Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mortero

Tiu ĉi artikolo temas pri konstrua materialo. Pri armilo temas artikolo Mortero (armilo).

| Mortero
 |
| --- |
|  |
| Mortero inter brikoj
 |
| **gluo • liganta materialo • Ligento** |
|  |

**Mortero** estas miksaĵo el kalko kaj sablo por kunigi ŝtonojn aŭ brikojn de konstruaĵo.

Laŭ Francisko Azorín **mortero** estas *Fluidaĵo de materialo kungluanta (gipso, kalko, cemento) kaj inerta (sablo, tero), uzata por kunfiksi brikojn, ŝtonojn, k.c., ĉe konstruado.* Li indikas etimologion el la latina *mortarium*, el *mordere* (mordi, preni). Kaj li aldonas la terminon *morteri*, por fari morteron; ŝmiri morteron.

## La antikva mortero

Romia mortero ekspoziciita.
Oni uzis en Egiptujo en 3000 a.K. dum konstruado de la piramidoj koton miksitan kun pajloj, gipsan aŭ kalkan morteron por interligi la brikojn. Samtempe en Ĉinio oni uzis cementsimilan materialon dum konstruo de la Ĉina Granda Muro.

La grekoj uzis en 800 a. K. sur Kreto kaj Kipro morteron kirlita el kalko, kiu estis pli dura ol la mortero de la romianoj - nomata pucolano, pucolana cemento -, kiu estis nomata "rozkolora sablo" kaj estis el kalko, brikeroj, brikpolvo aŭ vulkana cindro. Ĝi estis minata apud Vezuvo kaj entenis aluminion, kiel ankaŭ nuntempe artefarita cemento. La romianoj uzis tiun morteron por vojoj, banejoj, la Baziliko, Koloseo, Panteono kaj por la romiaj akvoduktoj. En libro de Vitruvio (27), li traktis ankaŭ proprecojn de la mortero. (Oni trovis la libron "De architectura libri decem" en 1414 en svisa monaĥejo.)

Vidu ankaŭ artikolon: *Opus caementicium*.

## Mortero de la nuntempaj masonistoj

Ĝi estas pretigita el miksaĵo de bonkvalita kalko (kalka hidrato), sablo, akvo.

La sablo estas preferinde rivera sablo, sed gravas ankaŭ la malgranda argila enteno. Oni ofte kribras la sablon.

Kutima miksturo: 10 litroj da akvo, 3 ŝovelaĵoj el kalko, 3 ŝovelaĵoj el cemento kaj 16 ŝovelaĵoj el sablo, atingante tiel krem-denson.

## Apliko

Oni uzas ĝin por interligi la brikojn, glatsurfacigi la muron aŭ eĉ ornami ĝin kiel ĉe fresko. Tiam oni enkmiksas farbaĵon al la mortero.

## Notoj
# Briko

| Briko
 |
| --- |
|  |
| **konstrumaterialo • brick** |
|  |

Forno el refraktaj brikoj.
**Briko** estas ortangula paralelepipedo el bakita argilo, uzata por konstruado. Oni povas paroli pri hardebakita, glazura, kava, sunbakita briko.

Laŭ Francisko Azorín **Briko** estas *Argila prismo bakita, uzata por fasonado.* Li indikas etimologion el saksa *bric* (eltranĉita peco) kaj el tio la latina *imbricare, imbricibus tegere*. Li aldonas terminojn briki, konstrui per brikoj, briketo, duonbriko, kvaronbriko, brikverko. Li indikas brikotipojn, nome poroza briko, truita briko, profilita briko, premita briko, vitrita briko, emajlita briko, armita briko; kaj sistemojn nome belga sistemo, angla sistemo, holanda sistemo, pola sistemo, hispana sistemo, traborita sistemo kiel manieroj briki klarigitaj per bildoj.

Adobo kaj briko el kompremita tero estas nebakitaj brikoj. Kotobriko aŭ kota briko estas aer-sekigita briko, farita el mikso de lomo, koto, sablo kaj akvo miksita kun ligiga materialo kiel riztigoj aŭ pajlo.

