Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Konvencio de Berno

La landoj kiuj estas subskribintaj la Konvencion de Berno, estas blue indikitaj.
La **Konvencio de Berno** de la 9-a de septembro 1886 fiksis kiel unua la rekonon de la aŭtorrajto inter suverenaj ŝtatoj.

Sub la Konvencio de Berno la rajto pri proprietaĵo estas aŭtomate donita al ĉiu kreita verko. La verkinto do ne devas aparte registri sian verkon, aŭ iel peti la protekton de sia kreaĵo. Tuj kiam la verko estas preta, tio signifas verkita kaj iel registrita sur aŭ en fizika medio (papero, filmo, ŝtono ...), la aŭtoro aŭtomate ĝuas la ekskluzivajn rajtojn pri la uzo de sia verko, kaj pri la uzo de la derivaĵoj (tradukoj, kopioj, fotoj ...), krom se li eksplicite rezignas pri siaj rajtoj, aŭ se la aŭtorrajto eksvalidiĝas. La eksvalidiĝo dependas de lando al lando, sed sub la Konvencio de Berno ĝi povas okazi plej frue 50 jarojn post la morto de la verkinto. En multaj landoj tiu eksvalidiĝo okazas 70 jarojn post la morto de la verkinto. Se difinitan verkon kreis pli ol unu persono, la eksvalidiĝo okazas tiom da jaroj post la morto de la plej laste mortinta aŭtoro.

Pro la fakto, ke la aŭtorrajto estiĝas aŭtomate, do ne estas necese aldoni tekston al via verko, kiu klarigas ke vi estas la proprietulo. Vortoj kiel *copyright © 2006* havas neniun sencon en lando kiu ratifis la Konvencion.

La aŭtorrajto ne validas nur por "artistoj", sed por ĉiu ajn. Se vi faras subeksponitan oblikvan foton de via urba preĝejo, ĝi estas same protektata kiel perfekta foto de profesia fotisto.

Post eksvalidiĝo de la aŭtorrajto, la verko eniras la publikaĵaron. Tiu eksvalidiĝo povas okazi pro leĝo, sed en iuj landoj (ekzemple Usono) ankaŭ pro deziro de la verkinto.

En pluraj landoj, i.a. en Belgio kaj Nederlando ekzistas la *rajto de la portretito*, kiu estas escepto al la Konvencio de Berno. Se persono estas portretita en foto, desegnaĵo aŭ pentraĵo, tiu povas rifuzi la publikigon, aŭ postuli rekompencon, eĉ se la portreto troviĝas en la publikpropraĵo. La rajto de la portretito ĝenerale validas ĝis 10 jarojn post la morto de la portretito. La rajton ne ĝuas "publikaj personoj" kiel ministroj, reĝoj, urbestroj k.s.

## Landoj

Al la Konvencio aliĝis ĝis nun 162 ŝtatoj. En la jenaj 36 teritorioj la Konvencio ne validas:

1. Afganio
2. Angolo
3. Burundo
4. Tajvano
5. Eritreo
6. Etiopio
7. Irano
8. Irako
9. Jemeno
10. Kamboĝo
11. norda Kipro
12. Kiribato
13. Kuvajto
14. Laoso
15. Maldivoj
16. Marŝaloj
17. Moldavio
18. Montenegro
19. Mjanmao
20. Nauro
21. suda Osetio
22. Palaŭo
23. Palestino
24. Papuo-Nov-Gvineo
25. Okcidenta Saharo
26. Salomonoj
27. San-Marino
28. Sao-Tomeo kaj Principeo
29. Sejŝeloj
30. Sieraleono
31. Somalio
32. Orienta Timoro
33. Turkmenio
34. Tuvalo
35. Ugando
36. Vanuatuo
# Antropologio

| Antropologio
 |
| --- |
|  |
| **studfako universitata studfako**  |
| **socia scienco** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | arkeologio aplikata antropologio fizika antropologio kultura antropologio lingvistika antropologio  vd |

 |
|  |

**Antropologio** estas la scienca studo pri la homo, kiu celas priskribi kaj analizi ĝin laŭ aspektoj kulturaj kaj sociaj (kultura aŭ socia antropologio) aŭ biologiaj kaj fizikaj (biologia aŭ fizika antropologio). La vorto "antropologio" deriviĝas de la grekaj vortoj *anthropos* (homo) kaj *logia* (scienco).

