# Sono

| Sono
 |
| --- |
|  |
| **sona ondo • longituda ondo** |
|  |

*La krio* de Edvard Munch (1893), kiu inspiris la 20a-jarcentajn ekspresionistojn. Tiu pentraĵo klopodas montri la sensacion pri elsendata aŭ perceptata sono.
Bastamburo produktas sonon per la vibrado de membrano tensiita sur resoniga skatolo.
**Sono** estas aŭdebla aervibrado eligita de homoj, bestoj, objektoj ktp. En fiziko sono estas ajna fenomeno kiu implicas la disvastigon de mekanikaj ondoj (ĉu aŭdeblaj aŭ ne aŭdeblaj), ĝenerale tra fluo (aŭ tra alia elasta medio) kiu estas generanta la vibran movon de korpo. La sono aŭdebla de homo konsistas el sonaj kaj akustikaj ondoj produktitaj kiam la osciloj de la aerpremo estas konvertitaj en mekanikaj ondoj en la homa aŭdorgano kaj perceptitaj de la cerbo. La disvastigo de la sono estas simila en fluaĵoj, kie la sono havas la formon de premfluktuoj. En la solidaj korpoj la disvastigo de la sono implicas variadon de la tensia stato de la medio.

## Fizika priskribo

Fizike sono estas ondo. En gasoj (aero) kaj likvoj ĝi estas ĉiam longituda ondo. En solidaj korpoj ekzistas transversa kaj longituda ondo.

Sonaj ondoj transportas informojn kaj energion. Ili moviĝas per karakteriza rapido t.n. sonrapido *c*. Tiu estas 343 m/s en aero ĉe temperaturo de 20 °C kaj 1407 m/s en akvo ĉe 0 °C.

Plia karakterizo de la sono estas la amplitudo (ofte mezurita per decibeloj): Sonoj super 120 decibeloj estas netolerebla por homoj. Tiaj aferoj estas ekzamenataj far la scienco akustiko.

Skema prezento de efiko de sona ondo al sur orelo ĝis nerva impulso
* sonpremo *p* en N/m² = Pa (paskalo)
* sonrapido *v* en m/s
* frekvenco *f* en Hz
* infrasono < 16 Hz estas por homo neaŭdebla, tro malaltaj
* inter 16 Hz ĝis 20 kHz la sonoj aŭdeblaj por homo
* ultrasono de 20 kHz ĝis 10 GHz neaŭdebla por homo, ĉar ili estas tro altaj
* hipersono > 10 GHz

La homo aŭdas sonojn kun diversaj frekvencoj kiel sonojn de diversaj altecoj: sonoj kun pli alta frekvenco estas muzike pli altaj. Pri tio vidu skalo muzika.

* blanka bruo estas ĉiuj aŭdeblaj frekvencoj kun egalaj energioj (vidu ankaŭ: rozklora, griza, kaj bruna bruo.

Aliaj ekzamenoj uzas la aŭdeblaj sonaj limoj inter 20 Hz kaj 20 kHz, do la infrasonoj estas sub 20 Hz anstataŭ 16 Hz.

Sono, malsame la lumo, estas materia ondo. Ĉar la sono ligitas al materia medio, ĝi ne ekzistas en vakuo.

### Rapido de sono

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Rapido de sono.
Sono estas vibro tiu trairas elastan medion kiel ondo. La rapido de sono priskribas kioman distancon tia ondo iras dum certa tempo. En seka aero ĉe marnivelo kun temperaturo de 21 °C, la rapido de sono estas 344 m/s. La rapido de sono estas variablo dependa de kaj la ecoj de la substanco tra kiu ĝi iras, kaj temperaturo. Ekzemple, la rapido de sono ĉe la pinto de monto dum vintro estus proksime 330 m/s anstataŭ 360 m/s en varmega dezerto. Kvankam la termino estas plej ofte uzata temante tra aero, la rapido de sono povas esti mezurita en preskaŭ ia ajn substanco. La rapido de sono en likvaĵoj kaj ne-truoplenaj solidoj estas pli alta ol en aero (ĉ. 1 500 m/s en akvo).

