Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tuoj

| Tuoj
 |
| --- |
|  |
| **etno** |
| **Mongola grupo** |
| Suma populacio
 |
| 281 928 |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
| Religio
 |
| mongola ŝamanismo • Tibeta budhismo  |
|  |

La **tuoj** (memnomigo: **monguor**, ĉine: 土族, Tǔzú) estas unu el la 55 en la Popolrespubliko de Ĉinio oficiale agnoskitaj naciaj minoritatoj. Ili vivas precipe en la provincoj Ĉinghajo (Qinghai) kaj Gansuo. Ilia lingvo estas la tua lingvo.

## Religio

La tuoj estas anoj de la lamaismo (tibeta budhismo).

## Literaturo

* **Hasbaatar** (哈斯巴特尔 *Hasibate'er*) u.a. [Hg.]: *Mônggôr helen u uges* / 土族语词汇 *Tuzuyu cihui* (vorttrezoro de la tua lingvo). 内蒙古人民出版社 *Nei Menggu renmin chubanshe* (popola eldonejo de Interna Mongolio). 呼和浩特 Hohhot 1985/1986. 18+244 Seiten. [dulingva mongola-Ĉina, tua lingvo en IPA].
* **Li, Keyu** 李克郁: Mongghul qidar merlung / *Tu Han cidian* 土汉词典 (tua-ĉina vortaro). 青海人民出版社 *Qinghai renmin chubanshe* (Popola eldonejo Qinghai). 西宁 Xining 1988.
* **Li, Keyu** 李克郁: 土族 (蒙古尔) 源流考 *Tuzu (Menggu'er) yuanliu kao* (Esploroj pri origino kaj evoluo da la tua etno / Monguor). 青海人民出版社 *Qinghai renmin chubanshe* (Popola eldonejo Qinghai). 西宁 Xining 1992/1993. ISBN 7-225-00587-1. 4+6+195 paĝoj.
* **Mostaert, A**. et **DeSmedt, A**.: Le Dialecte Monguor (The Uralic and Altaic Series; Curzon Press 1997). ISBN 0-7007-0380-2.
* **Qenggeltei** (清格尔泰 *Qingge'ertai*) u.a. [Hg.]: *Mônggôr helen u uge helelge yin materiyal* / 土族语话语材料 *Tuzuyu huayu cailiao* (Lingvomaterialo de la tua lingvo). 内蒙古人民出版社 *Nei Menggu renmin chubanshe* (Popola eldonejo de Interna Mongolio). 呼和浩特 Hohhot 1986/1988. ISBN 7-204-00438-8. 17+589 Seiten. [dulingva mongola-ĉina, tua lingvo en IPA].
* **Slater, Keith W.**: A grammar of Mangghuer. A Mongolic language of China's Qinghai-Gansu sprachbund. (Asian Linguistics Series; London / New York. RoutledgeCurzon 2003.
* **Stuart, Kevin** and **Limusishiden** (Li, Dechun): China's Monguor Minority. Ethnography and Folktales (Sino-Platonic Papers 59, decembro 1994).
* *Tuzu (Menggu'er) de wenhua xingtai* 土族 (蒙古尔) 的文化形态 (la kultura formiĝo de la tuoj[Monguor]). En: Hao, Sumin 郝苏民 u. Wenhua 文化 u. He, Weiguang 贺卫光 [Hg.], 甘青特有民族文化形态研究 *Gan Qing teyou minzu wenhua xingtai yanjiu* (Esploroj pri la kultura formiĝo de la etnoj, kiuj vivas nur en Gansu kaj Qinghai). 民族出版社 *Minzu chubanshe* (Eldonejo de la etnoj). 北京 Beijing 1999/2000. ISBN 7-105-03420-3. S. 53-101.
* *Tuzu jianshi* 土族简史 (Mallonga historio de la tua etno). 青海人民出版社 *Qinghai renmin chubanshe* (Popola eldonejo Qinghai). 西宁 Xining 1982.

