Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vitamino E

Strukturo de alfa-tokoferolo
Strukturo de beta-tokoferolo
Strukturo de gamma-tokoferolo
Strukturo de delta-tokoferolo
**E-vitamino** aŭ **tokoferolo** helpas la estiĝon de la eritrocitoj, elformiĝon de la muskolaj kaj aliaj histoj.

En la naturo troviĝas ĉefe la alfa-tokoferolo, ĝi estas unu el la kvar naturaj formoj de tokoferolo.

Ties efiko malsamas ĉe la diversaj mamuloj. La inaj ratoj abortas dum gravedeso, la virratoj ne produktas konvenan spermon. La kuniklo suferas de muskola atrofio, la simioj de anemio. Karenca malsano ĉe homo ne estas konata.

Ĝin enhavas:

* plantaj oleoj (kuiroleo),
* fruktoj i.a. kivo,
* viandaĵoj.

Ekzistas ankaŭ sintezaj delta-tokoferolo kaj gama-tokoferolo.

## Vidu ankaŭ

* Vitamino.
# Foliata acido

Struktura formulo de folia acido
**Foliata acido** (aŭ **folia acido**) estas vitamino el la B-komplekso, nomata ankaŭ vitamino **B9**. Ĝi estis malkovrita ĉirkaŭ 1939 kaj unuafoje ekstraktita el spinacaj folioj en 1941. Ĝi estas solvebla en akvo kaj pereigebla per lumo kaj varmo.

Folia acido estas esenca vitamino por la homo; la mezuma taga bezono estas 200 μg. Ĝia manko perturbas la konsiston de la sango; ĉe graveduloj ĝi povas kaŭzi misformadon de la embrio.

Folia acido estas en la hepato de multaj bestoj, en foliaj legomoj, karotoj, asparago, burĝonbrasiko, tomatoj, ovoflavo, tutgrajnaj grenproduktoj kaj nuksoj.

## Eksteraj ligiloj

* Lipida metabolo, kolesterolo – miskomprenoj kaj realeco (IKU 2006)
# Fibro

Skarpo farita el fibroj de bambuo kaj rubandoj
**Fibroj** estas relative longaj kaj maldikaj elementoj, kiuj en laŭlonga kunmeto kun similaj elementoj, konsistigas iujn materialojn aŭ histojn ekz. fibroj de silka fadeno, de kotono, lano aŭ felto, lignaj fibroj, muskola, nerva fibro; cemento kun asbestaj fibroj.

Fibro povas esti ankaŭ pli-malpli longa drato, meĥanike ricevita elde iuj substancoj ekz. nilona fibro, vitraj fibroj (uzataj por termika izolado); optika fibro.

Fibreto estas mallonga fibro aŭ longa elemento, glata aŭ striita, de la muskolaj fibroj.

Lumfibro (optika fibro) estas drato el vitro, plasto k.a., uzata por konduki lumon.

## Vidu ankaŭ

* Dieta fibro
* Naturfibro
* Tekstilfibroj

Lumfibroj
# Lizino

|  |
| --- |
| Lizino |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Lizino** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de la Lizino** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
| * Du-amino-kaproata acido
* Du-amino-heksanoata acido
 |
| Kemia formulo | **C6H14N2O2** |
| CAS-numero-kodo | 70-54-2
 |
| ChemSpider kodo | 843
 |
| PubChem-kodo | 5962
 |
| **Merck Index** | 15,5697
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | blanka solidaĵo
 |
| Molmaso | 146.19 g·mol−1 |
| Denseco | 1.125g cm−3 |
| Fandpunkto | 224.5 °C |
| Acideco (pKa) | 2.18
 |
| Solvebleco | Akvo:1500 g/L
 |
| Mortiga dozo (LD50) | 10000 mg/kg (buŝe)
 |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Riskoj | R34 R36/37/38
 |
| Sekureco | S26 S36/37/39 S45 S24/25
 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |
| --- |
|  Xi Irita |

 |
| **GHS etikedigo de kemiaĵoj** |
| GHS Damaĝo-piktogramo |

|  |
| --- |
|  |

  |
| GHS Signalvorto | Averto
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H315, H319, H335 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P261, P264, P271, P280, P302+352, P304+340, P305+351+338, P312, P321, P332+313, P337+313, P362, P403+233, P405, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**Lizino** (2,6-diaminoheksanacido) (simbolo **Lys** aŭ **K**) apartenas al la 20 proteinogenaj (proteinformantaj) aminoacidoj, kiuj estas koditaj tra bazotriopo de RNA, por la uzo ĉe la proteina biosintezo en bazmateriala ŝanĝo de la organismoj.