## Tipoj/formoj

Ekzistas pluraj tipoj de brikoj :

* la kutimaj kavaj brikoj
* la plenaj brikoj
* la briketoj (brikoj kun malgrandaj dimensioj uzataj antaŭ la modernaj brikoj)
* la duonbrikoj
* la angulaj brikoj (por vertikalaj ligadoj)
* la randaj brikoj aŭ izolaj randbrikoj ( ofte en la rando de tekto por ke estu brikaĵo en fasado, do stuko tenas pli bone, kaj nuntempe ankaŭ pro izolado kun izolaj randbrikoj)
* la U-formaj brikoj aŭ lintelaj brikoj (por horizontalaj ligadoj kaj por linteloj)
* la lastgeneraciaj etjuntaj brikoj : tiuj ne plu necesigas trulon kaj betonmiksilon sed nur glumorteron.

* la fajrabrikoj (estas specialaj brikoj por konstrui brikajn kamentubojn (ili rezistas pli al alta temperaturo)

## En Esperanto aperis

* *En la brikejo*, novelo de Józef Waśniewski, pioniro de Esperanto en Pollando, verkita en 1896. La saman jaron ĝi estis premiita per diplomo de la internacia literatura konkurso. La verko prezentas scenojn pri laboro en brikfarejo, apudaj loĝejoj kaj ĉirkaŭa naturo.

## Bildaro

* Brikamaso.
* Okcidenta fasado de Roskilde Katedralo en Roskilde, Danio.
* Brika sekcio de la malnova Gamela Ŝoseo Orienta Florida Konektilo sur la okcidenta flanko de Lilia Lago en Maitland, Florido. Ĝi estis konstruita en 1915 aŭ 1916, pavimita je iu punkto, kaj restaŭrita en 1999.

## Vidu ankaŭ

* Adobo
* Muro
* Briko el kompremita tero
* Briko (geometrio)

## Notoj
# Etaĝo

**Etaĝo** estas horizontala tavolo de ĉambroj en konstruaĵo.

Depende de kutimoj de la lando, oni numeras etaĝojn de tero de 0 aŭ de 1.
Sed se oni numeras ilin de 0, pri la etaĝo numero 0 oni diras, ke ĝi estas *teretaĝo* sed ne numero 0.

Laŭ Francisko Azorín **etaĝo** estas *samnivela parto de domo.* Kaj li indikas etimologion el greka *stege* kaj de tie la latina *staticum*. Kaj li aldonas teknikajn terminojn kiaj subteretaĝo, keletaĝo, teretaĝo, interetaĝo, ĉefetaĝo, beletaĝo, unua etaĝo, dua, tria, mansarda etaĝo, subtegmenta etaĝo, atika etaĝo, plur-apartamenta etaĝo.

## Priskribo

Alto de etaĝo preskaŭ ĉiam estas tia, ke homoj povu facile iri, do ne malpli ol 2,5 metroj.
Se la konstruaĵo estas por uzino, kiu bezonas grandajn aparatojn, la alto povas esti multe pli granda.
Ankaŭ en oficejaj konstruaĵoj oni faras pli altajn etaĝojn por havi lokon por diversaj multegaj dratoj.
Krome, alta etaĝo signifas prestiĝon de posedanto de la konstruaĵo.

Por tralokiĝi inter etaĝoj konstruaĵoj havas ŝtuparojn, liftojn kaj rulŝtuparojn.

Kvanto da etaĝoj en diversaj partoj de la sama konstruaĵo povas esti diversa se

* La etaĝoj en diversaj partoj havas diversajn altojn (ekzemple ofte estas pli altaj haloj);
* La partoj de konstruaĵo mem havas diversajn altojn;
* La konstruaĵo lokiĝas sur deklivo de tero.

Krome, kiel etaĝo iam nomiĝas horizontala tavolo de pecoj de aparato.

## Vidu ankaŭ

* *Loft*
* Mansardo
* Subtegmento

## Notoj
# Kivao

kivao de la Prapuebla kulturo en Nov-Meksiko
**Kivao** (**Kiva** en hopia lingvo) estas subtera kamero en la vilaĝoj de la Prapuebla kulturo, en sudokcidenta Usono. Ĝi estis uzata dum festoj kaj komunaj ceremonioj; ĝia muro estis pentrita.

