# Akanaj nomoj

La **Akanoj** de Ganao kaj Ebura Marbordo ofte nomigas siajn infanojn laŭ la tago de la semajno kiam ili naskiĝis kaj laŭ la ordo en kiu ili estis naskiĝintaj. Tiuj "tagnomoj" havas pliajn signifojn pri la animo kaj karaktero de la persono. Aliaj nomoj havas multe pli da varieco kaj povas raporti pri sia naskiĝordo, ĝemeleco aŭ pri meza nomo de prapatro.

Tiu nomiga tradicio estas komuna en la tuta Okcidenta Afriko kaj la Afrika diasporo. Dum la 18-a kaj 19-a jarcentoj, sklavoj en Karibio el la regiono kiu hodiaŭ estas hodiaŭa Ganao estis nomataj Coromantees. Multaj el la gvidantoj de sklavo-ribeloj havis "tagnomojn" inkluzive de Cuffy aŭ Kofi, Cudjoe aŭ Kojo, kaj Quamina aŭ Kwame/Kwamina.

Plejparto de Ganaanoj havis almenaŭ unu nomon laŭ ĉi tiu sistemo, eĉ se ili ankaŭ havas anglalingvan aŭ kristanan nomon. Konsiderindaj figuroj kun tagnomoj inkluzivas la unuan prezidanton de Ganao Kwame Nkrumah kaj iama Ĝenerala Sekretario de la Unuiĝintaj Nacioj nome Kofi Annan.

En la oficiala literumado de la Tvia lingvo, la Aŝanti versioj de ĉi tiuj nomoj kiel parolita en Kumasi estas kiel sekvas. La diakrito sur á a̍ à reprezentas respektive altan, mezan kaj malaltan tonon (tono ne bezonas esti markita sur ĉiu vokalo), dum la diakrito sur akso estas uzata por vokala harmonio kaj povas esti ignorita. (Diakritoj ofte malpleniĝas.) Variantoj de la nomoj estas uzataj en aliaj lingvoj, aŭ povas reprezenti malsamajn transliterumajn planojn. La variantoj plejparte konsistas el malsamaj afiksoj (en Aŝanti, *kwa-* aŭ *ko-* por viroj kaj "-plus-" aŭ *-wa* por virinoj). Ekzemple, inter la Fanteoj, la prefiksoj estas *kwe-* kaj e-, respektive. Akan *d̩wo* estas prononcita kiel la anglalingva *Joe*, sed tie ja aperas kiel du aroj de nomoj por tiuj kiuj naskiĝis marde.

## Tagnomoj

| Tago de Naskiĝo
 | Twi
 | Variantoj
 | Radiko
 | Asoc.
 | Fanteoj
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Vira nomo
 | Virina nomo
 | Ndyuka
 |
| Dimanĉo (Kwasíada)
 | Kwasí
 | Akosua
 | Kwesi, Siisi, Akwasi, Kosi; Akosi, Akosiwa, Así, Esi, Kwasiba.

 | Kwasi, Kwasiba
 | Asi
 | Universo
 | Quashie, Quasheba
 |
| Lundo (Ɛdwóada)
 | Kwadwó
 | Adwoa
 | Kodjó, Kojo, Jojo, Cudjoe; Adjua, Ajwoba, Adjoa, Adjowa

 | Kodyo, Adyuba
 | Dwo
 | Paco
 | Cudjoe/Kojo/Quajo, Adjoa/Ajuba/Juba
 |
| Mardo (Ɛbénada)
 | Kwabená
 | Abenaa, Abénaa
 | Komlá, Komlã, Komlan, Kabenla Kobby, Ebo, Kobi Kobina; Ablá, Ablã, Abena, Araba, Abrema

 | Abeni
 | Bene
 | Oceano
 | Quabena, Abena/Bena
 |
| Merkredo (Wukúada)
 | Kwakú
 | Akua, Akúá, Akuba
 | Koku, Kokou, Kweku, kaku, Kuuku;Akú, Ekua

 | Kwaku, Akuba
 | Wukuo
 | Araneo
 | Quaco, Aqua/Acooba/Cooba
 |
| Ĵaŭdo (Yáwóada)
 | Yaw
 | Yaa
 | Yao, Yaba, Yawo, Ekow, Kow, Kwaw; Ayawa, Baaba, Yaaba, Aba