Aviadilo de la Usona Ŝiparmeo F/A-18 alproksimiĝanta al la sonrapido. La blanka haloo estas formita per kondensitaj akvogutoj ŝajne rezultintaj el falo en aerpremo ĉirkaŭ la aviadilo (efiko Prandtl–Glauert).
Ĝenerale la rapido de sono *c* estas jena:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
do

*Ks* estas la koeficiento de rigideco, t.e. izotropa prema modulo de la media substanco;
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 estas la denso.
Tial la rapido de sono plialtiĝas kun la firmeco de la substanco, kaj malplialtiĝas kun la denseco. Por ĝeneralaj ekvacioj pri stato, se klasika mekaniko estas uzata, la rapido de sono WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 estas jeno:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
se diferencialigado okazas pri neŝanĝo de varmo (dum konstanta entropio).

Tiuj fizikaj trajtoj kaj la rapideco de sono ŝanĝiĝas kun la mediaj kondiĉoj. Ekzemple, la rapido de sono en gasoj dependas de temperaturo. En aero je 20 °C (68 °F) sur marnivelo, la sonrapideco estas ĉirkaŭ 343 m/s (1,230 km/h; 767 mph) uzante la formulon v[m/s] = 331 + 0.6T[°C]. La rapideco de sono ankaŭ estas iomete sentema, estante submetita al duaorda neharmonia efiko, al la sona amplitudo, kio signifas ke ekzistas ne-liniaj disvastigaj efikoj, kiel ekzemple la produktado de harmonoj kaj miksitaj tonoj ne ĉeestantaj en la origina sono. Se relativismaj efikoj estas gravaj, la rapido de sono estas kalkulita pere de la relativismaj Euler-ekvacioj.

En nesalakvo la sonrapideco estas ĉirkaŭ 1 482 m/s (5 335 km/h; 3 315 mph). En ŝtalo, la sonorapideco estas proksimume 5 960 m/s (21 460 km/h; 13 330 mph). Sono moviĝas plej rapide en solida atomhidrogeno je proksimume 36 000 m/s (129 600 km/h; 80 530 mph).

### Sonprema nivelo

*Sonpremo* estas la diferenco, en difinita medio, inter averaĝa loka premo kaj la premo en la sonondo. Kvadrato de tiu diferenco (t.e., kvadrato de la devio de la ekvilibra premo) estas kutime averaĝita laŭ tempo kaj/aŭ spaco, kaj kvadrata radiko de tiu mezumo disponigas radikan mezkvadratan valoron (RMV). Ekzemple, 1 Pa RMV sonpremo (94 dBSPL) en atmosfera aero implicas ke la fakta premo en la sonondo oscilas inter (1 atm WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 Pa) kaj (1 atm WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 Pa), tio estas inter 123 626 kaj 312 361 Pa. Ĉar la orelo povas detekti sonojn kun larĝa gamo de amplitudoj, sonpremo ofte estas mezurita kiel nivelo sur logaritma decibela skalo. La *sonprema nivelo* (SPN) aŭ *L*p estas difinita kiel

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
kie *p* estas la radik-kvadrata sonpremo kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 estas referenca sonpremo. Ofte uzataj referencaj sonpremoj, difinitaj en la norma ANSI S1.1-1994, estas 20 μPa en aero kaj 1 μPa en akvo. Sen precizigita referenca sonpremo, valoro esprimita en decibeloj ne povas reprezenti sonpreman nivelon.
Ĉar la homa orelo ne havas ebenan spektran respondon, sonpremoj ofte estas frekvencoj pezbalancitaj tiel ke la mezurita nivelo egalas perceptitajn nivelojn pli proksime. La Internacia Elektroteknika Komisiono (IEK) difinis plurajn pezoskemojn. A-pezpezaj provoj egali la respondon de la homa orelo al bruo kaj A-pezbalancitaj sonpremniveloj estas etikeditaj dBA. C-ponderado estas uzata por mezuri pintonivelojn.

