Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Palamedo

| Palamedo
 |
| --- |
|  |
| **rolulo de helena mitologio**  |
| Verko
 | helena mitologio
 |
| Informoj
 |
| Sekso
 | vira
 |
| Patro
 | Naŭplio
 |
| Patrino
 | Clymene
 |
| Gefratoj
 | Oeax • Nausimedon
 |
|  |

**Palamedo** (helene *Παλαμήδης*, latine *Palamades*) estis en la helena mitologio filo de Naŭplio, reĝo en Eŭbeo.

Palamedo estis heroo, lerta viro, estis edukita kaj kulturigita de Kentaŭro Kirono. Li estis proklamita inventinto, inter liaj eltrovoj estas nomataj literoj de la greka alfabeto, numeroj, mono, tabulaj ludoj, mezuroj kaj pezoj, fajraj signoj. Onidire li estis eĉ poeto. Havis fraton nomatan Oiakso.

Kiam proksimiĝadis Troja milito, sendis reĝo Agamemnono Palamedon al Itako por varbi tiean reĝon Odiseon por ĉeesto. Tiu nome ŝajnigis frenezecon, por ke li ne devu por longaj jaroj lasi sian reĝolandon kaj sian edzinon Penelopon. Palamedo trovis Odiseon plugantan kampon kaj semanta ĝin per salo. Palamedo preparis finton: antaŭ la ekstaŭrojn metis en sulkon malgrandan filon de Odiseo Telemaĥon kaj Odiseo senhezite haltis la jungitaron. Lia ŝajnigata frenezeco estis malkovrita. Tion Odiseo al Palamedo neniam forgesis.

Pli malfrue antaŭ Trojo Odiseo inside metis falsan leteron, kiu kulpigis Palamedon, ke prenis valoraĵon de la Trojanoj kaj nun konsilas al Aĥajoj, ke ili revenu hejmen. En Palamedan tendon li kaŝis kvazaŭ akiritan oron. Koleriĝintaj militistoj nenion atendis kaj senkulpan Palamedon ŝtonmortigis.

Lia patro kun la pli juna filo Oiakso tuj revenis de Trojo hejmen. La morton de Palamedo Naŭplio venĝis tiamaniere, ke inter edzinoj de Grekoj disvastigis raporton ke iliaj edzoj ĝuas kun kaptitaj Trojaninoj kaj ke li venigos ilin kaj iliajn infanojn post milito hejmen. Per tio li instigis multajn el virinojn al kokro, per kiu ili volis venĝi al siaj edzoj.

Plie Naŭplio post fino de la milito bruligis sur mara bordo falsajn fajrojn kaj multaj ŝipoj de Grekoj poste frakasiĝis kontraŭ danĝeraj rifoj kaj la viroj trovis sian morton en la maro.

## Tradukfonto

|  |  |
| --- | --- |
|  | En tiu ĉi artikolo estas uzata traduko de teksto el la artikolo "Palamédés" en la ĉeĥa vikipedio (fonta versio 11354452). En historio de la alilingva artikolo troveblas la kontribuantoj. |

## Vidu ankaŭ

* 2456 Palamedo
# Demotiko

*Por la egipta dialekto kaj skribo, vidu la paĝon Demotika.*

|  |
| --- |
| **Demotiko** |
| **lingvo** |
| **moderna greka lingvo** |
| Lingvaj kodoj
 |
| **Angla nomo** | Demotic Greek
 |
| **Franca nomo** | grec démotique
 |
|  |

**Demotiko** estas la "popola" formo de la moderna greka lingvo. Kompare al la klasika greka, ĝi estas gramatike simpligita kaj prenis multajn vortojn el la turka, la slavaj lingvoj kaj la latina lingvo. Ĝi ne firme estis la oficiala lingvo de Grekio ĝis 1975, kiam demokratio revenis al Grekio.

