Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oranĝo (frukto)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Aliajn signifojn de la vorto *oranĝo* listigas la apartiga artikolo.
 |

| Kiel legi la taksonomion**Oranĝo** |
| --- |
|  |
|  Floroj kaj fruktoj de oranĝarbo |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Dukotiledonuloj *Dicotyledones*  |
| Ordo:
 | Sapindaloj *Sapindales*  |
| Familio:
 | Rutacoj *Rutaceæ*  |
| Genro:
 | **Citruso** L. |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Oranĝo
 |

 |
|  |

Morfologio: floroj kaj fruktoj de oranĝarbo
La tuta oranĝo kaj sekco-bildo
Oranĝoj kaj oranĝo-suko
Jean-Baptiste Oudry, la pentraĵo *La oranĝo-arbo*, 1740
Produktado de oranĝoj en 2005.
**Oranĝo** estas la frukto de oranĝarbo aŭ oranĝujo. Ĝi estas bero de karakteriza ruĝe-flava koloro, kiu ofte estas nomata simple oranĝkolora.

La frukto hejmas en Ĉinio; en la 14-a aŭ 15-a jarcento portugalaj maristoj portis ĝin al Eŭropo, kie ĝi estis ŝatata pro siaj gusto kaj konservebleco. En kelkaj lingvoj ĝi ricevis la nomon "portugala", ekz. en la greka (*πορτοκάλι*), rumana (*portocală*) kaj araba (برتقال [burtuqâl]). Povas esti, ke en suda Italio la frukto estis konata jam pli longe, sed ne atingis aliajn partojn de Eŭropo.

La frukto, kies ŝelo pli facile forigeblas ol ekzemple tiu de citrono, estas multe manĝata, sed eĉ pli multe estas trinkata ĝia suko.

Plej granda kultivanto de oranĝoj estas Brazilo, kiu jare produktas pli ol 18.000 tunojn (2004). Sekvas ĝin Usono, Ĉinio, Meksiko, Barato, Hispanio, Egiptio kaj Turkio.

## Oranĝarbo

La oranĝarbo (*Citrus sinensis*) estas fruktarbo, eble origina el Ĉinio, kultivata en sufiĉe varmaj regionoj por ĝiaj fruktoj (oranĝoj) kaj por la floroj kaj la ŝelo, el kiuj oni ekstraktas esencon.El Azio la oranĝarboj dissemiĝis al la tuta mondo kaj estas kultivataj en diversaj landoj, Ekzistas granda nombro da varioj en ĉiuj citrusproduktantaj landoj ĉar naturaj burĝonaj mutacioj aû homaj kruclaboroj aperigas ilin. En Brazilo la plej granda produktanto en la mondo la ĉefaj varioj estas 'Pera' 'Valencia' kaj 'Natal'.

### Variaĵoj

* Amara oranĝo
* Bahia oranĝo

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* manĝebla frukto

## Eksteraj ligiloj

* legita artikolo «Oranĝo ne estas koloro» en la retejo *podkasta.net* (esperante)
# Nomadaj imperioj

Mongola Imperio
**Nomadaj imperioj**, ankaŭ kelkfoje nomataj stepaj imperioj, aŭ imperioj de Centra kaj Interna Azia, estis imperioj starigitaj de eŭraziaj nomadoj kiuj uzis pafarkon kaj ĉevalrajdadon kiel konkeraj taktikoj kaj vivmaniero. La imperioj kaj konkeroj venas ekde la Grek-romia antikvo ĝis la Frua Moderna Epoko.

Ne ĉiuj nomadaj kulturoj povis starigi imperiojn. Popoloj kiel la cimeroj, avaroj, hungaroj, peĉenegoj kaj kipĉakoj konkeris vastajn areojn kaj fondis regnojn sed ne subigis aliajn naciojn por esti konsideritaj kiel imperioj. La komanĉoj kaj aliaj indiĝenaj ĉevalkulturoj regis grandajn areojn, sed neniam produktis ajnan specon de ŝtataparato.

