Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hajabusa 2

skema bildigo de la kosmosondilo funkciiganta siajn jonpelilojn
**Hajabusa 2** (japane は や ぶ さ 2, "Migra falko 2") estas asteroida prov-alveniga misio de kosmosondilo operaciita de la japana ŝtata kosma agentejo JAXA. Ĝi estas posteulo de la misio Hajabusa, kiu redonis specimenojn de asteroidoj por la unua fojo en junio 2010. Hajabusa 2 estis lanĉita la 3-an de decembro 2014 kaj renkontiĝis en spaco kun la apud-tera asteroido 162173 Ryugu la 27-an de junio 2018. Ĝi prienketis la asteroidon dum jaro kaj duono kaj prenis specimenojn. Ĝi forlasis la asteroidon en novembro 2019 kaj redonis la specimenojn al la tero la 5-a de decembro 2020.

Hajabusa 2 portas multoblajn sciencajn utilajn ŝarĝojn por distancsondado, specimenigo kaj kvar malgrandajn esplorveturilojn por esplori la asteroidan surfacon kaj analizi la median kaj geologian kuntekston de la kolektitaj specimenoj.
# Rastrumero

Rastrumera arto
La **rastrumero** aŭ **bildero** (el la angla *pixel*, mallongigo de *picture element*, signife "bilda elemento", "bildero") estas la konvencia baza ero de cifereca bildo en memoro de komputilo. Tiel, ĝi estas la plej malgranda elemento de bildo de ekrano, printilo aŭ alia aparato.

La rastrumeroj, aranĝitaj por kunmeti rektangulan kradon, aperas kunfanditaj en ununuran bildon kiam la rastrumeroj estas malgrandaj kaj densaj.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Vektora bildo
* Alfokanalo
# Socorro (Nov-Meksiko)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Socorro (San-Paŭlio).
 |

| Socorro
 |
| --- |
| urbo
 |
|  |
| urbo en Usono  kantona sidejo   vd |
| Administrado
 |
| **Lando** | Usono
 |
| **Ŝtato** | Nov-Meksiko
 |
| **Poŝtkodo** | 87801
 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 8 906  (2012) |
| **Loĝdenso** | 233 loĝ./km² |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 34° 4′ N, 106° 54′ U (mapo)34.061666666667-106.89944444444 [+] |
| **Alto** | 1 403 m [+] |
| **Areo** | 37,300643 km² ( 373 0.0 643 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC-7 h (-6 h de aprilo ĝis oktobro)
 |
|  |
|

|  |
| --- |
| Socorro (Nov-Meksiko)DEC |
| Situo de Socorro en Usono |

 |
|

|  |
| --- |
| Socorro (Usono)DEC |
| Situo de Socorro |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Socorro, New Mexico [+] |
|  |

**Socorro** estas urbo en la subŝtato Nov-Meksiko de Usono. Ĝi situas en la valo de la rivero Rio Grande del Norte, uzata precipe por vinkultivado, en alteco de proksimume 1400 metroj super la marnivelo. En 2012 estis 8906 loĝantoj. En astronomia observatorio de Socorro laboras la astronomo Laurence Taff, kiu inter 1980 kaj 1982 ĉi tie malkovris 11 asteroidojn.

la loka juĝejo
la historia vilao *Casa de Flecha*
# OSIRIS-REx

| OSIRIS-REx
 |
| --- |
|  |
|  |
| **kosmosondilo specimen-alveniga misio**  |
| Komenco
 | 2016 vd |
| Fino
 | 2029 vd |
| Antaŭe
 | Juno vd |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | OSIRIS-REx Sample Return Capsule (en)   vd |

 |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

**OSIRIS-REx** estas kosmosondilo de NASA por la studado de asteroidoj kaj specimen-alveniga misio el la apud-tera asteroido 101955 Bennu.

