Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# La Kolegio de Vilhelmo kaj Maria

| La Kolegio de Vilhelmo kaj Maria
 |
| --- |
|  |
| **publika esplorada universitato publika eduka institucio en Usono**  |
| Informoj
 |
| fondodato
 | 1693
 |
| fondinto(j)
 | James Blair vd |
| speco
 | publika
 |
| Situo
 |
| Geografia situo
 | 37° 16′ 15″ N, 76° 42′ 30″ U (mapo)37.270833333333-76.708333333333 |
| lando
 | Usono
 |
| urbo
 | Williamsburg
 |
| Adreso
 | 200 Richmond Road, Williamsburg, VA, 23187-8795105 Jamestown Road |
| poŝtkodo
 | 23187-8795
 |
| Nombroj
 |
| nombro de studentoj
 | 8 484 vd (stato: 2015) |
| retejo
 | Oficiala retpaĝaro [+] |
| Listoj
 |
| membro de
 |
| * ORCID (2023–)
* Asocio de publikaj kaj land-koncesiaj universitatoj en Usono
* Universitata Asocio Oak Ridge
* Centro por Esploradaj Bibliotekoj
* Koalicio por Retigita Informo
* Usona konsilio pri eduko
* Asocio de usonaj altlernejoj kaj universitatoj
* Scienca koalicio pri eldonado kaj akademiaj rimedoj
* LIGO Scientific Collaboration (mul)
* Council on Governmental Relations (en)

vd |
| filiita al
 |
| * Universitata Asocio Oak Ridge

vd |
| filioj
 |
| * Muscarelle Museum of Art (en)

vd |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
| Partoj
 | School of Computing, Data Sciences & Physics, College of William & Mary (en)  kaj College of William & Mary School of Education (en)   vd |

 |
|

|  |
| --- |
| La Kolegio de Vilhelmo kaj Maria (Virginio)DEC |

 |
|

|  |
| --- |
| La Kolegio de Vilhelmo kaj Maria (Usono)DEC |

 |
|
La Kolegio de Vilhelmo kaj Maria
 |
|  |

La Kolegio de Vilhelmo kaj Maria, 1902
**La Kolegio de Vilhelmo kaj Maria en Virginio** (angle *The College of William & Mary in Virginia*) estas publika universitato en Williamsburg, Virginio, Usono. La universitato fondiĝis en 8-an de februaro 1693 per ĉarto de Vilhelmo la 3-a kaj Maria la 2-a de Anglio kaj, krom la Universitato Harvard, estas la plej malnova kolegio aŭ universitato en Usono.

Vilhelmo kaj Maria edukis tri usonajn prezidentojn (Thomas Jefferson, James Monroe, kaj John Tyler) kaj multajn aliajn homojn, kiuj estos gravaj dum la estiĝo de Usono, ekzemple John Marshall kaj Henry Clay. Entute, 8 300 homoj studis tie en 2012.
# Haudenosaunee

| Haudenosaunee
 |
| --- |
|  |
|  |
|  |
| **nacio sesopo**  |
| Komenco
 | sen valoro vd |
| **Fondinto*j | Great Peacemaker • Hiawatha • Jigonhsasee vd |
| **Lingvoj** |
Irokeza lingvarovd |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Mohokoj Senekoj Kajugoj oneidoj Onondaga Nation (en)  Tuscarora Nation (en)   vd |

 |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

**Haudenosaunee** (aŭ **Ho De No Sau Nee**) estas konfederacio de kvin kaj poste ses nacioj, kiuj loĝis sudoriente de la lago Ontario:

* Mohokoj
* Onondagoj
* Senekoj
* Kajugoj
* Onejdoj
* Tuskaroroj (aliĝis en 1720)

La vorto "Haudenosaunee" signifas : "popolo konstruanta longan domon", aŭ eble "longdomkonstruantuloj". La ses nacioj estas interligitaj per komuna konstitucio nomata *Gajanaŝagoŭa* aŭ «granda leĝo de la Unueco» ŝajne la plej malnova parola konstitucio ekzistanta.