La malsamo inter la demotika kaj la klasika greka lingvo estas simila al la malsamo inter la franca lingvo kaj la latina.

Ankaŭ estis greka dialekto parolita en Egipto nomata *demotika*.

## Vidu ankaŭ

* la katarevusa
# Ionia Maro

| Ionia Maro |
| --- |
|  |
| bordomaro, akvokolekta areo [+] |
|

---

 |
| Akvejo | Adriatiko, Mediteraneo |
| Koordinatoj | 38° 0′ 0″ N, 19° 0′ 0″ O (mapo)3819 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Ionia Maro |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Ionian Sea** [+] |
|  |

Mapo anglalingva
Tradiciaj limoj de la Ionia Maro (flavaj) kaj limoj laŭ la Internacia Hidrografia Organizaĵo (ruĝaj)
Bordo de la Ionia Maro en Albanio
La **Ionia Maro** (greke *Ιόνιο Πέλαγος*; itale *Mar Ionio*, elparolu: *Mar Jonjo*; albane *Deti Jon*) estas parto de Mediteraneo sude de Adriatiko, havas kiel limojn norde kaj okcidente Italion (Sicilion, Kalabrion, Basilikaton kaj Apulion) kaj oriente sudan Albanion kaj Grekion (kun la Ioniaj insuloj kaj la firma Grekio).

La Ionia Maro estas la plej profunda maro en Mediteraneo, kun 5270 m (Abismo Kalipso).

## Havenoj

Gravaj havenoj de la Ionia maro estas:

* en Albanio: Saranda
* en Grekio: Parga, Astakos, Fiskardo kaj Methoni; aldone, en la golfo de Korinto, Patraso kaj Korinto
* en Italio: Sirakuzo, Katanio, Reggio di Calabria, Krotono kaj Taranto.

## Insuloj

La Ioniaj insuloj estas grupo da insuloj ĉe la okcidenta bordo de Grekio, en la Ionia Maro. La plej grandaj estas la jenaj:

* Korfuo (Κέρκυρα = *Kerkyra*)
* Lefkado (Λευκάδα = *Lefkada*)
* Itako (Ιθάκη = *Ithaki*)
* Kefalonio (Κεφαλλονιά = *Kefalonia*)
* Pakso (Παξοί = *Paxi*)
* Zakinto (Ζάκυνθος = *Zakynthos*)
* Kitero (Κύθηρα = *Kythira*)

## Aliaj geografiaj elementoj

* Patrasa golfo

## Maraj parkoj kaj rezervejoj

Sude de la insulo Zakinto estas greka "Mara Nacia Parko de Zakinto", celanta precipe la protektado de maraj testudoj *Caretta caretta* (kareto).

## Vidu ankaŭ

* Listo de maraj ekoregionoj
# Lecce

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Lecce (stacidomo).
 |

|  |
| --- |
| Lecce
 |
|

Fotomuntaĵo
 |
|  |
| komunumo de Italio  urbo   vd |
|

|   Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Valadolido • Verono • Prago • Blagoevgrad • Skopjo • Ostrovo • Budapeŝto • Murcio • Amasya vd |

 |
| Ŝtato
 |  Italio
 |
| Regiono
 |  Apulio
 |
| Provinco
 |  Lecce (Leĉo)
 |
| Geografia situo
 | 40° 21′ N, 18° 10′ O (mapo)40.3518.166666666667 |
| Supermara alteco
 | 49 m
 |
| Areo
 | 238 km²
 |
| Loĝantaro
 | 94 783 (2023)
 |
| Loĝdenso
 | 393 loĝantoj/km²
 |
| Najbaraj komunumoj
 | Arnesano, Cavallino, Lequile, Lizzanello, Monteroni di Lecce, Novoli, San Cesario di Lecce, Melendugno, Squinzano, Surbo, San Pietro in Lama, Trepuzzi kaj Vernole
 |
| Patrono
 | Sankta Orontius
 |
| Festa tago
 | 26-a de aŭgusto
 |
| Nomo de loĝantoj
 | *leccesi* |
| Poŝtkodo
 | 73100
 |
| Imposta kodo
 | E506
 |
| Kodo laŭ ISTAT
 | 075035
 |
| Telefona prefikso
 | 0832
 |
| Estro
 | Mauro Gattinoni
 |
| Retpaĝo
 | Oficiala retejo
 |
|  |
|  |
|  |