## Retlioj

* The Tu ethnic minority (ĉina registara retpaĝo en la angla)
* Tuzu gaishu 土族概述 Arkivigite je 2011-02-22 per la retarkivo Wayback Machine (ĉinlingva)
* Arienne M. Dwyer: Grammatical Sketch of Monguor Arkivigite je 2006-02-06 per la retarkivo Wayback Machine
* Texts of Monguor (E-MELD School of Best Practice in Digital Language Documentation)
# La sekreta historio de la Mongoloj

| ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠨᠢᠭᠤᠴᠠ ᠲᠣᠪᠴᠢᠶᠠᠨ |
| --- |
|  |
| **literatura verko** |
| Aŭtoroj
 |
| Aŭtoro | nekonata valoro
 |
| Lingvoj
 |
| Lingvo | mongola lingvo, ĉina lingvo
 |
| Eldonado
 |
| Eldondato | 1240
 |
| Ĝenro | libro de historio • biografio
 |
|  |

Paĝo de ĉina eldono de 1908 de *La sekreta historio de la Mongoloj*. Mongola teksto en ĉina transskribo, kun vortaro dekstre de ĉiu linio
La sekreta historio de la Mongoloj (en tradicia mongola:  *Mongγol-un niγuca tobčiyan*, en ĥalĥa mongola: Монголын нууц товчоо, *Mongolyn nuuts tovchoo*) estas la plej antikva survivinta mongol-lingva literatura verko. Ĝi estis verkita por la reĝa familio de la Mongola Imperio iom post la morto de Ĝingis-Ĥano en la jaro 1227, fare de anonima aŭtoro kaj probable origine en ujgura skribmaniero, kvankam ĉiuj el la survivintaj tekstoj derivas el transskriboj aŭ tradukoj en ĉina skribo datanta el la fino de la 14a jarcento, kompilita de la Dinastio Ming sub la nomo *La sekreta historio de la Juana Dinastio* (en ĉina 元朝秘史 kaj en Hanyu Pinyin Yuáncháo mìshǐ).

*La sekreta historio* estas konsiderata kiel nura plej grava indiĝena mongola rakonto pri Ĝingis-Ĥano. Laŭlingve ĝi havigas la plej riĉan fonton de antaŭ-klasika mongola kaj mezmongola. *La sekreta historio* estas konsiderata kiel verko de klasika literaturo kaj en Mongolio kaj en la resto de la mondo.

## Referencoj

### Citoj

* unknown. (1993) *Chinggis Khan: The Golden History of the Mongols*. London: The Folio Society.

### Notoj

## Eksteraj ligiloj

* La sekreta historio de la Mongoloj Arkivigite je 2016-12-31 per la retarkivo Wayback Machine: kompleta teksto, historio, tradukoj en rusa, angla, franca, bulgara, hispana kaj ĉeĥa, origina transliterumado
* Transskribo Arkivigite je 2013-11-04 per Archive.today kun aldona notaro fare de John Street
* La sekreta historio de la Mongoloj Arkivigite je 2007-02-23 per la retarkivo Wayback Machine: parta teksto
* Timothy May: Extensive review of the publication of Rachewiltz's translation and notes Septembro 2004
* Lingua Mongolia: first 21 paragraphs of the Secret History in Chinese transcription, Pinyin, and Traditional Mongolian script Arkivigite je 2021-04-21 per la retarkivo Wayback Machine
* Modern Mongolian Version Arkivigite je 2007-09-07 per la retarkivo Wayback Machine (and audio files) *-ELibrary.MN*
* Secret History Wiki Public Domain Translation Project Arkivigite je 2015-05-21 per la retarkivo Wayback Machine
* "The Secret History of the Mongols," a comic strip by Otgonbayar Ershuu. Text to historical sources. Translation from Mongolian to German: Renate Bauwe Mongolian comic book, Mongolian painting, miniature
# Afikso

La **afiksoj** aŭ **kroĉaĵoj** kombinite kun radikoj estas elementoj, kiuj servas por formi kunmetaĵojn. Kompare kun la ĝeneralaj vortfaraj reguloj validaj por la radikoj, ili sekvas diversmaniere specialajn regulojn en la vortfarado.