Inter la studbranĉoj de antropologio inkludiĝas arkeologio, etnografio, etnologio, lingvistiko kaj sociologio. Subaj fakoj estas ekzemple manĝantropologio, muzika antropologio kaj aliaj.

Lingvistika antropologio estas la studo pri kiel lingvo influas socian vivon. Ĝi estas parto de antropologio, kiu komenciĝis per la klopodo registri lingvojn, kiuj eble malaperos, kaj kreskis dum la lastaj cent jaroj por kovri la plej multajn partojn de kiel lingvo estas konstruita kaj uzata.

## Antropologoj

Famaj antropologoj inkludas:

* Franz Boas
* Luigi Luca Cavalli-Sforza
* James Frazer
* Fritz Gräbner
* David Graeber
* Thor Heyerdahl
* Maurice Leenhardt
* Lucien Lévy-Bruhl
* Claude Lévi-Strauss
* Bronisław Malinowski
* Nikolaï Miklouĥo-Maklaï (la prototipo por *Nikolaj Maklin*, heroo de la romano *Sed nur Fragmento* de Trevor Steele)
* Margaret Mead
* Fernando Ortiz Fernández
* Jacques Ruffié
* Edward Sapir
* Huang Senfan
* Grafton Elliot Smith
* Germaine Tillion
* Edvard Westermarck
* Andrzej Wierciński

## Institucioj

* *Instituto Nacional de Antropología e Historia* de Meksiko

## Vidu ankaŭ

* Kanibalismo
* *La ora branĉo*

## Eksteraj ligiloj

* Antropologi.info
* Anthrobase
* American Anthropological Association Arkivigite je 2015-10-13 per la retarkivo Wayback Machine
* Anthropology.net
# Disaj aroj

A kaj B estas disaj aroj
En matematiko, du aroj estas **disaj** se ili ne havas komunan elementon. Ekzemple, {1, 2, 3} kaj {4, 5, 6} estas disaj aroj.

## Ekspliko

Formale, du aroj *A* kaj *B* estas disaj se ilia komunaĵo estas la malplena aro, do se

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Ĉi tiu difino etendeblas al ĉiu kolekto de pli ol du aroj: Kolekto de aroj estas **reciproke disa** aŭ **poduope disa** se ĉiuj du malsamaj aroj de la kolekto estas disaj.

Formale, estu *I* indeksa aro, kaj por ĉiu *i* en *I*, estu aro *Ai*. Tiam la familio de aroj *{Ai: i ∈ I}* estas reciproke disa se por ĉiuj *i* kaj *j* en *I* kun *i≠j*,

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Ekzemple, la kolekto de aroj { {1}, {2}, {3}, ... } estas reciproke disa. Se *{Ai}* estas reciproke disa kolekto, tiam klare ĝia komunaĵo estas malplena:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
Tamen, la inversa konkludo ne eblas: la komunaĵo de la kolekto povas esti malplena, sed la kolekto povas ne esti duoplarĝe disa; povas esti eĉ ke neniu paro de aroj el la kolekto estas disaj aroj.

Dispartigo de aro *X* estas ĉiu kolekto de ne-malplenaj subaroj *{Ai : i ∈ I}* de *X* tia ke *{Ai}* estas reciproke disa kaj

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
## Vidu ankaŭ

* Preskaŭ disaj aroj
* Disa kunaĵo
* Disa-ara datumstrukturo
# Amerika Ligo

|  |
| --- |
| Amerika Ligo
 |
|  |
| **sporta ligo** |
| **Branĉo de** | • Grandaj Ligoj de Basbalo vd |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | Amerika Ligo Okcidenta American League Central (en)  Amerika Ligo Orienta  vd |

 |
| Lando
 | Usono • Kanado
 |
| Fondita en
 | 28-a de januaro 1901
 |
|  |
| **En TTT** | Oficiala retejo vd |
|  |