Inter ĉi tiuj popoloj kiuj ja havis imperion troviĝas la ŝiungnuoj, hunoj, roŭranoj, gokturkoj, ujguroj, mongoloj, timuridoj kaj zungaroj
# Popola komunumo

La **popola komunumo** (ĉine 人民公社, pinjine rénmín gōngshè) estis formo de agrikultura kolektivigo en la Popola Respubliko de Ĉinio.

Post unuaj provoj de agrikulturaj reformoj en la Soveto Jianĝi kaj la "liberigitaj teritorioj" en la nordo de Ĉinio, post la fondo de la Popola Respubliko de Ĉinio la 1-an de oktobro 1949 organiziĝis transproprietigan agraran reformon, en kiu la *Senjoriestroj*, kiuj tamen kutime ne posedis pli ol 10 hektaroj da grundo, estis malproprigitaj kaj la grundo estis disdonita inter la "malriĉaj kamparanoj".

Ĝis la jaro 1955 ekzistis unuaj kampanjoj pri kolektivigo de la agrikultura grundo, samtempe la ŝtato transprenis la monopolon pri komerco pri agrikulturaj produktoj. En 1956 interalie kadre de la kampanjo "tri ruĝaj standardoj" la kolektivigo estis rapidigita, la tuta posedaĵo de ĉiuj kamparanoj iĝis ŝtata kaj la kamparanoj ricevis monon sole laŭ la principo de persona bezono, kiun difinis la komunisma kolektivo.

Kadre de la publikigo de la politiko de "Saltego Antaŭen" en 1957 estis kreitaj ankoraŭ pli grandaj agrikulturaj produktounuoj, la popolaj komunumoj. En tuta Ĉinio estis 24,000 da ili: La popolaj komunumoj ampleksis proksimume 5,000 kamparajn familiojn kaj ne plu estis kompareblaj al la tradiciaj vilaĝoj, sed kunligis multajn eksajn vilaĝojn. La laborfortoj estis centre administrataj kaj senditaj en laborbrigadojn, kiuj ne plu havis ligon al la konataj kampoj antaŭe prikultivitaj. Laŭ la volo de la politikaj gvidantoj la popolaj komunumoj ankaŭ anstataŭigu la familiojn: infanoj kaj maljunuloj do estis metitaj en komunajn instituciojn, kiuj prizorgis ilin, kaj geedzoj estis dum longaj periodoj dividitaj. La laboristoj dormis en amasloĝejoj kaj estis nutrataj en amasmanĝejoj, kunportitaj personaj posedaĵoj - ekzemple manĝiloj aŭ potoj - estis donata al la komunumo. Samtempe la popolaj komunumoj estis la modelo por la organizado de la kamparana milico, kreita paralele al la Popola Liberiga Armeo.
# Nova tajvana dolaro

| Nova tajvana dolaro
 |
| --- |
| **valuto • dolaro • Juano** |
| Ŝtato: | Tajvano
 |
| Subdivido: | 10 jiaoj (角, jiao), 100 cendoj (分, fen)
 |
| Kodo laŭ ISO 4217: | TWD
 |
| Mallongigo: | $ aŭ NT$
 |
| Ŝanĝokurzo | 1 usona dolaro = 30,45 TWD
1 eŭro = 42,71 TWD
(la 2-an de novembro 2010) |
|  |

La **nova tajvana dolaro** - ĉine 新臺幣 aŭ 新台幣, pinjine *Xīntáibì* - estas la nacia valuto de Tajvano. Unu dolaro estas dividita je 10 jiaoj (角, jiao) respektive 100 cendoj (分, fen). La internacia valuta kodo laŭ la normo ISO 4217 estas TWD.

## Eksteraj ligiloj

* de la centra banko de Tajvano
# Uke Moĉi

| Uke Moĉi
 |
| --- |
| **diino ŝintoa diaĵo**  |
| Verko
 | Nihon Ŝoki
 |
| Informoj
 |
| Originala nomo
 | 保食神 |
| Sekso
 | ina
 |
| Mortigita de
 | Cukujomi
 |
| Loĝloko
 | Ashihara no Nakatsukuni
 |
|  |

**Uke Moĉi** (japane 保食神, en Eo: "Diino kiu posedas manĝaĵon) estas diino de manĝaĵo en la ŝintoisma religio de Japanio.Kiam Uke Moĉi estis vizitata de Cukujomi, ŝi preparis al li manĝaĵon abomenindan. Cukujomi estis tiel naŭzita ke li mortigis ŝin. Eĉ ŝia mortinta korpo produktis manĝaĵojn: milio, rizo, kaj fabo estiĝis el ŝi. Ŝiaj brovoj eĉ iĝis bombiksoj.