La afiksojn eblas rigardi kiel specon de radikoj. Ili estas tradicie kaj ĉi tie aparte klasataj, ĉar ili uziĝas unuavice kiel vortfariloj (kune kun normalaj radikoj), kaj ĉar ili uziĝas vortfare laŭ specialaj reguloj, kiuj ne validas por normalaj radikoj. Iuj kondutas tiam baze kiel normalaj radikoj, sed kun diversspecaj aldonaj limigaj principoj: Tiajn afiksojn oni nomas ofte "afiksoidoj". Kelkaj tamen kondutas en tute aparta maniero, kiu klare distingigas ilin disde normalaj radikoj: Tiajn afiksojn oni povas nomi "veraj afiksoj". Sed ĉiuj afiksoj (krom iuj neoficialaj marĝenaj afiksoj) uziĝas ankaŭ neafikse tute kiel radikoj (ekz. "malo", "eksa", "eta", "igi").

Rimarku, ke kiel afiksoj ne klasiĝu t.n. ŝajnafiksoj/pseŭdoafiksoj (eksafiksoj), kiuj ne estas veraj Esperantaj lingvoelementoj, sed nuraj radikopartoj (afiksoj aŭ radikoj en la origina lingvo).

La afiksoj disklasiĝas laŭ siaj kutimaj pozicioj en kunmetaĵoj: antaŭ aŭ post radikoj:

* prefikso (antaŭafikso)
* sufikso (postafikso)

Estas ankaŭ lingvoj en kiuj ekzistas infiksoj aŭ cirkumfiksoj: Infiksoj estas aligitaj enen en vorto, dum cirkumfiksoj aŭ ĉirkaŭfiksoj aligitas en du partoj ĉirkaŭ vorton.

* infikso (enmetaĵo, envortero)
* cirkumfikso (ĉirkaŭafikso)
* konfikso (signifoporta aldonaĵo)

## Vidu ankaŭ

* Morfologio
* Prepozicio
* Sufiksoj en Esperanto
# Reliefo (arto)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Reliefo
 |

Persa reliefo, Kaĝara epoko, Tangeh Savashi.
Romia altreliefo, Roma Forumo en Romo
Batalo de centaŭro kontraŭ lapito, friso de Partenono, akropolo en Ateno
Devatoj, hinduaj dioj-protektantoj, Angkor Vat
**Reliefo** estas skulptita artverko leviĝanta el plata fono, sen esti disigita de ĝi. Reliefoj troviĝas en la tuta mondo, ofte sur monumentaj konstruaĵoj.
La prilaborita materialo povas esti ŝtono, ligno, eburo aŭ metalo.
Depende de kiom alte la figuroj elstaras el la fono, oni parolas pri *malprofunda reliefo* (bareliefo), *duonreliefo* aŭ *altreliefo*.

Laŭ Francisko Azorín **reliefo** estas *Elstaro de io sur ebena surfaco. Elstara skulptaĵo sur ebeno.* Li indikas etimologion el la latina *relevare* (re levi). Kaj li aldonas la terminojn kaj signifojn *alta reliefo*, por reliefo, kies figuroj pli ol duone superstaras la ebenon; *meza reliefo*, por reliefo, kies figuroj elstaras la duonon de ilia proporcia dikeco; *bareliefo*, por reliefo, kies figuroj elstaras malpli ol la duono de ilia dikeco.

## Historio kaj tipoj

Kulmina epoko de la reliefo estis antikva greka kaj antikva roma arto kun reliefoj kiel ornamaĵoj de temploj kaj tombosteleoj.