Laŭ PIV2002, **irokezo** estas homo el **Haudenosaunee**, sed tio ne tre bone kongruas kun la lingvoscienca termino 'irokeza lingvaro'. La irokeza lingvaro inkluzivas ankaŭ aliajn lingvojn, ekzemple la ĉerokan. Eble la vorto **iroko** estas uzebla kun la senco de ano de nacio en Haudenosaunee.

## Vidu ankaŭ

* Jacques Cartier
* Stadacona

## Eksteraj ligiloj

* Oficialaj Haudenosaunee-hejmpaĝoj *(angle)*
* Индейский матриархат matriarkeco *(ruse)*.

## Bildaro

* Haudenosaunee en 1914 en Bufalo, Nov-Jorkio
* Mapo de la kvin Nacioj ĉ. 1650
* Mapo de la ses Nacioj ĉ. 1720
* Flago de la ses nacioj
# Sepjara milito

Bildkunmetaĵo de la milito
Pentraĵoj el la dua duono de la 18-a jarcento (dekstrume, komencante supre maldekstre): Batalo de Hochkirch, Batalo de Lago Georgo, Batalo de Prago, Batalo de Plassey .
La partoprenantoj de la Sepjara milito: - ﻿ Britio, Prusio, Portugalio kun la aliancanoj
- ﻿ Francio, Hispanio, Aŭstrio, Rusio, Svedio kun la aliancanoj

En la **Sepjara milito** (1756-1763) batalis je unu flanko Britio kaj Prusio kaj je la alia Aŭstrio, Francio, Rusio - do ĉiuj eŭropaj grandaj potencoj de la epoko. Partoprenis ankaŭ multaj pli malgrandaj ŝtatoj. La milito disvolviĝis en la Centra Eŭropo, Nordameriko (kiel Franc-Brita Indiana Milito), Hindio, Karibio kaj sur diversaj oceanoj. Oni do povas rigardi ĝin la unua mondmilito. Unio de Pollando-Litovio (nomata: Respubliko de Ambaŭ Nacioj) estis tiam neŭtrala, tamen tra tiu teritorio tramarŝis la rusa armeo (vidu la apudan mapon).

## Bataloj

La milit-operacoj de la rusia armeo tra neŭtrala teritorio de la Unio de Pollando-Litovio (nomata: Respubliko de Ambaŭ Nacioj), dum la Sepjara milito (1756–1763).
* Batalo ĉe Domašov

## Rezultoj

En la 10-a de februaro 1763, la Traktato de Parizo estis subskribita de la duko Choiseul, la markizo de Grimaldi kaj la duko de Bedford. La pactraktatoj kiuj finigis la sepjaran militon estis venko por la Reĝlando de Granda Britio kaj por la Reĝlando Prusio. Por la Reĝlando Francio la fino de la milito rezultis en la perdo de la plej granda parto de ties posedoj en Ameriko kaj Azio.

## Bildaro

* Frederiko la 2-a de Prusio (1712-1786), reĝo de Prusio 1740-1786
* la aŭstra imperiestrino Maria Teresia
* memorejo pri la Sepjara Milito en Krefeld (Nordrejn-Vestfalio)
* la franca armeo atakas Novlandon, 1762

## Vidu ankaŭ

* Mondmilito
* Traktato de Parizo (1763)

## Eksteraj ligiloj

* [1] Arkivigite je 2006-02-13 per la retarkivo Wayback Machine (mult)ampleksa retejo pri la eventoj kaj la partoprenantoj en la Sepjara Milito
* [2] Arkivigite je 2005-04-12 per la retarkivo Wayback Machine
* [3]
* [4]
# Kantono Fayette (Pensilvanio)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon kantono Fayette.
 |

|  |
| --- |
| **kantono Fayette (Pensilvanio)** |
|  |
| **Mapo** |
|  Situo en Pensilvanio
 |
|  |
|  |
| **Statistikaĵoj** |
| Fondita
 | 26-a de septembro 1783
 |
| Ŝtato
 |  Usono
 |
| Subŝtato
 |  Pensilvanio
 |
| Ĉefurbo
 | *Uniontown* |
| Areo  - Sume  - Tero  - Akvo
 |   2067 km²
 |
| Loĝantaro  - Censo en 2020:  - Loĝdenso:
 | 128 804 62 / km²
 |
|  |

La **kantono Fayette** - angle *Fayette County* - estas kantono de Usono en la subŝtato Pensilvanio. La administra centro estas la urbo *Uniontown*. La kantono estis fondita la 26-an de septembro 1783.

