# Fonema ortografio

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun Fonetika transskribo.
 |

Tekstspecimeno skribita en la ŝava alfabeto, proponita fonema ortografio por la angla lingvo
**Fonema** aŭ **fonetika ortografio** estas ortografio en kiu la grafemoj korespondas konstante al la fonemoj de la lingvo, aŭ pli ĝenerale al la diafonemoj (d:Q904924) de la lingvo. Fonemaj ortografioj havas la plej altan eblan nivelon de ortografia profundo, ĉar ili havas precizan korespondadon inter grafemoj kaj fonemoj.

Por sistema analizo de la fonemo/grafema korespondado, Petr Sgall distingas du kondiĉojn, kiuj ambaŭ estas plenumendaj por fonema ortografio:

* en iu ajn kunteksto, donita grafemo estas prononcata kiel la sama fonemo ("unikeco de prononco")
* en iu ajn kunteksto, donita fonemo estas skribita kun la sama grafemo ("unikeco de literumado")

En tia ortografio, ĉiu skriba signo unike reprezentas nur unu parolsonon. Ĝi estas do pensebla ideala kazo de ortografio, kiu ĝenerale strebas al la plej simpla ebla rilato inter sonsekvenco kaj skriba formo, neambigua en ambaŭ direktoj. Kontraste, etimologia ortografio prioritatigas aliajn kriteriojn (reprezentantajn historiajn lingvostatojn, morfologiajn rilatojn).

En la pasinteco, la termino **fonetika ortografio** estis uzata por rilati al diversaj proponoj de fonetikaj anglalingvaj ortografiaj reformoj, ekzemple, de JID Hinds aŭ Tobias Witmer.

Aliflanke, Morris Swadesh difinis "fonetikan ortografion" aŭ "fonetikan alfabeton" kiel skribsistemon por fari fonetikan registron uzante simbolojn por "elektitaj karakterizaj punktoj en la tuta gamo de eblaj parolsonoj", ĉi tio estas pli ofte nomata " fonetika transskribo ".

## Apliko

Fonema ortografio ofte estas uzata kiam la registaro de lando decidas adopti novan skribsistemon por sia lingvo. Ĉar la ortografiaj reguloj devas esti planitaj antaŭ ilia enkonduko, ideale simpla kaj fonetike preciza ortografio estas preferata.

Tio validas, ekzemple, por la vjetnama lingvo, por kiu oni evoluigis latinan ortografion, kiun la koloniigistaj eŭropanoj facile povis lerni. Ĝi fine anstataŭigis la ĉinajn signojn.

En 1928, la turka lingvo anstataŭigis la araban skribon per la tiel nomata Nova Tjurka Alfabeto. Aliaj turkaj lingvoj, kiel la azerbaijana, uzas similajn alfabetojn. Laboro ankoraŭ daŭras por evoluigi unuigitan, fonetike precizan alfabeton por ĉiuj tjurkaj lingvoj.

Absolute fonetikaj ortografioj estas preskaŭ neekzistantaj. Eĉ lingvoj kiel tiuj menciitaj supre dependas de son-modifaj literoj. La turka, ekzemple, havas la literon ğ, kiu estas aŭ prononcata [j] aŭ plilongigas la antaŭan vokalon. En la vjetnama, la prononco de iuj literoj varias depende de ilia pozicio en la vorto, precipe ĉe la fino de silabo. La kartvela, kun sia kartvela alfabeto, estas sufiĉe proksima al fonetika ortografio.

Hungara ortografio, krom en propraj nomoj, ekzempligas preskaŭ-foneman ortografian sistemon, kiu evoluis laŭlonge de la tempo. La akcento ĉiam falas sur la unuan silabon, longaj vokaloj estas markitaj, kaj la tonalto ne estas distinga. Krome, digrafoj kaj trigrafoj estas uzataj, kiuj, kiel individuaj literoj, ĉiam reprezentas unikan prononcon. Ĉi tiu sistemo estas la rezulto de pluraj reformoj. La plej malnova pluviva dokumento, la "Funebra Parolado" (hungare *halotti beszéd*), ilustras la signifajn diferencojn kompare kun ĝia nuna efektivigo.

Planlingvoj kiel Esperanto uzas foneman ortografion ĉar ili estas celitaj esti facile lerneblaj. Eblas eĉ rezigni pri digrafoj (krom alternativaj literumoj kiel ekzemple **cx**, **sx** por **ĉ**, **ŝ**). Escepto estas variaĵo de Esperanto, Arcaicam Esperantom, kiu havas malsaman, kaj tial ŝajne "arkaikan", literumon specife por literaturaj celoj.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* alfabeta principo
* difekta manuskripto
* fonetika transskribo
* ortografio
* morfofonologio
* ortografia profundo
* ortografia transskribo