Eksterordinara formo de reliefo estas la profunda reliefo, kiu nur troviĝas en la egipta arto kun la figuroj "negative" kavigitaj en la materialon.

**Reliefo** estas duone plastika arta prezentaĵo, kiu elstaras de sur plata fono. Oni distingas diversajn formojn de reliefo laŭ la grado kaj speco de la plastikeco:

* En basa aŭ plata reliefo la figuroj nur iome elstaras el la fono. Bildoj sur moneroj kutime uzas tiun ĉi teknikon. Foje vizaĝoj en basa reliefo elstaras pli forte kaj klare ol la ceteraĵo.
* En duon-reliefo la antaŭa flanko de la figuroj estas plastika, la malantaŭa kvazaŭ estas kaŝita en la fono.
* En alta reliefo la figuroj estas preskaŭ plene plastikaj, sed ilia malantaŭa flanko estas ligita kun la fono.
* En negativa aŭ kava reliefo la figuroj estas kavaĵoj en ebena fono. Ĝi estis populara en la malnovegipta arto.

Reliefo permesas la ellaboradon de detaloj, kiuj ĉe plenfigura skulptaĵo estus tro delikataj por esti stabilaj. Ĝi ofte estas uzata kiel ornamaĵo por glataj surfacoj de konstruaĵoj aŭ ujoj. Materialo por reliefo povas esti ŝtono, argilo, ligno, metalo kaj ankaŭ eburo.

## Famaj reliefoj

* *Friso de la gigantoj* en Pergamonaltaro
* Friso de Partenono
* Angkor Vat
* La kvar prezidentaj kapoj de Monto Rushmore
* La plej granda bareliefo: Stone Mountain en Georgia, Usono.

## Ekzemploj

* Duonreliefo sur la Roma Forumo
* kuŝanta hetajro, senkapa romia reliefo, ĉirkaŭ 2-a jc.
* Reliefo pri la naskiĝo de Kristo, el alabastro, ĉirkaŭ 1400 (Nottingham)
* Reliefo pri la prapeko, kirko de S-ta Mikaelo (Hamburgo)

## Vidu ankaŭ

* Kameo
* Skulptisto
* Bareliefo
* *Terra sigillata*

## Notoj
# Komunikado pri scienco

**Komunikado pri scienco** estas la procezo kaj mekanismo por antaŭenigi sciencajn ideojn ene de la scienca komunumo kaj pretere, tio estas, en la socio; alivorte, ĝi estas la disvastigo de scienca scio pri la ĉirkaŭa realo per diversaj kanaloj, rimedoj, formoj kaj institucioj de komunikado.

Ekzistas du stadioj de komunikado pri scienco: interna kaj ekstera. Ĉe la komenca, aŭ interna, stadio de komunikado pri scienco, la subjektoj de komunikado estas sciencistoj ene de la scienca komunumo. La dua stadio, ekstera, estas karakterizita per la interago de la scienca komunumo kun vasta publiko, tio estas la transdono de scienca scio en la amaskonscion, tio estas, la popularigo de scienco.

Efektive, komunikado pri scienco ampleksas ĉiujn aspektojn de komunikado de scienca laboro kaj sciencaj rezultoj, kaj ene de scienco kaj inter scienco kaj la publiko. En la kampo de publikaj rilatoj, komunikado pri scienco foje estas uzata kiel sinonimo por **scienca PR**. La aktoroj implikitaj en komunikado pri scienco estas la sciencistoj mem, sciencaj institucioj kaj iliaj publikaj rilataj dungitoj, sciencaj ĵurnalistoj, kaj specialigitaj institucioj kiel sciencaj centroj, planetarioj, aŭ sciencaj muzeoj.

La plej konataj, direktaj kaj tujaj esprimoj de la rilato inter scienco kaj socio estas scienca ĵurnalismo kaj scienca diskonigo.