Animacia filmo de la Goddard Space Flight Center priskribanta la celojn kaj fazojn de la kosmosondila misio (en la angla)
La materialo, resendita en septembro 2023, estas atendita ebligi sciencistojn lerni pli pri la formado kaj evoluo de la Sunsistemo, ĝiaj komencaj stadioj de formiĝo de planedoj, kaj la fonto de organikaj kombinaĵo kiuj verŝajne kaŭzis la formadon de vivo sur la Tero. Post la kompletiĝo de la ĉefa OSIRIS-REx (Regolith Explorer) misio, la veturilo estas planita fari surflugon de asteroido 99942 Apophis, nun kiel OSIRIS-APEX (Apophis Explorer).
# Granda duonakso

En geometrio, la **granda duonakso**, aŭ **duona grandakso**, (simbolo: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ) estas karakterizaĵo de elipso kaj hiperbolo.

## Elipso

La granda duonakso
La granda akso de elipso estas tiu segmento, kiu kunligas du flankojn de la elipso tra ties centro kaj ties du fokusoj; temas pri la plej longa segmento kiun eblas desegni inter du punktoj kiuj situas sur la elipso.

La granda duonakso estas duono el tiu segmento.

Ĝia rilato kun la malgranda duonakso WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 kaj la discentreco WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 estas:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
Elipso centrita en la punkto ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ) kun ĝiaj simetriaksoj paralelaj al la aksoj de kartezia koordinatsistemo sekvas la sekvantan ekvacion:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12

## Hiperbolo

La granda akso WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 de hiperbolo estas la minimuma distanco inter ĝiaj du branĉoj. Hiperbolo centrita en la punkto ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 ) kun ĝiaj simetriaksoj paralelaj al la aksoj de kartezia koordinatsistemo sekvas la sekvantan ekvacion:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
# Periapsido

La **periapsido** estas la punkto de la orbito de astro (luno, natura aŭ artefarita satelito, planedo, komponanto de kelkopa stelo...), kie tiu astro estas pli proksima de la astro, ĉirkaŭ kiu ĝi orbitas.

La periapsido estas unu el la du **apsidoj**
# Apoapsido

La **apoapsido** estas la punkto de la orbito de astro (luno, natura aŭ artefarita satelito, planedo, komponanto de kelkopa stelo...), kie tiu astro estas pli malproksima de la astro, ĉirkaŭ kiu ĝi orbitas.

La apoapsido estas unu el la du **apsidoj**.

## Eksteraj ligiloj
# 1 E9 m

*Por signifoj de giga-, tera-, vidu la paĝon Dekoblaj kaj dekonaj unuoj.*
Por bildigi la grandecon de unu gigametro, tiu ĉi paĝo estas listo de iuj aĵoj longaj inter 1 gigametro (**Gm**) kaj 1 terametro (**Tm**) (109—1012 m).

Distancoj pli mallongaj ol 1 Gm

* 1 gigametro egalas al:
	+ 1 000 Mm
	+ 1 000 000 km
	+ 1 000 000 000 m
	+ 621 000 mejloj (proksimume)
* 1 400 000 km — diametro de suno.
* 1 500 000 km — estonta orbita distanco super tero, de *James Webb Space Telescope* (Kosma Teleskopo *James Webb*).
* 18 milionoj da kilometroj — Unu lumminuto, la distanco, kiun lumo trapasas en vakuo en unu minuto. Vidu ankaŭ: lumjaro.
* 24,36 milionoj da kilometroj — radiuso de sunfiksa orbito.
* 40 milionoj da kilometroj — diametro de Riĝelo (β Orionis / Beta Orionis), stelo en stelaro Oriono.
* 58 milionoj da kilometroj — 0,39 AU — distanco inter Merkuro kaj suno.
* 108 milionoj da kilometroj — 0,7 AU — distanco inter Venuso kaj suno.
* 150 milionoj da kilometroj — 1 AU — distanco inter Tero kaj suno.
* 228 milionoj da kilometroj — 1,9 AU — distanco inter Marso kaj suno.
* 780 milionoj da kilometroj — 5,2 AU — distanco inter Jupitero kaj suno.

Distancoj de planedoj estas proksimumaj aŭ mezaj distancoj.

* 1 000 000 000 000 m egalas al 1 terametro.