## Proprecoj

Ĝi apartenas kun arginino kaj histidino al la grupo de bazaj aminoacidoj aŭ heksonbazoj. Tiuj entenas bazan kemian grupon- ĉe lizino unu liberan aminogrupon en la flanka ĉeno-, pro kio ili regas kiel lesivoj. La ŝargo de lizino estas pH-dependa (pK-valoro: ~ 10).

## Apero

Lizino apartenas al esencaj aminoacidoj por la homo, ĝin povas la homa organismo mem ne produkti kaj tiel ĝin devas akcepti kun nutrado. La plenkreska homo bezonas tage ĉirkaŭ 1–1,5 g da lizino. Tre multan lizinon entenas la fiŝo sed ankaŭ mungfaboj.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

*
*
*
*  Arkivigite je 2008-04-29 per la retarkivo Wayback Machine
# Triptofano

|  |
| --- |
| Triptofano |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Triptofano** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de la Triptofano** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
| * Amino-indolo-propanoata acido
 |
| Kemia formulo | **C11H12N2O2** |
| CAS-numero-kodo | 73-22-3
 |
| ChemSpider kodo | 6066
 |
| PubChem-kodo | 6305
 |
| Merck Index | 15,9977
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | blanka aŭ sablokolora solidaĵo
 |
| Molmaso | 204.229 g·mol−1 |
| Fandpunkto | 290.5 °C |
| Acideco (pKa) | 9.39
 |
| Solvebleco | Akvo:10.57 g/L
 |
| Mortiga dozo (LD50) | 16 x 103 mg/kg (buŝe)
 |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Riskoj | R33 R40 R62 R41 R37/38 R36/37/38 R22
 |
| Sekureco | S24/25 S36/37/39 S36 S26
 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |  |
| --- | --- |
|  Xn Noca por la sano |  Xi Irita |

 |
| **GHS etikedigo de kemiaĵoj** |
| GHS Damaĝo-piktogramo |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

  |
| GHS Signalvorto | Damaĝo
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H302 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P264, P270, P301+312, P330, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**Triptofano** (α-Amino-β-Indolilpropionacido, IUPAC: 2-amino-3-(1*H*-indol-3-il)-propionacido) (simbolo **Trp** aŭ **W**) estas aminoacido kun aromata strukturo sur la flanka ĉeno. Ĝi apartenas al esencaj aminoacidoj, t.e. ĝin ne povas produkti la homa korpo kaj pro tio necesas akiri ĝin per manĝaĵo . Ĝi apartenas al la 20 proteinaj aminoacidoj, el kiuj la proteinoj de la homa korpo konstruiĝas. Plantoj kaj mikroorganismoj povas ĝin produkti.

## Kunrilataj temoj

* **Indolo **Melatonino **Triptofano **Triptamino **Serotonino **Indolo-acetata acido **Indolo-buterata acido **Indolo-propionata acido**

## Referencoj
# Beribero

| Beribero
 |
| --- |
| malsano
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Portalo pri Medicino |

 |
|  |

Malfrua stadio de paralizo kun atrofio en seka beribero
**Beribero** estas malsano, nervara inflamo kaŭzata pro manko de vitamino B1 en malĝusta nutrado.