Ĉar la kivao ligiĝas al origino de unu familio en la tribo kaj la pueblo-komunumo konsistas ĉiam el du aŭ pli da gentoj, tiel en unu vilaĝo estis ĉiam du aŭ pli da kivaoj.

En la grundo de la kivao oni elformis kaveton (**sipapu**), kiu estas simbola devenejo de la tribo. Kvankam kivao gravis ĉefe en ritaj ceremonioj (tiun celon servis la altaroj), la vilaĝaj viroj uzis ĝin kiel okazan renkontiĝejon por politikumado. La virinoj estis preskaŭ ĉiam for-malpermesitaj de la kivao.

La plej fruaj kivaoj tradicie estis rondaj, deklivaj, kontraste al la kvadrataj kaj longkvadrataj pueblo-konstruaĵoj. La kivao elformiĝis el la praaj kavdomoj de la Prapuebla kulturo. La pueblo-indianoj, ĉefe la hopioj kaj zunjioj estas posteuloj, heredantoj de tiu kulturo.

La kivao-murpentraĵoj formas sanktulojn kaj ĉiutagaĵojn de la tribo. La bildoj estas geometriaj, dominas la rektaj linioj kaj formas rond-pentraĵon. Oni ofte surkovris la pentraĵojn per aliaj murtavoloj kaj pentris novajn pentraĵojn per mineralaj farboj.
# Ŝtuparo

Ŝtuparo en Romo
Ŝtuparo en la Vatikana muzeo
**Ŝtuparo** estas vico de plataj tabuloj pli kaj pli altaj, nome ŝtupoj, sur kiujn oni metas la piedojn por supren aŭ malsupren iri. Ŝtuparo estas arkitektura ero.

Manrelo estas relo, kiu estas dezajnita por esti ekprenita de la mano por doni stabilecon aŭ subtenon kaj estas ofte uzata dum suprenirado aŭ malsupreniro de ŝtuparoj.

Laŭ Francisko Azorín **ŝtupo** estas *Horizontala prismo, kiu ordigita kun aliaj faciligas la iradon inter malsamnivelaj lokoj.* Li indikas etimologion el la antikva germana *stuofa*. Kaj li aldonas la terminojn *ŝtuparo*, por *Aro da sinsekve ordigitaj ŝtupoj*; *ŝtuparejo*, por *Loko, kie estas konstruita ŝtuparo*. Kaj li listigas multajn teknikajn terminojn: ŝtupolarĝo, ŝtupolongo, ŝtupoalto, ŝtupofaco, ŝtuporando, ŝtupoplato, ŝtupara branĉo, ŝtupara akso, ŝtupara kavo, ŝtupara paŝlinio, ŝtupara rando, ŝtupara plato, ŝtupara haltejo, ŝtupara muro, ŝtupara volbo, interna ŝtuparo, ekstera ŝtuparo, helica ŝtuparo, dubranĉa ŝtuparo, armitbetona ŝtuparo.

## Famaj ŝtuparoj

### Duobla ŝtuparo

Ŝtuparo de la kastelo de Chambord
La ŝtuparo de la kastelo de Chambord estis konstruita laŭ planoj de Leonardo da Vinci. Ĝi enhavas du ŝtuparojn en unu, la du helicoj estas tute sendependaj kaj neniel komunikas, eĉ ne vide. Eblas do, ke iu malsupreniras dum alia supreniras, sen vidi unu la alian.

### Monumenta ŝtuparo de Mikelanĝelo en la laŭrenta biblioteko de Florenco

Mikelanĝelo, arkitekto, konstruigis la ŝtuparon de la laŭrenta biblioteko, kiu ligas ĝin al la monaĥejo de San Lorenzo en Florenco.

### Ŝtuparo de la palaco de festivaloj en Cannes

La ŝtuparo de la palaco de festivaloj en Cannes famiĝis ĉefe pro la famuloj, kiuj supreniras ĝin fine de printempo dum la malfermo de la internacia filmfestivalo.

