Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Getaoj

**Getaoj** (japane: 下駄) estas japanaj ŝuoj, simila al lignoŝuoj kaj sandaloj. Ili estas portataj kun tradiciaj japanaj vestoj, kiel kimonoj, sed ankaŭ kun okcidentstilaj vestoj.

## Tipoj

Ekzistas pluraj tipoj de getaoj. La eksterlande plej konataj estas farita el kruda lignotabulo, nomita *dai* (台, subteno), sur kiu estas metita la piedo, kiu estas tenita de rimeno, kiu pasas inter la unua kaj dua piedfingroj. La *dai* estas fiksita sur du vertikalaj lignopecoj, nomitaj *ha* (歯, la dentoj). La klakado de tiuj lignopecoj surplanke estas tre tipa kaj estas unu el tiuj, kies malaperon bedaŭras multaj japanoj.

## Materialo kaj formo

Formdetaloj kaj materialo de la eroj povas esti tre diversa. Tiel kamparanaj getaoj estas el kruda ligno kun kanaba rimeno kaj malaltaj *ha-oj* por ne enkotiĝi surpade. Kontraŭe gejŝaj getaoj estas lakitaj kun silka rimeno. Dum la Edo-epoko *oiran-oj* aŭ *tayu-oj* portis tre altajn getaojn, kiuj ŝajnigis ilin misteraj kaj malhelpis paŝadon senhelpan. Eblas ankoraŭ vidi tiajn getaojn dum *kabuko*-prezentado.

Oni nomas ankaŭ getaoj diversajn aliajn similajn sandalojn kun plasta plandumo, kiu similas al sandaloj el rizo-pajlo (*zorioj*).

## Vidu ankaŭ

* zorio
* tabi
* waraji
# Cifero

La cifera sistemo de la majaoj
**Cifero** estas signo uzata por skribi nombrojn.

## Ciferoj en popularaj sistemoj

| Okcidenta araba
 | 0
 | 1
 | 2
 | 3
 | 4
 | 5
 | 6
 | 7
 | 8
 | 9
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Bengala lingvo
 | ০
 | ১
 | ২
 | ৩
 | ৪
 | ৫
 | ৬
 | ৭
 | ৮
 | ৯
 |
| Nagario
 | ०
 | १
 | २
 | ३
 | ४
 | ५
 | ६
 | ७
 | ८
 | ९
 |
| Araba
 | ٠
 | ١
 | ٢
 | ٣
 | ٤
 | ٥
 | ٦
 | ٧
 | ٨
 | ٩
 |
| Persa lingvo
 | ٠
 | ١
 | ٢
 | ٣
 | ۴
 | ۵
 | ۶
 | ٧
 | ٨
 | ٩
 |
| Gurmuka skribsistemo
 | ੦
 | ੧
 | ੨
 | ੩
 | ੪
 | ੫
 | ੬
 | ੭
 | ੮
 | ੯
 |
| Urduo
 | ۰
 | ۱
 | ۲
 | ۳
 | ۴
 | ۵
 | ۶
 | ۷
 | ۸
 | ۹
 |
| Ĉina (ĉiutaga)
 | 〇
 | 一
 | 二
 | 三
 | 四
 | 五
 | 六
 | 七
 | 八
 | 九
 |
| Ĉina (tradicia)
 | 零
 | 壹
 | 貳
 | 叄
 | 肆
 | 伍
 | 陸
 | 柒
 | 捌
 | 玖
 |
| Ĉina (simpligita)
 | 零
 | 壹
 | 贰
 | 叁
 | 肆
 | 伍
 | 陆
 | 柒
 | 捌
 | 玖
 |
| Ĉina (Suzhou)
 | 〇
 | 〡
 | 〢
 | 〣
 | 〤
 | 〥
 | 〦
 | 〧
 | 〨
 | 〩
 |
| Ge'ez (Etiopio)
 |  | ፩
 | ፪
 | ፫
 | ፬
 | ፭
 | ፮
 | ፯
 | ፰
 | ፱
 |
| Guĝarata lingvo
 | ૦
 | ૧
 | ૨
 | ૩
 | ૪
 | ૫
 | ૬
 | ૭
 | ૮
 | ૯
 |
| Egiptaj hieroglifoj
 |  | 𓏺
 | 𓏻
 | 𓏼
 | 𓏽
 | 𓏾
 | 𓏿
 | 𓐀
 | 𓐁
 | 𓐂
 |
| Japana (ĉiutaga)
 | 〇 | 一 | 二 | 三 | 四 | 五 | 六 | 七 | 八 | 九 |
| Japana (formala)
 | 零
 | 壱
 | 弐
 | 参
 | 四
 | 五
 | 六
 | 七
 | 八
 | 九
 |
| Kanara lingvo
 | ೦
 | ೧
 | ೨
 | ೩
 | ೪
 | ೫
 | ೬
 | ೭
 | ೮
 | ೯
 |
| Kmera lingvo
 | ០
 | ១
 | ២
 | ៣
 | ៤
 | ៥
 | ៦
 | ៧
 | ៨
 | ៩
 |
| Laŭa lingvo
 | ໐
 | ໑
 | ໒
 | ໓
 | ໔
 | ໕
 | ໖
 | ໗
 | ໘
 | ໙
 |
| Limbu (nepalo)
 | ᥆ | ᥇ | ᥈ | ᥉ | ᥊ | ᥋ | ᥌ | ᥍ | ᥎ | ᥏ |
| Malajala lingvo
 | ൦
 | ൧
 | ൨
 | ൩
 | ൪
 | ൫
 | ൬
 | ൭
 | ൮
 | ൯
 |
| Mongola lingvo
 | ᠐
 | ᠑
 | ᠒
 | ᠓
 | ᠔
 | ᠕
 | ᠖
 | ᠗
 | ᠘
 | ᠙
 |
| Birma lingvo
 | ၀
 | ၁
 | ၂
 | ၃
 | ၄
 | ၅
 | ၆
 | ၇
 | ၈
 | ၉
 |
| Odia lingvo
 | ୦
 | ୧
 | ୨
 | ୩
 | ୪
 | ୫
 | ୬
 | ୭
 | ୮
 | ୯
 |
| Romaj ciferoj
 |  | I
 | II
 | III
 | IV
 | V
 | VI
 | VII
 | VIII
 | IX
 |
| Ŝana lingvo
 | ႐
 | ႑
 | ႒
 | ႓
 | ႔
 | ႕
 | ႖
 | ႗
 | ႘
 | ႙
 |
| Sinhala lingvo
 |  | 𑇡
 | 𑇢
 | 𑇣
 | 𑇤
 | 𑇥
 | 𑇦
 | 𑇧
 | 𑇨
 | 𑇩
 |
| Tamila lingvo
 | ௦
 | ௧
 | ௨
 | ௩
 | ௪
 | ௫
 | ௬
 | ௭
 | ௮
 | ௯
 |
| Telugua lingvo
 | ౦
 | ౧
 | ౨
 | ౩
 | ౪
 | ౫
 | ౬
 | ౭
 | ౮
 | ౯
 |
| Taja lingvo
 | ๐
 | ๑
 | ๒
 | ๓
 | ๔
 | ๕
 | ๖
 | ๗
 | ๘
 | ๙
 |
| Tibeta skribo
 | ༠
 | ༡
 | ༢
 | ༣
 | ༤
 | ༥
 | ༦
 | ༧
 | ༨
 | ༩
 |
| Nova Tai Lue
 | ᧐
 | ᧑
 | ᧒
 | ᧓
 | ᧔
 | ᧕
 | ᧖
 | ᧗
 | ᧘
 | ᧙
 |
| Java alfabeto
 | ꧐
 | ꧑
 | ꧒
 | ꧓
 | ꧔
 | ꧕
 | ꧖
 | ꧗
 | ꧘
 | ꧙
 |