La diino foje estas ankaŭ nomita *ōgetsuhime-no-kami* (大宜都比売神).

Uke Moĉi estas ankaŭ edzino de Inari en kelkaj legendoj kaj en aliaj mem Inari.
# Provinco Ŝinano

| Provinco Ŝinano |
| --- |
| provinco |
|  |
| provinco de Japanio [+] |
|

---

 |
| Lando | Japanio |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 36° N, 138° O (mapo)36.238624137.968871 [+] |
| Horzono | Norma Horzono de Japanio [+] |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Provinco Ŝinano (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |
| Mapo de la japanaj provincoj, ruĝe Ŝinano |

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Shinano Province** [+] |
|  |

**Provinco Ŝinano** (japane: 信濃国 [Ŝinano no kuni]), mallongigita ankaŭ **Ŝinŝu** (信州 [Ŝinŝū]) estis unu el la historioj provincoj de Japanio. Ĝi situis en la regiono de la nuntempa gubernio Nagano.

Ŝinano havis limojn kun la provincoj Eĉigo, Eĉĉu, Hida, Kai, Kozuke, Mikaŭa, Mino, Musaŝi, Suruga kaj Totomi.

La malnova ĉefurbo situis ĉe la nuntempa Macumoto. Pro sia grandeco, Ŝinano estis dum la epoko Sengoku ofte dividitaj en pluraj feŭdoj. Tial kreiĝis alliaj kastelurboj kiel Komoro, Ina kaj Ŭeda. Ŝinano estis unu el la potenccentroj de Takeda Ŝingen dum liaj militoj kontraŭ Ŭesugi Kenŝin kaj aliaj.

En 1871 post la restarigado Mejĝi la provinco estis dividita en la gubernioj Nagano kaj Ĉikuma. En 1876 oni reunuigis la du guberniojn al la nuntempa gubernio Nagano.

Dum la 2-a mondmilito la japana aviadila ŝipo *Ŝinano* estis nomita laŭ tiu provinco.

## Eksteraj ligiloj

* Mapo de historiaj japanaj provincoj, 1903 angle
# Hadito

|  |
| --- |
| Parto de serio
**IslamoHistorio de islamo** |
| **Kredo kaj praktikoj** |
|
Unueco de Dio Konfeso de kredo Preĝo • Fasto Pilgrimo • Almozo • Moskeo

 |
| **Ĉefaj personecoj** |
|
Mohamedo
Ali • Abu Bakr
Samtempuloj de Mohamedo
Membroj de hejmo de Mohamedo
Profetoj de Islamo

 |
| **Tekstoj kaj leĝoj** |
|
Korano • Sunao • Ŝario Legislativo Biografioj de Mohamedo

 |
| **Branĉoj de islamo** |
|
Sunaismo (Salafismo, Ŭahabismo) • Ŝijaismo • Sufiismo • Ĥariĝismo (Ibadismo)

 |
| **Sociopolitikaj aspektoj** |
|
Arto • Arkitekturo Urboj • Kalendaro Scienco • Filozofio Religiaj gvidantoj Virinoj en islamo Politika islamo • Ĝihado
Liberalisma islamo

 |
| **Vidu ankaŭ** |
|
Vortareto de islamaj nocioj Listo de islamaj terminoj Listo de signifaj moskeoj Listo de artikoloj pri islamo

 |

La vorto **hadito** (arabe أحاديث , حديث / hadīth, ahadīth = komuniko, raporto) en islamo signifas tradiciitajn mesaĝojn, kaj profanajn kaj religiajn. Kie la islama kunteksto estas klara, oni uzas ankaŭ simple la vorton "tradiciaĵo" de la profeto.