## Percepto

Klara uzo de la esprimo *sono* de sia uzo en fiziko estas tiu en fiziologio kaj psikologio, kie la esprimo rilatas al la temo de *percepto* de la cerbo. La kampo de psikoakustiko estas dediĉita al tiaj studoj. La vortaro de Webster difinis sonon kiel: "1. La sento de aŭdado, tio, kion oni aŭdas; specif.: a. Psikofiziko. Sento pro stimulado de la aŭdaj nervoj kaj aŭdaj centroj de la cerbo, kutime per vibroj transdonitaj en materiala medio, kutime aero, tuŝanta la aŭd-organon. b. Fiziko. Tia vibra sento kiu okazigas sensacion. Sono disvastiĝas per progresemaj longitudaj vibraj perturboj (sonondoj)." Tio signifas ke la ĝusta respondo al la demando: "se arbo falas en arbaro kaj neniu estas ĉirkaŭe por aŭdi ĝin, ĉu ĝi faras sonon?" estas "jes", kaj "ne", depende ĉu ĝi estas respondita uzante la fizikan, aŭ la psikofizikan difinon, respektive.

La fizika ricevo de sono en iu ajn aŭda organismo estas limigita al gamo da frekvencoj. Homoj normale aŭdas sonfrekvencojn inter proksimume 20 Hz kaj 20 000 Hz (20 kHz). La supra limo malpliiĝas kun aĝo. Foje sono rilatas al nur tiuj vibroj kun frekvencoj kiuj estas ene de la aŭdintervalo por homoj aŭ foje rilatas al iu besto. Aliaj specioj havas malsamajn gamojn de aŭdado. Ekzemple, hundoj povas percepti vibradojn pli altajn ol 20 kHz.

Kiel signalo perceptita de unu el la plej gravaj sensoj, sono estas uzata de multaj specioj por detektado de danĝero, movado, predado kaj komunikado. La tera atmosfero, akvo, kaj preskaŭ ajna fizika fenomeno, kiel fajro, pluvo, vento, ondo aŭ tertremo, produktas (kaj estas karakterizitaj per) ĝiaj unikaj sonoj. Ankaŭ multaj specioj, kiel ranoj, birdoj, maraj kaj surteraj mamuloj, evoluigis specialajn organojn por produkti sonon. En kelkaj specioj, tiuj produktas kanton kaj paroladon. Krome, homoj evoluigis kulturon kaj teknologion (kiel ekzemple muziko, telefono kaj radio) kiuj permesas al ili generi, registri, elsendi kaj dissendi sonon.

Bruo estas termino ofte uzata por rilati al nedezirata sono. En scienco kaj inĝenieriado, bruo estas nedezirinda komponento kiu malklarigas deziratan signalon. Tamen, en sonpercepto ĝi ofte povas esti uzita por identigi la fonton de sono kaj estas grava komponento de timbra percepto (vidu malsupre).

Sonpejzaĝo estas la komponento de la akustika medio kiu povas esti perceptita fare de homoj. La akustika medio estas la kombinaĵo de ĉiuj sonoj (ĉu aŭdeblaj al homoj aŭ ne) ene de antaŭfiksita areo kiel modifite per la medio kaj komprenita fare de homoj, en kunteksto de la ĉirkaŭa medio.

Ekzistas, historie, ses eksperimente apartigeblaj manieroj en kiuj sonondoj estas analizitaj. Ili estas: tonalto, daŭro, laŭteco, tembro, sona teksturo kaj spaca loko. Kelkaj el tiuj esprimoj havas normigitan difinon (ekzemple en la ANSI Akustika Terminologio ANSI/ASA S1.1-2013). Pli lastatempaj aliroj ankaŭ konsideris tempan kovron kaj tempan fajnan strukturon kiel percepte trafajn analizojn.