## Vidu ankaŭ

* Rulŝtuparo
* Ŝtupetaro
* Ŝtupareto
* Spirala ŝtuparo aŭ helikforma ŝtuparo

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

* Infoline: informoj pri ŝtuparoj
* Sekureco pri ŝtuparoj
# Ŝtupetaro

Ŝtupetaro
Faldebla ŝtupareto
Fajrobrigadaj ŝtupetaroj
**Ŝtupetaro** aŭ **eskalo** estas ilo el du longaj stangoj kunigitaj per transversaj bastonoj, sur kiuj oni metas la piedon por supren aŭ malsupren iri.

La ŝtupetaroj kiel regulo estas porteblaj iloj, pretigataj por plenumi certan taskon.

## Precipaj tipoj de ŝtupetaroj

1. Malpeza portebla ŝtupetaro, kiun oni almetas al muro.
	* Tia ŝtupetaro povas esti ŝovofolda.
2. Ŝnura penda ŝtupetaro.
3. Ŝtupetaro en formo de tabulo kun albatitaj laŭlarĝe tabuloj aŭ lignoblokoj.
4. Ŝtupetaro, kiu en malfaldita formo aspektas kiel izocela triangulo: sur ĝiaj flankoj troviĝas unu aŭ du ŝtupetaroj (unuflanka aŭ duflanka supreniro), inter ili por firmeco de la konstrukciaĵo proksime al la supro oni malfaldas placeton (se ĝi estas), destinitan por apogo de la piedoj. Altecon de la ŝtupetaro oni konsideras aŭ laŭ la lasta ŝtupo, aŭ laŭ la placeto. Fidindeco de tia ŝtupetaro dependas de disfaldita angulo: ju pli larĝe ĝi estas disfaldita, des pli stabila kaj sekve fidinda ĝi estas.
5. Ŝiraĵo kun formo de eskalo, en maŝoŝtofo ekzemple en nilonŝtrumpo.

## Unuaj ŝtupetaroj

Unua bildo, kiu similas al ŝtupetaro estis trovita en mezolitika kaverno (antaŭ ĉ. 10.000 jaroj) en la distrikto de Valencio en Hispanio. Sur la muro estis desegnitaj du nudaj homoj grimpantaj kun korboj sur, plej verŝajne, herba ŝtupetaro.

## Uzoj

Ŝtupetaroj uzatas en bibliotekoj, dum riparaj laboroj, ĉe aranĝo de turistaj itineroj, en apudurbaj domoj.

## Vidu ankaŭ

* Ŝtuparo
* Rulŝtuparo
* Fajrobrigado
* Fiŝretŝtrumpoj
# Fortikaĵo

| Fortikaĵo
 |
| --- |
|  |
| **arkitektura strukturo • armea areo • milita konstruaĵo** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | placo de armiloj muro urba pordego turo fosaĵo stela fortikaĵo remparo sentinelbudo armilejo pulvejo  vd |

 |
|  |

Novepoka fortikaĵo Hochwald, parto de Maginot-linio
**Fortikaĵo** (ankaŭ **fuorto** kaj **fortreso**) estas armea konstruaĵo kun fortaj defend-elementoj. Ĝi estas konceptita tiel, por ke ĝi estu kapabla memstare longtempe rezisti al malamikaj atakoj kaj sieĝado. Fortikaĵoj ekzistas memstaraj (izolitaj) sen ebleco de subtera aliro kaj kunigo kun ceteraj objektoj, aŭ ekzistas kelke da fuortoj, fortikaĵoj kunigitaj sub la tero per subtera sistemo de koridoroj, ĉambregoj kaj per alia subterejo. Oni poste parolas pri fuortaroj.

En Ĉeĥoslovakio oni diferencis fortikaĵojn je malpezaj fortikaĵoj kaj pezaj fortikaĵoj.

Laŭ Francisko Azorín **fuorto** estas *Fortikaĵo izolita, ne grava.* Kaj li indikas etimologion el latina *fors, fortis* (forta).