En tiu ĉi religia uzo la nocio servas por nomi tradiciaĵojn pri Mohamedo, ofte kontraste al la Korano, kiu laŭ islamo venis de Dio nur *tra* Mohamedo. Tradiciaĵoj temas pri liaj instrukcioj, imitindaj agoj, aproboj de alies agoj, rekomendoj, malpermesoj kaj avertoj. La tuto de tiuj haditoj estas sunao; ĝi estas parto de la islamaj leĝoj kaj la dua fonto (post la Korano) de la islama juro (*fiqh*).

En la Korano la vorto *hadīth* estas uzata ankaŭ en la senco "(dia) revelacio". La 39-a surao diras en sia 23-a versego:

* Dio sendis teren la plej bonan revelacion (*aḥsanaʾl-ḥadīṯ*), egale ripetiĝantan skribaĵon.

Tradiciaĵoj enhavantaj eldirojn kaj agojn de kunuloj (*sahaba*) de la profeto, kiujn la islamo konsideras kiel same instruajn kaj obeendajn, nomiĝas ne *haditoj*, sed *athar* (spuroj).

La haditoj estas rekonataj de sunaanoj, sed ne nepre de ŝijaistoj, por kiuj la centra kaj nura fonto de islamo estas la Korano. La sunaismaj haditoj estas juĝitaj laŭ la grado de sia historia aŭtentikeco kaj de sia akceptiteco. Ekzistas ankaŭ kolektoj de ŝiajaismaj haditoj, la *kutub arba'a* (kvar libroj), sed iliaj tri aŭtoroj aŭ kolektintoj (al-Kulini ar-Razi, Ibn Babavaih al-Qummi, at-Tusi) vivis longe post Mohamedo.

## Vidu ankaŭ

* Islamaj terminoj
* La Nomoj de Dio en Islamo
* Sahabo
* *Sahih Buĥari* de Muhammad al-Buĥari
# Jiangyin

| Jiangyin
 |
| --- |
|  |
| kantonnivela urbo   vd |
| Administrado
 |
|

|   Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Vladimir (2009–) Tortono   vd |

 |
| **Poŝtkodo** | 214400
 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 1 285 785  (2020) [+] |
| **Loĝdenso** | 1 303 loĝ./km² |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 31° 55′ N, 120° 16′ O (mapo)31.90867120.26534 [+] |
| **Areo** | 986,97 km² (98 697 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC+08:00 [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Jiangyin (Ĉinio)DEC |
| Situo de Jiangyin |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Jiangyin [+] |
|  |

**Jiangyin** (ĉine 江陰/江阴, pinjine: *Jiāngyīn*, en la loka dialekto prononcata: [kɐ̞ŋ.Jɪŋ]) estas kantonnivela urbo ĉe la suda banko de la Jangzio rivero kaj estas administrita de Vuŝio, provinco Ĝjangsuo. Ĝi situas en la koro de la Jangzia Delto.

Jiangyin estas unu el la plej gravaj transportadaj naboj sur la Yangtze Rivero, ĝi estas ankaŭ unu el la plej evoluigita guberniojn en Ĉinio. Kun 1,595,138 loĝantoj kiel de la 2010 censo, la urbo estas nun parto de la Jiangyin-Zhangjiagang-Jingjiang konstruaĵado aŭ metropola areo kun 3,526,260 loĝantoj.

Nuntempe, Jiangyin Urbo havas 5 subdistriktoj kaj 11 urboj .