## Vidu ankaŭ

* Nombrosistemo
* Pozicia nombrosistemo
* Ciferaro
* Cifereca
* Cifereca sumo
* Ripetita cifereca sumo
* Arabaj ciferoj
# Z (cirila alfabeto)

**з** estas litero de la cirila alfabeto.

En la rusa lingvo, ĝi estas la 9-a litero de la alfabeto,
kaj ĝi havas la nomon "Z" kaj la prononcon "z" (laŭ Esperanta ortografio).

Ĝia majuskla formo estas **З**.

Ĝiaj Unikodaj pozicioj estas la jenaj:

* Minuskle:
	+ Laŭ dekuma sistemo, 1079
	+ Laŭ deksesuma sistemo, 0437
	+ Laŭ okuma sistemo, 002067
* Majuskle:
	+ Laŭ dekuma sistemo, 1047
	+ Laŭ deksesuma sistemo, 0417
	+ Laŭ okuma sistemo, 002027
# Oe kun tremao

| Oe kun tremao
 |
| --- |
|  |
| Cirila alfabeto
 |
| Slavaj literoj
 |
| А
 | Б
 | В
 | Г
 | Ґ
 | Д
 | Ђ
 |
| Ѓ
 | Е
 | Ѐ
 | Ё
 | Є
 | Ж
 | З
 |
| Ѕ
 | И
 | Ѝ
 | І
 | Ї
 | Й
 | Ј
 |
| К
 | Л
 | Љ
 | М
 | Н
 | Њ
 | О
 |
| П
 | Р
 | С
 | Т
 | Ћ
 | Ќ
 | У
 |
| Ў
 | Ф
 | Х
 | Ц
 | Ч
 | Џ
 | Ш
 |
| Щ
 | Ъ
 | Ы
 | Ь
 | Э
 | Ю
 | Я
 |
| Neslavaj literoj
 |
| Ӑ
 | Ӓ
 | Ә
 | Ӛ
 | Ӕ
 | Ғ
 | Ҕ
 |
| Ӻ
 | Ӷ
 | Ԁ
 | Ԃ
 | Ӗ
 | Ӂ
 | Җ
 |
| Ӝ
 | Ԅ
 | Ҙ
 | Ӟ
 | Ԑ
 | Ӡ
 | Ԇ
 |
| Ӣ
 | Ҋ
 | Ӥ
 | Қ
 | Ӄ
 | Ҡ
 | Ҟ
 |
| Ҝ
 | Ԟ
 | Ԛ
 | Ӆ
 | Ԓ
 | Ԡ
 | Ԉ
 |
| Ԕ
 | Ӎ
 | Ӊ
 | Ң
 | Ӈ
 | Ҥ
 | Ԣ
 |
| Ԋ
 | Ӧ
 | Ө
 | Ӫ
 | Ҩ
 | Ԥ
 | Ҧ
 |
| Ҏ
 | Ԗ
 | Ҫ
 | Ԍ
 | Ҭ
 | Ԏ
 | Ӯ
 |
| Ӱ
 | Ӳ
 | Ү
 | Ұ
 | Ҳ
 | Ӽ
 | Ӿ
 |
| Һ
 | Ԧ
 | Ҵ
 | Ҷ
 | Ӵ
 | Ӌ
 | Ҹ
 |
| Ҽ
 | Ҿ
 | Ӹ
 | Ҍ
 | Ӭ
 | Ԝ
 | Ӏ
 |
| Arĥaikaj literoj
 |
| Ҁ | Ѻ | Ѹ | Ꙉ | Ѡ | Ѿ | Ѣ |
| Ꙓ | Ꙗ | Ѥ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | Ѷ | Ꙟ | Ꙩ |
| Ꙫ | Ꙭ | ꙮ | Ꚙ | Ԫ | Ꚁ | Ꚉ |
| Ꚅ | Ꚏ | Ꚗ | Ꙁ | Ꙃ | Ꚇ | Ԙ |
| Listo de cirilaj literoj
 |
|  |

