Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nederlanda rezistado

Membroj de la rezistado de Eindhoven kun trupoj de Usono en Eindhoven dum la Operaco Market Garden, septembro 1944.
La **Nederlanda Rezistado** kontraŭ la germana-nazia okupacio de Nederlando dum la Dua Mondmilito povis esti karakterizita kiel ne-violenta, kaj estis organizita de la Komunisma Partio, eklezioj kaj sendependaj grupoj. Ĝis ĉirkaŭ 300 000 personoj estis kaŝitaj el germanaj aŭtoritatoj aŭtune de 1944, fare de ĉirkaŭ 60 000 al 200 000 sekretaj zorgantoj, kun tolero de ĉirkaŭ unu miliono de sciantoj, inklude kelkajn hazardajn individuojn inter germanaj okupaciantoj kaj militistoj.

La Nederlanda Rezistado disvolviĝis relative malrapide, sed la februara striko kaj ties kaŭzo, la arbitra polica ĉikanado kaj la forportado de ĉirkaŭ 400 judoj, ege stimulis rezistadon. La unuaj kiuj organiziĝis estis nederlandaj komunistoj, kiuj tuj formis ĉel-sistemon. Aperis ankaŭ aliaj tre amatoraj grupoj, elstare De Geuzen, formita de Bernardus IJzerdraat, same kiel kelkaj milit-stilaj grupoj, kiel la Ordoservo (nederlande: *Ordedienst*). Plej el ili suferis grandajn problemojn por survivi al perfidoj en la du unuaj jaroj de la milito.

Nederlanda kontraŭspionado, enlanda sabotado kaj komunikretoj eventuale havigis ŝlosilajn subtenojn por la fortoj de Aliancanoj, komence en 1944 kaj plue ĝis Nederlando estis komplete liberigita. Ĉirkaŭ 75% (105 000 el 140 000) de nederlandaj judoj mortis en la Holokaŭsto, plej el kiuj estis murditaj en la Naziismaj ekstermejoj. Nombraj rezistogrupoj specialiĝis en savado de judaj infanoj, kiel la Utrechtse Kindercomité, Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers, Naamloze Vennootschap (NV), kaj la Amsterdama Studentgrupo. La *Columbia Guide to the Holocaust* ĉirkaŭkalkulis, ke 215 al 500 nederlandaj ciganoj estis mortigitaj de Nazioj, kun ciferoj tiom altaj kiom preskaŭ la tuta loĝantaro de nederlandaj ciganoj de antaŭ la milito.

## Rezistantoj

* Tom Gehrels
* Hannie Schaft

## En Esperanto aperis

* Dorse kontraŭ la muro, rakontaro el Frislando

## Vidu ankaŭ

* Batalo de Nederlando
* Rezistado dum la Dua Mondmilito
* Pola Rezistomovado
* Rezistomovado

## Notoj
# Abisenia krizo

Mapo de etiopio en 1930
La **abisenia krizo** estis internacia diplomatia incidento dum la periodo inter la du mondmilitoj, nome inter Italio kaj la Etiopia Imperio (tiam konita kiel "Abisenio").

Ĝi komencis en 1930, kiam Italio konstruis fortikaĵon en Walwal, oazo en la regiono Ogadeno, klare malrespektante la per traktato agnoskitan suverenecon de Abisenio. Italio neniam akceptis forlasi la fortikaĵon, kaj fininvadis Abisenion en 1936.

La krizo ridindigis la Ligon de Nacioj, kiu ne kapablis montri influon.
# Ofensivo de Cent Regimentoj

Venkantaj ĉinaj komunistaj soldatoj svingantaj la flagon de la Respubliko Ĉinio.
La **Ofensivo de Cent Regimentoj** (en la ĉina: 百團大戰) (20-a de aŭgusto ĝis 5-a de decembro 1940) estis grava kampanjo de divizioj de la Nacia Revolucia Armeo de la Komunista Partio de Ĉinio komandita de Peng Dehuai kontraŭ la Imperia Japana Armeo en Centra Ĉinio. Tiu batalo estis delonge fokuso de propagando en la historio de la Komunista Partio de Ĉinio, sed ĝi iĝis la "krimo" de Peng Dehuai dum la Kultura Revolucio. Kelkaj aferoj pri ties lanĉo kaj konsekvencoj estas ankoraŭ polemikaj.