## 5 subdistriktoj

|  |  |
| --- | --- |
| * Chengjiang (澄江街道)
* Shengang (申港街道)
* Xiagang (夏港街道)
 | * Nanzha (南闸街道)
* Yunting (云亭街道)
 |

## 11 urboj

|  |  |
| --- | --- |
| * Huangtu (璜土镇)
* Ligang (利港镇)
* Yuecheng (月城镇)
* Qingyang (青阳镇)
* Xuxiake (徐霞客镇)
* Huashi (华士镇)
 | * Zhouzhuang (周庄镇)
* Xinqiao (新桥镇)
* Changjing (长泾镇)
* Gushan (顾山镇)
* Zhutang (祝塘镇)
 |

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo
* Jiangyin: Ekzemplo de Modernaj Urboj de Ĉinio
* Jiangyin Enreta
* Jiangyin Haveno
* Jiangyin Urbo angla gvidilo (Jiangsu.net)
* 3D mapo de Jiangyin en la ĉina
* www.virtualtourist.com - Jiangyin - Vojaĝa Gvidilo Arkivigite je 2013-11-13 per la retarkivo Wayback Machine
# Vedoj

| वेद |
| --- |
|  |
| **hindua teksto • miscellany • Ŝruti • materia kulturo** |
| Aŭtoroj
 |
| Aŭtoro | Rishi
 |
| Lingvoj
 |
| Lingvo | Veda sanskrito
 |
| Eldonado
 |
| Ĝenro | religia teksto
 |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | • Rigvedo • Jajurvedo • Samavedo • Atharvaveda vd |

 |
|  |

**Vedoj** estas la plej antikvaj sanktaj libroj de Hinduismo, sin prezentas kolekto de himnoj, sorĉaj ritoj kaj religiajn ceremonioj. Konserviĝis nur kvar kolektoj, plej fruaj partoj apartenas al la mezo de la dua jarmilo a.K., sed dum unu jarmilo ili reverkadis kaj la fina versio estis farita en tempoj proksimaj al nia erao.

1. **Rigvedo** - la unua kaj plej antikva libro de la hindaj Vedoj, entenanta religiajn himnojn.
2. **Samavedo** - kolekto de himnoj, ripetanta tekstoj de Rigvedo, sed aldonas per ceremonia-rita instrukcioj.
3. **Jaĝurvedo** - priskribas Vedajn ceremoniojn kaj regulojn de viktimado.
4. **Atharvavedo** - kolekto de sorĉaj ritoj kaj formuloj.

## Vidu ankaŭ

* la forviŝitan artikolon Jaĝurveda medicino (kiel vidi forviŝitan artikolon?)
* Varuno
* Veda Civilizo
* Ĉanakja
* Veda lingvo
# Meritokratio

**Meritokratio** (merito kaj el la greka *κρατείν* "regi") signifas la regadon de merituloj laŭ siaj meritoj en diversaj branĉoj de la socio. Meritokratio signifas, ke ĉiun gvidantan pozicion plenumas la plej meritaj homoj.

## Literaturo

* Richard J. Herrnstein: *Chancengleichheit - eine Utopie? Die IQ-bestimmte Klassengesellschaft.* Stuttgart: Deutsche Verlags-Anstalt 1974, ISBN 3-421-02662-9 (angle: I.Q. in the meritocracy). **germane Michael Young: *Es lebe die Ungleichheit: Auf dem Wege zur Meritokratie*. Düsseldorf: Econ 1961. **germane**

## Vidu ankaŭ

* Elitismo
* Teknokratio
* ŝancoegaleco, utopio, IK,
* Demokratio, Neegaleco, Gerontokratio

## retpaĝo

* Gravas nur la montrita plenumo/germane Arkivigite je 2005-04-12 per la retarkivo Wayback Machine

## Vidu ankaŭ

* Nepotismo
* Socia moviĝeblo

## Eksteraj ligiloj

*
# Scienca skeptikismo

| Scienca skeptikismo
 |
| --- |
|  |
| **socia movado ĝenro mondkoncepto vidpunkto**  |
| **nefikcio • komunikado pri scienco • vulgarigo • servo** |
|  |

La **scienca skeptikismo**, estas la esploro per la scienca metodo kaj kritika pensmaniero de tiel nomataj "paranormalaj" fenomenoj (precipe tiuj esplorataj de nifologio, parapsikologio kaj kriptozoologio), "supernaturaj" (reenkarniĝo, resurekto) kaj pli ĝenerale, ajna aserto kiu estas surpriza aŭ malhavas empirian indicon. Filozofie, ĝi estas identigita kiel epistemologia starpunkto; etike, ĝi estas konsiderata prudenta kodo de etiko; praktike, ĝi estas sinteno de kartezia dubo al asertoj ne apogitaj per reprodukteblaj pruvoj. Krom paranormalaj fenomenoj, skeptikuloj dubas pri konspiraj teorioj, pseŭdosciencoj (netradicia medicino ktp.), ideologiaj devojigoj ktp.