La **Amerika Ligo** (aŭ Usona Ligo, angle *American League* kaj *AL*) estas — kun la Nacia Ligo — unu el la du ligoj kiuj formas la usonajn Grandajn Ligojn de Basbalo. La Amerika Ligo formiĝis je 1901 el la Orienta Ligo (Western League), sub la gvidado de Byron Bancroft "Ban" Johnson. Ekde 1903, interludas por la Grand-Liga ĉampiona titolo la ĉampionoj de Amerika Ligo kaj la Nacia Ligo, en la ludoserio World Series (kun du esceptoj: je 1904 kaj 1994).

Inter la du Grandaj Ligoj, ekzistis malsamo ĉe unu ĉefa regulo ekde 1973 ĝis 2021 (krom je 2020). En la Amerika Ligo, ekde 1973 la ĵetisto sole ĵetas sed ne batas, anstataŭite de alia batanto, la t.n. delegita batanto (DH). Dume, en la Nacia Ligo, la ĵetisto tiam devis ankaŭ bati. Je 2020, dum sia ludosezono kiu estis mallongigita de la KOVIM-a krizo, la NL provizore uzis la regulon pri la DH; tiu ligo tamen revenis al sia kutima regulo je la sekvinta ludosezono. Je 2022, la regulo pri la DH fariĝis uzata en ambaŭ Grandaj Ligoj.

La Amerika Ligo konsistas el tri divizioj:

## Orienta divizio

* Baltimore Orioles
* Boston Red Sox
* New York Yankees
* Tampa Bay Rays
* Toronto Blue Jays

## Centra divizio

* Chicago White Sox
* Cleveland Guardians
* Detroit Tigers
* Kansas City Royals
* Minnesota Twins

## Okcidenta divizio

* Athletics (provizore sen loka nomo; plejlaste Oakland Athletics)
* Houston Astros
* Los Angeles Angels
* Seattle Mariners
* Texas Rangers
# Prepozicio

| **Vortospecoj** |
| --- |
| * substantivoj
* adjektivoj
* pronomoj
* numeraloj
* verboj
* adverboj
* prepozicioj
* konjunkcioj
* subjunkcioj
* partikuloj
* interjekcioj
* onomatopeoj

---

* nomo
	+ komunaj nomoj
	+ propraj nomoj
 |

**Prepozicio** (aŭ **rolvorteto**) estas klaso de vorto, gramatika partikulo, kiu staras antaŭ alia vorto aŭ vortgrupo montrante, kian frazrolon tiu vorto aŭ vortgrupo havas en la frazo, aŭ kian rilaton tiu vorto aŭ vortgrupo havas al alia vorto aŭ vortgrupo de la sama frazo.

En Esperanto ĉiuj prepozicioj estas vortetoj, do ne alprenas finaĵon.

Prepozicio kaj la proksime parenca vortklaso postpozicio estas ambaŭ membroj de la pli ĝenerala vortklaso adpozicio. Ankaŭ kazaj finaĵoj povas montri frazrolojn kaj frazrilatojn. Bertilo Wennergren en sia esperanta gramatiko PMEG uzas la terminojn "rolmontrilo" (por la prepozicioj kaj la kaz-finaĵo "-n") kaj "rolvorteto" (por la prepozicioj). "Rolvorteto" kaj "adpozicio" estas pli-malpli samsignifaj. Ĉar ne ekzistas postpozicioj en Esperanto, la diferenco ne gravas en la kunteksto de esperanta gramatiko.

Prepozicioj estas oftaj interalie en hindeŭropaj lingvoj, kaj similaj lingvoj, ekz. Esperanto.

En la jena frazo:

La kato dormas **surla tablo*.
la prepozicia frazparto "sur la tablo" rolas kiel komplemento, kaj esprimas, kie dormas la kato. La prepozicio mem estas "sur", montrante lokan rilaton de la okazaĵo, kaj ĝia objekto "la tablo" estas la centro de la loka rilato.