Estas du ĉefaj tipoj ĉe plenkreskuloj: malseka beribero kaj seka beribero. Malseka beribero influas la kardiovaskulan sistemon rezultigante rapidan korfrekvencon, spirmankon kaj gamban ŝveliĝon. Seka beribero efikas sur la nerva sistemo rezultigante sensentemon de la manoj kaj piedoj, konfuzon, problemon movi la krurojn kaj doloron.
# Pelagro

| Pelagro
 |
| --- |
| malsano
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Portalo pri Medicino |

 |
|  |

La **pelagro** (*pelle agra* = malmola haŭto) estas malsano pro manko de niacino (B3-vitamino). La simptomojn priskribis unuafoje Casal en 1735. La malsano estis ofta en tiuj areoj, kie la ĉefa aŭ sola nutraĵo estis la maizo. La mankmalsano aperas nuntempe ĉefe en Barato kaj sudafrikaj landoj.

La plej okulfrapa simptomo de la pelagro estas la multiĝo de la malhelaj makuloj kaj la haŭtkorno sur la sunatingeblaj partoj de la haŭto. Krom tio povas aperi simptomoj rilate al la muko de la digesta sistemo kaj al la nerva sistemo.

La malsano estas hodiaŭ kuracebla, la efikaĵo kontraŭ ĝi estas la niacino.

## Simptomoj

La ĉefaj simptomoj de la pelagro:

* elkreskaĵoj sur la sunatakitaj haŭtaj partoj
* dermatito – inflamo de la haŭto
* lakso
* agresio, demenco, letargio, sendormeco
# Celiakio

| Celiakio
 |
| --- |
| malsano • simptomo aŭ signo
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Portalo pri Medicino |

 |
|  |

| Kodo laŭ la Klasifiko Internacia de Malsanoj (versio 10)
 |
| --- |
| K90.0 | celiakio
 |
|  |

**Celiakio** estas la nomo de malsano konsistanta en netoleremo de gluteno ĉe ies maldika intesto.

Entenas glutenon (kaj do la netoleratan proteinon gliadino) la sekvaj cerealoj: aveno, hordeo, sekalo kaj tritiko. Male, maizo kaj rizo estas senglutenaj kaj do sendanĝeraj por celiakiuloj.

Celiakiuloj devas sekvi senglutenan dieton kaj do aĉeti ĉiutagajn nutraĵojn kiel farunon, panon, paston, kukojn ktp en specialaj vendejoj.
# Atrofio

Infano kun atrofio pro poliomjelito
**Atrofio** signifas la malkreskon de la (homa) korpo. Plej konata formo estas la muskola, vidonerva atrofio.

La muskola atrofio aperas ekzemple dum la longtempa spacoveturado, pro tio la astronaŭtoj devas sin ekzerci, sporti tage 5-6 horojn, sed tio povas nur bridi la atrofiiĝon kaj ne halti ĝin. Post reveno de longtempa kosma vivo, la kosmonaŭtoj apenaŭ povas piediri, oni ofte portas ilin al fortigejo.
# Mukozo

**Mukozo** estas protekta membrano, kiu tegas la internon de kavaj organoj. Kontraste al normala haŭto, ĝi ne posedas epidermon aŭ harojn. Homoj havas mukozon en la stomako, la intestoj, la utero (ĉe inoj) kaj en la internoj de la buŝo kaj la nazo.

La mukozo juntiĝas kun la haŭto ĉe la naturaj malfermaĵoj de la korpo.
# Metanolo

|  |
| --- |
| **Metanolo** |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Metanolo** |
|  |
| **Tridimensia strukturo de la Metanolo** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
| * Karbinolo
 |
| Kemia formulo | **CH3OH** |
| CAS-numero-kodo | 67-56-1
 |
| ChemSpider kodo | 864
 |
| PubChem-kodo | 887
 |
| **Merck Index** | 14,5957
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | senkolora likvaĵo
 |
| Molmaso | 32.04 g·mol−1 |
| Denseco | 0.792 g cm−3 |
| Fandpunkto | −97.6 °C |
| Bolpunkto | 64.7 °C |
| Refrakta indico |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  1,3314 |
| Ekflama temperaturo | 11 °C |
| Memsparka temperaturo | 464 °C |
| Acideco (pKa) | 15.5
 |
| Solvebleco | Akvo:Tute solvebla
 |
| Mortiga dozo (LD50) | 5628 mg/kg (buŝe)
 |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Risko | R10 R11 R20/21/22 R23/24/25 R36 R38 R39 R68
 |
| Sekureco | S7 S16 S23 S24 S24/25 S26
 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  Xn Noca por la sano |  T Toksa |  F Brulema |

 |
| **GHS etikedigo de kemiaĵoj** |
| GHS Damaĝo-piktogramo |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

|  |
| --- |
|  |

 |
| GHS Signalvorto | Damaĝa substanco
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H225, H301, H311, H331, H370 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P210, P233, P240, P241, P242, P243, P260, P264, P270, P280, P301+310, P303, P304+340, P330, P403+235 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**Metanolo** aŭ alinome **metilalkoholo** estas la plej simpla alkoholo kun kemia formulo de CH3OH.