Kun la japanoj luktis ankaŭ kunlaborantaj ĉinoj. La diversaj ĉirkaŭkalkuloj ganas inter 10 000 kaj 20 000 perdoj de la japana flanko kaj eble simila nombro de kunlaborantoj, dum por la ĉina flanko oni ĉirkaŭkalkulas 22 000 perdojn.

## Notoj

## Referencoj

* The Battle of One Hundred Regiments, from Kataoka, Tetsuya; *Resistance and Revolution in China: The Communists and the Second United Front.* Berkeley: University of California Press, [1974]. [1]
* 森松俊夫 「中国戦線 百団大戦の敗北と勝利」(Morimatsu Toshio:Chinese Front:The defeat and victory of Hundred Regiment Offensive)『増刊 歴史と人物 137号 秘録・太平洋戦争』 中央公論社、1982年。
* (1996) “The Battle of the Hundred Regiments”, *Modern Asian Studies* **30** (4), p. 979 – 1005.

## Eksteraj ligiloj

* Mapo de la Ofensivo de Cent Regimentoj
* Mapo de la Ofensivo de Cent Regimentoj kaj japanaj kontraŭatakoj Arkivigite je 2007-03-05 per la retarkivo Wayback Machine
# Batalo de Ĉangŝa (1941)

Japana soldato pafanta tra la rivero Miluo en septembro 1941.
**La dua batalo de Ĉangŝa**  okazis de la 6a de septembro al la 8a de oktobro 1941 en la komenco de la Dua Mondmilito. Tiu batalo estis malsukcesa klopodo de japanoj por konkeri la urbon Ĉangŝa, nome ĉefurbo de la provinco Hunano, dum la Dua japan-ĉina milito (1937-1945). Temis pri la dua el kvar gravaj konfliktoj inter la Japana imperia armeo kaj la nacia revolucia ĉina armeo por la posedo de tiu urbo. La aliaj bataloj okazis aŭ okazos en 1939, 1942 kaj 1944.

Post unua malvenko en la regiono, la japanoj frontis denove la ĉinajn trupojn. La batalo komenciĝis la 6an de septembro 1941, kiam la ĉina komunista gerilo atakis la japanajn trupojn sur la montoj sude de Ĝveĝang. Japana forto de 120 000 homoj, dediĉita al finigo de la ĉina rezistado, trapasis la riveron Miluo. La 27an de septembro, la japanoj atingis Ĉangŝa-on kaj ekkonstruis defendejojn. Tamen ili malsukcesis konkeri la urbon, kaj devis finfine retiriĝi al Ĝveĝang.
# Batalo de Guadalcanal

Usonaj marsoldatoj ripozantaj en kamparo dum la Kampanjo de Guadalcanal.
Mortintaj japanaj soldatoj ĉe la elfluejo de Alligator Creek, Guadalcanal, post la Batalo de Tenaru.
La **Kampanjo de Guadalcanal** [gŭadalkaNAL], konata ankaŭ kiel **Batalaro** aŭ **Batalo de Guadalcanal** kaj laŭ kodonomo *Operaco Watchtower* fare de usonaj fortoj, estis militista kampanjo luktita inter la 7-a de aŭgusto 1942 kaj la 9-a de februaro 1943 en kaj ĉirkaŭ la insulo Guadalcanal en la Pacifika Fronto de la Dua Mondmilito. Ĝi estis la unua grava ofensivo de armeaj fortoj de la Aliancanoj kontraŭ la Japana Imperio.

La 7an de Aŭgusto 1942, fortoj de Aliancanoj, hegemonie Usonaj Marsoldatoj, surteriĝis en Guadalcanal, Tulagi, kaj Florida en la sudo de la Salomonoj, kun la celo eviti ties uzadon fare de la japanoj por minaci la liveradon de Aliancanoj kaj la komunikajn vojojn inter Usono, Aŭstralio, kaj Novzelando; povegaj usonaj kaj aŭstraliaj ŝipaj fortoj subtenis tiujn surteriĝojn.