**Oe kun tremao** (Ӫ ӫ, kursive *Ӫ ӫ*) estas litero de la cirilaj alfabetoj por la lingvoj evena kaj ĥanta.

Ӫ estas derivita de la cirila litero Ө, kiu siavice derivas de la cirila litero О.

## Uzado

| Lingvo | Numero en alfabeto | Prononco
 |
| --- | --- | --- |
| evena | 19-a | [ɔ]
 |
| ĥanta | 27-a | [ɵ/ɞ]
 |

## Kodoj

| Signo | Ӫ | ӫ
 |
| --- | --- | --- |
| **Unikoda nomo** | CYRILLIC CAPITAL LETTER OE WITH DIAERESIS | CYRILLIC SMALL LETTER OE WITH DIAERESIS |
| Enkodigo | dekume | deksesume | dekume | deksesume
 |
| Unikodo | 1258 | U+04EA | 1259 | U+04EB
 |
| UTF-8 | 211 170 | D3 AA | 211 171 | D3 AB
 |
| HTML | &#1258; | &#x4EA; | &#1259; | &#x4EB;
 |

## Referencoj
# Abĥaza Ĉe

| Abĥaza Ĉe
 |
| --- |
|  |
| Cirila alfabeto
 |
| Slavaj literoj
 |
| А
 | Б
 | В
 | Г
 | Ґ
 | Д
 | Ђ
 |
| Ѓ
 | Е
 | Ѐ
 | Ё
 | Є
 | Ж
 | З
 |
| Ѕ
 | И
 | Ѝ
 | І
 | Ї
 | Й
 | Ј
 |
| К
 | Л
 | Љ
 | М
 | Н
 | Њ
 | О
 |
| П
 | Р
 | С
 | Т
 | Ћ
 | Ќ
 | У
 |
| Ў
 | Ф
 | Х
 | Ц
 | Ч
 | Џ
 | Ш
 |
| Щ
 | Ъ
 | Ы
 | Ь
 | Э
 | Ю
 | Я
 |
| Neslavaj literoj
 |
| Ӑ
 | Ӓ
 | Ә
 | Ӛ
 | Ӕ
 | Ғ
 | Ҕ
 |
| Ӻ
 | Ӷ
 | Ԁ
 | Ԃ
 | Ӗ
 | Ӂ
 | Җ
 |
| Ӝ
 | Ԅ
 | Ҙ
 | Ӟ
 | Ԑ
 | Ӡ
 | Ԇ
 |
| Ӣ
 | Ҋ
 | Ӥ
 | Қ
 | Ӄ
 | Ҡ
 | Ҟ
 |
| Ҝ
 | Ԟ
 | Ԛ
 | Ӆ
 | Ԓ
 | Ԡ
 | Ԉ
 |
| Ԕ
 | Ӎ
 | Ӊ
 | Ң
 | Ӈ
 | Ҥ
 | Ԣ
 |
| Ԋ
 | Ӧ
 | Ө
 | Ӫ
 | Ҩ
 | Ԥ
 | Ҧ
 |
| Ҏ
 | Ԗ
 | Ҫ
 | Ԍ
 | Ҭ
 | Ԏ
 | Ӯ
 |
| Ӱ
 | Ӳ
 | Ү
 | Ұ
 | Ҳ
 | Ӽ
 | Ӿ
 |
| Һ
 | Ԧ
 | Ҵ
 | Ҷ
 | Ӵ
 | Ӌ
 | Ҹ
 |
| Ҽ
 | Ҿ
 | Ӹ
 | Ҍ
 | Ӭ
 | Ԝ
 | Ӏ
 |
| Arĥaikaj literoj
 |
| Ҁ | Ѻ | Ѹ | Ꙉ | Ѡ | Ѿ | Ѣ |
| Ꙓ | Ꙗ | Ѥ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | Ѷ | Ꙟ | Ꙩ |
| Ꙫ | Ꙭ | ꙮ | Ꚙ | Ԫ | Ꚁ | Ꚉ |
| Ꚅ | Ꚏ | Ꚗ | Ꙁ | Ꙃ | Ꚇ | Ԙ |
| Listo de cirilaj literoj
 |
|  |