**Lecce** (latine: Lupiae, greke: Luppìu, malnovgreke: Ἀλήσιον) estas urba komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la administra regiono Apulio (itale *Puglia*) kaj al la provinco Leĉo (itale *Lecce*). Laŭ la stato de 2023 en la komunumo vivis 94 783 loĝantoj sur areo de 241 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 393 loĝantoj/km². Kristana patrono estas la sankta Orontius, laŭdire la unua episkopo de la urbo (22 ĝis 68), kies memortago sekve estas la komunuma festotago.

Najbaraj komunumoj estas Arnesano, Cavallino, Lequile, Lizzanello, Monteroni di Lecce, Novoli, San Cesario di Lecce, Melendugno, Squinzano, Surbo, San Pietro in Lama, Trepuzzi kaj Vernole.

## Esperanto

Fondiĝis loka Esperanto-grupo tie ĉi en 1923.

## Vidu ankaŭ

* Lecce (stacidomo)
* Trolebusa transporto en Lecce

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (itale)

la katedralo

## Demografia evoluo
# Ordu

|  |
| --- |
| **Ordu** |
|  |
| **metropola municipo en Turkio • urbo • urbeto** |
|

|   Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Marmaris • Batumi • Ganĝa vd |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ordu (Turkio)DMS

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|  |
|  |
| **Regiono** | Nigramara regiono
 |
| **Provinco** | Provinco Ordu
 |
| **Geografia situo** | 40° 59′ N, 37° 53′ O (mapo)40.98333333333337.883333333333 |
| **Alto super la marnivelo** | 5 m
 |
| **Poŝtkodo** | 52x xx
 |
| **Telefona kodo** | 0452
 |
| **Aŭtokodo** | 52
 |
|  |

**Ordu** estas urbo en provinco Ordu en Turkio. Ĝi apartenas al la Nigramara regiono.

Klimata diagramo de urbo Ordu
## Eksteraj ligiloj

* . *PBase*. Alirita 2007-02-21 .
# Kunaĵo

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri operacio sur aroj nomata "kunaĵo" aŭ "unio". Koncerne aliajn signifojn aliru la apartigilon Unio.* |

La **kunaĵo** aŭ **kunigaĵo** de du aroj A kaj B estas la aro, kiu entenas precize tiujn elementojn, kiuj apartenas aŭ al A aŭ al B. La notacio por kunaĵo de A kaj B estas A ∪ B (legu *a kun bo* aŭ *a aŭ bo*):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Pli ĝenerala nocio estas kunaĵo de arbitra familio de aroj:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

## Formala difino

Por familio de aroj WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , la **kunaĵo** aŭ **kunigaĵo** WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 estas la jena aro:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 .
Se familio de aroj konsistas el nur du aroj WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 (elementoj de la familio), tiam la **kunaĵo** (aŭ **kunigaĵo**) WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 estas la aro, tia ke elemento WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 apartenas al WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 se kaj nur se

* *x* apartenas al WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 aŭ
* *x* apartenas al WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 .

La konjunkcio "aŭ" tie ĉi estas ne-ekskluziva; elementoj, kiuj estas en ambaŭ aroj, estas en la kunaĵo.

Speciale, se la indica aro WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 estas malplena aro, tiam ankaŭ la kun(ig)aĵo de nul aroj estas malplena aro:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 .
## Ecoj

La kunigo de aroj estas komuta (kio ne tuj evidentas el la prepozicio "kun") kaj asocia.