Registaroj kaj entreprenoj konsideras sciencan komunikadon grava. Ĉefe, temas pri generado de intereso inter junuloj, kiuj tiam eble pli emas elekti teknikan kampon, parte pro la kreskanta postulo je altkvalifikitaj sciencistoj. Krome, pliigita scienca legopovo permesas al civitanoj fari pli informitajn elektojn aŭ doni reagojn.

Sciencaj komunikistoj uzas la samajn metodojn de amuziĝo kaj persvado kiel aliaj kampoj, kiel ekzemple humuro, rakontado kaj metaforo. Sciencistoj estas kelkfoje trejnitaj pri aktoraj teknikoj.

## Notoj kaj referencoj
# Walter Lippmann (ĵurnalisto)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri usona ĵurnalisto. Por germana juristo kaj esperantisto rigardu la paĝon Walter Lippmann.* |

| **Walter** |
| --- |
|  Ĵurnalisto kaj verkisto
 |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 23-a de septembro 1889 en Novjorko, Usono
 |
| **Morto** | 14-a de decembro 1974 en ĉe Novjorko, Usono
 |
| **Tombo** | Atlantiko   |
| **Lingvoj** | angla
 |
| **Ŝtataneco** | Usono   |
| **Alma mater** | Universitato Harvard   Dwight School (en)    |
| Familio
 |
| **Edz(in)o** | Helen Byrne Lippman (mul)  (1938–) Faye Albertson (mul)  (1917–1937)  |
| Okupo
 |
| **Okupo** | ĵurnalisto  politika analizisto  konsultiĝisto  politikisto  verkisto  opinia ĵurnalisto   |
|  |

**Walter LIPPMANN**, naskita la 23-an de septembro 1889 en Novjorko, mortinta proksime la 14-an de decembro 1974, estis usona ĵurnalisto, verkisto kaj kritikisto.

Lippmann studis kaj diplomiĝis, aĝante nur 20 jarojn, ĉe Universitato Harvard. En 1914 li, Herbert Croly kaj Walter Weyl fondis magazinon nomitan *The New Republic* (la nova respubliko). Dum la unua mondmilito Lippmann konsilis al la usona prezidento Woodrow Wilson, fine ĉe la ellaborado de ties 14-era programo.

Lippmann strikte malakceptis komunismon kaj fidis je la kapablo de la usona popolo demokratie fari ĝustajn decidojn. La eventoj ĉirkaŭ la dua mondmilito tamen igis lin ŝanĝi sian opinion. Fine li diris, ke en funkcianta demokratio la popolo ("la brutaro") nur elektu fakulojn kaj cetere pasigu la tempon paŝtiĝante.

Pro sia gazeta serio *Today and Tomorrow* (hodiaŭ kaj morgaŭ) Lippmann ricevis (en 1958 kaj 1962) la premion Pulitzer. Oni kreditigas al li la enkondukon de la esprimo malvarma milito.

Kiel junulo Lippmann gajnis oran olimpikan medalon pri lancoĵetado.
# Financa edukado

Afiŝo pri financa edukado
**Financaedukado, kompetenteco, lerteco** aŭ **scipovo** (terminoj uzataj interŝanĝeble.) estas la posedo de kapabloj, scio, konduto kaj sinteno, kiuj permesas al individuo fari informitajn decidojn pri mono. Finance nespertaj individuoj ne povas plani sian estontecon pro sia malbona financa scio. Finance sofistikaj individuoj estas bonaj je financaj kalkuloj; ekzemple, ili komprenas kunmetitan interezon, kiu helpas ilin okupiĝi pri malalt-kredita pruntado. Plej ofte, nespertaj individuoj pagas altajn kostojn por sia ŝuldpruntado.