**Abĥaza Ĉe** (Ҽ ҽ; kursive: *Ҽ ҽ*) estas la kvindek-kvara litero de la abĥaza cirila alfabeto. Ҽ signifas la senvoĉan retrofleksan afrikaton kun aspiracio [t͡ʂʰ].

De Ҽ derivas la litero Ҿ, kiu signifas la ejektivan varianton de la sama fonemo.

## Kodoj

| Signo | Ҽ | ҽ
 |
| --- | --- | --- |
| **Unikoda nomo** | CYRILLIC CAPITAL LETTER ABKHASIAN CHE | CYRILLIC SMALL LETTER ABKHASIAN CHE |
| Enkodigo | dekume | deksesume | dekume | deksesume
 |
| Unikodo | 1212 | U+04BC | 1213 | U+04BD
 |
| UTF-8 | 210 188 | D2 BC | 210 189 | D2 BD
 |
| HTML | &#1212; | &#x4BC; | &#1213; | &#x4BD;
 |

## Vidu ankaŭ

* Abĥaza alfabeto

## Referencoj
# Komia Lje

| Komia Lje
 |
| --- |
|  |
| Cirila alfabeto
 |
| Slavaj literoj
 |
| А
 | Б
 | В
 | Г
 | Ґ
 | Д
 | Ђ
 |
| Ѓ
 | Е
 | Ѐ
 | Ё
 | Є
 | Ж
 | З
 |
| Ѕ
 | И
 | Ѝ
 | І
 | Ї
 | Й
 | Ј
 |
| К
 | Л
 | Љ
 | М
 | Н
 | Њ
 | О
 |
| П
 | Р
 | С
 | Т
 | Ћ
 | Ќ
 | У
 |
| Ў
 | Ф
 | Х
 | Ц
 | Ч
 | Џ
 | Ш
 |
| Щ
 | Ъ
 | Ы
 | Ь
 | Э
 | Ю
 | Я
 |
| Neslavaj literoj
 |
| Ӑ
 | Ӓ
 | Ә
 | Ӛ
 | Ӕ
 | Ғ
 | Ҕ
 |
| Ӻ
 | Ӷ
 | Ԁ
 | Ԃ
 | Ӗ
 | Ӂ
 | Җ
 |
| Ӝ
 | Ԅ
 | Ҙ
 | Ӟ
 | Ԑ
 | Ӡ
 | Ԇ
 |
| Ӣ
 | Ҋ
 | Ӥ
 | Қ
 | Ӄ
 | Ҡ
 | Ҟ
 |
| Ҝ
 | Ԟ
 | Ԛ
 | Ӆ
 | Ԓ
 | Ԡ
 | Ԉ
 |
| Ԕ
 | Ӎ
 | Ӊ
 | Ң
 | Ӈ
 | Ҥ
 | Ԣ
 |
| Ԋ
 | Ӧ
 | Ө
 | Ӫ
 | Ҩ
 | Ԥ
 | Ҧ
 |
| Ҏ
 | Ԗ
 | Ҫ
 | Ԍ
 | Ҭ
 | Ԏ
 | Ӯ
 |
| Ӱ
 | Ӳ
 | Ү
 | Ұ
 | Ҳ
 | Ӽ
 | Ӿ
 |
| Һ
 | Ԧ
 | Ҵ
 | Ҷ
 | Ӵ
 | Ӌ
 | Ҹ
 |
| Ҽ
 | Ҿ
 | Ӹ
 | Ҍ
 | Ӭ
 | Ԝ
 | Ӏ
 |
| Arĥaikaj literoj
 |
| Ҁ | Ѻ | Ѹ | Ꙉ | Ѡ | Ѿ | Ѣ |
| Ꙓ | Ꙗ | Ѥ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | Ѷ | Ꙟ | Ꙩ |
| Ꙫ | Ꙭ | ꙮ | Ꚙ | Ԫ | Ꚁ | Ꚉ |
| Ꚅ | Ꚏ | Ꚗ | Ꙁ | Ꙃ | Ꚇ | Ԙ |
| Listo de cirilaj literoj
 |
|  |