Distancoj pli longaj ol 1 Tm.
# Astronomia unuo

La griza linio estas unu astronomia unuo
**Astronomia unuo**, mallonge **AU**, **au** aŭ **ua**, estas astronomia mezur-unuo por distancoj ene de stelaj aŭ stelaj-planedaj sistemoj.
Ĝi proksimume egalas al la meza distanco inter Suno kaj Tero, pli precize al la duono de la granda akso de la tera orbito, kaj longas 149 597 870 691 ± 30 metrojn.
Tio estas ĉirkaŭ 500 lumsekundoj aŭ iom pli ol 8 lum-minutoj.

Grava motivo por la uzo de tiu unuo estis, ke en tempoj, kiam ĝia valoro ne estis precize konata, ĝi ebligis tre precize indiki la sun-distancojn de aliaj planedoj, kalkuleblaj per la tria leĝo de Keplero.

Dum la 28-a ĝenerala asembleo de la Internacia Astronomia Unio (fino de aŭgusto 2012 en Pekino), la astronomia unuo estis difinita kiel ekzakte valoranta 149 597 870 700 metroj.

## Vidu ankaŭ

* Lumjaro
* Parseko

## Notoj kaj referencoj

## Eksteraj ligiloj

* La astronomia unuo, nova difino france
* La Kosmo kaj ni – paĝoj 34- 37
*
*  Arkivigite je 2006-02-08 per la retarkivo Wayback Machine
# Discentreco

**Discentreco** ĝenerale estas eco de io discentra.

## Matematiko

En la matematiko, **discentreco** ((laŭ PIV) aŭ **fokusdiseco** (laŭ NPIV) estas la parametro asociita kun ĉiu ajn konika sekco; ĝi estas la konstanta rilato inter la distanco de ĉiu punkto de la koniko al ĝia fokuso (*F*) kaj la distanco de tiu punkto al la direktanto (*D*):

* La discentreco de cirklo estas nulo.
* La discentreco de elipso estas pli granda ol nulo sed malpli ol 1
* La discentreco de parabolo estas 1.
* La discentreco de hiperbolo estas pli granda ol 1.
* La discentreco de rekta linio estas malfinio.

Elementoj de elipso, ĉi tie: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Ĉe iu ajn elipso, kie la longo de la granda duonakso estas *a*, kaj la malgranda duonakso estas *b*,
la distanco WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 de la du fokusoj (F1 aŭ F2) al la centro (C) estas:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
La **discentreco** estas:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
La sendimensia numera discentreco uzas la grekan literon epsilono WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 (por eviti la konfuzon kun WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 , kiu simbolas la "linearan discentrecon":

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 )
, kiu estas la proporcio de la distanco WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 de la du fokusoj (F1 aŭ F2) al la granda duonakso , *a* (Vd la bildon):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 .
Ĉe iu ajn hiperbolo, domita en karteziaj koordinatoj kiel

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
, kie la longo de la granda duonakso estas *a*, kaj la longo de malgranda duonakso estas *b*, la **discentreco** de la hiperbolo estas:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
. Tie la distanco WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 de la du fokusoj (F1 aŭ F2) al la centro estas:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 .
## Astronomio

En la astronomio, discentreco de orbito kalkuleblas per la supre menciitaj formuloj, se la formo de la orbito konatas.

Ekzemple, la discentreco de la tera orbito estas 0,0167.

La discentreco estas kalkulebla ankaŭ per metodoj, kiuj baziĝas sur la orbita energio kaj angula movokvanto.

En astrodinamiko, la orbita discentreco de astronomia objekto estas sendimensia parametro, kiu determinas la kvanton laŭ kiu ĝia orbito ĉirkaŭ alia korpo devias de perfekta cirklo.
# Meza anomaliangulo

La **meza anomaliangulo** estas tempa mezuro, specifika al orbitaj korpoj, kiu estas multoblo de 2π radianoj en (kaj nur en) periapsido. Tio estas la partumo de la periodo kiu elfluis ekde la lasta pasado en periapsido, esprimata kiel angulo.

## Vidu ankaŭ

* Leĝoj de Kepler
* Elipso (matematiko)
# Epoko (astronomio)

En astronomio, **epoko** estas ero en tempo relative je kiu oni mezuras pozicion kaj rapidon de ĉielaj objektoj. Ekde epoko, oni povas kalkuli je ajna momento pozicion de ĉiela objekto helpe de ĝiaj parametroj movaj.