## Ekzemplo

Ekzemple la kunaĵo el la aroj {1,2,3} kaj {2,3,4} estas {1,2,3,4}. La nombro 9 ne apartenas al la kunaĵo de la aro de primoj {2,3,5,7,11,...} kaj la aro de paraj nombroj {2,4,6,8,...}, ĉar 9 estas nek primo nek para nombro.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Komunaĵo
* Aroteorio
* Komplemento
# 11 (nombro)

*"Dek unu" alidirektas ĉi tien. Por la jaro, vidu la paĝon 11.*

**Dek unu (11)** estas la natura nombro kiu sekvas 10 kaj antaŭas 12.

La nombro **11** en la dekuma sistemo havas alternativajn formojn:

* en duuma sistemo : 1011
* en okuma sistemo : 13
* en deksesuma sistemo : **B**

## En matematiko

**Dek unu** estas primo.

Dekunulatero estas plurlatero kun 11 lateroj.

Dekunuedro estas pluredro kun 11 edroj.

## Laŭ skribo

* Ĉina skribo: 十一
* \* Majaa skribo:

## Pri la nombro 11

La atomnumero de Natrio.

Apollo 11 estis la unua lunesplora misio kiu portis homojn al la luno kaj retroen al la tero.

En brazila folkloro la 11 absolute rilatas al ĉevalo, sed ĉiuj nombroj finitaj per 11 rilatas al azeno.
# Hotentotoj

| Hotentotoj
 |
| --- |
| **nomo** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
|  |

**Hotentotoj** estis (fremd)nomigo por la etno kojoj (ankaŭ: kojkojoj) en suda Afriko, al kiu apartenas la triboj **namoj** kaj **orlamoj** (interalie ankaŭ la bondelzvartoj). La esprimon en la koloniista epoko unue uzis la buroj, baldaŭ ĝi ricevis tre pejorativan sencon, kaj hodiaŭ ĝi ĝenerale uziĝas nur rilate al la rasismo kaj kiel insultvorto.
PIV 2002 ankoraŭ ne mencias tiun pejorativan konotacion de la esprimo, nek la verajn nomojn de la koncernaj etnoj. La tie menciita citaĵo de Zamenhof klare indikas la pejorativan karakteron de la esprimo jam en la juna Esperanta literaturo.

La muzeo Lindenmuseum en Stuttgart per ekspozicio de 29.11.2007 - 27.4.2008 strebis kontribui al la rehabilito de la nama popolo okaze de la centjariĝo de la fino de la Nama Insurekcio en 1908. En tiu milito kaj per la posta interniĝo de ili en koncentrejoj sub kruelaj kondiĉoj la namoj perdis 10.000 tribanojn, preskaŭ duonon de sia popolo.

La ekspozicio havas la germanlingvan titolon: Von Kapstadt bis Windhuk: "Hottentotten" oder Khoekhoen? - Die Rehabilitierung einer Völkergruppe (De Kaburbo ĝis Vindhuko: Ĉu "hotentotoj" aŭ kojoj? - La rehabilito de etno).

La kruelaĵoj kontraŭ la nama popolo far la germanaj koloniaj trupoj plenumas la difinon de genocido en la Konvencio pri la prevento kaj punado de la krimo de genocido, kiun decidis la Ĝenerala Asembleo de la Unuiĝintaj Nacioj la 9-an de decembro 1948.

La ekspozicio en Stuttgart montris la altan materian kaj spiritan kulturon de la nama popolo, dum la esprimo "hotentotoj" transportis la malnovan rasisman kliŝon de la koloniisma epoko.

## Vidu ankaŭ

* Rasismo
# Negro

**Negro** (de hispana aŭ portugala *negro* "nigra, nigrahaŭtulo", siavice de Latina *niger* "nigra") estas homo de la t.n. nigra raso, kun haŭto de kafobruna ĝis helbruna.