La Aliancanoj ankaŭ intencis uzi Guadalcanal kaj Tulagi kiel bazoj por subteni kampanjon por finfine kapti aŭ neŭtraligi la ĉefan japanan bazon de Rabaul en Nova Britio. La japanaj defendantoj, kiuj estis okupintaj tiujn insulojn ekde Majo 1942, estis malpli multnombraj kaj superitaj de la Aliancanoj, kiuj kaptis Tulagi kaj Florida, same kiel la flughavenon – poste nomita Flughaveno Henderson – kiu estis sub konstruado en Guadalcanal.

Surprizitaj de la ofensivo de Aliancanoj, la japanoj faris kelkajn klopodojn inter Aŭgusto kaj Novembro por rekapti la Flughavenon Henderson. Tri ĉefaj terbataloj, sep grandaj marbataloj (kvin dumnoktaj surfacaj militagoj kaj du aviadilŝipaj bataloj), kaj preskaŭ ĉiutagaj aeraj bataloj finis en la decidiga Marbatalo de Guadalcanal komence de Novembro, kun la malvenko de la lasta japana klopodo bombardadi la Flughavenon Henderson el la maro kaj surteren kun sufiĉaj trupoj por rekapti ĝin. Decembre, la japanoj forlasis siajn klopodojn por rehavi Guadalcanal, kaj evakuis siajn restintajn fortojn ĉirkaŭ la 7-a de februaro 1943, antaŭ ofensivo fare de la usonarmea 14a Korpuso.

La Kampanjo de Guadalcanal estis grava strategia kombin-armea venko de Aliancanoj en la Pacifika Fronto. Kvankam la Batalo de Midway estis akra malvenko de la Imperia Japana Ŝiparo, ĝi ne haltigis la japanajn ofensivojn, kiuj pluis kaj mare kaj surtere. La venkoj ĉe Golfo Milne, Buna–Gona, kaj Guadalcanal markis la transiron de Aliancanoj el defendaj operacoj al la strategia iniciato en la Pacifica Fronto, konduke al la ofensivaj kampanjoj de Salomonoj, Nov-Gvineo, kaj de Centra Pacifiko, kio rezultis en la kapitulaco de Japanio, kio finigis la Duan Mondmiliton.

## Apartaj bataloj

* Batalo ĉe insulo Rennell
* Batalo ĉe insuloj Santa Cruz
* Batalo ĉe Tassafaronga
* Batalo de Orientaj Salomonoj

## Notoj
# Tanggu-armistico

La **Tanggu-armistico** (ankaŭ **Tangku-armistico**) estis armistico inter Japanio kaj Ĉinio, subskribita la 31-an de majo 1933 kaj kiu formale finis la japanan konkeron de Manĉurio, komenciĝanta antaŭ du jaroj.

Ĉar la Ligo de Nacioj volis retiriĝon de la japana armeo, Japanio forlasis la organizon. La plua konkero en Ĉinio daŭris ekde 1937.
# Filipina Komunumo

|  |
| --- |
| **Filipina Komunumo** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **1935 – 4-a de julio 1946** |  |

 |
|  |  |
| **historia lando • asociita ŝtato** |
| **Geografio**

|  |
| --- |
|  |

 |
| Ĉefurbo: | Manilo
 |
| **Loĝantaro** |
| **Ŝtat-strukturo** |
| Ŝtat-strukturo:
 | respubliko • komunejo • aŭtonoma administra teritoria ento
 |
| Monunuo:
 | filipina peso
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Antaŭaj ŝtatoj:**

 | **Postsekvaj ŝtatoj:**

 |
| **Elstaraj historiaj eventoj** |
| **Diplomatiaj rilatoj** |
|  |
|  |
|
Unuiĝintaj Nacioj

 |

 |
|  |

Filipina Komunumo.
La **Filipina Komunumo** estis la nomo de Filipinoj el 1935 al 1946, kiam la lando formis komunumon kun Usono. Antaŭ 1935, Filipinoj estis insula areo ne-komunigita kaj antaŭe usona teritorio.

Ĝi markis la finon de la kolonia epoko kaj ŝanĝon en la nomo de la lando, ĉar oni pasigis el la tradicia termino “Filipinaj insuloj” de la kolonia periodo, al simple “Filipinoj” kiu estas simbolo de unueco, suvereneco kaj nacia identeco.

