# Akeno

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri urbo "Aachen" en Nordrejn-Vestfalio okcidente de Köln. Por komunumo en departemento Moselle sude de Sarreguemines rigardu la paĝon Achen. Por biologia termino kaj tipo de frukto legu la artikolon Akeno (frukto). Koncerne aliajn signifojn aliru la apartigilon Akeno (apartigilo).* |

|  |
| --- |
| Aachen
 |
| esperante *Akeno*, france *Aix-la-Chapelle*, nederlande *Aken*, latine *Aquisgranum* |
| urbo
 |
|

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Flago |   Blazono |

 |
| **urbego • universitata urbo • limurbo • kuracloko • urba komunumo de Germanio • eksterdistrikta urbo de Nordrejn-Vestfalio • aparta komunuma asocio • Libera regna urbo • ĉefurbo de distrikto en Germanio** |
|

| [Montri]  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Reims • Toledo • Ningbo • Naumburg • kantono Arlington • Kaburbo • Sarıyer • Lieĝo • Montebourg • Halifakso • Kaburbo • Kostroma • Ĉernihivo vd |

 |
| **Oficiala nomo:** Aachen
 |
|  |
| Lando
 |  Germanio |
| Federacia lando
 | Nordrejn-Vestfalio |
| Distriktaro
 | Distriktaro Kolonjo |
| Distrikto
 | urba regiono Aachen |
| urbo
 | Aachen |
| Historiaj regionoj
 |
4[Montri]
 - Keltoj  - Sankta Romia Imperio  - Germana Regno  - Tria regno

 |
|  |
| Riveroj
 | Wurm, Rur |
|  |
| Situo
 | Aachen
 |
|  - alteco
 | 266 m s. m.
 |
|  - koordinatoj
 | ﻿ / ﻿ (mapo) |
| Plej alta punkto
 |  |
|  - alteco
 | 410 m s. m.
 |
| Plej malalta punkto
 |  |
|  - alteco
 | 125 m s. m.
 |
|  |
| Areo
 | 160,83 km² (16 083 ha)
 |
|  |
| Loĝantaro
 | 262 670 (*fine de decembro 2024*) |
| Denseco
 | 1 633,22 loĝ./km² |
|  |
| Unua skriba mencio
 | 765
 |
| Urbestro
 | Michael Ziemons
 |
|  |
| Horzono
 | MET (UTC+1)
 |
|  - somera tempo
 | MEST (UTC+2)
 |
| Poŝtkodo
 | 52062–52080
 |
| Tel. antaŭkodo
 | (+49) 0241 / 02403 / 02405 / 02407 / 02408
 |
| ISO 3166
 | 05 3 34 002
 |
| Aŭtokodoj
 | AC
 |
|  |
| **Loko de Monda heredaĵo de UNESCO** |
| Nomo
 | Katedralo de Aachen
 |
| Tipo de heredaĵo
 | kultura heredaĵo
 |
| Jaro
 | 1978 (#2)
 |
| Numero
 | 3
 |
| Regiono
 | Eŭropo
 |
| Kriterioj
 | i, ii, iv, vi
 |
|  |
|

|  |
| --- |
| Akeno (Akeno)DEC |
| Situa mapo de Akeno |

 |
|

|  |
| --- |
| Akeno (Centra Akeno)DEC |
| Situa mapo de Centra Akeno |

 |
|

|  |
| --- |
| Akeno (Germanio)DEC |
| Situo kadre de Germanio |

 |
|  **Vikimedia Komunejo:**  Aachen
 |
| **Retpaĝo:**  www.aachen.de
 |
|  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap
 |
|  |

Aachen [**a:ĥ**.n] ( aŭskulti, el kelta *Ahha;* en Esperanto **Akeno** aŭ **Aĥeno;** france *Aix-la-Chapelle*; nederlande *Aken*; hispane *Aquisgrán*; latine *Aquisgranum*; dialekte *Oche*) estas urbo en okcidenta Germanio, en la federacia lando Nordrejn-Vestfalio, la distriktaro Kolonjo kaj al la distrikto urba regiono Aachen. Ĝi najbaras al la nederlanda kaj belga landlimoj kaj apartenas al la transnacia Eŭregiono Mozo-Rejno. Laŭ la stato de 2023 en la urbo vivis 252 769 loĝantoj sur areo de 160,85 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 1 571 loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun Herzogenrath, Würselen, Eschweiler, Stolberg, Roetgen, Raeren, Kelmis, Plombières, Vaals, Gulpen-Wittem, Simpelveld, Heerlen kaj Kerkrado.