Laŭ la stato de la jaro 2020 en la kantono vivis 128 804 personoj sur areo de 2 067 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 62 loĝantoj/km².

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (angle)
# Embusko

| Embusko
 |
| --- |
| **milita taktiko • operaco** |
|  |

**Embusko** estas militistara taktiko, ĉe kiu la propraj trupoj kaŝas sin por surprize ataki malamikon. Oni elektas la lokon pro la sinkaŝado (same nomata embusko), ke oni povu facie rigardi la terenon, ataki la malamikon kaj - se necese- rapide retiriĝi sen minimumam perdoj.

Tiu taktiko helpas la pli malfortajn fortojn ekvilibrigi la troforton de la malamiko. La uzantojn de tiu taktiko oni nomis dum la Dua Mondmilito partizanoj aŭ poste en internaj militoj kiel geriloj.

Estas konata el la historio, ke la inkaoj ne konis la taktikon de la embusko, kio signifis por ili pluan malavantaĝon rilate al la konkistadoroj (legu *„batalo de Cajamarca“*.

## Vidu ankaŭ

* Embuska predanto
# Kolonelo

**Kolonelo** estas tiu oficiro en terarmeo kaj aerarmeo, kiu rangas inter majoro kaj generalo. En multaj armeoj estas subkolonelo aŭ leŭtenanta kolonelo, kiu rangas inter majoro kaj kolonelo.

## Listo de koloneloj

* Walter A. Gale

* Insigno de franca kolonelo
* Insigno de pola kolonelo

## Literaturo

* Keegan, John; & Wheatcroft, Andrew (1996). *Who's Who in Military History: From 1453 to the Present Day.* Londono: eldonejo *Routledge*.
# Ariergardo

**Ariergardo** estas la forto de trupoj kiuj defendas militan armeon el kontraŭaj eventualaj atakoj for de ties ofensiva direkto kaj el malantaŭe. La termino povas esti uzata ankaŭ por priskribi la fortojn kiuj protektas la liniojn de komunikado malantaŭ la armeo rilate al la cetero de la sampartiaj armeoj.

Mala posteno estas atribuita al la avangardo.

La ariergardo funkciis de diversaj manieroj kaj laŭ diversaj strategioj depende de la epokoj kaj de ties armiloj. Venkanta armeo povas esti venkita pro maltaŭga funkciado de la ariergardo.

Tiu termino povas esti uzata ankaŭ kiel metaforo por *Aro de homoj, kiu bremsas evoluon aŭ progreson.* Simile, ĝi estas uzata en kunteksto de sportoj (ekzemple futbalo), ĉefe kiam ties funkciado similas al la movo de armeoj en batalo.

## Referencoj
# Ĉef-komandanto

**Ĉef-komandanto** (ankaŭ **Ĉefa Militestro** kaj **Suprema komandanto**) estas la persono kiu plenumas la supremajn komandon kaj kontrolon super armitaj fortoj aŭ specifa armea branĉo. Kiel teknika termino, ĝi referencas al militistaj kompetentecoj kiuj estas posedataj de la plenuma estro de lando (respektive ŝtato), nome ŝtatestro aŭ registarestro.

Tio inkludas ŝtatestrojn kiuj:

* Estas plenumaj estroj kun politika mandato entrepreni diskrecie decid-faradon, inklude komandon de armitaj fortoj.
* Ĉefe ceremoniaj ŝtatestroj (konstituciaj monarkoj, vicreĝoj kaj prezidentoj en parlamentaj respublikoj) kun restintaj esencaj rezervaj povoj super armitaj fortoj, agantaj dum normalaj cirkonstancoj laŭ konstitucia konsilo de registarestroj kun politika mandato entrepreni diskrecie decid-faradon.
# Alexandria (Virginio)

| Alexandria
 |
| --- |
|  |
| urbo (1779–) sendependa urbo   vd |
|  |
| Flago
 |
| Administrado
 |
|

| [Montri]  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Dundee (1993–) Caen (1991–) Gjumri (1988–) Helsingborg   vd |

 |
|

| [Montri]  Poŝtkodoj |
| --- |
|  | 20598 • 22301 • 22302 • 22303 • 22304 • 22305 • 22306 • 22307 • 22308 • 22309 • 22310 • 22311 • 22312 • 22313 • 22314 • 22315 • 22320 • 22331 • 22332 • 22333 • 22334 • 22350 vd |