La alfabeto de Molodcov
**Komia Lje** (Ԉ ԉ; kursive:  *Ԉ ԉ*) estas la deksepa litero de la komia cirila alfabeto de Molodcov, kiu estis oficiale aprobita en 1918 kaj uzita ĝis 1930, kaj poste en 1936–1939. Ԉ signifas la palataligitan alveolaran lateralan alproksimanton [ʎ]. En la moderna komia alfabeto por skribi tiu ĉi sonon oni uzas la digrafon “*ль*”.

Ԉ estas derivita de la cirila litero Л.

## Kodoj

| Signo | Ԉ | ԉ
 |
| --- | --- | --- |
| **Unikoda nomo** | CYRILLIC CAPITAL LETTER KOMI LJE | CYRILLIC SMALL LETTER KOMI LJE |
| Enkodigo | dekume | deksesume | dekume | deksesume
 |
| Unikodo | 1288 | U+0508 | 1289 | U+0509
 |
| UTF-8 | 212 136 | D4 88 | 212 137 | D4 89
 |
| HTML | &#1288; | &#x508; | &#1289; | &#x509;
 |

## Referencoj
# Subskribo

*Por Vikipedia subskribo de uzantoj, vidu la paĝon Helpo:Subskribo.*Subskribo de Karl Marx
**Subskribo** estas permana mem-notado de ies nomo, ĝi estas ĉefa formo de aŭtentigilo en moderna mondo. Oni subskribas dokumentojn kaj aliajn aĵojn celante rekoneblon kaj neimiteblon.

En multaj kulturoj, personan nomon oni ofte stumpas al komenca litero, kaj familian nomon oni konservas tuta, en aliaj, oni mallongigas la mezajn nomojn, kaj, fine, en aliaj oni ne mallongigas ofte.

En Usono, *John Hancock* aŭ simple *Hancock* (derivita de John Hancock, unu el la Usonaj Fondaj Patroj) fariĝis sinonimo de "subskribo" en la nordamerika lando.

Aŭtentigo nome de iu institucio okazas ne per la nomo de la institucio, sed per persona subskribo kaj ordinar-skriba mencio de funkcio.

En Romia antikvo, estis du elementoj de autentigo: sigelo kaj subskribo. Poste, dum klasika erao, subskribo restis malofta kaj fine, dum mezepoko ĝi preskaŭ tute malaperis. Ekde Renesanco (ĉ. 15-a jarcento) Eŭropaj registaroj trudis la uzon de familia nomo kaj de persona subskribo.

Longtempe nekleraj homoj subskribis per nura kruco aŭ nur kapablis desegni siajn nomojn sen vera not-kapablo. Reĝoj de Portugalio subskribis per kruco dum multaj jarcentoj, eĉ tiuj kiuj scias legi. Laŭ Brazilaj leĝoj, nur hodiaŭ, tiuj kiuj povas subskribi, eĉ sen not-kapablo, estas rigardataj kiel legosciantaj, sekve malgraŭ ke 90% estas legkapablaj (scias desegni sian signaturon), vere nur 25% kapablas legi simplan frazon.

Iulandaj leĝoj permesas nelegeblan subskribon, alilandaj ne.

## Vidu ankaŭ

* Atestilo
* Cifereca subskribo
* Stampo
* Traktato
# Sigelo

Sigelo
**Sigelo** estas speciala printita bildo, farita per speciala printilo kaj sigelvakso. La scienco pria nomiĝas sfragistiko.

## Priskribo

Urba sigelo (matrico) de Náchod el 1570.
Sigelon oni printas sur dokumento sur teksto de la dokumento kaj sur subskribo, por fari ilin aspektantajn pli kredinde.

Sigeloj estadas kutime cirklaj kaj kvarangulaj.

Laŭ Francisko Azorín **sigelo** estas *Signo stampita sur moligita substanco por certe konfirmi k. aŭtentikigi dokumenton aŭ por sankcii k. definitivigi kontrakton, aŭ por certigi la fermitecon de koverto aŭ por distingige indiki la aŭtoron.* Li indikas etimologion el la greka *siglaj* (cifero), kaj de tie la latina *sigillum* (marko). Kaj li aldonas la terminojn *sigelografio*, por traktato pri la sigeloj de oficialaj dokumentoj; *sigelilo*, por trokelo por stampi sigelon; *kontraŭsigelo*, por malgranda sigelo stampita sur la dorso de iaj sigeloj.

Koloro de sigelo dependas de tradicioj kaj reguloj de la lando. Ekzemple, sigeloj estadas:

* En Ĉinio - ruĝaj;
* En Rusio - bluaj;
* En Usono - nigraj.