Financa lerteco rilatas al:

* Kompreni bazajn konceptojn en la financa kampo, kiel ekzemple: mono, banko, investo, prunto, interezo, inflacio.
* Kompreni bazajn konceptojn en la kunteksto de konsumo, kiel ekzemple: saĝa konsumismo, konsumantaj rajtoj.
* Kompreni ŝlosilajn konsiderojn kaj akiri ilojn por financa administrado.

La OEKD difinas financan lertecon kiel "procezon per kiu financaj konsumantoj/investantoj plibonigas sian komprenon pri financaj produktoj kaj, per informoj, gvido kaj konsiloj, evoluigas kapablojn kaj fidon, kiuj donas al ili pli grandan konscion pri financaj riskoj kaj ŝancoj. La kapabloj ebligas al ili fari informitajn elektojn kaj efikajn agojn, kiuj plibonigas ilian financan konduton." Tamen, financaj edukaj agadoj ne celas krei kritikan pensadon aŭ kaŭzi signifajn ŝanĝojn en la socia ordo.

La percepto, ke financa lerteco povas konduki al pliigita socia bonfarto, igis kelkajn registarojn antaŭenigi financ-edukajn agadojn.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Riĉa paĉjo, malriĉa paĉjo
# Socia stigmato

En sociologio, **stigmato** estas kondiĉo, atributo, trajto aŭ konduto kiu faras, ke la persono tionportanta estu inkludita en socia kategorio al kies membroj oni generas negativan reagon kaj kiujn oni vidas kiel neakcepteblaj aŭ malsupraj. La koncepto estis stampita en 1963 de la kanada sociologo Erving Goffman, en sia fama libro "Stigma", en kiu precizigas la sociologian nocion de la termino kiel aparteno al socia grupo malaprezata kaj diskriminaciata (etna, religia, malplimulta, nacia grupo, ktp.), kaj distingas ĝin el la anatomiaj (abomeno de la korpo) kaj psikologiaj nocioj (difektoj de la karaktero de la individuo). La procezo pere de kiu oni realigas la stigmaton estas nomita stigmatizado.

## Vidu ankaŭ

* Antaŭjuĝo
* Diskriminacio
* Honto
* Rasismo
* Stereotipo
* Stigmato

## Notoj
# Roma rito

Meso de roma rito celebrata de Benedikto la 16-a
La **Roma rito** estas la maniero uzata en la diocezo de Romo celebri la liturgion (meso kaj la aliaj sakramentoj, liturgio de la horoj, kaj aliaj sanktaj agoj (sakramentaloj, benoj, ktp.).

## Disvastiĝo

Pro la prestiĝo de la Roma eklezio, oni adoptis ankaŭ en aliaj diocezoj tiun liturgian riton, kiun ĝi uzis. Tamen, la roma rito neniam fariĝis tiel absolute universala en la Latina Eklezio, kiel en la ortodoksa eklezio estas la bizanca rito.

Post la Dua Vatikana koncilio, oni abandonis kelkajn aliajn latinajn ritojn, anstataŭante ilin per la roma, sed restas forta la ambrozia rito en Milano kaj partoj de najbaraj diocezoj de Italio kaj Svislando. Oni celebras malgrandskale la mozaraban kelkloke en Hispanio kaj la bragan en Braga, Portugalio. La kartuzianoj konservas la propran liturgian riton, sed kvar aliaj religiaj ordenoj (cistercianoj, dominikanoj, karmelanoj, premonstratoj) preferis adopti la roman en ĝia reviziita formo en la lastaj jardekoj de la 20-a jarcento, sed unuopaj membroj ankoraŭ uzas la proprajn ritojn de ĉi tiuj ordenoj tiel, kiel aliaj latinaj sacerdotoj permesite celebras la trentan meson en la versio de la jaro 1962.

Hodiaŭ la roma estas la pli disvastiĝinta kristana liturgia rito.