## Lingva noto

En pli fruaj tempoj de Esperanto, oni tute senprobleme uzis la vorton "**negro**" por nomi homon de tia antropologia tipo. Nuntempe tio ne estas same senproblema por ĉiuj lingvanoj, ĉar iuj asocias tiun vorton kun rasismo (paralele al atribuo de rasisma konotacio al la anglalingva vorto *negro*) kaj anstataŭigas ĝin per la vorto "**nigrulo**".

En la hispana kaj en la portugala lingvo "*negro*" signifas nur "nigra, nigra koloro, nigrulo", sekve, en tiuj lingvoj "*negro*" estas normala vorto (minimume en la senco de koloro).

En Brazilo, nigrulo nomas sin "*negro*" en pozitiva senco, ĉar ofende oni uzas vortojn kiel "*crioulo*" (naskiĝinto ĉe iu, t. e., hejma sklavo) aŭ "*macaco*" (portugala vorto por 'simio'; elvokante la rasisman ideon, ke nigruloj rilatas al simioj).

En Usono, la hispana vorto *negro* estis pruntita kiel fremda vorto, intertempe eksmodiĝis kaj en la lastaj jardekoj iĝis tabuita kiel rasisma; poste, pro forta influo de Usono en internacia kulturo, la vorto "*negro*" akiris ofendan signifon ankaŭ en iuj nelatinidaj lingvoj.

El alia vidpunkto, male, la vorto *nigrulo* estas pli asociita kun rasismo ol la vorto *negro*, ĉar la aparta vorto *negro* simple indikas la rason kiel antropologian tipon sen asocii ĝin kun la epiteto "nigra", kiu ne bone priskribas la haŭtkoloron de negroj (plejparte hel- aŭ malhel-brunan) kaj en iuj esprimoj (eĉ zamenhofaj) simbolas malicon, malĝojon, misfortunon aŭ malaprobon (ekzemple, *nigra tago*, *nigra horo*, *nigra humoro*, *nigra animo*, *nigra sendankemo*, *nigra koro*, *nigra magio* ktp).

Pli grave, la vorto "negro" estas oficiala, kaj oni ne emas transiri al sinonimoj, kiam jam ekzistas firme establita (eĉ oficiala) vorto. Krome, en Esperanto oni malpli facile akceptas la ideon, ke lingvaj ŝanĝoj magie influas la socion aŭ lingvanaron (sed ne male), speciale en tiu ĉi kazo, ĉar Esperanto apenaŭ servis kiel perilo por rasismaj ideoj, kaj do la peno anstataŭigi ĝenerale senprobleman Esperantan vorton sub tia preteksto ŝajnas nepravigebla imitado de alilingva tendenco.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Nigrulo
* Homaj rasoj

## Eksteraj ligiloj

*  Unuetaĝa Usono ĉirkaŭ 44 "Negroj""
# Kodo

Tiu ĉi artikolo temas pri prezento de datumoj. Pri la signifo «leĝaro», «kodekso» vidu la artikolon Jura kodo. KD ("KoDo") estas ankaŭ mallongigo por kompakta disko.

| Kodo
 |
| --- |
|  |
| **signo • rule-based system** |
|  |

Laŭ la 9ª Oficiala Aldono **kodo** estas «sistemo de signoj aŭ signaloj por prezenti mesaĝojn aŭ ordonojn: internacia marista signalkodo; morsa kodo; sepbita kodo; gena kodo; ĉifro estas sekreta kodo».