**Fortreso**, laŭ PIV, estas fortigita urbo aŭ pozicio, kun granda garnizono kaj la necesaj municio kaj provianto, por povi elteni longan sieĝadon.

## Konstruelementoj

* Defendkoridoro
* Krenelo
* Murego
* Poterno
* Ravelino
* Remparo

## Ekzemploj

* Ĉeĥoslovakaj antaŭmilitaj fortikaĵoj
* Granda Ĉina Muro
* Linio Gustavo
* Muzeo de fortikaĵoj

## En Esperanto aperis

* *La fortreso*, sciencfikcia romano verkita de Gyula Hernádi el 1971.

## Bildaro

* fortikaĵo *Bourtange*, restaŭrita al la situacio de la jaro 1750, provinco Groningo, Nederlando
* fortikaĵo *Mehrangarh* en Jodhpur (Raĝasthano, Barato)
* fortikaĵo *Rosenberg* (rozomonto) en Kronach, Germanio

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Abatiso
* Areotektoniko
* Burgo
* Kastelo
# Provinco Salta

| Provinco Salta |
| --- |
| Provinco |
|  |
|  |  |
| Flago | Blazono |
| provinco de Argentino [+] |
|

---

 |
| Lando | Argentino |
|

---

 |
| Supermara alteco | 1 246 m [+] |
| Ĉefurbo | Saltaurbo |
|  - koordinatoj | 25° S, 65° U (mapo)-24.783333333333-65.416666666667 [+] |
| Plej alta punkto | Llullaillaco [+] |
| Akvokolektejo | 155 488 km² (15 548 800 ha) [+] |
| Areo | 155 488 km² (15 548 800 ha) [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 1 441 351 [+] (2022) |
| Denseco | 9,27 loĝ./km² [+] [+] |
|

---

 |
| Guberniestro | Gustavo Sáenz
(ekde 10-a de decembro 2019) |
|

---

 |
| Horzono | UTC−03:00, Ameriko/Argentino/Salta [+] |
| ISO 3166-2 | AR-A |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Provinco Salta (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |
| situo de la provinco en Argentino |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Provinco Salta (Salta)DEC |

 |
|

---

 |
|  |
| Provinco Salta |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Salta Province** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

Urbo de Salta
**Salta** estas norda provinco de Argentino. Ĝia ĉefurbo estas Saltaurbo. En Salta troveblas allogaĵoj: riĉa folkloro kaj gastronomio, en kiuj intermiksiĝas tradicioj de praloĝantoj kaj hispanoj. Ĝi estas regiono de altkvalitaj vinoj. Tuta aro da antikvaj, pitoreskaj preĝejoj kaj kapeloj situas dise en la provinco. Estas taŭgaj lokoj por sportado, varmbanejoj kaj tri naciaj parkoj – du el ili por konservado de subtropika arbaro sur la orienta flanko de la Antaŭ-Andoj (El Rey kaj Baritú) kaj unu, kies ĉefa vegetaĵo estas kaktoj (Los Cardones).

## Geografiaj elementoj

Llullaillaco aŭ **Jujajjako** estas dormanta stratovulkano ĉe la limo de Argentino (Salta Provinco) kaj Ĉilio. Ĝi kuŝas en la Puna de Atacama, nome regiono de tre altaj vulkanaj pintoj sur alta altebenaĵo ĉe la Atakama Dezerto, unu el la plej sekaj lokoj en la mondo. Ĝi estas la dua plej alta aktiva vulkano en la mondo post Ojos del Salado.

## Vidu ankaŭ

* Monte-Arbedaro

## Bildaro

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Eksteraj ligiloj

* Informate Salta
* Marta SOLÍS: ARGENTINO: Unika fervojo en Andoj el *Monato* (2005/04, p.19)
* Oficiala retejo