### Tonalto

Tonalta percepto. Dum la aŭskultado, ĉiu sono estas analizita por ripeta padrono (oranĝaj sagoj) kaj la rezultoj plusenditaj al la aŭda kortekso kiel ununura tonalto de certa alteco (oktavo) kaj ĥromo (notonomo).
Tonalto estas perceptita kiel kiom "malalta" aŭ "alta" sono estas kaj reprezentas la ciklan, ripetecan naturon de la vibradoj kiuj konsistigas sonon. Por simplaj sonoj, tonalto rilatas al la frekvenco de la plej malrapida vibrado en la sono (nomita la fundamenta harmoniko). En la kazo de kompleksaj sonoj, percepto de tonalto povas varii. Foje individuoj identigas malsamajn tonaltojn por la sama sono, surbaze de sia persona sperto de specialaj sonmodeloj. Elektado de speciala tonalto estas determinita per antaŭkonscia ekzameno de vibroj, inkluzive de iliaj frekvencoj kaj la ekvilibro inter ili. Specifa atento estas donita al rekonado de eblaj harmonoj. Ĉiu sono estas metita sur tonaltan kontinuumon de malalta ĝis alta.

Ekzemple: blanka bruo (hazarda bruo disvastiĝas egale tra ĉiuj frekvencoj) sonas pli alte en tono ol rozkolora bruo (hazarda bruo disvastiĝas egale tra oktavoj), ĉar blanka bruo havas pli altfrekvencan enhavon.

### Tondaŭro

Daŭropercepto. Kiam nova sono estas rimarkita (verdaj sagoj), son-komenca mesaĝo estas sendita al la aŭda kortekso. Kiam la ripeta ŝablono estas maltrafita, sonaj finmesaĝoj estas senditaj.
Tondaŭro estas perceptita kiel kiom "longa" aŭ "mallonga" sono estas kaj rilatas al komencaj kaj kompensaj signaloj kreitaj per nervaj respondoj al sonoj. La daŭro de sono kutime daŭras de la tempo kiam la sono unue estas rimarkita ĝis la sono estas identigita kiel ŝanĝiĝis aŭ ĉesis. Foje tio ne rekte rilatas al la fizika daŭro de sono. Ekzemple; en brua medio, interspacitaj sonoj (sonoj kiuj ĉesas kaj komenciĝas) povas soni kvazaŭ ili estas kontinuaj ĉar la finaj mesaĝoj estas perditaj pro interrompoj de bruoj en la sama ĝenerala bendolarĝo. Tio povas esti de granda utilo en komprenado de distorditaj mesaĝoj kiel ekzemple radiosignaloj kiuj suferas pro interfero, ĉar (pro tiu efiko) la mesaĝo estas aŭdita kvazaŭ ĝi estus kontinua.

### Laŭteco

Laŭtec-informoj estas sumigitaj dum periodo de proksimume 200 ms antaŭ esti senditaj al la aŭda kortekso. Pli laŭtaj signaloj kreas pli grandan "puŝon" sur la Basilar-membrano kaj tiel stimulas pli da nervoj, kreante pli fortan laŭtsignalon. Ankaŭ pli kompleksa signalo kreas pli da nervaj pafoj kaj tiel sonas pli laŭte (je la sama ondo-amplitudo) ol pli simpla sono, kiel sinusondo.
Laŭteco estas perceptita kiel kiom "laŭta" aŭ "mallaŭta" sono estas kaj rilatas al la totala nombro da aŭdaj nervaj stimuloj dum mallongaj ciklaj tempoperiodoj, plej verŝajne dum la daŭro de teta-ondaj cikloj. Tio signifas ke ĉe mallongaj tempodaŭroj, mallongega sono povas soni pli milde ol pli longa sono kvankam ili estas prezentitaj sur la sama intensecnivelo. Pasinte ĉirkaŭ 200 ms, tio ne plu okazas kaj la daŭro de la sono ne plu influas la ŝajnan laŭtecon de la sono.