Inter aliaj, kodoj estas uzataj por prezenti signojn per entjeroj. Ĉi tiaj *signokodoj* estas:

* ASCII
* ISO-8859 (aro da kodoj; inter aliaj, ISO 8859-3 disponigas la literojn de Esperanto)
* KOI (KOI-7, KOI-8, KOI8-R, KOI8-U, …)
* Serio "CP" de kodoj (CP437, CP855, CP866, CP1250, CP1251, CP1252, ...)
* Unikodo (kaj ties kodoprezentoj: UTF-7, UTF-8, UTF-16, UTF-32)
* morsa kodo
* Baudot-kodo

## Vidu ankaŭ

* Fontkodo
* Impulskodigo-modulado
* Kodoprezento
* Gena kodo
* Kriptologio
* Listo de stamp-kodoj de la metroo de Parizo
# Alfabeto (de formala lingvo)

**Alfabeto** aŭ **signaro** de formala lingvo estas nemalplena finia aro da konvenciaj elementoj, nomataj *signoj* (interalie, skribsignoj) kaj uzataj por prezenti informojn per kombinado de siaj aperoj laŭ iaj reguloj, plej ofte en formo de signoĉenoj (vortoj, tekstoj).

Oni uzas la terminon *alfabeto* en matematiko, parolante pri alfabeto de formala gramatiko, finia aŭtomato ktp. En komputado kaj datumtransmeto oni preferas la terminon *signaro*, ekz‑e parolante pri signaro de kodo.

Oni atentu, ke unu sama signaro povas aperi en diversaj formalaj lingvoj aŭ kodoj; ekz‑e la videblaj signoj de Askio kaj de EBCDIC estas preskaŭ identaj signaroj (kvankam malsame koditaj).
# Intervalo (matematiko)

**Intervalo** estas la subaro de aro kun parta ordo entenanta ĉiujn elementojn inter ĝiaj komenco kaj fino, kiuj estas du (antaŭelektitaj) elementoj de la origina aro.

## Formalaj difinoj

Estu WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 aro kun parta ordo, kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 estu du elementoj de WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
Ekstendu la ordon WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ĝis WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
tiel, ke la elemento WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 estu pli granda ol ĉiuj elementoj de la aro WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 kaj ke la elemento WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 estu malplej granda ol ĉiaj elementoj de la aro WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 .

Por WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 tiel, ke WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 oni difinas sekvajn aroj, kiuj nomas **intervalo**, kiuj estas difinata per WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 :

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 – **malfermita intervalo** (duflanke malfermita intervalo),
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 – **maldekstre fermita intervalo** (dekstre malfermita intervalo),
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 – **dekstre fermita intervalo** (maldekstre malfermita intervalo).
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 – **fermita intervalo** (duflanke fermita intervalo),

Kelkaj aŭtoroj uzas formon WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 ktp. por signi, ke intervalo estas en difinita ordo. Foje anstataŭ WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 oni skribas WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 kaj analoge por unuflankaj intervaloj.

**Rimarku**, ke la nocio de intervalo WIKINIUM\_MATH\_PH\_40 kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_42 estas malsama ol la signifo de orda duopo.

Internacia normo ISO31-11 difinas sekvajn signifojn:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_44 :

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_46 ,
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_48 ,
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_50 ,
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_52 .

## Ecoj

Plej ofte en intervalo estas uzata lineara ordo; en ĉi tia ordo intervaloj havas sekvajn ecojn:

* Komunaĵo de du intervaloj estas intervalo.
* Komplemento de intervalo estas intervalo aŭ kunaĵo du aroj.
* Kunaĵo de du aroj, kiuj havas nemalplenan komunaĵon estas intervalo.
* Malfermaj intervaloj en X kreas bazon de ia topologio en X.
# ISO 8859-3

| ISO 8859-3
 |
| --- |
| **IEC standard (en)  Etendita Askio normo de ISO**  |
| **Dum** | nekonata - nekonata/nuntempe
 |
| **Antaŭulo** | ISO/IEC 8859-2
 |
| **Sekvanto** | ISO/IEC 8859-4
 |
|  |

**ISO 8859-3**, ankaŭ konata kiel **Latino 3** aŭ **Sud-Eŭropa Latina Signokodo** estas 8-bita signokodo, parto de la normo ISO 8859. Ĝi estis origine kreita por la lingvoj turka, malta kaj Esperanto. Intertempe por la turka oni preferas anstataŭe la kodon ISO 8859-9.