 | Yaw, Yaba
 | Ya
 | Tero
 | Quaw, Aba/Yaaba
 |
| Vendredo (Efíada)
 | Kofí
 | Afua
 | Koffi, Fiifi, Yoofi; Afí, Afua, Afia, Efia, Efua

 | Kofi, Afiba
 | Afi,
 | Fekundeco
 | Cuffy, Afiba/Fiba
 |
| Sabato (Méméneda)
 | Kwámè, Kwǎmè,
 | Ama, Ám̀ma, Ámmá
 | Ato, Kwami, Kuwame, Kwamena, Kwamina, Komi; Ame, Ami, Amba, Ameyo

 | Kwami, Amba
 | Mene
 | Dio
 | Quame/Quamina, Ama
 |

## Ĝemelaj nomoj

Ankaŭ estas specialaj nomoj por pli maljunaj kaj pli junaj ĝemeloj. La duenaskita ĝemelo estas konsiderata la pli aĝa, ĉar ili sufiĉe mature helpis sian fraton eliri unue.

| Ĝemelo
 | Maskla nomo
 | Ina nomo
 | Variantoj
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Ĝemelo
 | Atá
 | Ataá
 | Atta
 |
| Unuenaskito ("pli juna" ĝemelo)
 | Atá Pánin
 | Ataá Pánin
 | Panyin
 |
| Duenaskito ("pli aĝa" ĝemelo)
 | Atá Kúmaa
 | Ataá Kúmaa
 | Akwetee (m), Atsú, Kaakra, Kakraba, Kakira
 |
| Naskita post ĝemeloj
 | Táwia
 |
| Naskita post *Tawia* | Gaddo
 | Nyankómàgó
 |

## Naskiĝordaj nomoj

Ekzistas ankaŭ nomoj bazitaj sur la ordo de naskiĝo, nome la ordo naskiĝinta laŭ ĝemeloj, kaj la ordo de naskiĝo post la regeedziĝo.

| Ordo
 | Vira nomo
 | Virina nomo
 | Variantoj
 |
| --- | --- | --- | --- |
| *Unuenaskito* | Píèsíe
 | Berko (m), Arko (m), Dede (f), Dedei (f), Abaka, Kande (f)?
 |
| *Duenaskito* | Mǎnu
 | Máanu
 |
| *Trienaskito* | Mińsã́
 | Mánsã
 | Mensah, Mansah babatundi
 |
| *Kvarenaskito* | Anan, Anané
 | Annan
 |
| *Kvinenaskito* | Núm, Anúm
 |
| *Sesenaskito* | Nsĩã́
 | Essien
 |
| *Sepenaskito* | Asón
 | Nsṍwaa
 | Esson, Ansong
 |
| *Okenaskito* | Bótwe
 | Awotwe, Awotwie
 |
| *Naŭenaskito* | Ákron, Nkróma
 | Nkróma
 | Akun, Ackon, Nkrumah
 |
| *Dekenaskito* | Badú
 | Badúwaa
 | Bedu
 |
| *Dekunuenaskito* | Dúkũ
 |
| *Dekduenaskito* | Dúnu
 |
| *Lasta naskito* | Kaakyire
 |

## Speciala naskiĝo

Infanoj ankaŭ estas nomitaj laŭ kiam aŭ kiel ili estas naskitaj en specialaj cirkonstancoj.

| Cirkonstanco
 | Vira/Virina nomo
 | Traduko
 |
| --- | --- | --- |
| *sur la kampo* | Afúom
 | "La kampo"
 |
| *sur la vojo* | Ɔkwán
 | "La vojo"
 |
| *en milito* | Bekṍe, Bedíàkṍ
 | "milita tempo"
 |
| *feliĉaj cirkonstancoj* | Afiríyie
 | "bona jaro"
 |
| *unu kiu amas* | Adofo
 | "la speciala unu el Dio"
 |
| *grandulo* | Agyenim
 | "la granda unu de Dio"
 |
| *post longa seninfaneco* | Nyamékye
 | "donaco de Dio"
 |
| *antaŭtempa aŭ malsana* | Nyaméama
 | "kion Dio donis (neniu povas forigi)"
 |
| *forta* | Kumi
 | "forteco"
 |
| *post la morto de patro* | Antó
 | "ĝi ne renkontis lin"
 |
| *patro rifuzas respondecon* | Obímpé
 | "neniu volas"
 |
| Yempéw
 | "ni ne volas vin"
 |