Laŭlonge de la historio, ekzistas ekzemploj de homoj, kiuj estis lertaj pri kritika analizo, verkante librojn aŭ publike organizante eksperimentojn kontraŭ apartaj fraŭdoj aŭ popularaj superstiĉoj. Inter tiuj, citendas Luciano de Samosato (2-a jarcento), Michel de Montaigne (16-a jarcento), Thomas Ady kaj Thomas Browne (17-a jarcento), Antoine Lavoisier kaj Benjamin Franklin (18-a jarcento), multaj filozofoj, sciencistoj kaj iluziistoj dum la 19-a kaj fruaj 20-a jarcentoj, ĝis Harry Houdini. Tamen, la grupiĝo de skeptikuloj en sociojn kiuj studas la paranormalaĵojn kaj pseŭdosciencon estas moderna fenomeno.

Scienca skeptikismo dependas de kritikema pensado kaj la scienca metodo, preferante la taksadon de teorioj laŭ ilia refutebleco, la reproduktaebleco de eksperimentoj kaj la principo de parsimoco (Razilo de Ockham) prefere ol akceptado de deklaroj aŭ anekdota indiko, nerefuteblaj aŭ kred-bazitaj teorioj. Skeptikismo estas parto de la kadro de la scienca metodo, ekzemple eksperimenta rezulto ne estas konsiderata establita ĝis ĝi estas sendepende reproduktita. Skeptikuloj ofte enfokusigas sian kritikon sur asertoj rigarditaj kiel neverŝajnaj, dubindaj aŭ klare en opozicio al iu establita scienca scio.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Zetetiko
* Senmitigo
* Skeptikismo filozofia
* Sciteorio
# Teravado

| Teravado
 |
| --- |
|  |
| **religia subgrupo**  |
| **budhismo** |
| Lando*j* | Kamboĝo vd |
|  |

|  |
| --- |
| Elekto de artikoloj pri **Budhismo**

---

 |
| **Historio de budhismo** |
|
Kronologio de budhismo

 |
| **Bazaj nocioj** |
|
Tri juveloj
Kvar noblaj veroj
Nirvano· Dependa ekesto
Anatta· Dukkha· Anicca
Skandha· Renaskiĝo

 |
| **Signifaj staturoj** |
|
Sidarto Gotamo
Kategorio:Disĉiploj de la budho Gotamo
Kategorio:Budhismaj filozofoj

 |
| **Budhisma praktiko** |
|
Budho · Bodisatvo
Arahanto·
Nobla Okobla Vojo
Paramitoj · Djano

 |
| **Signifaj skoloj** |
|
Teravado
Zen Chan Son
Karma Kagjü
Pura Lando

 |
| **Trispeca membrigado de budhismo** |
|
Hinajano
Mahajano
Vaĝrajano

 |
| **Tekstoj** |
|
Tripitako· Vinajo
Sutro Pitako· Abidarmo
Mahajanaj sutroj
Budhismaj tantroj

 |
| **Portalo:Budhismo** |
|  |

|  |
| --- |
|
Serio de artikoloj pri
**Hinda filozofio** |
|  |
| **Ortodoksaj skoloj**
Njája
Vaišéšika
Sánkhja
Jogo
Karma Mimamsa
Vedanto

Advaita Viŝiŝtadvaita Dvaita |
| **Neortodoksaj skoloj**
Ĉarvaka
Ĝajnismo
Budhismo