Prepoziciaj sintagmoj kutime sekvas la modifitan vorton, kiel en postpoziciaj lingvoj la postpoziciaj sintagmoj kutime malsekvas la modifitan vorton. La ordon oni tamen povas renversi en poezio: ekzemple, "**En la mondon** venis nova sento".

Ĉiuj lingvoj kun VSO-ordigo uzas prepoziciojn anstataŭ postpoziciojn. Ankaŭ, la plimulto el aliaj lingvoj, en kiuj la objekto sekvas la verbon (SVO kaj VOS-lingvoj), uzas prepoziciojn, sed kelkaj el tiuj SVO- kaj VOS-lingvoj uzas postpoziciojn.

En Esperanto, la angla, la germana kaj pluraj aliaj lingvoj, multaj prepozicioj povas ankaŭ roli kiel prefiksoj. Oftaj ekzemploj en Esperanto inkluzivas "eldoni", "pripensi", "alveni".

Kelkaj diras (interalie William Auld en *La Fenomeno Esperanto*), ke oni povas fari prepozicion el nuda radiko. Plej ofte uzataj tiel estas *far* (= fare de, farita de) kaj *cel* (= cele al, celante). Sed tiu uzo ankoraŭ ne estas ĝenerale akceptata.

En kelkaj planlingvoj, interalie Volapuko kaj Vorlino, oni povas fari prepozicion el baza radiko per gramatika finaĵo, kiel oni faras substantivojn, verbojn, adjektivojn, kaj adverbojn en Esperanto per la diversaj finaĵoj.

## Bibliografio

* Schmid, Wilhelm 1972 : Ĉu "far" estas uzebla kiel prepozicio? *Esperanto*, 795 (3), p. 53

## Referencoj
# Adverbo

| **Vortospecoj** |
| --- |
| * substantivoj
* adjektivoj
* pronomoj
* numeraloj
* verboj
* adverboj
* prepozicioj
* konjunkcioj
* subjunkcioj
* partikuloj
* interjekcioj
* onomatopeoj

---

* nomo
	+ komunaj nomoj
	+ propraj nomoj
 |

**Adverbo** aŭ **E-vorto** estas vortospeco, kiu aperas en multaj lingvoj por montri funkcion. Ĝi estas vorto, kiu modifas la sencon de verbo, adjektivo, alia adverbo aŭ tuta frazo. En multaj lingvoj ekzistas klaso de adverboj, kiuj havas specialan finaĵon kiel vortoj kun -e en Esperanto, sed kutime ne ĉiuj adverboj en lingvo havas tiun finaĵon, kiel adverbaj tabelvortoj kaj vortoj kun -aŭ en Esperanto.

## Adverboj en Esperanto

En Esperanto adverboj povas esti finaĵvortoj (E-vortoj) aŭ vortetoj (E-vortecaj vortetoj). E-vortoj ĉiam finiĝas per "-e".

Jen listo de ĉiuj oficialaj E-vortecaj vortetoj:

* E-vortecaj vortetoj lokaj: *kie, tie, ie, ĉie, nenie, ĉi, for*
* E-vortecaj vortetoj tempaj: *kiam, tiam, iam, ĉiam, neniam, ankoraŭ, baldaŭ, hodiaŭ, hieraŭ, morgaŭ, jam, ĵus, nun, plu, tuj*
* Diversaj E-vortecaj vortetoj: *kial, tial, ial, ĉial, nenial, kiel, tiel, iel, ĉiel, neniel, kiom, tiom, iom, ĉiom, neniom, ajn, almenaŭ, ankaŭ, apenaŭ, des, do, eĉ, ja, jen, jes, ju, kvazaŭ, mem, ne, nur, pli, plej, preskaŭ, tamen, tre, tro*

## Vidu ankaŭ

* Pri adverbo en grado vidu artikolon Grado (gramatika).