## Tipoj

Babilona cilindrosigelo, ĉ. 1800 a.K., hematito. La reĝo faras animalan oferon al Ŝamaŝ. Tiu sigelo estis probable farita en ateliero ĉe Sippar.
* Cilindrosigelo
* Ringosigelo aŭ sigelringo

## Proverbo

Ekzistas plura proverbo pri sigelo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„La sigelo ankoraŭ ne estas metita.*  **”** |

 |

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* germane Civilaj sigelo kaj leterpapero
* germane Pli ol 100 jaroj de heraldiko kaj sigel-esploro en Hanovro
* angle Brita nacia arkivo de sigeloj
* angle Sigela vakso
# Senserifa tiparo

| Senserifa tiparo
 |
| --- |
|  |
| **klasifiko stilo**  |
| **tipara familio** |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Senserifaj prestipoj
 |
|  | Serifaj prestipoj
 |

**Senserifa tiparo** estas tiparo kies signobildoj malhavas ornamojn en formo de serifoj kaj gutoj. Ekz‑e Helvetica, Arial, Frutiger, PT Sans, Verdana.

En la papera tipografio senserifaj tiparoj estas ofte uzataj en la sekciaj titoloj (kontraste al serifa ĉefteksto); ili ofte estas preferataj en la paĝoj Interretaj kaj aliaj publikaĵoj destinitaj por legado de komputila ekrano.
# x-alto

En tiparo, **x-alto**, aŭ **iks-alto**, estas la alto de la signobildo de la minuskla litero x. Ĝi do estas la alto la «korpo» de minuskloj. En pliparto da tiparoj la saman alton havas la signobildoj de *v, w* kaj *z* — dum la «rondaj» literoj *a, c, e, m, n, o, r, s, u* ofte iomete sinkas trans la bazan linion aŭ elstaras super la x-alton.

* Diversaj x-altoj ĉe unu sama tipara grado
* x-alto de grasa tiparo povas superi la x-alton de la samfamilia tiparo magra
* Aspektoj de teksto kompostitaj per tiparoj kun unu sama tipara grado (12 pt) kaj la sama linipaŝo, sed kun malsamaj x-altoj
# Tipografia kodo

**Skribreguloj** aŭ **tipografia kodo**, estas kolekto de reguloj celantaj lingvokonservadon.

Skribreguloj kutime traktas aferojn kiel literumado, gramatiko, majuskligo, streketoj, specialaj signoj, mallongigoj kaj interpunkcio, kaj kelkfoje ankaŭ tipografio. La grafika ekvivalento de skribreguloj estas grafika profilo.

**Stilgvidilo**, aŭ **stil(man)libro** estas kompilo de aro da reguloj, kiuj priskribas la grafikan profilon de kompanio, organizo aŭ entrepreno kaj kiuj difinas kiel la emblemo, koloroj, tiparoj kaj aliaj signalelementoj estu uzataj en malsamaj kuntekstoj. La amplekso de la stilmanlibro povas varii. Ekzemple, ĝi povas esti limigita al priskribo nur de kiu tiparo estu uzata. Ĝi ankaŭ povas esti vastigita kaj provizi gvidliniojn por lingvo, gramatiko, aranĝo kaj aliaj reguloj, kiuj ankaŭ inkluzivas la vortan enhavon. Tiukaze, ĝi povas esti nomata komunikada manlibro.

La celo de stilmanlibro estas provizi unuforman aspekton por ĉiuj materialoj, kiuj konsistigas la publikan vizaĝon de la firmao aŭ organizo. En la angla, stilmanlibro ofte nomiĝas *stilgvidilo*.

La elektoj en la stilmanlibro estu pravigitaj. Specifa koloro ne estas elektita ĉar oni opinias, ke ĝi aspektas bela, sed ĉar oni kredas, ke ĝi havas funkcion por la sendinto, ĉar ĝi havas certan efikon sur la ricevanto.

Ĉi tiuj specoj de verkoj kutime inkluzivas informojn pri lingvaj aferoj (ortografiaj kaj gramatikaj reguloj kaj ĉefaj duboj kaj skribaj eraroj), etikaj kaj deontologiaj aferoj (etikaj principoj rilataj al la redakcia linio de la amaskomunikiloj) kaj profesiaj aferoj (tipografio, uzo de titoloj, uzo de bildoj...).

Multaj stilgvidiloj estas reviziataj kaj ĝisdatigataj periode por reflekti ŝanĝojn en uzado kaj nunaj konvencioj. Ekzemple, la stilgvidilo de *Associated Press* estas ĝisdatigata ĉiujare.
# Brodado

Krucbrodaĵo
**Brodado** estas antikva formo de ornama kudrado. Linioj kaj bildoj estas farataj per kudrado per fadenoj sur alia materialo, precipe ŝtofo. Tradicie, oni uzas brodadon por ornami vestojn kaj meblojn.