Oni produktis la metanolon pli malnove per seka distilado de la ligno. Nuntempe oni produktas per rekta kuniga reakcio de karbona monooksido kaj hidrogeno, en ĉeesto de katalizatoro. Oni produktas la plej multan metanolon el la tergaso.

La pura metanolo estas grava bazmaterialo de kemiaj sintezoj. Oni uzas ties derivaĵojn por produkto de multaj kombinaĵoj, materialoj kiel sintezaj kolorigaĵoj, rezinoj, medikamentoj kaj parfumoj.

Oni grandkvante produktas el ĝi dimetilanilinon por kolorigaĵoj kaj formaldehidon por sintezaj rezinoj. Ĝi estas uzata en frostorezista likvaĵo por aŭtomobiloj, kiel raketo-pelaĵo kaj kiel ĝenerala solvenzo.

La metanolo estas grandoktan-nombra, pure forbrula materialo, grava ebla anstataŭiganto de benzino.

La metanolo estas senkolora likvaĵo, kiu bolas je 64,69 °C kaj degeliĝas je −93,9 °C. Ĝi formas kun aero eksplodaĵon.

## Amasaj venenadoj

Metanolo estas forta veneno, konsumo de ĝi kaŭzas blindecon, trokonsumado eĉ morton. Foje oni konfuzas ĝin kun ordinara spirto aŭ intence ignoras danĝeron de ĝia konsumado kaj sekvas veneniĝoj, foje amasaj.

Somere 1965 en Tjumeno (Sovetunio) okazis amasa veneniĝo, pro kio mortis pli ol 40 kaj blindiĝis ĉirkaŭ 300 homoj. Ili drinkis metanolon, prenitan el cisterno kiu staris en fervoja saktrako ĉe lignobazo Tura. La metanolo estis destinita por forigi en gasputoj hidratojn — gason miksitan kun akvo, kiu foje ŝtopas gasputojn. La unua pereinto estis gardisto de la fervojstacio. Por eviti publikan reagon, la pereintoj estis sepultataj kaŝe en diversaj tombejoj.

## Komponaĵoj

* Kalia metoksido

## Notoj
# Kvintalo

100 kg egalas unu metra kvintalo
**Kvintalo** (markata kiel q) estas imperia mezurunuo de maso. Pasintece, rendimentoj de terkultivado estis kutime esprimitaj per kvintaloj.

Unu metra kvintalo egalas al 100 kg, tio estas dekono da tuno. (1q = 100kg)

La angla kvintalo egalas al 100 funtoj, tio estas ĉirkaŭ 46,5 kg.
# Grenejo

Konstruaĵo de baroka episkopa grenejo en Kroměříž konstruita laŭ plano de Giovanni Pietro Tencalla (finita en 1711) en iama antaŭurba vilaĝo Novosady - hodiaŭ avenuo de gen. Svoboda
Senjora grenejo en Jaroměřice konstruita en 1648
Grenejo en Kaŝano (Irano)
**Grenejo** estas konstruaĵo, kiu estas destinita por deponi grenon.

Kutime temis pri du- ĝis kelketaĝa konstruaĵo, en kiu estis la greno deponita en proksimume 1 m alta tavolo sur plankoj. La grenejo estis unu el la plej gravaj konstruaĵoj de pli ampleksa mastrumejo. En tempoj, kiam kvanto de agrikultura produkto esprimis riĉecon, la grenejoj estis konstruataj kiel fieregaj konstruaĵoj, kiuj kreas ĝis hodiaŭ dominaĵon de multaj municipoj.