## Bibliografio

* Gregor, D.B. 1973 : La adverbo, *Esperanto*, 805 (1), p. 8
# Konjunkcio (gramatiko)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri vortospeco. Koncerne aliajn signifojn aliru la apartigilon Konjunkcio.* |

| **Vortospecoj** |
| --- |
| * substantivoj
* adjektivoj
* pronomoj
* numeraloj
* verboj
* adverboj
* prepozicioj
* konjunkcioj
* subjunkcioj
* partikuloj
* interjekcioj
* onomatopeoj

---

* nomo
	+ komunaj nomoj
	+ propraj nomoj
 |

**Konjunkcio** estas vortospeco. Konjunkcioj konektas du samvalorajn vortojn, frazpartojn aŭ frazojn. Konjunkcioj en Esperanto estas: **aŭ**, **kaj**, **minus**, **nek**, **ol**, **plus**, **sed**. Ekzistas ankaŭ duoblaj konjunkcioj **kaj...kaj**, **nek...nek**, **ju...des**. Vorto **ol** povas agi kiel kaj konjunkcio kaj subjunkcio.

*Ĉar* ne estas konjunkcio, sed subjunkcio.

## Vidu ankaŭ

* Konjunkcio (logiko)
# Subjunkcio

| **Vortospecoj** |
| --- |
| * substantivoj
* adjektivoj
* pronomoj
* numeraloj
* verboj
* adverboj
* prepozicioj
* konjunkcioj
* subjunkcioj
* partikuloj
* interjekcioj
* onomatopeoj

---

* nomo
	+ komunaj nomoj
	+ propraj nomoj
 |

**Subjunkcio** estas vortospeco. Subjunkcioj konektas du frazojn tiel ke unu frazo dependas de la alia. Subjunkcioj en Esperanto estas: Apenaŭ, Ĉar, Dum, Ĝis, Kvankam, Kvazaŭ, Ke, Ol, Se. Vorto **ol** povas agi kiel kaj konjunkcio kaj subjunkcio.
# Interjekcio

| **Vortospecoj** |
| --- |
| * substantivoj
* adjektivoj
* pronomoj
* numeraloj
* verboj
* adverboj
* prepozicioj
* konjunkcioj
* subjunkcioj
* partikuloj
* interjekcioj
* onomatopeoj

---

* nomo
	+ komunaj nomoj
	+ propraj nomoj
 |

**Interjekcio**, estas litere "io kio inter-etendiĝas" (el la latinaj *inter* kaj *iacere* "ĵeti"). Interjekcio estas lingva elemento, kiu ĝenerale ne havas gramatikan konekton al la cetera parto de la frazo kaj tutsimple esprimas senton de la parolanto, kvankam la plejmulto de la interjekcioj havas klaran difinon.

Interjekcioj estas ne-fleksieblaj funkci-vortoj uzataj kiam la parolanto (ek)troviĝas en situacio, kia provokas sentojn -- ne-atenditeco, (ek)doloro, surpriziĝo k.s.
En skriba lingvo oni ofte markas interjekciojn per unu aŭ pluraj postsekvaj krisignoj ("!").

## Interjekcioj en Esperanto

En Esperanto, oni trovas naŭ oficialajn interjekciojn[1] :

* *adiaŭ* salutas iun, kiu foriras (kiel "ĝis", "ĝis revido")
* *bis* laŭdas aktoro(j)n aŭ muzikisto(j)n, kaj petas ripeton aŭ pli de (i)lia/ŝia arto
* *fi* montras malŝaton aŭ abomenon
* *ha* montras ekmiron aŭ surprizon (la afero povas esti bona aŭ malbona)
* *he* estas por altiri ies atenton; ekigas ironian kontraŭdiron
* *ho* estas ĝenerala ekkria vorteto por esprimi vivan senton
* *hura* esprimas ĝojon, aprobon, entuziasmon
* *nu* atentigas; instigas; konsentas aŭ koncedas
* *ve* esprimas kordoloron aŭ bedaŭregon pro malfeliĉo

Pli multaj neoficialaj Esperantaj interjekcioj ekzistas, ofte kreitaj el nacilingvaj interjekcioj.

Kelkfoje interjekcio povas sone tre proksimi al eksterlingva sono, ekzemple "aĥ!" kiu povas imiti aŭ eĉ koincidi fortan gorĝo-singulton. En tiaj cirkonstancoj malfacilas zorge distingi inter "ordinaraj" interjekcioj kaj onomatopeoj.