Provincoj de Argentino

Federala Ĉefurbo |
Bonaera Provinco |
Catamarca |
Chaco |
Chubut |
Córdoba |
Corrientes |
Entre Ríos |
Formosa |
Jujuy |
La Pampa |
La Rioja |
Mendoza |
Misiones |
Neuquén |
Río Negro |
Salta |
San Juan |
San Luis |
Santa Cruz |
Santa Fe |
Santiago del Estero |
Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur |
Tucumán
# Vortaro de la Franca Akademio

| Dictionnaire de l'Académie française |
| --- |
|  |
| **skribita verko • collective work** |
| Aŭtoroj
 |
| Aŭtoro | Franca Akademio
 |
| Lingvoj
 |
| Lingvo | franca lingvo
 |
| Eldonado
 |
| Ĝenro | vortaro
 |
|  |

Kvara eldono de 1768: en 2 volumenoj en-4°.
La **Vortaro de la Franca Akademio** aŭ en la franca *Dictionnaire de l’Académie française* estas vortaro kies redakto kaj disvastigo konstituas unu el la celoj de la Franca Akademio.

## Normiga verko

Male al priskribaj vortaroj kiaj Le Robert aŭ la Petit Larousse, kiuj celas priskribi la staton de la franca lingvo kiel ĝi estas nun parolata, la *Dictionnaire de l’Académie Française* celas konservi la literaturan francan lingvon, kiel ĝi devus esti verkita (kaj parolata).

## Fontoj

* Francis Wey, *Histoire des révolutions du langage en France*, Paris, Firmin Didot frères, 1848.

## Eksteraj ligiloj

* *Dictionnaire de l’Académie française* Arkivigite je 2014-09-21 per la retarkivo Wayback Machine ĉe la retejo de la Franca Akademio.
# Karela lingvo

|  |
| --- |
| **Karela lingvo** |
|  |
| **lingvo • moderna lingvo** |
| **norda finna lingvaro** |
| **Parolantoj** | 35 600
 |
| **Skribo** | latina alfabeto
 |
| **Lingva statuso** | 3 sendube endanĝerigita
 |
| Lingvaj kodoj
 |
| **Lingvaj kodoj** |  |
| **ISO 639-3** | krl
 |
| **Glottolog** | kare1335
 |
| **Angla nomo** | Karelian
 |
| **Franca nomo** | carélien
 |
|  |

Areo en kiu la karela lingvo estis parolata ĉ. jaro 1930.
**Karela lingvo** (sud-karela lingvo*,* nord-karela lingvo kaj olonec-karela lingvo*: karjala, karjalan kieli;* luda karela lingvo*: kard'al, kard'alan kiel*; tver-karela lingvo: *kariela, karielan kieli*) estas lingvo de kareloj. La karela estas parolata en Rusio kaj en Finnlando.

En Rusio la karela estas parolata plejparte en Respubliko Karelio, sed ankaŭ en Tverja provinco (tverjaj kareloj), Leningrada provinco, Novgoroda provinco kaj Murmanska provinco.

Laŭ ruslanda popolnombrado en 2002 la karelan scipovis 52 880 personoj (kiel gepatran aŭ kiel duan lingvon).

En respubliko Karelio la karelan parolis 15 000 personoj, en Rusio 25 000 personoj kaj en Finnlando 10-20 000 personoj. El etnaj kareloj la karelan parolis 48,4 % (en Rusio).

## Dialektoj

La karela havas kvar aŭ kvin dialektojn kaj homoj el aliaj dialektoj ne povas kompreni aliajn dialektojn. Ekzistis ankaŭ karela dialekto parolata en la antikva Bjarmlando, kiu formortis dum la 16-a jarcento.

La Luda karela lingvo estas kelkfoje rigardata kiel aparta lingvo.