La Karola Premio ("Karlspreis") estas juĝata ĉiujare al persono, kiu antaŭenigis la eŭropan unuiĝon.

La Universitata Kliniko de Aachen disponas pri la plej granda malsanuleja konstruaĵo de Eŭropo.

Situo de la urbo kadre de la federacia lando Nordrejn-Vestfalio kaj de la distrikto Aachen
la katedralo de Akeno

fontano Elisenbrunnen
la Couven-muzeo pri burĝa vivkulturo de la 18-a kaj 19-a jarcentoj

## Historio

Homoj priloĝis la regionon jam en la neolitiko. Dum la bronzepoko kaj frua ferepoko ĝin priloĝis keltoj, kion pruvas tumulo en la Aĥena arbaro. La keltojn subigis dum la Gaŭla Milito Romiaj soldatoj, kiuj tie konstruis banejon en la 1-a jarcento. (Hodiaŭ la varmaj fontoj ebligas, ke la urbo estas oficiala kuracloko.) La romianoj forlasis la ejon en la 4-a jarcento.

Tomboj atestas, ke frankoj ekloĝis en la regiono ĉirkaŭ Aachen en la 7-a jarcento. La unua tekstfonto, kiu mencias la urbon, originas el 765, kiam la franka reĝo Pipino la pli juna tie pasigis kristnaskon kaj sekvan paskon. Lia filo kaj posteulo Karolo la Granda konstruigis palacan regejon ekde 789 (unu turo de ĝi daŭre staras kaj estas la plej malnova konstruaĵo en la urbo); krome preĝejeton, bazo de la hodiaŭa katedralo. Karolo la Granda, jam imperiestro, mortis kaj entombiĝis en Aachen en 814. Ankaŭ liaj posteuloj dumtempe loĝis tie, ĝis la normanoj detruis la regejon en 881.

En la jaro 936 Otto la 1-a kroniĝis germana reĝo en Aachen, kaj tiel faris liaj posteuloj dum preskaŭ 600 jaroj.

La traktato de Aachen (aŭ france *Aix-la-Chapelle*) de la 2-a de majo 1668 haltigis la militon de Devolucio inter Francio kaj Hispanio.

La Akena Kongreso okazis inter la 29.9. kaj la 21.11.1818 en Aachen. Temis pri interkonsenttrovo pri mezuroj farotaj por malhelpi demokratiaj movadoj en Eŭropo post la novordigoj de la Viena kongreso.

### 20a jarcento

La Batalo de Akeno estis grava batalo de la Okcidenta Fronto en la Dua Mondmilito, luktita inter usonaj kaj germanaj fortoj en kaj ĉirkaŭ Akeno inter la 2a kaj la 21a de oktobro 1944. La urbo estis parto de la Sigfrida Linio, nome la ĉefa defenda reto de la okcidenta landlimo de Germanio; la Aliancanoj estis esperintaj konkeri ĝin tuje kaj avanci en la industriigitan Ruhr-regionon. Kvankam plej el la civila loĝantaro de Akeno estis evakuita antaŭ la komenco de la batalo kaj tiel ne estis tro da civilaj mortoj, multo de la urbo estis detruita kaj ambaŭ flankoj suferis fortajn perdojn. La batalo finis per kapitulaco de germanoj, sed ilia obstina defendemo multe malhelpis la planojn de Aliancanoj por la avanco en Germanion.

### 21a jarcento

La *Traktato pri Franc-Germana Kunlaboro kaj Integriĝo* (germane *Vertrag über die deutsch-französische Zusammenarbeit und Integration*, france *Traité sur la coopération et l’intégration franco-allemandes*), konata kiel la **Traktato de Akeno** (germane *Vertrag von Aachen*, france *Traité d’Aix-la-Chapelle*), estas duflanka traktato inter la Federacia Respubliko Germanio kaj la Franca Respubliko, subskribita la 22-an de januaro 2019 en Akeno fare de la Federacia Kancelierino Angela Merkel kaj la Prezidanto Emmanuel Macron. Ĝi pledas por profundigo de eŭropa ankrado kaj eŭropa solidareco, proksimiĝo de la ekonomiaj, diplomatiaj kaj defendaj politikoj de la du landoj, ekologia kunlaboro, instigo al lernado de la lingvo kaj kulturo de la najbaro, kaj ankaŭ plifortigo de translima kunlaboro.

## Amaskomunikiloj

*Aachener Nachrichten* (prononco [Aĥener NAĤrihtn], mallonge AN) estas germana nacia gazeto. Ĝi fondiĝis en la urbo Akeno kaj havas sian centran redakcion tie. Gazetaj eldonoj ekde la 24-a de januaro 1945 aperas ĉiun lundon ĝis sabaton. Kune kun la parenca gazeto *Aachener Zeitung* ĝi publikiĝas en eldonejo nomata *Aachener Zeitungsverlag*.