### Tembro

Tembra percepto, montrante kiel sono ŝanĝiĝas laŭlonge de la tempo. Malgraŭ simila ondoformo, diferencoj dum tempo estas evidentaj.
Tembro estas perceptita kiel la kvalito de malsamaj sonoj (ekz. la bruego de falinta roko, la kirlobruo de borilo, la tono de muzikilo aŭ la kvalito de voĉo) kaj reprezentas la antaŭkonscian atribuon de sona identeco al sono (ekz. "ĝi estas hobojo!"). Ĉi tiu identeco baziĝas sur informoj akiritaj de frekvencaj transiroj, brueco, malfirmeco, perceptita tonalto kaj la disvastiĝo kaj intenseco de supratonoj en la sono dum plilongigita tempokadro. La maniero kiel sono ŝanĝiĝas laŭlonge de la tempo disponigas la plej multajn el la informoj por tembridentigo. Eĉ se malgranda sekcio de la ondoformo de ĉiu instrumento aspektas tre simila, diferencoj en ŝanĝoj dum tempo inter la klarneto kaj la piano estas evidentaj en kaj laŭtvoĉeco kaj harmonia enhavo. Malpli rimarkindaj estas la diversaj bruoj aŭditaj, kiel aeraj sibladoj por la klarneto kaj martelfrapoj por la piano.

### Tonmetado

**Tonmetado** aŭ **sonteksturo** estas koncepto, kiu rilatas al la nombro da sonfontoj kaj la interagado inter ili. La vorto *teksturo*, en ĉi tiu kunteksto, rilatas al la kogna apartigo de aŭdaj objektoj. En muziko, teksturo ofte estas referita kiel la diferenco inter unisono, polifonio kaj homofonio, sed ĝi ankaŭ povas rilati (ekzemple) al okupata kafejo; sono kiu povus esti referita kiel *kakofonio*.

### Spaca loko

**Spaca loko** reprezentas la kognan allokigon de sono en media kunteksto; kiel la lokigo de sono kaj la horizontala kaj vertikala ebenoj, la distanco de la sonfonto kaj la karakterizaĵoj de la sona medio. En dika teksturo, estas eble identigi multoblajn sonfontojn uzante kombinaĵon de spaca loko kaj tembridentigo.

## Sonkvalito

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Sonkvalito.
Mikrofonkovriloj estas foje uzataj por plibonigi la sonkvaliton malpliiganta bruon el la vento.
**Sonkvalito** estas tipe takso de la precizeco, ĝueblo, aŭ kompreneblo de aŭdio-efekto de elektronika aparato. Kvalito povas esti mezurita objektive, kiel ekzemple kiam iloj kutimas mezuri la precizecon laŭ kiu la aparato reproduktas originan sonon; aŭ ĝi povas esti mezurita subjektive, kiel ekzemple kiam homaj aŭskultantoj respondas al la sono aŭ mezuras ĝian perceptitan similecon al alia sono.

La sonkvalito de reproduktaĵo aŭ registrado dependas de kelkaj faktoroj, inkluzive de la ekipaĵo uzita por fari ĝin, pretigo kaj majstrado farita al la registraĵo, la ekipaĵo uzita por reprodukti ĝin, same kiel de la aŭskultanta medio uzita por reprodukti ĝin. En kelkaj okazoj, pretigo kiel ekzemple egaligo, dinamika intervalkunpremado aŭ sterea pretigo povas esti aplikita al registraĵo por krei aŭdion kiu estas signife diferenca de la originalo sed povas esti perceptita kiel pli plaĉa al aŭskultanto. En aliaj okazoj, la celo povas devi reprodukti aŭdion tiel proksime kiel eble al la originalo.