## Vidu ankaŭ

* Astrometrio
* Ekvinokso
* J2000.0
# Orbita periodo

La **orbita periodo** estas la tempo kiun planedo aŭ satelito (aŭ alia objekto) bezonas por fari kompletan orbiton.

Kiam temas pri objektoj orbitantaj la Sunon ekzistas du malsamajn orbitajn periodojn:

* La **sidera periodo** estas la tempo kiun la objekto bezonas por fari kompletan rivoluon ĉirkaŭ la Suno, prenante kiel punkto de referenco fiksitan stelon. Oni konsideras ĝin la vera orbita periodo de la astro, ĝi estas kiun restanta observanto vidas.
* La **sinodika periodo** estas la daŭro inter du sinsekvaj samaj fazoj de astro. Ĉi tiu periodo kalkulas je la movo de la Tero, kiu ankaŭ rivoluas ĉirkaŭ la Suno. Tial, ĝi estas la ŝajna orbita periodo.

## Rilato inter la sidera periodo kaj la sinodika periodo

Koperniko disvolvis matematikan formulon por rilatigi ambaŭ orbitajn periodojn.

Konsiderante la sekvajn simbolojn:

*P* = sidera periodo de la astro
*S* = sinodika periodo de la astro
*T* = sidera periodo de la Tero
Por iu tempo *S*, la Tero trairas angulon de 360º/*T*)*S* (oni supozas cirklan orbiton) kaj la astro moviĝas (360º/*P*)*S*.

Kaze de interna planedo, tio estas, planedo kies orbita periodo estas pli malgranda ol la orbita periodo de la Tero.

(360º/*P*)*S* = (360º/*T*)*S* + 360º
Post algebra manipulado, ni havas

**1/*P* = 1/*T* + 1/*S
Por ekstera planedo, la kalkulo estas simila:

**1/*P* = 1/*T* - 1/*S
## Vidu ankaŭ

* Geosinkrona orbito
# Longitudo de la suprenira nodo

La parametroj de orbito, inter kiuj troveblas la longitudo de suprenira nodo (Ω).
En astrodinamiko, la **longitudo de la suprenira nodo** estas orbita parametro, kiu difinas la orientiĝo de la orbito de iu astro rilate al tiu de alia ĉielkorpo.

Ĝenerale, tiu ĉi parametro egalas la angulon, inter antaŭdifinita direkto (kutime, la verna punkto) kaj la suprenira nodo, kio estas la intersekco de la difinenda orbito kun antaŭdifinita ebeno (kutime, la ekliptiko).

En la ĉi-dekstra bildo, la direkto de la verna punkto estas montrita per minuskla gamo (γ), dum la ebeno P2 reprezentas la ekliptikon. La longitudo de la suprenira nodo do egalas la angulon inter la direkto de γ kaj la punkto, kie la ruĝa orbito sekcas la ekliptikon. Pro konvencio, kvankam ekzistas du punktoj kie la koncernata orbito sekcas la ekliptikon, oni nur konsideru tiun punkton, kie la orbito estas *supreniranta*; en la sunsistemo, la supran direkton indikas la norda poluso de la Suno.

## Vidu ankaŭ

* Meza anomaliangulo
* Argumento de la periapsido
* Granda duonakso
* Discentreco
* Inklinacio
# Argumento de la periapsido

La parametroj de orbito, inter kiuj troveblas la argumento de la periapsido (ω).
En astrodinamiko, la **argumento de la periapsido** estas orbita parametro, kiu egalas la angulon inter la direkto de la suprenira nodo kaj la periapsido de la orbito. Ĝi do troviĝas sur la orbita ebeno, kaj, pro konvencio, ĝi estu kalkulita en la direkton de orbitado.

Ĝin indikas la greka litero omego ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ).

Kompreneble, la esprimo periapsido (aŭ periastro) estas la plej ĝenerala; kiam temas pri la Suno, oni parolas pri perihelio; kiam temas pri la Tero, pri perigeo.