Hodiaŭ la greno estas deponata plejparte en turstokejoj.

## Vidu ankaŭ

* Bazapogaj ŝtonoj
# Pueblo-indianoj

| Pueblo-indianoj
 |
| --- |
| **izolita homa grupo • etno** |
| **indianoj** |
| Suma populacio
 |
| 32 000 |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
| Religio
 |
| kristanismo • animismo  |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | Anasazi-kulturo  vd |

 |
|  |

Situo de la puebloj kaj najbaraj indianaj rezervejoj en Nov-Meksiko
**Pueblo-indianoj** aŭ **pueblo-kulturo** nomatas tiuj el la indianaj popoloj de Norda Ameriko, kiuj loĝas en puebloj.

Al la pueblo-kulturo apartenas la anoj de la indianaj popoloj hopioj (Hopi), *Keres*, *Acoma*, Tano, zunjioj (Zuñi) kaj iliaj antaŭuloj de la Prapuebla kulturo.

Iuj centroj de la pueblo-kulturo estas (la nacia parko) Mesa Verde en Kolorado, la (kultura nacia historia parko) *Kanjono Ĉako* en Nov-Meksiko kaj la (nacia monumento) *Kanjono de Ĉeli* en Arizono.

## Lingvoj kaj regiono

domoj el tradiciaj brikoj de la popolo *Acoma*
La pueblo-indianoj vivas en la nordo de Meksiko kaj en la nuntempaj ŝtatoj Arizono kaj Nov-Meksiko de Usono, sur la Kolorado-altebenaĵo kaj borde de la rivero Rio Grande kaj siaj alfluaj riveroj. Dum la 16-a jarcento en proksimume 90 loĝlokoj vivis pli ol 40.000 homoj. Nuntempe nur 30 lokoj ankoraŭ estas loĝataj.

La pueblo-indianoj parolas plurajn diversajn lingvojn. La plej granda lingvaro nomatas *Tano* aŭ "tanoa lingvaro" kaj apartenas al la kioŭa-tanoa lingvaro. La tanoa lingvaro konsistas el tri precipaj lingvoj, la tiŭa, teŭa kaj toŭa. La tiŭa paroliĝas fare de la loĝantoj de la puebloj *Taos, Picuris, Sandia* kaj *Isleta*. La teŭa estas la lingvo de la puebloj *Nambe, Pojoaque, San Ildefonso, San Juan, Santa Clara*  kaj *Tesuque*. *Jemez* estas la sola pueblo, en kiu nuntempe ankoraŭ parolatas la toŭa lingvo. Plia lingvaro nomatas *Keres* respektive "keresa lingvaro". Inter la Tano-parolantoj borde de la Rio Grande kaj siaj alfluaj riveroj dise situas la Keres-loĝlokoj *Cochiti, Santo Domingo, San Felipe, Santa Ana* kaj *Zia*, pli okcidente ankaŭ *Laguna* kaj *Acoma*. Ankoraŭ pli okcidente situas la pueblo *Zuñi*, kies loĝantoj, la zunjioj, parolas samnoman lingvon. La zunjia lingvo apartenas al la penuta lingvaro kaj ne parencas al iu ajn alia lingvo de la sudokcidento de Usono, ĉar la aliaj parolantoj de la penuta lingvaro vivas en Kalifornio. En la nordo de Arizono, sur tri tablomontoj de la Kolorado-altebenaĵo, vivas la hopioj, kiuj lingve apartenas al la ŝoŝona branĉo de la jut-azteka lingvaro.

Laŭ la situo de la loĝlokoj la pueblo-indianoj divideblas en du grupojn. La "orientaj pueblo-indianoj" (parolantoj de la tanoa kaj keresa lingvaroj) vivas borde de la rivero Rio Grande del Norte kaj ties alfluaj riveroj. Ili pro la riveroj havas konstantan akvofonton, kiu permesas akvuman agrikulturon. La "okcidentaj pueblo-indianoj" (hopioj, zunjioj, *Acoma* kaj *Laguna*) manke de konstanta akvoprovizo devas elturniĝi per agrikulturo sen regula akvumo.