## Trafiko

Akeno per individua motora trafiko estas la okcidenta finpunkto de la aŭtovojoj  kaj  kaj la suda finpunkto de la federacia vojo . Kompreneble ĝi ankaŭ havas viglan internacian fervojan stacidomon kun multaj konektoj aparte al Lieĝo kaj Kolonjo, kiu ankaŭ fervoje kovras la tutan areon de la transnacia Eŭregiono Mozo-Rejno de plej okcidenta Germanio, suda Nederlando kaj nordorienta Belgio. Krome la urbo estas parto interalie de la longdistanca biciklada vojo EuroVelo 3, nomata *Pilgrima vojo*, internacia eŭropa vojo nur por bicikloj kaj aliaj senmotoraj veturiloj (precipe vicradaj glitiloj), kiu longas entute 5 122 kilometrojn kaj vojas en la eŭropaj ŝtatoj Norvegio, Svedio, Danio, Germanio, Belgio, Francio kaj Hispanio.

## Partneraj urboj

* Liège (Luik, Lüttich), Belgio (1955)
* Reims, Francio (1967)
* Halifax, Britio (1979)
* Toledo, Hispanio (1985)
* Ningbo, Ĉinio (1986)
* Naumburg, Saksio-Anhalto, Germanio (1988)
* Arlington, Virginio, Usono (1993)
* Kaburbo, Sudafriko (1999)
* Kostroma, Rusio (2005)
* רֹאשׁ הָעָיִן (Roŝ Ha Ajin), Israelo (2007)
* Baltimore, Irlando (2010)
* Istanbulo-Sarıyer, Turkio (2013)

partnerigita kun la urboparto *Kornelimünster/Walheim*:
* Montebourg, Francio (1972)

## Esperanto-movado

La akenaj esperantistoj ĉiam tre proksime kunlaboris kun la Esperanto-grupo de la proksima urbo Eschweiler rekte ĉe la orienta urbolimo, kie interalie loĝis Uwe-Joachim Moritz kun sia familio kaj Claus Günkel, sed ankaŭ kun la Esperanto-grupo de la same proksima urbo Maastricht en distanco de malpli ol 20 kilometroj okcidente kaj en pli vasta senco apartenas al la trilanda regiona Esperanto-ligo *Senlime*. La iama "Esperanto-lando" Neŭtrala Moresnet ekde 1908 ĝis la eko de la unua mondmilito en 1914 komenciĝis rekte ĉe la sudokcidenta urbolimo, kaj la urbo Kerkrade, kie interalie disvolviĝis la IJK 1989 de TEJO, situas rekte ĉe la norda urbolimo. Daŭre estas gastiganto de Pasporta Servo en Akeno.

## Gefiloj de la urbo

* Apollonia Radermecher (1571-1626) ordenfondintino kaj flegistino
* Erwin Gatz (1933-2011), eklezia kaj arta historiisto kaj romkatolika pastro
* Franz Josef Radermacher (naskiĝinta 1950) matematikisto kaj profesoro pri informadiko
* Fredy Hirsch (1916–1944) germana-juda atleto, sporta instruisto kaj gvidanto de la cionisma junulara movado
* Gero P. Weishaupt (naskiĝinta 1964) katolika teologo, sacerdoto kaj kanonjuristo
* Henri Victor Regnault (1810-1878) franca kemiisto kaj fizikisto
* Kai Havertz (naskiĝinta 1999) profesia futbalisto
* Katrin Heß (naskiĝinta 1985) aktorino
* Ludwig Mies van der Rohe (1886–1969) germana arkitekto
* Ludwig von Pastor, eklezihistoriisto
* Otto Graf Lambsdorff (1926-2009) politikisto
* Richard Scheringer (1904-1986) politikisto
* Thomas Kemmerich (naskiĝinta 1965) politikisto
* Ulla Schmidt (naskiĝinta 1949) politikisto

la urbodistriktoj
## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Departemento Ruro
* Internacia Gazetara Muzeo
* Itinero Karlomagna
* Urba regiono Aachen
* Katedralo de Akeno
* Rejnlanda-Vestfalia Teknologia Altlernejo Akeno

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (germane)
* Ligo al la Esperanto-klubo de Aachen Arkivigite je 2005-02-27 per la retarkivo Wayback Machine
* retejo de la teknologia universitato de Aachen

Centra placo antaŭ la urbodomo