## Vidu ankaŭ

* Filipin–usona milito
# Rabaul

| Rabaul
 |
| --- |
|  |
| urbo   vd |
| Administrado
 |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 7 024  (2009) [+] |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 4° 12′ S, 152° 10′ O (mapo)-4.1980555555556152.16805555556 [+] |
| **Alto** | 4 m [+] |
|

|  |
| --- |
| Rabaul (Papuo-Nov-Gvineo)DEC |
| Situo de Rabaul |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Rabaul [+] |
|  |

Provinco *East New Britain*
**Rabaul** estas urbo en la provinco *East New Britain*, en la insulo Nova Britio, en Papuo-Nov-Gvineo. Ĝi kuŝas je ĉirkaŭ 60 kilometrojn oriente de la insulo Nov-Gvineo. Rabaul estis la provinca ĉefurbo kaj la plej grava setlejo en la provinco ĝis ĝi estis detruita en 1994 pro la cindro falinta el vulkana erupcio sur sian havenon.

Dum la erupcio, cindro estis sendita milojn da metrojn en la aero kaj la posta cindropluvo okazigis la detruon de 80% el la konstruaĵoj de Rabaul. Post la erupcio la ĉefurbo estis translokigita al Kokopo, ĉirkaŭ 20 kilometrojn for. Rabaul estas kontinue minacata de vulkana aktiveco je la rando de la Rabaul kaldero, nome inundita kaldero de granda piroklasta materialo.

## Historio

Rabaul estis planita kaj konstruita ĉirkaŭ la havena areo konata kiel Simpsonhafen (Simpson Harbour) dum la administracio de la Germana Novgvineo kiu kontrolis la regionon inter 1884 kaj formale tra 1919. El 1910 Rabaul estis la sidejo de Germana Novgvineo ĝis ĝi estis kaptita de la Brita Imperio dum la komencaj tagoj de la Unua Mondmilito. Ĝi iĝis la ĉefurbo de la aŭstralia mandata Teritorio Novgvineo ĝis 1937 kiam ĝi estis la unuan fojon detruita de vulkano.

Dum la Dua Mondmilito ĝi estis konkerita de Japanio en 1942, kaj iĝis ĝia ĉefa bazo de militista kaj ŝiparmea aktiveco en la Suda Pacifiko. Aviadilatakoj kontraŭ Rabaul estis batalo de la Pacifika Fronto en la Dua Mondmilito okazinta ĉefe la 11-an de novembro 1943.

Setlejoj kaj militistaj instalaĵoj ĉirkaŭ la rando de la kaldero estas ofte kolektive nomataj Rabaul, kvankam la malnova urbo Rabaul estis reduktita al praktika malgravo fare de la vulkana erupcio en 1937.

## Aktualo

Kiel turisma destinejo, Rabaul estas populara pro siaj vulkanoj, kaj lokoj por subnaĝado, spektakla haveno kaj aliaj pejzaĝoj, pro la historio de la Dua Mondmilito, flaŭro kaj faŭno, kaj la kultura vivo de la Tolaioj. Antaŭ la erupcio de 1994, Rabaul estis populara komerca kaj distra ŝipdestinejo; nun malmultaj privataj malgrandaj aviadiloj vizitas ĝin, sed almenaŭ 10 al 12 krozoŝipoj vizitas Rabaul ĉiujare, kiel la *Queen Elizabeth* kiu portas ĝis 2000 pasaĝeroj. Turismo estas grava industrio en Rabaul kaj en Orienta Nov-Britujo ĝenerale.

## Eksteraj ligiloj

* A look at Rabauls Past
* East New Britain Tourism & Trade Directory
* Tavurvur, Rabaul Caldera
# Karolinoj

| Karolinoj |
| --- |
|  |
| insularo [+] |
|

---

 |
| Akvejo | Pacifiko, Mikronezio |
|

---

 |
| Supermara alteco | 791 m [+] |
| Koordinatoj | 7° 22′ 57″ N, 147° 2′ 15″ O (mapo)7.3825147.0375 |
| Plej alta punkto | Dolohmwar [+] |
|

---

 |
| Akvokolektejo | 1 160 km² (116 000 ha) [+] |
| Areo | 1 160 km² (116 000 ha) [+] |
| Nombro de insuloj | 900+ |
| Ĉefa insulo | Ponape |
| Loĝantaro | 125 000 [+] (2010) |
| Horzono | UTC+09:00 [+] |
|  |
| Karolinoj |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Caroline Islands** [+] |
|  |

La insuloj **Karolinoj** (angle *Caroline Islands*) estas insularo de la Mikronezio, okcidente de la Pacifika Oceano. Ili havas etendon de 1194 km² kaj 126 000 loĝantojn. Ĝi estas formata de preskaŭ mil atoloj kaj insuloj, kelkaj el tiuj de vulkana deveno, norde de la Ekvatoro.