Se la argumento de la periapsido egalas 0°, tio signifas, ke la punkto kie la orbitanta korpo plej proksimas al la Suno (aŭ al la ĉirkaŭorbitata objekto) koincidas kun la punkto, kie la orbitanta korpo intersekcas la ekliptikon (aŭ iu ajn alia ebeno, antaŭdifinita per konvencio) en la nordan direkton.

La argumento de la periapsido WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 kalkuleblas jene:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
kie:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 estas la vektoro, kiu indikas la supreniran nodon;
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 estas la *vektoro de discentreco* (alivorte, ĝi indikas la periapsidon).

Kiam temas pri ĉirkaŭekvatora orbito, la ĉi-supra difino donas neniun rezulton. Tiam oni konvencie asertas, ke

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
kie:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 estas la ikso-direkta komponanto de la discentreca vektoro WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 .

Kaze de cirkla orbito, la periapsido konvencie koincidas kun la suprenira nodo, kaj tial WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 .

## Vidu ankaŭ

* Meza anomaliangulo
* Longitudo de la suprenira nodo
* Granda duonakso
* Discentreco
* Inklinacio
* Precesio
# 1 E3 m

Por bildigi la grandecon de unu kilometro, tiu ĉi paĝo estas listo de iuj aĵoj longaj de inter 1 kilometro (**km**) kaj 1 megametro (**Mm**) (103—106 m).

---

Monto Everesto.
Vidu ĉi tie pri signifoj de *kilo-*, *mega-*.

* Distancoj pli mallongaj ol 1 km
* 1.000 m egalas al:
	+ 1 kilometro
	+ 0,621 371 internacia mejlo.
	+ 3.280,84 futoj
	+ flanko de kvadrato kies areo estas 1 km2.
	+ ondolongo de la plej alta longonda radiofonia frekvenco, 300 kHz.
* 1.609,344 m -- unu mejlo.
* 1.852 m -- unu marmejlo.
* 4,7 km -- proksimuma distanco al la horizonto, se vi staras sur strando.
* 4.808 m -- alto de Blanka Monto, la plej alta loko en Eŭropo. (45° 55' N, 6° 55' E Mapo)
* 4.884 m -- alto de Piramido Carstensz, la plej alta loko en Oceanio. (4° 5' S, 137° 11' E Mapo)
* 4.897 m -- alto de Masivo Vinson, la plej alta loko en Antarkto. 78° 35' S, 85° 25' W Mapo)
* 5.895 m -- alto de Monto Kilimanĝaro, la plej alta loko en Afriko. (3° 4' S, 37° 21' E Mapo)
* 6.194 m -- alto de Monto McKinley, la plej alta loko en Nordameriko. (63° 5' 52" N, 151° 0' 20" W Mapo)
* 6.959 m -- alto de Monto Akonkagvo, la plej alta loko en Sudameriko. (32° 39' S, 70° 14' W Mapo)
* 8.850 m -- alto de Monto Everesto, la plej alta loko en Azio kaj la Tero. (27° 59' 16" N, 86° 56' 40" E Mapo)
* 10 km -- 6,2 mejlo.
* 11,034 km -- profundo de *Challenger Deep*, la plej profunda (konata) punkto en la oceano. (11° 22' N, 142° 36' E Mapo)
* 18 km -- krozalteco de la supersonlima aviadilo *Concorde*.
* 38,422 km -- longo de la *Second Lake Pontchartrain Causeway*, la plej longa ponto en la mondo, en Luiziano, Usono.
* 42,195 km -- longo de maratono.
* 99 km -- diametro de Tebo, luno de Jupitero.
* 100 km -- 62 mejloj.
* 100 km -- la alteco kie komenciĝas kosmoveturo, laŭ FAI *Fédération Aéronautique Internationale* (Internacia Aeronaŭtika Federacio).
* 130 km -- atingopovo de Scud-A miilitraketo.
* 213 km -- longo de la pariza metroo. (Parizo, Francio).
* 300 km -- atingopovo de Scud-B militraketo.
* 386 km -- alteco de ISS, la Internacia Kosmostacio.
* 500 km -- la plej granda larĝeco de Svedio, de okcidento al oriento.
* 600 km -- alto de la Kosmoteleskopo Hubble (*Hubble Space Telescope*).
* 700 km -- atingopovo de Scud-D militraketo.
* 871 km -- distanco de Sydney al Melbourne, Aŭstralio.
* 946 km -- diametro de la asteroido 1 Cereso.
* 1.000.000 m egalas al 1 megametro.
* Distancoj pli longaj ol 1 Mm.
# Gravita akcelo