Laŭ Francisko Azorín **Brodi** estas *Kudrornami reliefe teksaĵojn, per silko, lano, lino, kolorigitaj, aŭ orofadeno, aŭ arĝentofadeno. La brodaĵoj povas esti bareliefa, altreliefa aŭ surmetata.* Li indikas etimologion el kelta *broud* (pikilo) kaj el latina *acupingere*.

## Historio

En Ĉinio brodado estis delonge konata, sed ankaŭ en la malnova Hindio kaj Egiptio oni brodadis. La unuaj brodaĵoj estis nur geometriaj figuroj, sed la asirianoj ŝajne la unuaj brodis bestojn kaj homojn sur siajn vestaĵojn kaj kurtenojn. De ili lernis la grekoj kaj de ĉi tiuj la romianoj, kiuj nomis brodaĵon frigaj verkoj. Dum la mezepoko en la monaĥejoj monaĥinoj brodis religiajn vestojn kaj altarajn kaj preĝejajn tukojn.

Kelkaj maloftaj specimenoj, kiel ekzemple germana imperiestra entroniĝmantelo montras ankoraŭ hodiaŭ la nivelon de la tiama brodarto. Sed dum la 11-a jarcento la araboj superis tiujn verkojn. Kiam edukado iĝis sekulara, ankaŭ brodado iĝis tia. Unue en Britio, sed poste en Burgundio ĝi atingis sian plej altan nivelon dum la 14-a jarcento, kaj de tiam ĝis nun nur malaltiĝis

## Brodad-kudreroj

* Kruc-kudrero

## Maŝina brodado

Ekzistas maŝinoj por brodado - brodmaŝinoj. Brodmaŝinoj brodas laŭ programoj de brodado. Kutime oni preparas programojn per komputilo uzante specialan programaron. La programoj kutime povas difini multkoloran brodadon.

La brodmaŝinoj povas esti hejmaj kaj industriaj.

### Hejmaj brodmaŝinoj

La hejmaj brodmaŝinoj estas kutime kudromaŝinoj kun aldona funkcio de brodado. La hejmaj brodmaŝinoj kutime povas brodi samtempe kun nur unu koloro. Multkolorajn brodaĵojn oni povas plenumi ŝanĝante fadenon post fino de brodado de certa koloro. Praktike tio okazas en tiu maniero, ke post brodado de unu koloro la programo de brodado haltigas la brodmaŝinon kaj atendas ŝanĝon de fadeno al alia koloro. Tiam oni devas ŝanĝi ambaŭ fadenojn - supran kaj suban.

La brodmaŝinoj estas multekostaj, tial atentu ĉe aĉetado al sekvantaj aferoj:

* La kvalito de brodmaŝinoj ne estas ĉiam bona.
* Brodmaŝinoj devas havi reguladon de tensio de ambaŭ fadenoj - supra kaj suba fadeno. Brodmaŝinoj kun regulado de tensio nur de supra fadeno ne brodas bone.
* Ĉe aĉetado nepre provu la maŝinon. Se la maŝino ne brodas kontinue dum 15 minutoj, ne aĉetu ĝin.

Ĉe brodado atentu, ke la partoj movantaj de brodmaŝino ne tuŝu eksterajn objektojn ĉar tio povas rompi la maŝinon. Por tio ne starigu la maŝinon proksime de muro aŭ meblaro.

### Industriaj brodmaŝinoj

La industriaj maŝinoj estas kutime nur brodmaŝinoj, sen kombino kun kudromaŝino. Ili povas kutime brodi samtempe kun kelkaj koloroj, ekzemple 6 koloroj.

## Fotogalerio

* Kruckudrero
* Brodadkudrero
* Nigra-blanka brodado
* Brodado sur maldika ŝtofo
* Kruckudrero
*
*
*
*

## Vidu ankaŭ

* Brokado
* Kroĉetado
* Tapiŝo de Bayeux
* Trikado

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

* ĉinaj brodaĵoj (E-e)
* brodaĵoj de Mjaŭ gento (E-e)
* brodado en Barato
* Matjobrodaĵoj
# Dunganoj

| Dunganoj
 |
| --- |
|  |
| **etno** |
| **Hujoj** |
| Suma populacio
 |
| 11 500 000 |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
| Religio
 |
| islamo  |
|  |

**Dunganoj** (memnomo *huj*) estas etna grupo en Azio, parenca al ĉinoj. Ilia kredo tradicie estas islamo.

Dunganoj vivas en Ĉinio (ĉ. 8 milionoj, sed estas nomataj tie *hujoj*) kaj en aziaj landoj de eks-Sovetio (ĉefe Kazaĥio, Kirgizio kaj rusia regiono Tatarujo; preskaŭ 100 mil). Translokiĝo de dunganoj al Centra Azio okazis en kelkaj ondoj, la unua el kiuj okazis en la jaroj 1862-1877: tiam dunganoj fuĝis de persekutoj post ribelo kontraŭ ĉina imperia potenco.