## Familiaj nomoj

Aŝantioj donis nomojn kiuj estas kongruaj kun etnaj aŝantiaj familinomoj sekvitaj de etnaj aŝantiaj personaj nomoj. La familinomoj de etnaj aŝantioj estas ĉiam donitaj laŭ proksimaj aŝantiaj parencoj kaj kelkfoje aŝantiaj amikoj. Ĉar la aŝantiaj nomoj ĉiam estas donitaj fare de la aŝantiaj homoj, se aŝantiaj geedzoj ricevas aŝantian filon kiel sian unuenaskitan bebon, la filo aŝantia estas nomata laŭ la patro de la edzo kaj se la bebo estas knabino, la knabino estos nomata laŭ la patrino de la edzo. Rezulte, se aŝantio nomita Osei Kofi kaj lia edzino naskis knabinon kiel sian unuenaskitan, la knabino povas esti nomita "Yaa Dufie" eĉ se ŝi ne naskiĝis vendrede. La kialo estas ke la patrino de la viro *Osei Kofi* estas nomita *Yaa Dufie*. La aŝantiaj homoj kutime donas tiujn nomojn por ke la nomoj de proksimaj parencoj estu konservitaj en la familioj por montri kiel aŝanti-oj amas siajn familiojn.

En la malnovaj tagoj de la Aŝantioj estis malhonoro se homo ne povis nomi iun infanon laŭ sia patro kaj / aŭ patrino ĉar tio estis la fiero de ĉiu familio. Plejparto de la etnaj aŝantiaj familinomoj donitaj al knaboj ankaŭ povus esti donitaj al knabinoj nur aldonante la leterojn "aa". Iuj aŝantiaj familiaj nomoj povas esti donitaj al kaj knaboj kaj knabinoj sen ŝanĝi aŭ aldoni ion. Tamen, ekzistas aliaj familinomoj, kiuj estas ekskluzive por nomi knabojn, dum aliaj estas ekskluzive knabinaj familinomoj.