## En lingvo

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Sonoranto.
Trapezo de la vokaloj (skemo).
En fonetiko kaj fonologio, sonoranto estas parola sono kiu estas produktata sen turbula aerfluo en la parola fluejo. Esence tio signifas ke sono estas sonoranto, se ĝi produkteblas daŭre je la sama tonalto. Ekzemple, vokaloj estas sonorantoj, kiel ankaŭ estas konsonantoj kiaj /m/ kaj /l/. Aliaj konsonantoj, kiaj /d/ aŭ /k/, ne produkteblas daŭre je la sama tonalto, kaj do estas ne-sonorantoj. Aldone al vokaloj, fonetikaj kategorioj de sonoj konsiderataj kiel sonorantoj inkluzivas alproksimantojn, nazalojn, frapetojn, kaj trilojn. En la hierarĥio de sonoreco, ĉiuj sonoj pli altaj ol frikativoj estas sonorantoj.

Sonorantoj estas tiuj artikulacioj en kiuj estas nur parta fermo aŭ nebarita buŝa aŭ naza eskapo de aero; tiaj artikulacioj, tipe voĉaj, kaj ofte senfrotaj, sen brukomponento, povas kunhavi multajn fonetikajn trajtojn kun vokaloj. La termino *resonanto* fojfoje uziĝas por tiaj ne-turbulaj sonoj. Tiakaze, la vorto *sonoranto* povas striktiĝi al ne-vokalaj resonantoj; tio estas, ĉiuj supraj krom vokaloj kaj duonvokaloj. Tamen, tiu uzaĵo eksmodiĝadas.

Registro, aŭ voĉregistro, estas la mezuro de la amplekso de tonaltoj, kiuj homa voĉo povas elsendi. Kvankam la studo de voĉo havas malmultan praktikan aplikon en la kampo de la parolo, ĝi estas temo de studo ene de lingvistiko, fonetiko kaj parolado kaj lingva patologio, aparte en rilato al la studo de tonaj lingvoj kaj al certaj specoj de voĉaj perturboj. Tamen, la plej ofta apliko de la termino "voĉregistro" estas ene de la kunteksto de kantado, kie ĝi estas uzata kiel unu el la gravaj difinaj trajtoj por klasifiki kantante voĉoj en grupojn laŭ la voĉaj tipoj.

## En arto

Sonarto (aŭ arto de sono) estas arto kiu enhavas diversan grupon de artaj praktikoj kiuj havas kiel ĉefa celo diversajn nociojn de sono, kio estas uzata kiel ĉefa rimedo. Kiel ĉe multaj ĝenroj de nuntempa arto, sonarto povas esti multfaka nature, aŭ esti uzata en hibridaj formoj. Sonarto povas esti konsiderata kiel elemento de multaj areoj kiel akustiko, psikoakustiko, elektroniko, brumuziko, aŭdirimedoj, kamporegistro aŭ media sono, sonpejzaĝoj, esplorado de la homa korpo, skulptarto, arkitekturo, kino aŭ video kaj aliaj aspektoj de la nuna diskurso de nuntempa arto.

* Harry Bertoia, Textured Screen, 1954
* Panoptikono: The Singing Ringing Tree
* The Blackpool High Tide Organ
* The Cristal Baschet
* Yuri Landman, Moodswinger, 2006
* 2 elektrokardiofonoj kaj elektroencefalofono