Same kiel por ĉiuj variantoj de ISO 8859, la kodpozicioj ĝis 7f (127) reprezentas la samajn signojn kiel en Askio. Pluraj kodpozicioj ne enhavas signojn (ekz. `a5`). Iliaj fakoj estos malplenaj en la ĉi-posta tabelo.

Tabelo de ISO 8859-3
|  | x0 | x1 | x2 | x3 | x4 | x5 | x6 | x7 | x8 | x9 | xA | xB | xC | xD | xE | xF
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2x
 |  | ! | " | # | $ | % | & | ' | ( | ) | \* | + | , | - | . | /
 |
| 3x
 | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | : | ; | < | = | > | ?
 |
| 4x
 | @ | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O
 |
| 5x
 | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | [ | \ | ] | ^ | \_
 |
| 6x
 | ` | a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o
 |
| 7x
 | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z | { |  | } | ~ |  |
| La kodpozicioj `80` ĝis `9f` ne enhavas signojn
 |
| Ax
 |  | Ħ | ˘ | £ | ¤ |  | Ĥ | § | ¨ | İ | Ş | Ğ | Ĵ |  |  | Ż
 |
| Bx
 | ° | ħ | ² | ³ | ´ | µ | ĥ | · | ¸ | ı | ş | ğ | ĵ | ½ |  | ż
 |
| Cx
 | À | Á | Â |  | Ä | Ċ | Ĉ | Ç | È | É | Ê | Ë | Ì | Í | Î | Ï
 |
| Dx
 |  | Ñ | Ò | Ó | Ô | Ġ | Ö | × | Ĝ | Ù | Ú | Û | Ü | Ŭ | Ŝ | ß
 |
| Ex
 | à | á | â |  | ä | ċ | ĉ | ç | è | é | ê | ë | ì | í | î | ï
 |
| Fx
 |  | ñ | ò | ó | ô | ġ | ö | ÷ | ĝ | ù | ú | û | ü | ŭ | ŝ | ˙
 |

Kodpozicio `a0` estas "nerompebla spaco". Pozicio `ad` estas "kondiĉa dividostreko". Tiuj signoj normale ne videblas.

## Kiel uzi Latinon 3 en HTML?

Por legi paĝojn verkitajn laŭ Latino 3, oni bezonas tiparojn kun la bezonataj signoj. Normale oni ne bezonas apartajn Latino-3-ajn tiparojn (ĝuste faritaj tiaj tiparoj estas malfacile troveblaj). Sufiĉas uzi Unikodajn tiparojn (kiuj nuntempe troviĝas en plej multaj komputiloj). La TTT-legilo aŭ la operaciumo aŭtomate tradukas inter Latino 3 kaj Unikodo.

Kiam tia paĝo estas sendata de TTT-servilo, la servilo anoncu la dokumentotipon kaj la uzatan signokodon en la HTTP-ĉapo. Por HTML-paĝo en Latino 3 ĝi anoncu jene: `Content-type: text/html; charset=iso-8859-3`.

Se oni ne povas agordi sian servilon sendi tian informon, oni povas kiel surogaton aldoni tian informon en la HTML-kodo de la paĝo. Ene de la "head"-elemento oni tiam metu jenan "meta"-elementon: `<meta http-equiv="Content-type" content="text/html; charset=iso-8859-3">`

Aliflanke nuntempe estas sufiĉe sensence uzi Latinon 3 en retpaĝoj. Pli bone funkcias Unikodo.