## Lingvo

Dunganoj parolas la dunganan lingvon, kiu estas unu el la dialektoj de la ĉina kun multaj pruntoj el la araba kaj aliaj lingvoj de la islama mondo.

## Kazaĥio

El proksimume 40 mil kazaĥaj dunganoj, 17 mil loĝas en la vilaĝo Masanĉi, kie ili konsistigas 94% de la loĝantaro, dum la resto dividiĝas egale inter la rusoj kaj kazaĥoj. En februaro 2020 tie okazis tumultoj, en kiuj partoprenis ĝis 100 homoj. Pluraj domoj, vendejoj kaj aŭtoj estis bruligitaj, 10 homoj mortigitaj, 137 vunditaj.

## Eksteraj ligiloj

* Ruslingva paĝaro de kazaĥiaj dunganoj
# Bodidarmo

| **Bodidarmo** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 30-an de novembro 482 (0482-11-30) en Kanĉipuram
 |
| **Morto** | 30-an de novembro 539 (0539-11-30) (57-jaraĝa) en Ŝaolina templo
 |
| **Religio** | budhismo • Zeno vd |
| **Ŝtataneco** | Norda Ŭej-dinastio   vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | bikŝuo  zenmajstro  filozofo  monaĥo   vd |
| **Laborkampo** | Zeno kaj kungfuo  vd |
| Verkado
 |
| **Verkoj** | Traktaĵo de la Du Enireroj kaj Kvar Praktikoj vd |
| **Filozofo**  |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Bodidarmo** (sanskrite बोधिधमृ, Bodhidharma; ĉine 菩提達摩, pinyin Pútídámó aŭ simple Dámó; japane ダルマ, Daruma) estis barata budhisma monaĥo, laŭ tradicio sudbarata princo, kiu simile kiel Gautama Budho rezignis pri luksa profana vivo. Li estis lasta barata patriarko de zen-budhismo (ĉine Chan), kiu alportis tiun ĉi doktrinon en Ĉinion.

## Vidu ankaŭ

* Daruma　- pupo aŭ talismano en Japanio, simbolanta Bodhidharmon

*
*
# Century Dictionary

| Century Dictionary |
| --- |
|  |
| **literatura verko** |
| Aŭtoroj
 |
| Aŭtoro | William Dwight Whitney, Benjamin Eli Smith
 |
| Lingvoj
 |
| Eldonado
 |
|  |

Unua alfabeta paĝo de *The Century Dictionary and Cyclopedia*
The Century Dictionary and Cyclopedia estis unu el la plej grandaj enciklopediaj vortaroj de angla lingvo. La unua eldono estis publikigita el 1889 al 1891 de The Century Company de Novjorko, en ses-, ok-, aŭ dek-volumenaj versioj (origine en 24 kajeroj) en 7,046 paĝoj kun ĉirkaŭ 10,000 ilustraĵoj. Ĝi estis eldonita de fakulo pri sanskrito kaj lingvistikisto William Dwight Whitney, kun helpo de Benjamin Eli Smith. Ĝi estis granda etendo de la pli malgranda *Imperial Dictionary of the English Language*, kiu siavice estis bazita sur la eldono de 1841 de la *American Dictionary* de Noah Webster.

## Fontoj

* Adams, James Truslow . *Dictionary of American History*. New York: Scribner, 1940.
* Bailey, Richard , et al. "Forum: Centennial Celebration of *The Century Dictionary*". *Dictionaries: Journal of the Dictionary Society of North America* 17 (1996): 1–125.

## Eksteraj ligiloj

* Kompleta *Century Dictionary* estas en bilda formato Ĝi estas disponebla ankaŭ ĉe kompleta formo ĉe Wordnik. Elŝutebla versio por Babylon kliento estas tie.
* The Century Dictionary , kaj Suplemento reta
# Aŭstralia angla

Angla estas la ĉefa lingvo parolata tra la tuta Aŭstralio.
**Aŭstralia angla** (**AusE**, **AuE**, **AusEng**, **en-AU**) estas la nomo donata al grupo de dialektoj parolataj en Aŭstralio kiuj formas ĉefan variaĵon de la angla.

Spite nericevo de oficiala statuso en la Konstitucio de Aŭstralio, la angla estas *de facto* la oficiala lingvo de Aŭstralio kaj la gepatra lingvo de, kaj estas uzata tiele nure de, la plej ampleksa majoritato de la populacio.

Aŭstralia angla ekdiverĝis el la Brita angla post la fondo de la kolonio de Novsudkimrio en 1788 kaj estis agnoskata kiel diferenca el Brita angla ĉirkaŭ 1820. Ĝi naskiĝis el miksado de geinfanoj el fruaj setlantoj el granda vario de interkomprenataj dialektaj regionoj de la Brita Insularo kaj rapide disvolviĝis en la ĉefa variaĵo de la angla.

## Notoj