 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| **Urbestro** | Alyia Gaskins
 |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 159 467  (2020) [+] |
| **Loĝdenso** | 3 976 loĝ./km² |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 38° 48′ N, 77° 3′ U (mapo)38.804722222222-77.047222222222 [+] |
| **Alto** | 12 m [+] |
| **Areo** | 40,104859 km² ( 401 0.4 859 ha) [+] |
| **Horzono** | orienta horzono de Nordameriko [+] |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Alexandria (Virginio)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |
| Situo de Alexandria |

 |
|

|  |
| --- |
| Alexandria (Vaŝingtona metropola areo)DEC |
| Situo de Alexandria en la Vaŝingtona metropola areo |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Alexandria, Virginia [+] |
|  |

**Alexandria** (Aleksandrio) estas sendependa urbo nord-oriente en la usona subŝtato Virginio. Ĝi situas sur la okcidenta bordo de rivero Potomako, ĉirkaŭ 10 km sud-okcidente de la centro de Vaŝingtono, aliflanke de la rivero.

Laŭ la stato de 2020 en la urbo Alexandria (Virginio) vivis 159 467 loĝantoj sur areo de 40,1 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 3 976 loĝantoj/km². La municipo havas komunan limon kun kantono Arlington, Vaŝingtono, kantono Fairfax kaj Kantono Princo Georgo.

Alexandria multflanke profitas de la proksimeco de Vaŝingtono, la usona ĉefurbo. La Usona Departmento de Defendo estas la plej granda dunganto de la urbo, ĉar la Pentagono situas norde de ĝi. Multaj firmaoj laboras precipe por la registaro. La nacia aŭtovojo 295 kaj la metroo de Vaŝingtono ligas la du urbojn. La enlanda flughaveno de Vaŝingtono distancas nur ĉirkaŭ 5 km de la centro de Alexandria.

La historia centro de Alexandria, angle nomata *The Old Town* (la malnova urbo), parte devenas el la kolonia epoko kaj estas allogaĵo por multaj turistoj.

## Famuloj

En Alexandria mortis hungara inĝeniero Károly Pulváry.

## Ĝemelaj urboj

Alexandria havas kvar ĝemelajn urbojn:

* Gyumri en Armenio
* Helsingborg en Svedio
* Dundee en Skotlando (Britio)
* Caen en Francio

La ĝemeliĝo kun Gyumri okazis en 1988 post tertremo tiea, por montri kaj praktiki solidarecon. (Pretere, Gyumri iam portis la nomon *Aleksandropol*, do eble oni sentis ian parencecon.) Kun Caen Alexandria ĝemeliĝis en 1991.
# Doto

**Doto** estas donaco okaze de edziĝo, kiun la edzino donas al sia nova edzo, aŭ la edzo donas al sia edzino.

En pluraj kulturoj bieninterŝanĝo kutimas okaze de edziĝo. Temas plejofte pri bienoj (sed povas esti alia afero, ekz. motorciklo), kiun la familio de la estonta edzino donas al la estonta edzo. Sed ankaŭ eblas, ke la estonta edzo havigas bienojn aŭ monon al sia edzino aŭ al la familio de tiu ĉi, ofte por kompensi la koston de ŝia edukado.

En Eŭropo, dotoj unue aperis en la romia imperio kaj en la romia juro.

En Nepalo kaj Barato estas kutimo ke la familio de la edzino donas eĉ tre grandan doton (kvankam estas leĝoj kontraŭ postuli doton). Okazas ankoraŭ (jaro 2008) fojfoje ke, se la doto ne estas sufiĉe granda, ke la edzino estas mistraktita, foje eĉ torturita, de sia nova familio.