## Notoj kaj referencoj

## Vidu ankaŭ

* Latinliterigo en Sovetunio
# Rabeno

|  |
| --- |
| Parto de serio

**Judismo** |
| Portalo | Kategorio
 |
| Judoj · Judismo · Kiu estas judo
 |
| Ortodoksaj · Konservema judismo
 |
| Progresiva (Reforma - Liberala) · Ultraortodoksaj
 |
| Samarianoj · Falaŝoj · Karaimoj
 |
| Etnaj grupoj kaj lingvoj
 |
| Aŝkenazoj · Sefardoj · Mizraĥoj
 |
| Hebrea · Jida · Judhispana · Geeza
 |
| Religio
 |
| Dio · Principoj de kredo en judismo · Diaj nomoj
 |
| 613 micvot · Halaĥa · Leĝaro de Noe
 |
| Mesio · Eskatologio
 |
| Juda pensado, filozofio kaj etiko
 |
| Juda religia filozofio
 |
| Cedaka · Musar · Elekteco
 |
| Ĥasidismo · Kabalo · Haskala
 |
| **Religiaj tekstoj** |
| Torao · Tanaĥo · Miŝno · Talmudo · Midraŝo
 |
| Tosefta · Miŝne Tora · Ŝulĥan Aruĥ
 |
| Siduro · Maĥzoro · Pijuto · Zoharo
 |
| **La vivciklo, tradicioj kaj kutimoj** |
| Brit mila · Brit ŝalom · Pidjon ha-ben · Simĥat Bat · Bar-micvo
 |
| Ŝiduĥ · Nupto · Divorco (Get) · Sepulto
 |
| Kaŝrut · Juda kalendaro · Judaj festotagoj
 |
| Talito · Tfilino · Cicito · Kipao
 |
| Mezuzo · Menorao · Ŝofaro · Sefer Tora
 |
| **Signifaj figuroj de judismo** |
| Abraham · Isaak · Jakobo · Moseo
 |
| Salomono · Davido · Elija · Aaron
 |
| Majmonido · Naĥmanides · Raŝi
 |
| Baal Ŝem Tov · Gaon de Vilno · Maharal
 |
| **Religiaj konstruaĵoj kaj institutoj** |
| Templo · Sinagogo · Jeŝivo · Bejt midraŝ
 |
| Rabeno · Ĥazan · Dajan · Gaon
 |
| Kohen (pastro) · Maŝgiaĥ · Gabaj · Ŝoĥet
 |
| Mohel · Bejt din · Roŝ jeŝiva
 |
| **Juda liturgio** |
| Ŝema · Amida · Kadiŝ
 |
| Minhag · Minjan · Nosaĥ
 |
| Ŝaĥarit · Minĥa · Ma’ariv · Ne’ila
 |
| **Historio de judoj** |
| Antikva historio de Izraelo
 |
| Historio de judoj en mezepoko
 |
| Historio de judoj en novepoko
 |
| **Proksimaj temoj** |
| Antisemitismo · Holokaŭsto · Israelo
 |
| Filosemitismo · Cionismo
 |
| Abrahama religio
 |

**Rabeno** estas honora titolo de hebreaj kaj judaj kleruloj kaj leĝistoj.
La vorto devenas de la hebrea *rabbi* (רַבִּי) aŭ de la aramea *rabbuni*, kiuj signifas proksimume "mia majstro".

**Por la reformistoj, la konservatistoj kaj la modernaj ortodoksuloj**, la titolo estas kutime donata de religia akademio, post plurjara programo de studoj.

**Por la plejmulto de la ortodoksuloj**, la titolo estas donata persone de alia rabeno, laŭ liaj personaj kriterioj. En la ortodoksa judismo, kaj la procezo de rabenigo kaj la titolo mem estas nomataj "semiĥa".

Taskoj de rabeno estas la religia instruado, interpretado de Torao kaj la decido pri religiaj demandoj. Rabeno ne estas sacerdoto, ĉar
judismo ne konas perantojn inter homoj kaj Dio. Tamen, inter la ĥasidoj, la ĉefaj ĥasidaj rabenoj, konataj kiel **rebbe**, estas
vidataj kiel preskaŭ absolutaj religiaj gvidantoj, kun speciala ligo al Dio, kaj eĉ magiaj povoj.

En kelkaj landoj ekzistas la posteno de "supera rabeno", supera spirita kaj leĝa aŭtoritatulo de la juda religia vivo.
Israelo havas du superajn rabenojn, unu aŝkenazan kaj unu sefardan.

Rabenikisto estas erudiciulo, kiu studas rabenismo.