Hinajano Mahajano Vaĝrajano Theravado
**Granda personecojAntikvo
Kapila Patanĝali Gótama
Kanada Ĝaimini Vjása
Markandéja Pánini
Mezepoko
Adi Ŝankara Ramanuĝa Madhva
Nimbarka Vallabha Madhusūdana
Namadéva Tukaram Tulsidas
Kabir Vasugupta Ĉaitanja
Novepoko
Sri Ramakriŝna
Mohandas Karamchand Gandhi
S. Radhakriŝnan
Svami Vivékananda
Ramana Maharŝi
Sri Aŭrobindo
Svami Sivananda
Ánanda Ĉómarasvami

 |

**Teravado** (palie *theravāda*, sanskrite *sthaviravāda*): "instruo de la plejaĝuloj", la budhisma skolo bazita sur la palia versio de la Tripitako kaj ĝiaj mezepokaj komentarioj de Buddhaghosa kaj aliaj, disvastiĝinta precipe en Cejlono/Srilanko, Birmo, Siamo/Tajlando, Laoso kaj Kamboĝo; foje erare konfuzita kun hinajano. Komparu ankaŭ mahajano.

*Visuddhimagga* (Palio; Esperante, *La Vojo de Purigo*), estas granda traktato en la doktrino de Taravada Budhismo verkita de Budagoso ĉirkaŭ 430 en Srilanko. Ĝi estas kompleta manlibro konciziganta kaj sistemiganta kaj la teoriajn kaj la praktikajn instruojn de la Budho kiel ili estis komprenitaj de la grandaĝuloj de la monaĥejo Mahaviharo en Anuradapuro, Srilanko.

## Vidu ankaŭ

* Palio
* Bengalaj budhistoj
* Budaismo
# Alavitoj

| Alavitoj
 |
| --- |
|  |
|  |
| **religia grupo • sekto** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
| Religio
 |
| Alawism  |
|  |

La **alavitoj** aŭ **alaŭitoj** (arabe علوية, *‘Alawiyyah*), ankaŭ konataj kiel arabe نصيريون, *Nuṣayrī*), kaj aliversioj *an-Naṣīriyyah*, kaj *al-Anṣāriyyah*), estas sekto de la ŝijaista Islamo.

Ĝia nomo devenas de Ali ibn Abi Talib (Alijo), kuzo kaj bofilo de Mohamedo, kaj kvara kalifo de Islamo.

La saman originon havas la vorto "alevoj", kiu estas konsiderata kiel alia branĉo de Islamo.

Ĝi estas ĉefe disvastiĝinta en Sirio.

## Historio

### Origino

Alavitinoj en Sirio, en la komenco de la 20-a jarcento.
La origino de la Alavitoj estas disputata. Kelkaj konsideras ilin kiel prapopolo de la epoko de Aleksandro la Granda, kiu alprenis kristanan kaj poste islaman fidon.

La alavitoj mem konsideras ke ili devenas el la dekunua Imamo, Hasan al Askari (m. 873), kaj lia disĉiplo Ibn Nusayr (m. 868). Tiu ĉi sin proklamis *Bāb* "Pordo" (reprezentanto) de la 11-a Imamo en 857.

La sekto estis organizita de sekvanto de Ibn Nusayr, konata kiel al-Khasibi, kiu mortis en Halepo ĉirkaŭ 969. Lia nepo, al-Tabarani, translokiĝis al Latakio en la siria marbordo, kie li prilaboris la religion kaj konvertis grandan parton de la loka loĝantaro.

### 20-a jarcento

Flago de la iama Alavita Ŝtato
Post la falo de la Otomana Imperio, la Franca Respubliko okupis la teritorion kiu nun estas Sirio kaj Libano. Ili agnoskis diversajn minoritatojn, inter kiuj la alavitojn.

En 1925 oni kreis "teritorion de la alavitoj", kaj en 1930 oni kreis registaron en Latakio. Ĝi daŭris ĝis la 28-a de februaro de 1937, kiam ĝi unuiĝis al Sirio.

En 1939, parto de la nordokcidenta Sirio, la *Sanjako de Aleksandreto* (*Alexandretta*, nun İskenderun), nuna Provinco Hatay, kiu enhavis grandan nombron da Alavitoj, estis transdonita al Turkio, kio kaŭzis multajn protestojn inter la alavitoj, kaj ĝenerale en la tuta Sirio. Zaki al-Arsuzi, la gvidanto de la ribelo, fariĝos poste unu el la fondintoj de la partio Baazo.

