kun Markio, Abruco kaj Moliso, sude kun Kampanio kaj okcidente kun Tirena Maro. Ĝia nomo devenas el antikva popolo de Romio, t.e. la **latinoj**.

*Lazio* ankaŭ estas nomo de grava futbala teamo de Romo.

## Nomo

La nomo "Latio" (latine *Latium*) verŝajne devenas de la latina vorto *latus*, kun la signifo de *ebena*, celante la malgrandan ebenaĵon ĉirkaŭ la Tibero (la vorto havis plurajn signifojn).

De "Latio" devenas la nomo de Latinoj, la popoloj al kiu apartenis la fondintoj de Romo.

## Geografio

Surfaco de Latio per altimetraj zonoj
### Montoj kaj ebenaĵoj

Latio kuŝas en centra Italio, inter Apeninoj (oriente) kaj la Tirena Maro (okcidente).

La orienta parto enhavas kalkoŝtonajn montojn, kies ĉefaj pintoj plejparte estas ĉ.2000m altaj.

Pli okcidente estas pluraj aroj de montetoj, parte marnaj, parte kalkoŝtonaj, kaj parte vulkandevenaj. Estas ankaŭ pluraj krateraj lagoj, postrestaĵoj de antikvaj vulkanoj, ĉiuj nuntempe malaktivaj.

Apud la marbordo estas malgrandaj ebenaĵoj, kiuj iam estis plejparte marŝaj.

### Riveroj kaj lagoj

Nordan kaj centran Lation trairas la rivero Tibero, historie tre grava.

La rivero Liri fluas tra suda Latio kaj faras poste limon inter Latio kaj Kampanio.

En Latio estas 6 krateraj lagoj, el kiuj la plej granda estas la Lago de Bolsena (113 km²).

Apud la suda marbordo estas duonsalaj lagoj, inter 1 kaj 4 km².

En la montara parto estas kelkaj artaj lagoj, ekzemple la Lago del Salto (10 km²).

### Ĉefaj urboj

Sekvas listo de la urboj kun plej da loĝantoj.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Urbo | Provinco | Loĝantoj | Jaro
 |
| Romo (*Roma*) | Romo | 2 849 000 | 2019
 |
| Latina | Latina | 126 800 | 2018
 |
| Guidonia Montecelio | Romo | 89 600 | 2018
 |
| Fiumicino | Romo | 80 500 | 2019
 |
| Aprilia | Latina | 74 500 | 2019
 |
| Viterbo | Viterbo | 67 600 | 2019
 |
| Pomezia | Romo | 63 700 | 2018
 |
| Tivoli | Romo | 56 600 | 2018
 |
| Velletri | Romo | 53 300 | 2018
 |
| Civitavecchia | Romo | 52 700 | 2018
 |
| Rieti | Rieti | 47 100 | 2018
 |
| Frosinone | Frosinone | 46 100 | 2017
 |

## Historio

## Vidindaĵoj

Gravas en tiu regiono granda nombro de monumentoj, precipe de romia epoko kaj naturaj vidindaĵoj kiel la Lago Bolsena.

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (itale)
* indikoj pri la vorto en reta etimologia vortaro (angle)
# Markio (Italio)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Markio (apartigilo)
 |

|  |
| --- |
| Markio
 |
| itale *Marche* |
|  |
| Flago
 |
| **regiono de Italio** |
| Kodo:
 | MAR
 |
| Ŝtato:
 | Italio
 |
| Areo:
 | 9,366 km² |
| Ĉefurbo:
 | Ankono
 |
| Loĝantaro:
 | 1 522 608 loĝ. (2019)
 |
| Loĝdenso:
 | 157 loĝ./km² |
| Provincoj:
 | Ancona, Ascoli Piceno, Fermo, Macerata, Pesaro kaj Urbino
 |
| Komunumoj:
 | listo de 239 komunumoj
 |
| Kodo laŭ ISTAT:
 | 11
 |
| Prezidanto:
 | Francesco Acquaroli (en 2026)
 |
| Retejo:
 | [Oficiala retejo oficiala paĝo]
 |
|  |
|  |

**Markio** (itale *Marche* [**mar**ke]) estas regiono de Italio.

Laŭ la stato de 2019 en la regiono vivis 1 522 608 loĝantoj sur areo de 9 694 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 157 loĝantoj/km².

La itala nomo (*Marche*) estas plurala, kvazaŭ "markioj", sed PIV logike preferas la singularan formon. Laŭ la nova PIV de 2020 **Markio** estas ankaŭ regiono aŭ provinco, kiu konsistigis limparton de imperio: *la markio de Brandenburgio.* Male, **markizo** (origine: **markiestro**) estas nobelo, ranganta inter duko kaj grafo.

## Geografio

Surfaco de Markio per altimetraj zonoj
Markio situas en la orienta parto de Italio, inter Apenino kaj Adriatiko, sude de Romanjo kaj norde de Abruzo.
Parto de ĝia norda limo estas al San-Marino.
Je la apenina flanko situas Toskanio kaj Umbrio.
(La teritorio de provinco "Pesaro kaj Urbino" iam estis parto de la umbria regno.)

La sud-okcidentan parton de la regiono konsistigas la nacia parko "Sibilaj Montoj".

Ĝia kvina provinco, Fermo, estis kreita nur en 2004 kaj plene ekfunkciis nur en 2009.

### Ĉefaj urboj

Sekvas listo de la urboj kun pli ol 50 000 loĝantoj en 2005:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ankono | Provinco de Ankono | 101 500 loĝ.
 |
| 2 | Pesaro | Provinco Pesaro kaj Urbino | 92 200 loĝ.
 |
| 3 | Fano | Provinco Pesaro kaj Urbino | 62 700 loĝ.
 |
| 4 | Ascoli Piceno | Provinco Ascoli Piceno | 51 500 loĝ.
 |

## Famuloj

* Frederiko la 2-a (Sankta Romia Imperio), imperiisto
* Donato Bramante, arkitekto

|  |  |
| --- | --- |
|
  Regionoj kaj provincoj de Italio
    → Provincoj de **Markio** |
 |
| AN Ankono - AP Ascoli Piceno - FM Fermo - MC Maĉerato - PU Pesaro kaj Urbino |

## Eksteraj ligiloj

*
*
*  Arkivigite je 2008-07-05 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2006-06-07 per la retarkivo Wayback Machine