La ĉefaj insuloj estas Ponape, nome la plej etenda kaj alta, Truk, Kosrae, Yap kaj Palaŭo. La kvar unuaj, nome la plej orientaj, formis la ŝtaton Federacio de Mikronezio, dum Palaŭo, la plej okcidenta, konstituiĝis en aparta respubliko.

La insuloj ĝuas klimaton ekvatoran kaj estas plantejoj de kokosarboj, manioko kaj sukerkano. Estas ankaŭ elfosejoj de baŭksito kaj fosfatoj.

## Atoloj

* Ulithi
# Elba Tago

En aranĝita foto rememora de la renkonto de sovetaj kaj usonaj armeoj, oficiroj William Robertson (usona) kaj Aleksander Silvaŝko (soveta) staras brakume. Fone estas du flagoj kaj tiuafera afiŝo.
**Elba Tago**, nome 25a de aprilo 1945, estis la tago kiam sovetaj kaj usonaj trupoj renkontiĝis ĉe la rivero Elbo, proksime de Torgau en Germanio, kio markis gravan paŝon al la fino de la Dua Mondmilito en Eŭropo. Tiu kontakto inter sovetoj, avancintaj el Oriento, kaj usonanoj, avancintaj el Okcidento, signifis, ke tiuj du potencoj estis fortranĉinta efektive Germanion en du partoj.

La Elba Tago neniam estis oficiala feritago en ajna lando, sed en la jaroj post 1945 la memoro de tiu amika renkonto akiris novan signifon en la kunteksto de la Malvarma Milito inter Usono kaj Sovetunio.
# Suverenismo

**Suverenismo** estas politika doktrino subtenanta la akiron aŭ la konservon de politika aŭtonomio de lando aŭ regiono en la plenumo de suvereneco. Ĝi kontraŭstaras federalismon, kaj proksimas al la sendependismaj movadoj.

## Politika doktrino

### Regiona aŭ nacia suverenismo

Por ekzemplo, lando aŭ regiono, kiu deziras politikan, teritorian aŭ ekonomian sendependecon, sopiras al suvereneco.

Lando, kiu deklaras sin suverena, kapablas mem decidi kaj respondeci.

### Vastiĝinta ideologio

Multaj teritorioj postulas iun formon de suvereneco. En Skotlando kaj en Nord-Irlando, politikaj movadoj provas akiri sendependecon de la Unuiĝinta Reĝlando. Eŭskio kaj Katalunio postulas sian suverenecon fronte al Hispanio kaj Francio. La nordo de Italio havas sendependisman movadon politike reprezentatan per la Norda Ligo. Nov-Kaledonio, Franca Polinezio kaj Korsiko havas sendependismajn movadojn fronte al Francio. Haudenosaunee de la konfederacio Haudenosaunee postulas sian suverenecon fronte al Kanado kaj Usono kaj eĉ faris oficialan peton al la UNO por tio. Sendependisma movado ekzistas ankaŭ en Tajvano.

## Suverenismo en diversaj landoj

### En Ameriko

#### En Kanado

En Kanado, la ĉefa videbleco de suverenisma ideologio estas en la provinco Kebekio. La Suverenisma Movado de Kebekio celas starigi Kebekion kiel suverena ŝtato, sendependa de la kanada konfederacio.

### En Eŭropo

#### En la Eŭropa Parlamento

Se, en la pasinteco, estis politikaj frakcioj en la Eŭropa Parlamento, kiuj asertis sin suverenismaj, ekde la balotoj de 2009, neniu frakcio reprezentas tiun ideologion.

Iuj movadoj volas movon de la suvereneco de la nacia nivelo al la supernacia nivelo, kiel Newropeans.