De temp' al tempo imperativo de verbo povas alpreni interjekcian funkcion aŭ eĉ perdi sian originan signifon, tute interjekciiĝanta.

Ekzemplo de la unua kazo estas en Esperanto la vorto "vivu!" kiu aldone al la laŭradika senco povas roli kiel iugrada sinonimo al "hura" : "Laŭte sonis la huraoj kaj la vivuoj de la popolo."
Ekzemplo de la dua estas la etimo de nia "adiaŭ", nome la franca *adieu* el *à Dieu!* "[iru vi] al Dio!".

Interjekcioj oftas en poezio kaj en kantado.

## Vidu ankaŭ

* sakrado
* hola
* ĉaŭ
* krisigno
* retorika alparolo
* Eksklamacio

## Eksteraj ligiloj

* Ekkriaj vortetoj kaj sonimitoj (en PMEG)
* Interjekcioj klarigata en esperanto kaj en la dana
# Propra nomo

**Propra nomo** (latine *nomen proprium*) estas nomo apartenanta ekskluzive al iu aŭ io, ekz. geografiaj nomoj (Londono, Budapeŝto, Azoroj), ĉielobjektoj (Luno), registritaj firmanomoj, markonomoj (Microsoft, Nike), historiaj personoj Aleksandro la Granda ktp. Ili oponiĝas al ĝeneralaj komunaj nomoj el kiuj ili distingiĝas kiel partikulareco, tiele por Londono urbo, por Luno satelito ktp. Por marki tiun diferencon ili skribiĝas majuskle (kompreneble ĉe la unua litero), dum la komunaj nomoj minuskle.

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Propran nomon oni povas nun skribi tiel, kiel ĝi estas skribata en la gepatra lingvo de ĝia posedanto, ĉar en la nuna tempo la fonetika skribado de multaj nomoj kaŭzus tro grandan kriplaĵon de tiuj nomoj kaj diversajn malkomprenaĵojn. Sed tio ĉi estas nur rimedo provizora; ni devas celadi al tio, ke pli aŭ malpli frue en la lingvo internacia ĉiuj nomoj estu skribataj laŭ la fonetiko internacia en tiu ĉi lingvo, por ke ĉiuj nacioj povu legi ĝuste tiujn nomojn. **”** |
| — L.L. Zamenhof, *Esperantistische Mitteilungen*, junio 1904; Lingvaj Respondoj |

 |

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* persona nomo
* komuna nomo
# Komuna nomo (substantivo)

| **Vortospecoj** |
| --- |
| * substantivoj
* adjektivoj
* pronomoj
* numeraloj
* verboj
* adverboj
* prepozicioj
* konjunkcioj
* subjunkcioj
* partikuloj
* interjekcioj
* onomatopeoj

---

* nomo
	+ komunaj nomoj
	+ propraj nomoj
 |

En gramatiko, **komuna nomo** estas substantivo kiu povas prezenti ian ajn objekton, agon, fenomenon el iu klaso aŭ grupo karakterizata per komunaj ecoj aŭ trajtoj, ekz‑e *ĉevalo, fulmotondro, ŝtono, tablo, esperantisto.*

Tial komuna nomo precipe respondas al *nocio,* kontraste al propraj nomoj, kies ĉefa funkcio estas referenci specifan individuon, lokon, aperon, manifestiĝon.

Vasta klaso da komunaj nomoj konsistas el la fakaj terminoj (punkto, rekto, kurbo, likvo, planedo, birdo, tertremo, komputilo…). Kontraste al la propraj nomoj, la komunajn nomojn oni normale skribas minuskle (krom en kelkaj specialaj okazoj, ekz‑e frazkomence).

En konkreta parolsituacio komuna nomo povas indiki iun nedifinitan objekton — aŭ konkretan ekzempleron, antaŭe menciitan aŭ situacie evidentan. En okazo de tia difiniteco la komuna nomo ricevas la artikolon aŭ alian difinan determinilon.