| **Etnaj aŝantiaj familiaj nomoj** |
| --- |

| #
 | Etna aŝantia familia nomo
 | #
 | Etna aŝantia familia nomo
 | #
 | Etna aŝantia familia nomo
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1
 | Abeberese
 | 84
 | Baafi
 | 168
 | Mensah
 |
| 2
 | Abeyie
 | 85
 | Baah
 | 169
 | Mintah
 |
| 3
 | Aboagye
 | 86
 | Bafuor
 | 170
 | Misa
 |
| 4
 | Aboah
 | 87
 | Baffoe
 | 171
 | Mmorosa
 |
| 5
 | Aborah
 | 88
 | Baako
 | 172
 | Mpong
 |
| 6
 | Aborampah
 | 89
 | Baidoo
 | 173
 | Munuo
 |
| 7
 | Abrafi
 | 90
 | Barwuah
 | 174
 | Narh
 |
| 8
 | Abrefa
 | 91
 | Banahene
 | 175
 | Nduom
 |
| 9
 | Acheampong
 | 92
 | Bediako
 | 176
 | Nimo
 | Nimoh
 |
| 10
 | Achamfour
 | 93
 | Bekoe
 | 177
 | Nkansa
 | Nkansah
 |
| 11
 | Acquah
 | 94
 | Bemah
 | 178
 | Nkrumah
 |
| 12
 | Adade
 | 95
 | Boadi
 | 179
 | Nsiah
 |
| 13
 | Addai
 | 96
 | Boadu
 | 180
 | Nsonwah
 | Nsonwaa
 |
| 14
 | Addo
 | 97
 | Boahen
 | 181
 | Nsor
 |
| 15
 | Adiyiah
 | 98
 | Boakye
 | 182
 | Ntiamoa
 | Ntiamoah
 |
| 16
 | Adomah
 | 99
 | Boamah
 | 183
 | Ntim
 |
| 17
 | Adomako
 | 100
 | Boampong
 | 184
 | Ntow
 |
| 18
 | Adusei
 | 101
 | Boasiako
 | 185
 | Nuako
 |
| 19
 | Adwubi
 | 102
 | Boateng
 | 186
 | Nuamah
 |
| 20
 | Afoakwah
 | 103
 | Boatei
 | 187
 | Nyamekye
 |
| 21
 | Afreh
 | 104
 | Bonah
 | 188
 | Nyantah
 |
| 22
 | Afram
 | 105
 | Bonsu
 | 189
 | Nyantakyi
 |
| 23
 | Afrane
 | 106
 | Bonsra
 | Bonsrah
 | 190
 | Nyarko
 |
| 24
 | Afrakoma
 | Afrakomah
 | 107
 | Brempong
 | 191
 | Obeng
 | Oteng
 |
| 25
 | Afrifa
 | Afirifa
 | 108
 | Busia
 | Busiah
 | 192
 | Obuor
 |
| 26
 | Afriyie
 | 109
 | Cofie
 | Cuffee
 | Kofi
 | 193
 | Oduro
 |
| 27
 | Afful
 | 110
 | Crentsil
 | 194
 | Ofori
 |
| 28
 | Ahinful
 | 111
 | Daako
 | Darko
 | 195
 | Ofosu
 |
| 29
 | Arkorful
 | 112
 | Dankwah
 | Danquah
 | 196
 | Ogyampah
 |
| 30
 | Agyapong
 | 113
 | Danso
 | 197
 | Ohemeng
 |
| 31
 | Agyare
 | 114
 | Dapaa
 | Dapaah
 | Depay
 | 198
 | Ohene
 |
| 32
 | Agyei
 | 115
 | Diawuo
 | 199
 | Okese
 |
| 33
 | Agyeman
 | Agyemang
 | 116
 | Donkor
 | Donkoh
 | Dontoh
 | 200
 | Okoromansah
 |
| 34
 | Akaminko
 | 117
 | Domfe
 | 201
 | Okyere
 |
| 35
 | Akenten
 | Akenteng
 | 118
 | Dorkenoo
 | 202
 | Omenah
 | Omenaa
 |
| 36
 | Akomeah
 | 119
 | Duah
 | 203
 | Opambuor
 |
| 37
 | Akomfrah
 | 120
 | Dufie
 | 204
 | Opare
 |
| 38
 | Akosah
 | 121
 | Duodu
 | 205
 | Opoku
 |
| 39
 | Akoto
 | 122
 | Dwamena
 | Dwamenah
 | 206
 | Oppong
 |
| 40
 | Akuamoah
 | 123
 | Dwomoh
 | 207
 | Opuni
 |
| 41
 | Akuffo
 | 124
 | Ekuoba
 | 208
 | Osafo
 |
| 42
 | Akrofi
 | 125
 | Enninful
 | 209
 | Osam
 |
| 43
 | Akyaw
 | 126
 | Essien
 | 210
 | Otuo
 |
| 44
 | Amakye
 | 127
 | Farkyi
 | 211
 | Osei
 |
| 45
 | Amamfo
 | 128
 | Firikyi
 | 212
 | Owoahene
 |
| 46
 | Amankona