## Vidu ankaŭ

* Ĉefrabeno de Israelo
* Grandaj Rabenoj de Francio
* Rabena judismo
# Majaa kalendaro

| Majaa kalendaro
 |
| --- |
|  |
| **kalendaro**  |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Tzolk'in (en)  Haab' (en)  mez-amerika long-kalkula kalendaro  vd |

 |
|  |

La majaa kalendaro - la 19-monata civita Haab-ciklo, kiu konsistas el 365 tagoj.
Ĉi tiu 1 de La Mojarra, la kolumno maldekstre montras nombrojn de la Majaa kalendaro
La **majaa kalendaro** estas la grupiga nomo kiun ricevas aro da kalendaroj kreitaj de la majaa civilizo. La bazo de tiu ĉi kalendaro, laŭ kelkaj fakuloj pri la temo, venas de kulturoj pli antikvaj kiel la olmeka. Laŭ aliaj, la origino estas en la komenco mem de la majaa civilizo; sed ne ekzistas scienca certeco pri tio. La majaa kalendaro mem konsistas el tri malsamaj tempokalkuloj, kiuj funkcias samtempe: La Sankta aŭ Tzolkin, konsistanta el 260 tagoj, la Civita aŭ Haab, kiu konsistas el 365 tagoj, kaj la Longa Kalkulado, nomata Baktuno, konsistanta el 144000 tagoj.

Kiel aliaj antaŭkolumbaj kalendaroj la majaa estas cikla, ĉar la kalkulo de la samaj datoj kaj jarserioj ripetiĝas. Jen ekzemplo por pli bona kompreno: en la gregoria aŭ okcidenta kalendaro la dato 4-a de aŭgusto 1990 kaj la 20-a jarcento kalkuliĝas nur unufoje sed en la majaa ĝi denove estos kalkulata en la komenco de nova ciklo. En la longa kalkulado la tempo komenciĝas la 13-an de aŭgusto 3114 a.K., kaj finiĝos en la dato 13.0.0.0.0, tio estas, la 21-an de decembro 2012 p.K. komencante novan ciklon post tiu dato. Pluraj hodiaŭaj homoj kredas ke ĉe la fino de la kalendaro okazas la mondfino.

La majaa sacerdota kasto nomita Ah Kin, kiu perfektigis la kalendaron, posedis kompleksajn matematikajn kaj astronomiajn konojn kiujn ili interpretis laŭ sia religia kosmovizio. Ili interpretis la komencantajn jarojn, la venontajn kaj la homan destinon.

## Vidu ankaŭ

* Azteka kalendaro
* Majaoj
* Majaaj ciferoj
* Majaa arto
# Greftado

greftita ŝoso ĉe olivarbo
ĉe kukurbo greftita melono
dujara kapropieda greftado ĉe pomarbo
Ĉe la vegetaloj kaj en agrikulturo kaj hortikulturo, **grefti** signifas unuigi vivantan parton de iu planto (la greftaĵon) kun alia planto (la bazotigo aŭ greftobazo), por ke la **greftaĵo** spontanee kaj solide fiksiĝu sur tiu bazotigo kaj tie, senĝene daŭrigu sian kreskadon. Tia operacio nomata **greftado** ĉefe utilas por obligi plantojn, plej ofte plurjarajn, jen ne kapablajn por semoreproduktiĝo, jen malfacile stikeblajn, aŭ kies propra radikaro tro trafeblas de iuj malsanoj. Ĝi estas uzebla ankaŭ, ekzemple, por reguligi la kreskoformon de ornamaj arbustoj akcidente senigitaj je iuj branĉoj, diversigi sur la sama kreskaĵo la florkolorojn aŭ floradoperiodojn, aŭ, ĉe la dioikaj specioj, t.e. kies individuoj estas ĉu viraj, ĉu inaj, kunigi ambaŭ seksojn sur la sama planto, tiel faciligante fekundiĝon... kaj frukto- aŭ semproduktadon ktp.

En medicino, **greftado** (aŭ **transplantado**) estas enigi al/sur individuo organon aŭ pecon el histo, deprenitan aŭ el la sama individuo aŭ el alia.

## Vidu ankaŭ

* Inokulado
* Plantopropagado
* Stikaĵo

## Eksteraj ligiloj

* serĉu ĉe agrikulturo/Greftado de plantoj