## Noto terminologia

La vortokombino «komuna nomo» estas plursignifa, kiel atestas ĝia apartigilo. Tamen ĝi estas firme enradikiĝinta en la gramatika terminaro de Esperanto (PAG §29; PIV;   komuna nomo² en ReVo ), kaj tio sufiĉas por akcepti ĝin ankaŭ en Vikipedio.

Cetere, ankaŭ la alternativoj ne estas senproblemaj.

Laŭ la angla modelo en:common noun oni provis diri *komuna substantivo.* Ja plej ofte efektive temas pri substantivoj, kaj eĉ la titolo de ĉi tiu artikolo mencias substantivon por malambiguigo. Tamen ne ĉiam temas pri substantivoj: inter la propraj nomoj iuj estas plurvortaj aŭ nesubstantivaj (ekz‑e *Lingvo Internacia;* gazetaj aŭ beletraj titoloj «Antaŭen», «Hura!» ktp), kaj aktualas ilia kontrastigo kun la respondaj vortoj komunaj.

Tial pli racia estas la terminformo *komuna vorto*, uzata en la «Esperanta sintakso» de Paŭlo Fruictier, la unua (1903) provo pri plena gramatiko en Esperanto. Ĉi tiu terminformo tre konvenas por la uzoj gramatikaj, kvankam ĝi ne solvas la problemon pri nomoj (ekz‑e terminoj) plurvortaj.

Atentindas, ke kontrastigo de la nomoj propraj kontraŭ la nomoj komunaj aktualas ne nur en gramatiko, sed ankaŭ en logiko (filozofio) kaj nomscienco (onomastiko). En tiuj du lastaj fakoj plurvortaj nomoj (ĉu propraj, ĉu komunaj) estas ne malpli kutimaj, ol unuvortaj.

En terminologio ĝenerale oni ofte preferas terminojn unuvortajn, kiuj estas pli produktivaj en derivado; internacia termino unuvorta por «komuna nomo» estas apelativo (oni do povus formi derivaĵojn kia *apelativigo* ktp). Tamen la signifo de tiu termino ne ĉiam kaj ne ĉie estas egale interpretata; interalie en Esperanto iuj aŭtoritatuloj uzis ĝin tute alisence (vd la artikolon «apelativo»).

## Vidu ankaŭ

* Nomo
* Propra nomo
* Komuna nomo (apartigilo)
* Apelativo
# Fonologio

| Fonologio
 |
| --- |
|  |
| **lingva subsistemo studfako subfako de lingvistiko**  |
| **lingvoscienco** |
|  |

**Fonologio** (el la greka: φωνή, phōnē, "voĉo, sono" kaj λόγος, lógos, "vorto, parolo") aŭ **fonemiko** aŭ **fonemscienco** estas fako el lingvoscienco kiu studas la parolsonojn aŭ fonemojn, kiuj konsistigas la sonan sistemon de lingvo. Kontraste al fonetiko, ĝi ne studas la fizikan aŭ fiziologian realon de la parolsonoj, sed la demandon kiel ili funkcias kaj rilatas unu kun la alia ene en lingvo.

## Distingi fonemojn

Esperanto havas tute fonologian alfabeton. Tio signifas ke unu litero kongruas kun unu **fonemo**.

Fonemo estas la plej malgranda sonunuo kiu okazigas distingon inter du vortoj. Du vortoj kies diferenco nur estas unu fonemo estas minimuma paro. En esperanto, k*anto** kaj g*anto** estas minimuma paro, en kiu fonemoj [k] kaj [ɡ] kreas malsamecon.

Plue, elparolado de fonemo /r/ en esperanto ofte malsamas inter la parolantoj:

|  |  |
| --- | --- |
| **Frazo:** | Tri tre drinkemaj fratoj trafis truon de l' trotuaro
 |
| **/r/ iĝis [ʁ]** | [tʁi tʁe dʁinkemaj fʁatoj tʁafis tʁuon de l' tʁotuaʁo]
 |
| **/r/ iĝis [ɹ]** | [tɹi tɹe dɹinkemaj fɹatoj tɹafis tɹuon de l' tɹotuaɹo]
 |

La unua elparolo ŝajnigas *francan* akcenton, kaj la dua *anglan*.