#### En Francio

Suverenismo aktivas por « **Eŭropo de nacioj** », por la respekto de la diferencoj kaj aŭtonomio de ĉiuj landoj. Ĝiaj apogantoj nomiĝas eŭroskeptikistoj - opone al la *eŭropaj federalistoj* kiuj deziras la Unuiĝintajn Statojn de Eŭropo - kaj aktivas por integrita federala Eŭropo. Ekzemple oni povas klasigi "suverenistaj" la sekvantajn partiojn: Movado por Francio, Ekstaru La Respubliko kaj *Rassemblement pour la France*.

Suverenismo klare oponas al ĉiu ideo de federalismo interne de la lando, rifuzante kaj malcentralizon kaj agnoskon de la malplimultaj lingvoj parolataj sur la franca teritorio. Ĝi tiel oponas al la kebekia suverenismo kaj fronte al la eŭskaj, korsikaj kaj kataluniaj suverenismoj.

## Notoj kaj referencoj

## Aldonaĵoj

### Vidu ankaŭ

* Aŭtonomismo
* Suverena ŝtato
* Teritoria integreco
* Suvereneco
* Suvereno
* Apartismo
# ANZUS

| ANZUS
 |
| --- |
|  |
| **traktato milita alianco internacia organizaĵo**  |
| Komenco
 | 1-a de septembro 1951 vd |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | Aŭstralio Nov-Zelando Usono  vd |

 |
|  |

La **Australia, New Zealand, United States Security Treaty** (**ANZUS** aŭ **ANZUS Traktato**, traduke Traktato por Sekureco de Aŭstralio, Novzelando, Usono) estas la interkonsento por kolektiva sekureco de 1951 kiu ligis la landojn Aŭstralio kaj Novzelando kaj, separate, Aŭstralio kaj Usono, por kunlabori en militaj aferoj en la regiono de la Pacifika Oceano, kvankam nuntempe la traktato utilas rilate al konfliktoj tutmonde. Ĝi asertas ke armita atako kontraŭ ajna el la tri partioj estus danĝera ankaŭ por la aliaj, kaj ke ĉiuj devas agadi por kontraŭi la komuna minaco. Ĝi postulas komitaton de ministroj pri eksterlandaj aferoj kiuj kunsidas por konsultado.

La traktato estis unu el serio kiun Usono formis en la epoko de 1949-55 kiel parto de kolektiva reago al la supozata minaco fare de komunismo dum la Malvarma Milito. Novzelando estis ĉesigita el ANZUS en 1986 ĉar ĝi iniciatis la kreadon de senatombomba zono en siaj teritoriaj akvoj; fine de 2012 Usono nuligis malpermeson pri vizitoj de novzelandaj militŝipoj konduke al malstreĉigo. Novzelando pluhavas senatombomban zonon kiel parto de sia eksterlanda politiko kaj ne estas parto de ANZUS, dum Usono pluhavas ambiguan politikon ĉu militŝipoj portu atomajn armilojn aŭ ne, tamen Novzelando plutenas ŝlosilajn aferojn de la traktato de ANZUS en 2007 (nuntempe okazas dupartiaj kunsidoj de ANZUS nur inter Aŭstralio kaj Usono).

## Referencoj
# Mezorienta Fronto (Unua Mondmilito)

La **Mezorienta Fronto** okazis dum la Unua Mondmilito, inter la Triopa Entento, ĉefe la britoj kaj rusoj en unu flanko, kaj la Centraj Potencoj, tra la tuta Otomana Imperio kaj militista germana misio. La flanko de la Aliancitoj inkluzivis arabojn kiuj partpoprenis en la Araba Ribelo en la Militkampanjo en Sinajo kaj Palestino, kaj la Armena Demokratia Respubliko post la Rusa revolucio de 1917. La bataloj ekiĝis la 29-an de oktobro 1914; la malamikecoj finiĝis la 30-an de oktobro 1918 kaj pactraktato estis subskribita la 10-an de aŭgusto 1920. Ĉi tiu scenejo ampleksigis la plejparton de la teritorio de ĉiuj scenejo de la Unua Mondmilito. Ĝi enhavis kvar kampanjojn: la Militkampanjo de Sinajo kaj Palestino, la Militkampanjo en Mezopotamio, la Militkampanjo en Kaŭkazio kaj la Militkampanjo en Dardaneloj. Ankaŭ estis pli malgrandaj militkampanjoj en Arabio kaj Persio.