## Proverboj

Ekzistas pluraj proverboj pri doto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Doto koron ne varmigas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Bela vizaĝo estas duono da doto.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Granda doto kaj oro, sed mankas la koro.* **”** |

 |

## Referencoj
# Kanawha (rivero)

| Kanawha (rivero)
 |
| --- |
|  |
| **rivero** |
| Bazaj informoj
 |
| **Longeco** | 156 km |
| Fluo
 |
| Geografio
 |
| **Landoj** | Usono
 |
| **Regionoj** | Okcidenta Virginio
 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap
 |
|  |

La rivero Kanawha [KaNAŬa] estas grava rivero en Usono. Ĝi estas rivero de 156 km longa tra Okcidenta Virginio. Ĝi estas alfluanto de la rivero Ohio kaj formas la plej grandan akvobasenon interne de Okcidenta Virginio. Historie formiĝis ĉirkaŭ ĝi la plej grava industria areo de la ŝtato.

## Eksteraj ligiloj

*  (Angla
# Ŝuldo

| Ŝuldo
 |
| --- |
|  |
| **jura koncepto**  |
| **obligacio** |
|  |

**Ŝuldo** estas aĵo, kiun debitoro (prunteprenanto, ŝuldanto) devas redoni al kreditoro (pruntedonanto, ŝuldato). Ŝuldo povas esti mono aŭ varo - esence io ajn valorhava.

## Specioj de ŝuldo

Ekzistas diversaj specioj de ŝuldo (ekz. hipoteko, ŝuldatesto, obligacio). Kutima aĵo estas prunti grandan sumon de mono (por ekz. por aĉeti domon aŭ aŭton) kaj iom post iom amortizi ŝuldon (redoni ĝin al kreditoro) kaj kune pagi interezon. Ŝuldo povas pligrandiĝi, se debitoro ne amortizas ĝin.

## Senriskaj ŝuldoj

Prunto al stabilaj financaj institucioj (ekz. grandegaj entreprenoj aŭ ŝtato) estas ofte nomata kiel senriska, ĉar la risko ke la ŝuldo ne estos redonata estas tiom malgranda, ke eblas trakti ĝin kiel nula.

## Nuligo de ŝuldo

Se debitoro bankrotas, tre ofte ŝuldo estas nuligita (okaze, ke debitoro jam ne havas iujn posedaĵon kaj ne povas pagi liajn ŝuldojn).

## Efektoj de ŝuldo

Por entreprenoj kaj mastrumaĵoj ŝuldo signifas ebleco fari ion (aĉeti, investi, ...), kion ili ne povas fari sen mono.

## Argumentoj kontraŭ ŝuldo

Ekzistaj multnombraj argumentoj kontraŭ ŝuldoj sur persona, familia, socia kaj ŝtata nivelo. Ekonomika kritiko konverĝas al edukado de malegaleco.
Religia kritiko konverĝas al etikaj aĵoj rilataj al ŝuldo.

## Proverbo

Ekzistas pluraj (25) proverboj pri ŝuldo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Bedaŭro kaj ĉagreno ŝuldon ne kovras.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Eminenta ŝuldanto, malbona paganto.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Larmoj ŝuldon ne pagas.* **”** |

 |

## Vidu ankaŭ

* Obligacio
* Avalo
* Debeto

## Referencoj
# Elito

**Elito** estas minoritata grupo ene de socio kiu havas *statuson* superan al tiuj de la resto de membroj de la socio.

Ene de sama socio povas ekzisti malsamaj elitoj, depende de la apartaj interesoj de ĉiuj el ili. La ekzisto de ĉi tiuj elitoj en pluralo rilatiĝas kun la kreskanta diferencigo de la socio. Laŭ malsamaj sociaj kampoj iĝas pli aŭtonomaj (arto, ekonomio, scienco, politiko, ktp.), ili konvertiĝas en sektoraj elitoj kiuj protektas siajn proprajn vidpunktojn. De ĉi tiu vidpunkto, unu el la centraj problemoj de la modernaj socioj estas la integriĝo horizontala, tio estas, la bontenado de rilatoj modere harmoniaj inter malsamaj sektoraj elitoj. Aliflanke, ili ankaŭ prezentas la defion de la vertikala integriĝo, ĉi tio estas, la starigo de flua kontakto kun la komuna loĝantaro.