Post la preno de la povo fare de tiu partio, la alavito Hafez al-Asad fariĝis prezidanto de Sirio en 1971. La sekto estis forte reprezentata en la gvidaj organoj de la registaro, malgraŭ ke ĝi konsistigas nur ĉirkaŭ 15 procentojn de la loĝantaro.

### 21-a jarcento

La filo de Hafez al-Asad, Baŝar al-Asad, estis la prezidanto de la lando de 2000 ĝis 2024, kiam lia reĝimo estis renversita.

Inter la 7a kaj 9a de marto 2025 okazis masakro de la alavitoj en Sirio. Enketo de Reuters trovis, ke dum tiuj tri tagoj, sunaismaj siriaj fortoj murdis ĉirkaŭ 1 500 alavitojn.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* La artikolon pri Alevoj, kiuj ankaŭ konsideras sin "adeptoj de Alijo", sed el teologia vidpunkto ne miksindas kun la Alavitoj
# Hermetikismo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun Hermetismo.
 |

| Hermetikismo
 |
| --- |
|  |
| **filozofia movado**  |
|  |

La **hermetikismo** (kojnea greka lingvo ἑρμητική τέχνη, "la hermetika arto") estas kolektiva esprimo por religiaj kaj esoteraj ideoj kaj praktikoj kiuj proksime interrilatas kiel konataj tra tekstoj de la unuaj jarcentoj a.D. (la antikva epoko) precipe en la orienta mediteranea mondo.

Hermetikismo estas nomata laŭ la helena dio Hermeso, kiu en la malfrua antikva epoko ricevis la kromnomon Trismegisto ("trifoje plej granda Hermeso"). La helenoj identigis tiun dion kun la egipta dio Toto. La hermetikismo ekestis dum la helena-romia epoko de antikva Egiptio, inter la jaroj 100 kaj 300 post Kristo. Dum tiu tempo kaj parte ĝis la nuntempo, la vorto konsideriĝis sinonimo por alkemio. La idearo estas influita de persa, babilona kaj judaj elementoj, kaj de platonismaj, novplatonismaj kaj stoikismaj konceptoj.

Ĉar oni dum la mezepoko opiniis, ke Hermeso Trismegisto estis egiptia klerulo dum la tempo de Moseo, kaj opiniis lin fondinto de la helena filozofio, la hermetikismaj tekstoj konsideriĝis fonto de la *prisca sapientia* (plej pura saĝeco). Inter la bazaj verkoj de hermetikismo konsideriĝas la "Corpus Hermeticum", la "Asklepio-dialogo" kaj la "smaragdaj tabuloj". Pli postaj gravaj tekstoj, kiuj referencis al tiuj tri bazaj verkoj, nomiĝas "Picatrix" kaj "Kybalion". La hermetikismo regis la natursciencan mondkoncepton ĝis la 17-a jarcento kaj influis la okultismon de okcidentaj misteremuloj.

## Vidu ankaŭ

* Smeralda Tabulo
* *Corpus hermeticum*

## Eksteraj ligiloj

* eŭropa sociero por studado de okcidenta esoterismo, retejo angla
* retejo de la subfakultato pri hermetikisma filozofio en Amsterdamo (en la angla)
* "Bibliotheca Philosophica Hermetica" (biblioteko J. R. Ritman en Amsterdamo, same en la angla) Arkivigite je 2011-12-14 per la retarkivo Wayback Machine
# Konfesio

Ĉefaj religioj kaj konfesioj en la nuntempa mondo
**Konfesio** estas religia komunumo posedanta sian kredon, kulton kaj organizon:

Kelkaj gravaj konfesioj

(pli detale ĉe la unuopaj konfesioj)

* kristanaj konfesioj
	+ katolikismo
	+ ortodoksismo
	+ kalvinismo
	+ protestantismo
* islamaj konfesioj
	+ sunaismo
	+ ŝijaismo
	+ ahmadismo

## Komparu kun

Eklezio, eksterkonfesia lernejo

## Vidu ankaŭ

* Listo de Religioj
* Skismo