## Vidu ankaŭ

* Militkampanjo en Kaŭkazio
* Militkampanjo en Sinajo kaj Palestino
* Militkampanjo en Mezopotamio
* Militkampanjo en Persio
* Batalfronto de Proksima Oriento (Dua mondmilito)
# Ipsilono

|  |
| --- |
|  |
| Greka alfabeto
 |
| Αα Alfo
 | Νν Nuo
 |
| Ββ Beto
 | Ξξ Ksio
 |
| Γγ Gamo
 | Οο Omikrono
 |
| Δδ Delto
 | Ππ Pio
 |
| Εε Epsilono
 | Ρρ Roto
 |
| Ζζ Zeto
 | Σσς Sigmo
 |
| Ηη Eto
 | Ττ Taŭo
 |
| Θθ Teto
 | Υυ Upsilono
 |
| Ιι Joto
 | Φφ Fio
 |
| Κκ Kapo
 | Χχ Ĥio
 |
| Λλ Lambdo
 | Ψψ Psio
 |
| Μμ Muo
 | Ωω Omego
 |
| Iamaj literoj1,2 |
|  Digamo
 |  Sano
 |
|  Stigmo
 |  Kuoppo
 |
|  Heto
 |  Sampio
 |
|  |  Ŝo
 |
|

---

 |
| 1 Referencoj 2 Eksteraj ligiloj |

**Ipsilono** (majuskla **Υ**, minuskla **υ**; greke *Ύψιλον*) estas la 20-a litero de la greka alfabeto. En la sistemo de grekaj numeraloj ĝi havas la valoron 400. Ĝi estas derivita de la litero waw de la fenica alfabeto.

En la frua greka ĝi estis prononcata simile al la angla *oo* [u]. En la klasika greka lingvo ĝi estis prononcata simile al la franca *u* aŭ germana *ü*, [y]. En la novgreka lingvo ĝi estas prononcata kiel [i], kaj en diftongoj [f] aŭ [v]. En la antikva greka lingvo ĝi ekzistis en ambaŭ longa kaj mallonga versioj, sed ĉi tiu distingo perdiĝis en la novgreka.

Kiel komenca litero en la klasika greka, ĝi ĉiam portis la aspiron (ekvivalento al *h*) kaj tial troviĝas en multaj vortoj de greka fonto, kiuj komenciĝas per ekzemple *hiper-*. Ĉi tiu aspiro estis derivita de pli malnova prononco, kiu uzis ŝuŝon anstataŭe; ĉi tiu ŝuŝo estis ne perdita en la latina lingvo, donante formojn kiel *super-* (por *hiper-*) kaj *sub-* (por *hipo-*).

Ipsilono partoprenis kiel la dua ero en malkreskaj diftongoj. Ekzemple post alfo aŭ epsilono ĝi estas prononcata kiel [f] aŭ [v].

La romia imperiestro Klaŭdio proponis aldonon de nova litero al la latinan alfabeton por la sono de la greka ipsilono, sed fine la litero Y estis adoptita anstataŭe.

La nomo de la litero estis originale nur *υ* ("i"). Ĝi ŝanĝis al *υ ψιλόν*, (*i psilon*, kies signifo estas 'simpla υ') por distingi ĝin de *ο&joto;*, kiu havis la saman prononcon [y]. La nomo de la litero en la novgreka lingvo estas prononcata kiel [iː'psɪlɒn] (en kontrasto al Ε, kiu estas prononcata [ɛ'psɪlɒn]). Ĝi estas ankaŭ malofte nomata angle "ypsilon" ([ɪ'psɪlɒn]) pro ĝia simileco al la latina litero Y.

Kvar literoj de la latina alfabeto kreiĝis el ĝi: V kaj Y kaj, multe poste, U kaj W. En la cirila alfabeto, la literoj U (у) kaj iĵica (ѵ) baziĝas sur ĝi.

## Uzado

* En partikla fiziko la majuskla ipsilono estas la ipsilona partiklo. Notu, ke la simbolo devas ĉiam aspekti kiel ϒ por eviti konfuzon kun la latina Y uzata por la hiperŝargo.
* En la diskuto de spacaj dimensioj, "movanta ipsilono" estas la movado de suba dimensio al pli alta.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* La latina ipsilono ʊ nuntempe reprezentiĝas per la artikolo Y