En la historio de la socia penso ĉi tiu temo estis studita de la antikva tempo, el konceptoj saĝo kaj virto. Tamen, estas je la finoj de la 18a jarcento kaj komencoj de la 19a jarcento kiam la nocio de elito ekludas gravan rolon. La apero de la termino "elito" en la franco estas intime rilatigita kun la idealoj respublikaj, dum la koncepto simbolas la peton ke kiuj praktikas la povon devas esti elektitaj "pro ties virtoj kaj ties valoroj" kaj ne pro ties familia origino.

Elitismo estas la kredo aŭ nocio ke individuoj kiuj formas eliton — nome elektita grupo de personoj perceptitaj kiel havantaj esencan kvaliton, altan intelekton, riĉon, specialajn kapablojn, aŭ spertojn — estas pli pretaj konstrui socion kiel tuto, kaj tial ili meritas influon aŭ aŭtoritato pli grandan ol tiu de aliuloj.

En analizaj terminoj, la patroj de la Teorio de elitoj estas Gaetano Mosca kaj Vilfredo Pareto, kvankam iuj ankaŭ konsideras la bazan gravecon de Robert Michels, ĉefe pro ilia leĝo pri la kreskanta oligarkio de la politikaj partioj aparte kaj de sociaj organizoj ĝenerale. Alia aŭtoro kun granda graveco estas Wright Mills, ĉar li kreis la esprimon "potenca elito". Ĉi tiu koncepto rilatas al la kerno de potenco, kiu okazas en Usono inter la ekonomiaj, politikaj kaj militaj elitoj.

## Vidu ankaŭ

* Elitismo
* Mandareno (Ĉinia Imperio)
* Samurajo (feŭda Japanio)
* Bramano (Malnova Barato)
* Mondumo
* Plutokratio
* Snobo
# Bilardo

| Bilardo
 |
| --- |
|  |
|  |
|   |
| **sport with racquet/stick/club** |
| **sporto • tablosporto** |
| Fakoj
 |
|  |
| Kulminaj konkursoj
 |
| Internacia federacio
 |
| Rilataj paĝoj
 |
| Kategorio:Bilardo
 |
|  |

Ludo en Francio en 19-a jc., kun du blankaj kaj unu ruĝaj globoj.
**Bilardo** estas nomo de diversaj ludoj, kiujn oni ludas per difinita nombro de (pli frue eburaj) globoj sur kvadrata tablo, tegita per verda drapo kaj remburita rando. Oni frapas la globojn per longa bastono.

Oni ludas la *francan bilardon* (karambolon) per tri globoj sur bilarda tablo, kiu ne havas truojn. Ĉiuj aliaj versioj estas ludataj sur sestrua tabulo, kie la truoj situas en la anguloj kaj po unu meze de la pli longaj flankoj. Al tiu tipo apartenas la angla bilardo kun tri globoj, la snukero (angle *snooker*) kun 21 koloraj kaj unu blanka globoj, la poŝbilardo (*pool*) kun maksimume 15 celgloboj kaj unu blanka globo.

Ĉiu ludo havas multajn versiojn, precipe ĉe la franca bilardo kaj la poŝbilardo.

Oni scias nenion pri vera origino de la ludo, la plej fruaj eŭropaj mencioj venas el la 15-a jarcento. Ĝi verŝajne evoluis el iu ludo, en kiu oni devis puŝi per globo ion.

## La ludhelpiloj

La tablo estas granda, ortangula kaj ĝia longo estas duoblo de la larĝo. Ĝi estis pli frue en Anglio el mahagono. Ĝia tabula parto estas pretigita el polurita ardezo, kiun oni kovras per drapo. La tablan tabulon kadras oblikva bordero (nomata *mandinero*), pretigita el malmoligita kaŭĉuko aŭ sintezita gumo.