Mezepoka muzikisto en manuskripto de la 14-a jarcento.
Muziko (greke μουσική (τέχνη) - *musiké (téĥne) - arto de la muzoj*, en la latina *(ars) musica* jam kun malpligranda signifo *sonarto, sonaĵo, muzika prezentaĵo*) estas arta aŭ amuza ordo de sonoj. La nuntempa difino de muziko estas grande kritikita, sed kutime ofertita kiel serio de organizitaj sonoj kaj silentoj, tempa en naturo kaj ĝenerale havanta iun gradon de ritmo kaj melodio. Harmonio estas kutime aldonita. Ĉiu kulturo ĉirkaŭ la mondo inventis formon de muziko uzate ĝin por servi multajn celojn - ĝi povas esti parto de religia rito, ĝi povas esti parto de festoj, ĝi povas esti formo de rakonto, aŭ ĝi povas esti formo de arta esprimo. Kvankam materialoj el kiuj oni produktas muzikinstrumentojn en la mondo varias vaste de loko al loko, ili povas esti subdividitaj en pluraj bazaj kategorioj kiuj klasifikas instrumentojn surbaze de la sonoj kiujn ili faras.

La sono, kombine kun la silento, estas la krudmaterialo de la muziko. En muziko la sonoj estas kvalifikitaj en kategorioj kiel la jenaj: longaj kaj mallongaj, fortaj kaj malfortaj, basaj kaj malbasaj, agrablaj kaj malagrablaj. La sono estis ĉiam ligita al la ĉiutaga vivo de la homo. Laŭlonge de la historio la homa estaĵo inventis seriojn da reguloj kaj sistemoj por ordigi ĝin ĝis la konstruo de diversaj tipoj de muzika komunikilo.

## Vidu ankaŭ

* Aŭdo
* Bruo
* Eĥo
* Tonalto
* Absoluta sonsento
* Resonanco
* Resono
* Resonilo
* Parolsono
* Vokalo
* Konsonanto
* Voĉo
* Voĉforto
* Laŭteco
* Efiko de Doppler

## Proverbo

Ekzistas pluraj proverboj pri sono en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kia sono, tia resono.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kio akorde ne sonas, tio rimon ne donas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kio al mi sonis, tion mi resonas.* **”** |

 |

## Referencoj

## Bibliografio

* Benade, Arthur H (1976). Fundamentals of Musical Acoustics. New York: Oxford University Press. OCLC 2270137.
* Farina, Angelo; Tronchin, Lamberto (2004). *Advanced techniques for measuring and reproducing spatial sound properties of auditoria. Proc. of International Symposium on Room Acoustics Design and Science (RADS)*, 11a–13a de aprilo 2004, Kioto, Japanio. Artikolo Alirita la 28an de oktobro 2019.
* L. E. Kinsler, A. R. Frey, A. B. Coppens, kaj J. V. Sanders, 1999. Fundamentals of Acoustics, kvara eldono (Wiley).
* Philip M. Morse kaj K. Uno Ingard, 1986. Theoretical Acoustics (Princeton University Press). ISBN 0-691-08425-4
* Allan D. Pierce, 1989. Acoustics: An Introduction to its Physical Principles and Applications (Acoustical Society of America). ISBN 0-88318-612-8
* Pompoli, Roberto; Prodi, Nicola (aprilo 2000). «Guidelines for Acoustical Measurements inside Historical Opera Houses: Procedures and Validation». Journal of Sound and Vibration 232 (1): 281-301. doi:10.1006/jsvi.1999.2821.
* D. R. Raichel, 2006. The Science and Applications of Acoustics, dua eldono (Springer). eISBN 0-387-30089-9
* Rayleigh, J. W. S. (1894). The Theory of Sound. New York: Dover. ISBN 0-8446-3028-4.
* Schiffman, Harvey (2001). «4». La Percepción Sensorial. Limusa Wiley. p. 72. ISBN 968-18-5307-5.
* E. Skudrzyk, 1971. The Foundations of Acoustics: Basic Mathematics and Basic Acoustics (Springer).
* Stephens, R. W. B.; Bate, A. E. (1966). Acoustics and Vibrational Physics (dua eldono). London: Edward Arnold.
* Wilson, Charles E. (2006). Noise Control (Reviziita eldono). Malabar, FL: Krieger Publishing Company. ISBN 1-57524-237-0. OCLC 59223706.