Sed ambaŭ frazoj estas tute kompreneblaj por esperantistoj ĉar fonemo /r/ havas plurajn formojn, kies elparoligo ne ĝenas interkomprenon

### Specifa en ĉiu lingvo

Ĉiu lingvo havas specifan sonsistemon. Eĉ se lingvoj kunuzas multajn samajn sonojn, ĉiuj lingvo ordigas ilin laŭ sia propra sistemo.

La sonoj [n] kaj [ŋ] ekzistas en la angla kaj en esperanto. Sed la 2 lingvoj ordigas ilin laŭ malsama maniero:

* En esperanto:
	+ [n] kaj [ŋ] estas du formoj el fonemo /n/ kiu varias laŭ la kunteksto: /n/ iĝas [ŋ] antaŭ velara konsonanto ([k] kaj [ɡ]).
	+ La du sonoj neniam distingas vortojn en esperanto, kaj se oni ne elparolas la fonemon /n/ precize same en ambaŭ kazoj, tio estas akcenta diferenco, ne malĝustaĵo.
* En la angla:
	+ Tiuj du sonoj estas malsamaj fonemoj
	+ Ili distingas vortojn kiel *thin* /θɪn/ kaj *thing* /θɪŋ/.

## Vidu ankaŭ

* Fonotakso

## Eksteraj ligiloj

* Kio estas fonologio? angle
* What is autosegmental phonology? angle
* What is generative phonology? angle
# Dick Higgins

| **Dick Higgins** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 15-an de marto 1938 (1938-03-15) en Kembriĝo
 |
| **Morto** | 25-an de oktobro 1998 (1998-10-25) (60-jaraĝa) en Kebekio
 |
| **Mortis pro** | naturaj kialoj  vd |
| **Mortis per** | korinfarkto  vd |
| **Lingvoj** | angla vd |
| **Ŝtataneco** | Usono  Unuiĝinta Reĝlando   vd |
| **Alma mater** | Universitato Kolumbio   Universitato Yale   vd |
| Familio
 |
| **Edz(in)o** | Alison Knowles (en)  (1960–)  vd |
| **Infanoj** | Hannah Higgins (en)   vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | poeto  eldonisto  dramaturgo  ludartisto  serigrafiisto  komponisto  verkisto  artisto   vd |
| **Laborkampo** | gravurado  vd |
|

| [Montri]  Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj
 | New York Mycological Society (en)    vd |

 |
| **En TTT** | Oficiala retejo vd |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Dick HIGGINS**, plena nomo Richard Carter Higgins (Kembriĝo, la 15-an de marto 1938 - Kebekio, la 25-an de oktobro 1998), estis angla poeto kaj komponisto. Li pritraktis la fenomenojn pri interrilato inter la artoj ekde 1957.

Li studis kun la komponisto John Cage kaj en 1961 fariĝis parto de la grupo Fluxus, avangarda movado por kiu la arto estas tuta evento kiu ampleksas ĉiujn eblajn disciplinojn, nuligante la diferencojn inter poezio, muziko, pentrarto, skulptaĵo kaj teatro.

En 1963 li fondis Something Else Press, kiu distingis sin pro la antaŭenigo de eksperimentaj verkoj. En la sama periodo li ellaboris la koncepton de "intermedium", kiun li aludis al tiuj esprimaj formoj en kiuj la diversaj artaj disciplinoj estas interplektitaj en unika kaj nedisigebla strukturo. Ĉi tiu koncepto estis disvolvita en 1965 en fama eseo titolita *Intermedia*, publikigita en "Something Else Newsletter".

Higgins, senlaca artisto, uzis la plej diversajn esprimajn rimedojn. Li realigis aranĝojn, koncertojn, ekspoziciojn; kunlaboris en multaj revuoj pri arto kaj literaturo; okazigis konferencojn kaj studajn seminariojn; li publikigis ĉirkaŭ kvindek librojn. Liaj verkoj, tre eksperimentaj, ankaŭ inkludas verkojn de sona kaj vida poezioj. Al la historio de ĉi-lasta li dediĉis iujn gravajn studojn, inter kiuj la Ŝablona Poezia Volumo elstaras.