Falo de peza pilko pro gravita akcelo. En vakuo (neniu aerrezisto), objektoj altiritaj de la Tero akiras rapidon kun konstanta akcelo.
  Vidu ankaŭ: gravita konstanto
En fiziko, **gravita akcelo** estas la akcelo de objektoj libere falantaj en gravita kampo. La forto, kiu generas tiun akcelon, estas la gravita forto, kiu agas inter masoj.

## Gravita akcelo sur la surfaco de la Tero

La gravita akcelo (formula simbolo **g**), kaŭzata de gravita kampo de la tero proksime al la surfaco de planedo, estas uzata ankaŭ kiel mezurunuo, ekster la SI-sistemo.

Ĝia konvencia valoro estis fiksata de la tria CGPM, en jaro 1901 kaj egalas 9,80665 m/s²

La konvencia valoro de **g** estas mezumo, kiu aproksimiĝas al valoro de gravita akcelo sur la Tero, en loko staranta al latitudo de 45,5° sur nivelo de la maro. Kelkafoje tiu valoro estas nomata **g0**.

Pezoforto aganta sur maso de 1 kg.
## Ŝanĝiĝo de gravita akcelo sur la Tero

La bildo montras areojn de la Tero, kie la akcelo de gravito estas pli granda ol la teoria valoro (9.80665 metroj por sekundo kvadrata) (en blua) kaj areoj, kie ĝi estas pli malalta ol ĉi tiu valoro (en ruĝa), laŭ mezuroj de NASA
La efektiva gravita akcelo sur la tero ŝanĝiĝas depende de la loko.
La valoro pligrandiĝas kun la latitudo pro la sekvaj kialoj:

* la rotacio de la tero generas centrifugan forton, kiu kontraŭstaras al la gravito; pro tio la gravita akcelo al la poloj egalas 9,823 m/s² kaj al ekvatoro 9,789 m/s²;

* pro la plateco de la tero, objektoj, kiuj troviĝas proksime al la ekvatoro, estas pli foraj de la centro de la Tero, ol objektoj, kiuj troviĝas proksime al la polusoj. Pro tio la gravito proksime al la polusoj estas pli granda.

Pro ambaŭ la efikoj la valoro de **g** al polusoj estas ĉirkaŭ 0,5% pli alta ol tio al ekvatoro kaj la pezoforto aganta sur maso de 1kg egalmulte ŝanĝiĝas.

## Eksperimentoj

Galileo Galilei estis la unua, kiu asertis, ke post ĵetado de objekto supren ĝia rapideco malpliiĝas kun konstanta deakcelo, egala al la rapideco kun kiu ĝi kreskas dum la objekto falas. La ŝanĝo de rapido estas atribuita al la forto aganta sur la objekto, kiun Isaac Newton poste identigis kiel la forto de gravito. Ĝis Galileo estis kutime pensi, ke ĉiu substanco havas "naturan staton", ekzemple: la natura stato de sfero estas moviĝi malsupren al la tero, aŭ de la steloj moviĝi cirkle. Ĉi tiun teorion subtenis Aristotelo.

Laŭ la ideo de Galilejo pri pensiga teoria eksperimento, dum la misio Apollo 15, astronaŭto David Scott ekspluatis la vakuon sur la lunsurfaco kaj ekzemplis antaŭ milionoj da televidaj spektantoj, kiel falotempo ne dependas de la maso de la falanta objekto. Li faligis martelon kaj plumon samtempe kaj montris kiel la du objektoj surteriĝis (surluniĝis) samtempe sur la lunsurfaco. Tia eksperimento ankaŭ povas esti pruvita sur la Tero se realigita en vakuo medio.

vidu ankaŭ, Gravita lenso.