## Famuloj

En decembro 2020 la novelektita prezidanto de Usono, Joe Biden, nomumis kiel ministron pri enlandaj aferoj Deb Haaland, filinon de norvegdevena patro kaj indiana patrino. Ŝi estas oficiale listigita, kiel membro de la pueblo-indianoj.
# Ŝtono

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri peco de mineralo. Por malnova mezurunuo rigardu la paĝon Ŝtono (unuo). Koncerne aliajn signifojn aliru la apartigilon Ŝtono (apartigilo).* |

Ŝtonminejo.
Muro el ŝtonoj.
**Ŝtono** estas kompakta objekto el mineralo aŭ rokaĵo. Laŭ geologio, **ŝtono** estas solida minerala maso, kiu ekestis dum la historia evoluo de planedo. Ĝi estas ofte uzata en materialo por konstruado, skulptado, kaj aliaj uzoj.

Laŭ Francisko Azorín **ŝtono** estas *Rokopeco. Malmola, minerala maso uzata por konstrui.* Li indikas etimologion el la greka *stia* (silik-ŝtono). Kaj li aldonas la terminojn *ŝtonisto*, por homo, kiu prilaboras ŝtonojn; *Ero de la Ŝtono*, por ero, kiam la homaro komencis prilabori ŝtonojn (eolita, paleolita, neolita periodo), natura ŝtono, artefarita ŝtono, kalkoŝtono, pumikŝtono, akriga ŝtono, postakriga ŝtono.

## Proverboj

Ekzistas pluraj (17, kaj 15 pri bastono) proverboj pri ŝtono en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Eĉ ŝtono verdiĝas, se ĝi longe ne moviĝas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Trafi du celojn per unu ŝtono.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Malaperis kiel ŝtono en maron.* **”** |

 |

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Angulŝtono
* Bazalto
* Gnejso
* Granito
* Kreto
* Mineralogio
* Roko
* Rozeta ŝtono
* Sabloŝtono
* Siliko
* Ŝtonepoko
* Ŝtoneto
* Ŝtonminejo
* Ŝtono de Tel Zayit
* Ŝtonrompejo
* Trakito
# Nov-Meksiko

| Nov-Meksiko |
| --- |
| Ŝtato |
|   |
|  |  |
| Flago | Blazono |
| subŝtato de Usono [+] |
|

---

 |
| Lando | Usono |
|

---

 |
| Supermara alteco | 1 735 m [+] |
| Ĉefurbo | Santa Fe |
|  - koordinatoj | 34° N, 106° U (mapo)34-106 [+] |
| Plej alta punkto | Wheeler Peak [+] |
| Plej malalta punkto | Ruĝa Krutaĵa Rezervujo [+] |
| Akvokolektejo | 315 194 km² (31 519 400 ha) [+] |
| Areo | 315 194 km² (31 519 400 ha) [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 2 117 522 [+] (1-a de aprilo 2020) |
| Denseco | 6,72 loĝ./km² [+] [+] |
|

---

 |
| Guberniestro | *Michelle Lujan Grisham* (ekde 1-a de januaro 2019) |
|

---

 |
| Horzono | UTC−07:00, Ameriko/Denvero, montara horzono de Nordameriko [+] |
| ISO 3166-2 | US-NM |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Nov-Meksiko (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Nov-Meksiko (Nov-Meksiko)DEC |

 |
|

---

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Nov-Meksiko |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **New Mexico** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

**Nov-Meksiko** (angle *New Mexico* [nu MEKS-a-ko]; hispane *Nuevo México*) estas usona subŝtato. Ĝi fariĝis la 47-a ŝtato de Usono je la 6-a de januaro 1912.

Nov-Meksiko havas la plej malgrandan akvokovritan areon el ĉiuj usonaj ŝtatoj. Sed ĝi estas riĉa je aliaj naturaj rimedoj, plejparte mineraloj. Ĝi produktas pli da uranio ol ie ajn en la tuta mondo. Grandparto de la enspezo de la ŝtato venas de impostoj je mineraloj. La atombombo naskiĝis en registara laboratorio en la urbo Los Alamos.