## Eksteraj ligiloj

*
*
*  Arkivigite je 2006-02-12 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2007-09-27 per la retarkivo Wayback Machine
# Bajto

| Bajto
 |
| --- |
| **mezurunuo de informo derivita mezurunuo de la Unuiĝinta Kodo pri Unuoj de Mezuro**  |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | bito  vd |

 |
|  |

**Bajto**, **bitoko** aŭ **okopo** estas opo el fiksita nombro da bitoj (kutime bitoko), traktata kiel tutaĵo. Kutime la malpleja adresebla memorero (ĉelo) havas la kapaciton 1 bitoko; kiel mezurunuoj de memorkapacito ankaŭ estas uzataj kilobitoko, megabitoko, gigabitoko.

Ofta konfuzo estas konsideri ke *bajto* kaj *bitoko* estas ekzakte sinonimaj, kio ne estas strikte vera.
*Bitoko* ĉiam temas pri grupo da ekzakte 8 bitoj.
*Bajto*, se preni la oficialan difinon, signifas la plej malgrandan kvanton da bitoj kiun komputilo kapablas trakti unuope.
Plej kutime tiu kvanto estas 8, sed ekzistas malnovaj komputiloj aŭ reto-sistemoj kie bajto povas valori 7 bitojn (pro tio ke la 8-a bito estas uzata por kontroli erarojn), aŭ 9 (8 bitoj por informo + 1 por eraro-kontrolo).

Per la 8 bitoj de la normala bitoko eblas kodi 256 diversajn valorojn, plej ofte por unu el la sekvaj celoj:

* duuma prezento de sensignuma entjero el la intervalo [0..255];
* duuma prezento de signumhava entjero, de -128 ĝis 127 (i.a. tiel estas difinita la datumtipo *byte* en Ĝavo);
* kodeono de signo; sekve, la nombro de diversaj signoj facile prezenteblaj en komputilo kutime ne superas 256 — vd ISO-kodo;
* duum-dekuma prezento de nombro: bitoko entenas du duonbitokojn (bitkvaropojn), ĉiu el kiuj povas enteni reduktitan kodon de cifero aŭ signumo;
* bitoko povas esti fizika parto de pli granda, logike nedividebla tuto (ekz-e de mantiso);

Unu 8-bita bitoko estas prezentebla per du ciferoj en deksesuma nombrosistemo. En malnovaj komputiloj estis uzataj ankaŭ 6-bitaj bitokoj, oportunaj por prezenti signon de 64-elementa signaro aŭ du okumajn ciferojn. Iam oni nomis bitoko 16- aŭ 32-bitajn ĉelojn, sed hodiaŭ la bajtlongo egala al 8 bit estas firme establita, interalie en internaciaj normoj (ekzemple ISO-9660, ISO-11544).

Oni tradicie misuzis la sciencajn prefiksojn k, M, G, ktp por obloj de 1024 (210) anstataŭ de 1000. Iuj distingas inter kB por 1000 bitokoj kaj KB por 1024 bitokoj, sed tiu distingo ne estas aŭdebla. Kun kilobitoko la diferenco estas nur 2,4 %, sed kun terabitoko la eraro estus jam 10 %. Tial estas konsilinde uzi la sciencajn prefiksojn nur kun iliaj oficialaj signifoj kaj uzi la alternativajn prefiksojn por obloj de 1024:

|  |  |
| --- | --- |
| unu kilobajto (1 kB) = 1000 bajtoj | unu kibibajto (1 KiB) = 1024 bajtoj
 |
| unu megabajto (1 MB) = 1000000 bajtoj | unu mebibajto (1 MiB) = 1048576 bajtoj
 |
| unu gigabajto (1 GB) = 1000000000 bajtoj | unu gibibajto (1 GiB) = 1073741824 bajtoj
 |
| unu terabajto (1 TB) = 1000000000000 bajtoj | unu tebibajto (1 TiB) = 1099511627776 bajtoj
 |

Ankaŭ la mallongigo "O" estas kelkfoje uzata anstataŭ "iB" en Esperanto. (1 kO = 1 kiB)

## Vidu ankaŭ

* Eksabajto
* Jotabajto
* Petabajto
* Zetabajto

## Notoj kaj referencoj