## Evoluo

 Meso de roma rito en Lourdes
En la unuaj kristanaj jarcentoj la formoj de la liturgio estis ĉie fluidaj. Tio validis ankaŭ en Romo. Poste, la influo de papo Gregorio la 1-a, kiu mortis en 604, estas tioma, ke la tradicia liturgia kanto de la roma rito nomiĝas gregoria ĉanto. Karolo la Granda enkondukis la roman riton en sian regnon, kie oni fandis kun ĝi elementojn de la gaŭla rito. Tiun miksaĵon oni akceptis en la Mezepoko ankaŭ en Romo, ŝanĝante la roman riton. La zorgo pri la pureco de la doktrino sekve al la Protestanta Reformacio instigis la decidon devigi ĝenerale la uzon de la roma-ritaj meso kaj liturgio de la horoj, eldonante en 1570 la Roman Meslibron kaj en 1569 la Roman Brevieron. De tiam ĝis la 20-a jarcento, la roma rito restis preskaŭ senŝanĝe. Pio la 10-a modifis la Psalmaran parton de la liturgio de la horoj profunde kaj malpli draste la liturgian kalendaron. Pio la 12-a vaste ŝanĝis la liturgiojn de la Sankta Semajno. Johano la 23-a ŝanĝis elementon de la Kanono de la Meso, restinta tutsama ekde jam jarcentoj antaŭ la eldono de la Roma Meslibro. La Dua Vatikana Koncilio ordonis ĝeneralan revizion de la roma rito. En 1970 aperis la libroj kiuj entenas la aktualan formon de la roma rito.

Konsiderante ke multaj personoj ankaŭ junaj preferis la antaŭan formon, Benedikto la 16-a permesis al ĉiu sacerdoto de la Latina Eklezio uzi ankoraŭ private kaj, sub certaj kondiĉoj, publike la formon validan en 1962, kiel escepta neordinara formo de la roma rito.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Adrian Fortescue, "The Roman Rite"
* Roma Meslibro
# Malnovfranca lingvo

**Malnovfranca lingvo** estas latinida lingvo, per kiu oni parolis en regionoj de Belgio, Svislando kaj norda Francio proksimume en la jaroj 1000 - 1300, antaŭ ol ĝi fariĝis la meza franca lingvo. En mezepoko ĝi estis unu el la **lingvo de Oïl**, kiel la valona lingvo kaj la pikarda franca dialekto.

## Ĉefaj fonologikaj mutacioj

Ŝanĝiĝo de vulgara latino en malnovfrancan lingvon karakteriziĝis de pli multaj fonetikaj forŝoviĝoj ol en aliaj latinidaj lingvaroj. Multaj konsonantoj malaperis, plozivoj mildiĝis: *habere* ("havi") > *aveir*. Precipe en apertaj silaboj, malnovaj latidinaj monoftongoj /a/, /e/, /i/, /o/, /u/ kaj /y/ fariĝis novaj malnovfrancaj diftongoj: *rē-ge(m)* ("rego") > *rei*, *mel(l)e* "mielo" > *miel*, *habēre* > *aveir*. En fermitaj silaboj nur formiĝis diftongoj *au* kaj *eu*, antaŭ *l*.

Sinkopo jam ekis en vulgara latino, sed sole en epoko de malnovfranca lingvo finiĝis (ekzemplo: *de-bet*, "li/ŝi/ĝi devas" *< dei(f)t*).

## Vidu ankaŭ

* Historio de la franca lingvo
* Meza franca lingvo
# Sociologio de lingvo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun socilingvistiko.
 |

| Sociologio de lingvo
 |
| --- |
| **studfako de sociologio**  |
| **sociologio • lingvoscienco** |
|  |