La puŝbastono (bilardbastono) estas produktita el polurita ligno aŭ plasto, kies pinto mallarĝiĝas kaj pintiĝas. Ĝi longas je 100–150 cm kaj ĝian pinton ornamas ringforma fortigo el plasto, kupro, fibro, aŭ eburo kaj puŝbastona pinto el ledo, algluita al la ringo. La ludistoj uzas kuboforman bilardan kreton por kretizi la puŝbastonan pinton, kio helpas la puŝon ne rekte en mezo de la globo. Tiam la globo rotacias, rapidturniĝas.

La bilardaj globoj estis produktitaj pli frue el ligno, kupro, eburo aŭ belga argilo, hodiaŭ el plasto (fenolrezino). Ili havas la diametron de 5,2 cm ĝis 6,05 cm. Oni uzas pli grandajn globojn en la karambolo.

## Organizoj

* Billiards and Snooker Control Council (ĝis 1992, por la snukero kaj angla bilardo)
* World Professional Billiards and Snooker Association (ekde 1992)
* International Billiards and Snooker Federation (por amatoroj)
* World Pool Association (por amatoroj)
* Billiard Congress of America (ekde 1948)
* European Pocket Billiard Federation
* Professional Billiards tour Association.
* Union Mondiale de Billiard
* World Confederation of Billiard Sports
# George Mason

| **George Mason** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 11-an de decembro 1725 (1725-12-11) en kantono Fairfax
 |
| **Morto** | 7-an de oktobro 1792 (1792-10-07) (66-jaraĝa) en kantono Fairfax
 |
| **Tombo** | Virginio   vd |
| **Religio** | Anglikanismo vd |
| **Etno** | angla usonano vd |
| **Lingvoj** | angla vd |
| **Ŝtataneco** | Usono   vd |
|  |
| **Memorigilo**  |
| Familio
 |
| **Patro** | George Mason III  vd |
| **Patrino** | Ann Stephens Thomson (en)   vd |
| **Gefratoj** | Mary Thomson Mason (mul)  kaj Thomson Mason (en)   vd |
| **Edz(in)o** | Ann Eilbeck (en)    vd |
| **Infanoj** | Thomson Mason (en) , George Mason V (en) , John Mason (en) , William Mason (en) , Thomas Mason (en) , Sarah Eilbeck McCarty (en)   vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | advokato  politikisto  plantisto   vd |
| **Aktiva en** | Virginio vd |
|

| [Montri]  Postenoj |
| --- |
| Postenoj
 | Delegate to the United States Constitutional Convention (en)  (1787–1787) member of the Virginia House of Delegates (en)    vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**George MASON** (menciita ankaŭ kiel George Mason IV; 30a de novembro, jul.kal./ 11a de decembro 1725, greg.kal.-7a de oktobro 1792) estis politikisto kaj terposedanto de Virginio, kiu estis delegito al la Konstitucia Kongreso de 1787 kaj unu de tri reprezentantoj kiuj malakceptis subskribi la Federacian Konstitucion. Liaj verkoj havis grandan influon super la pensaro kaj la politikaj okazaĵoj rilataj kun la fondado de Usono, kiel esencaj sekcioj de la rezolucioj de Fairfax de 1774, la Deklaracio de Virginio de 1776 kaj liaj Objektoj al tiu Konstitucio de Registaro (*Objections to this Constitution of Government*, 1787). La Deklaracio de Rajtoj de Virginio — kies ĉefa aŭtoro li estis — utilis kiel bazo por la Leĝo de Rajtoj de Usono, de kiu li estas konsiderata patro.

En 1776 li preparis la unuan skizon de la Deklaracio de Rajtoj kaj liaj vortoj restis grandparte en la teksto aprobita de la Revolucia Kongreso de Virginio. Same, li redaktis konstitucion por tiu ŝtato. Thomas Jefferson kaj aliaj klopodis trudi siajn ideojn en la Kongreson, sed ili trafis, ke Mason ricevis pli grandan apogon. Dum la milito, Mason partoprenis en la malsupra ĉambro de la Ĝenerala Asembleo de Virginio — nome la Ĉambro de Delegitoj —, sed okazigante la koleron de George Washington kaj de aliaj, li malakceptis servi en la Kontinenta Kongreso en Filadelfio kun la ekskuzo ke li havis familiajn kaj san-problemojn.