 | Amankonah
 | 129
 | Fofie
 | 213
 | Owusu
 |
| 47
 | Amankwah
 | 130
 | Fokuo
 | 214
 | Oyiakwan
 |
| 48
 | Ameyaw
 | 131
 | Fordjour
 | 215
 | Paintsil
 |
| 49
 | Amissah
 | 132
 | Forobuor
 | 216
 | Pappoe
 |
| 50
 | Amoabeng
 | 133
 | Fredua
 | Freduah
 | 217
 | Peprah
 |
| 51
 | Amoah
 | 134
 | Fremah
 | 218
 | Pinaman
 |
| 52
 | Amoako
 | 135
 | Frimpong
 | Frempon
 | Frempong
 | 219
 | Poku
 |
| 53
 | Amoateng
 | 136
 | Gyakari
 | 220
 | Prempeh
 |
| 54
 | Amofah
 | 137
 | Gyan
 | Djan
 | Djansi
 | 221
 | Quainoo
 |
| 55
 | Ampadu
 | 138
 | Gyamera
 | Gyamerah
 | 222
 | Quansah
 |
| 56
 | Ampem
 | 139
 | Gyamah
 | Gyaama
 | 223
 | Safo
 | Sarfo
 |
| 57
 | Ampofo
 | 140
 | Gyamfi
 | 224
 | Sakyi
 |
| 58
 | Amponsah
 | 141
 | Gyambibi
 | 225
 | Sarkodie
 |
| 59
 | Amponsem
 | 142
 | Gyasi
 | 226
 | Sarpei
 | Yartei
 |
| 60
 | Andoh
 | 143
 | Gyeabuor
 | 227
 | Sarpon
 | Sarpong
 |
| 61
 | Ankobiah
 | 144
 | Gyimah
 | 228
 | Sasraku
 |
| 62
 | Ankomah
 | 145
 | Inkoom
 | 229
 | Siabuor
 |
| 63
 | Ankrah
 | 146
 | Karikari
 | 230
 | Siaw
 |
| 147
 | Katakyie
 | 231
 | Sika
 |
| 65
 | Anokye
 | 148
 | Kenu
 | 232
 | Sikafuo
 |
| 66
 | Ansah
 | 149
 | Koduah
 | 233
 | Sintim
 |
| 67
 | Apori Antwi
 | 150
 | Kokote
 | 234
 | Siriboe
 |
| 68
 | Apau
 | 151
 | Konadu
 | 235
 | Soadwa
 | Soadwah
 |
| 69
 | Appiah
 | 152
 | Koranten
 | Koranteng
 | 236
 | Sowah
 |
| 70
 | Asamoah
 | 153
 | Korsah
 | 237
 | Tagoe
 |
| 71
 | Asante
 | Asantewaa
 | 154
 | Kouassi
 | 238
 | Takyi
 |
| 72
 | Asare
 | 155
 | Kufuor
 | Kuffour
 | 239
 | Tandoh
 |
| 73
 | Asenso
 | 156
 | Kumankama
 | 240
 | Tawiah
 |
| 74
 | Ashia
 | 157
 | Kusi
 | Kusiwaa
 | 241
 | Tuffour
 |
| 75
 | Asiamah
 | 158
 | Kwaata
 | 242
 | Twasam
 |
| 76
 | Asiedu
 | 159
 | Kwakye
 | 243
 | Tweneboa
 | Tweneboah
 |
| 77
 | Asomadu
 | 160
 | Kwateng
 | Kwarteng
 | 244
 | Twerefuo
 |
| 77
 | Asomaning
 | 161
 | Kwayie
 | 245
 | Twum
 | Twumasi
 |
| 78
 | Assifuah
 | 162
 | Kyei
 | 246
 | Vorsah
 |
| 79
 | Asubonteng
 | 163
 | Kyekyeku
 | 247
 | Wiafe
 | Wiredu
 |
| 80
 | Ayeh
 | 164
 | Kyem
 | 248
 | Yamoah
 |
| 81
 | Ayensu
 | 165
 | Kyereme
 | Kyerematen
 | Kyeremateng
 | 249
 | Yankah
 |
| 82
 | Ayew
 | 166
 | Kyerewa
 | Kyerewaa
 | 250
 | Yeboah
 |
| 83
 | Awuah
 | 167
 | Manso
 | 251
 | Yiadom
 | 249 Yeniam
 |

## Vidu ankaŭ

* Akana kalendaro

## Referencoj

## Pliaj referencoj

* J. E. Redden kaj N. Owusu (1963, 1995). *Twi Basic Course*. Foreign Service Institute (Hippocrene reprint). (ISBN 0-7818-0394-2)
* Florence Abena Dolphyne (1996). *A Comprehensive Course in Twi (Asante) for the Non-Twi Learner*. Accra: Ghana Universities Press. (ISBN 9964302452)
* Akan Teleteaching course Arkivigite je 2021-06-17 per la retarkivo Wayback Machine
* Aukan Library (Ndyuka)