**Sociologio de lingvo** estas la studo de la rilatoj inter lingvo kaj socio. Ĝi proksime rilatas al la kampo de socilingvistiko, kiu fokusas la efikon de socio sur lingvo. Unu el ties plej longa kaj plej produktemaj favorantoj estis Joshua Fishman, kiu estis fonda redaktoro de la *International Journal of the Sociology of Languag [en.wikipedia]*, krom aliaj gravaj kontribuaĵoj. La sociologio de lingvo pristudas la socion en rilato al lingvo, dum socilingvistiko pristudas lingvon en rilato al socio. Por la unua, socio estas la studobjekto, dum por la lasta lingvo estas la studobjekto. Alivorte, socilingvistiko pristudas lingv(aĵ)o kaj kiel ĝi varias surbaze de sociologia fono de la uzanto, kiel sekso, etna deveno kaj sociekonomika klaso. Aliflanke, sociologio de lingvo (ankaŭ konata kiel markosocilingvistiko) pristudas socion kaj kiel lingvo efikas sur ĝi. La baza ideo estas ke lingvo reflektas, inter pluraj aliaj aferoj, sintenojn kiujn parolantoj deziras interŝanĝi aŭ kiuj estas reflektitaj tra la lingva uzo. Ĉi tiuj sintenoj de la parolantoj estas la informo de la sociologo.

Sociologio de lingvo serĉas kompreni la manieron kiel socia dinamiko estas influita de individua kaj grupa lingvouzoj. Laŭ Su-Chiao Chen de la *National Taiwan University of Science and Technology*, lingvo estas konsiderata esti socia valoro ene de ĉi tiu kampo, kiu faras esplorojn en sociaj grupoj por fenomenoj kiel plurlingveco kaj lingva konflikto. Ĝi rilatas al kiu estas 'rajtigita' uzi kiun lingvon, kun kiu kaj sub kiuj kondiĉoj. Ĝi ankaŭ rilatas al kiel individua aŭ grupa identecoj estas kreitaj pere de la lingvo disponebla pro ilia uzo.

## Vidu ankaŭ

Socilingvistiko

Lingvovario

Hipotezo de Sapir-Whorf

Literatursociologio

Antropologia lingvistiko

Lingva antropologio

Interkultura komunikado

Komunikada scienco

## Bibliografio

*International Journal of the Sociology of Language*. Mouton de Gruyter. Eldonisto: Ofelia Garcia Otheguy. ISSN (Print) 0165-2516.

*Readings in the Sociology of Language*. Fishman, Joshua A. (1968-01-01), Eld. Walter de Gruyter. ISBN 9783110805376.

## Referencoj
# Kojneo (lingvoscienco)

En lingvoscienco, **kojneo** (κοινή *komuna* en la greka) estas norma lingvo aŭ dialekto, kiu elmerĝiĝis el kontakto inter du aŭ pliaj reciproke kompreneblaj variaĵoj (dialektoj) de la sama lingvo.

Ĉar parolantoj jam komprenis unu la alian antaŭ ol la alveno de la kojneo, la kojneiga procedo ne estas tiom drasta, kiom piĝinigado kaj kreoligado. Malsame de piĝinigado kaj kreoligado, ne ekzistas "celo" en la formigado de kojneo. Ĝi havas kontinuecon tiel, ke parolantoj ne devas abandoni siajn lingvajn variaĵojn.

Normalan influon inter najbaraj dialektoj oni ne rigardas kiel kojneigadon. Kojnea variaĵo elmerĝiĝas kiel nova parolata variaĵo aldona al la originaj dialektoj; ĝi ne ŝanĝas iun ekzistan dialekton. Tio apartigas koineigadon de la normala evoluado de dialektoj.

La terminon 'kojneo' (kiu signifas 'komuna' en la greka) oni unue uzis por referenci la formon de la greka lingvo, nome la kojnea greka lingvo, uzata kiel lingvafrankao dum la helena kaj romia periodoj. Ĝi elmerĝiĝis kiel miksita idiomo inter la ordinaraj homoj en Pireo, la marporto de Ateno, kie loĝis grekoj el malsamaj partoj de la Mediteraneo.

## Referencoj