## Demografio

Pli granda procento de usonaj indiĝenoj loĝas en Nov-Meksiko ol en iu alia ŝtato. La totala loĝantaro estis de 1 819 046 personoj en 2000. La ĉefurbo estas Santa Fe, la plej granda urbo Albuquerque kaj aliaj gravaj aŭ interesaj urboj estas Las Cruces, Socorro, Clovis, Deming, Española, Farmington, Rio Rancho inter aliaj. En Artesia malkovriĝis arteza puto en 1903. Artezaj putoj por agrikulturo tre popularis en la sekvaj jaroj, ĝis la grundakva nivelo malaltiĝis en la 1920-aj jaroj kaj la putoj tial ne plu produktis same grandan kvanton da akvo.

## Eksteraj ligiloj

* La retejo de Nov-Meksiko en la angla

## Bildaro

*
*
*
# Sablo

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri granula materio. Por esperantlingva libro rigardu la paĝon Sableroj. Por heraldika koloro legu la artikolon Sablo (heraldiko).* |

| Sablo
 |
| --- |
|  |
| **grajna materio • natural building material • clastic sediment • dry bulk cargo** |
|  |

Sablo de la Saharo.
**Sablo** estas nature okazanta, fajne dividita roko, konstituita de partikloj etendantaj laŭ grandeco de 0,063mm ĝis 2 mm. Individua partiklo en tiu ĉi grandeca etendo nomiĝas **sabla grajno** aŭ **sablero**. La sekva pli malgranda klaso en geologio estas ŝlimo, kiu havas partiklojn de sub 0,063 ĝis 0,004 mm grandece, kaj la sekva pli granda grandeco estas gruzo, kiu etendiĝas supren ĝis 64 mm (vidu grajna grandeco por la uzataj normoj).

Laŭ Francisko Azorín **sablo** estas *Materialo konsistanta el tre malgrandaj ŝtonaj grajnoj ne kunigitaj unu kun la alia.* Li indikas etimologion el la latina *sabulum* (sablego, grajnaro). Kaj li aldonas la terminon *sabli*, por meti sablon sur vojo, en..., kaj listigas diversajn tipojn de sablo, nome: mara, rivera, mina, duna, kvarca, granita, kalka, seka, natura, artefarita, akra kaj rondgrajna.

## Troviĝo de sablo

Sabla strando en Barbado.
La plej kutima konstituaĵo de sablo ĉe interne kontinentaj situoj kaj ne-tropikaj marbordaj situoj estas siliko (silicia duoksido) ofte en la formo de kvarco. Tamen, la konsisto de sablo varias laŭ lokaj fontoj de roko kaj kondiĉoj. Multo de la subtilaj blanka sablo trovita en situo de korala rifo, ekzemple, estas pulvorita koralo (kalkoŝtono) kiu pasis tra la digesto de fiŝo. Iuj situoj havas sablojn kiuj entenas fero aŭ feldspato.

Sablo estas transportita de vento aŭ akvo kaj deponiĝas en la formo de plaĝoj, dunoj, sablopintoj, sablobenkoj, kaj similaj. En dezerto, sablo estas la domina speco de grundo.

## Uzoj de sablo

Kolaĝo de naŭ specoj de sablo
Sablo estas ofte la precipa komponanto de la agregaĵo uzita por la preparado de betono. Sablo fabrikita ĉe rokrompejoj por uzo kiel agregaĵo nomiĝas *hom-sablo*.

Sablo estas uzata por la farado de vitro kaj por farado de silicio.

Homoj, speciale infanoj ŝatas ludi kun sablo sur plaĝoj aŭ en sabloskatoloj. Vidu sablokastelo por detaloj.

## Vidu ankaŭ

* Listo de mineraloj
* Sablohorloĝo
* Sablomaro
* Sabloŝtono
* Sabloŝtormo
* Strando
* Grejso
* Sablo (heraldiko)

## Proverbo

Ekzistas proverboj pri sablo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Li eĉ el sablo vipojn tordas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Tordi ŝnurojn el sablo.* **”** |

 |

## Bildaro

*
*
*

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2007-09-27 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2006-03-11 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2005-12-19 per la retarkivo Wayback Machine

## Referencoj