## Fakuloj

* Galileo Galilej
* Philipp von Jolly
* Albert Einstein

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Pezo
* Gravito
* Maso
* Leĝoj de Newton
* Klasika Mekaniko
# Albedo

La freŝa neĝo kun tre alta **albedo** aperas helblanka
**Albedo** aŭ **reflektopovo** estas la kvociento de la reflektita lumkvanto per la ricevita, ĉe la difuze reflektantaj korpoj.

Pli precize: albedo = respegulita lumkvanto/alvenanta lumkvanto

La albedo povas montri la teoriajn valorojn de 0,00 ĝis 1,00.

La planedo Venuso havas tre altvaloran albedon kun 0,76 (la helaj nuboj tre multe respegulas), la Luno havas averaĝe la malaltan albedon de 0,12. (Luno ne havas atmosferon.) Komparu kun la albedo de Tero: averaĝa ĉirkaŭ 0.35. Tamen ĝi varias de 0.04 (asfalto) ĝis 0.90 (neĝo).
# Absoluta magnitudo

**Absoluta magnitudo** de stelo aŭ alia kosma objekto estas senmezurunua valoro, kiu priskribas ĝian helecon (eligatan kiel luman energion je unuo de tempo) tiel kiel ĝi estas sendepende de loko de observanto.

Absoluta magnitudo estas difinita kiel videbla magnitudo de la objekto se la observanto estas je 10 parsekoj for de la objekto.

Dum kalkulado de la absoluta magnitudo oni, se ne estas skribita alie, subkomprenas energion de eligata lumo je ĉiuj ondolongoj sume, do *tutecan videblan magnitudon* de la objekto.

Absoluta magnitudo WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , videbla magnitudo WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , kaj distanco WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ĝis la objekto estas interligitaj per formulo

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
aŭ la samo

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
kie WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 = 10 parsekoj ≈ 32,616 lumjaroj .

Por steloj absolutaj magnitudoj estadas -10 ... +17. Absoluta magnitudo de Suno estas +4,7.

Ankaŭ por galaksio aŭ alia granda objekto absoluta magnitudo estas difinita, tamen en ĉi tiu okazo la sola varianto estas uzi la supre donitan formulon, ĉar observanto je 10 parsekoj de centro de la objekto estus *ene* de la objekto. Galaksio M87 havas absolutan magnitudon -22.

## Vidu ankaŭ

* Videbla magnitudo
# Kosmosondilo

| Kosmosondilo
 |
| --- |
|  |
| **robota kosmoveturilo** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | kosma instrumento  vd |

 |
|  |

**Kosmosondilo** estas veturilo, kiu esplorvojaĝas en la ekstertera kosmo sen homa anaro. Ĝi do estas teleregata aŭ aŭtonome stirata, kutime en reĝimo miksa inter tiuj du. Ĝi uzatas por esplorado de ne nur la sunsistemo sed ankaŭ la interstela medio.

Kelkaj ekskluzivigas de la nocio ĉiujn ĉirkaŭterajn satelitojn kaj konsideras nur veturilojn, kiuj foriras el la tera gravita kampo kaj superas la eskapan rapidon.
Ju pli granda estas la distanco inter sondilo kaj la Tero, des malpli eblas dependi de teleregado, ĉar la lumrapido limas la reag-kapablon de telereganto.

La unua kosmosondilo (laŭ la malpli strikta difino) estis Sputnik 1, lanĉita je la 4-a de oktobro 1957 de Sovetio. Verŝajne ĝi servis precipe por provi kaj pruvi la uzatan teknikon. Kvankam ĝi radie sendis signalojn, tiuj verŝajne celis nur pruvi ĝian funkciadon kaj ne reprezentis la rezultojn de iuj mezuradoj. Postaj sondiloj tamen faris mezuradojn pri la kosmo ĝenerale aŭ pri diversaj astroj.

Male al kelkfoje trovata opinio kosmoveturiloj, kiuj plenumas komercan taskon pri la tero, ne estas sondiloj. Tiaj veturiloj estas ekzemple komunikaj satelitoj por transsendo de telefonaj, radiaj aŭ televidaj informoj aŭ satelitoj, kiuj servas surteran navigadon, ekzemple por la sistemo GPS.

## Vidu ankaŭ

* Listo de kosmosondiloj
* Rosetta (kosmosondilo)