Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Industrilando

Mapo de landoj laŭ ilia kategorio en la Raporto pri la Indekso de Homa Disvolviĝo por 2022-2024
En blua, la plej disvolviĝintaj landoj laŭ la Internacia Monunua Fonduso kaj la Monda Banko, 2009
Neindustrilandoj: Malhelverdaj, disvolviĝantaj ekonomioj laŭ IMF; helverdaj, disvolviĝantaj ekonomioj ekster atento de IMF; ruĝaj, laŭgradigintaj al **industrilando**j; bluaj, sojlolandoj, 2014
La **industrilandoj** aŭ **disvolviĝintaj landoj** estas landoj, kies la plinombro el la loĝantoj akiras satigon de ĉiuj siaj vivaj necesoj, sufiĉan komforton kaj edukon.

La plej disvolvitaj en la mondo estas la grupo de 25 landoj, de la 24an de septembro 2018 en tiu grupo estas Pollando, dum lastaj 10 jaroj nur Pollando eniris tiun grupon.

La praaj difinoj pri industrilandoj baziĝis sur la ekonomia disvolviĝo, sed la industrilandoj estas ne nur tiuj, kiuj havas grandan malnetan enlandan produkton, sed ankaŭ plej bonan homan disvolviĝon

## Difiniloj de *disvolviĝintaj landoj*

la Programo de la Unuiĝintaj Nacioj pri Disvolvado havas du difinojn de la disvolviĝintaj landoj:

* Landoj, kies Indekso de homa disvolviĝo superas ol 0,8 (tio koncernis 70 landojn en 2007)
* Landoj de OEKE, de Orienta Eŭropo kaj de KSŜ. Ĉi-tiu lasta difino estas politika kaj arbitracia, sed bone kongruas kun la geografia distribuo de la industrilandoj.

Pro tiu geografia distribuo, oni nomas « *Nordaj landoj* » la disvolviĝintajn landojn; dum la evolulandoj estas tiel nomataj « *Sudaj landoj* ».

Kelkvorte, la disvolviĝintaj landoj:

* estas demokratioj
* havas mezan vivnivelon pli alta ol tiu de la evolulandoj kaj pli stabilan ekonomion.

## Vidu ankaŭ

* Duaranga sektoro
# Cereso (mitologio)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri romia dio. Por samnoma nanplanedo rigardu la paĝon Cereso. Koncerne aliajn signifojn aliru la apartigilon Ceres (apartigilo).* |

| Cereso
 |
| --- |
|  |
| **romia dio agricultural deity (en)  diino**  |
| Informoj
 |
| Eble sama
 | Demetra
 |
| Sekso
 | ina
 |
| Patro
 | Saturno
 |
| Patrino
 | Rea
 |
| Gefratoj
 | Vesta • Plutono • Jupitero • Neptuno • Junono
 |
| Infanoj
 | Prozerpina • Libera
 |
|  |

**Cereso** – latine Ceres [Kere:s] – estas la romia diino de terkulturo, edzeco, kaj morto. Ŝi estas la filino de Saturno kaj Opso kaj patrino de Prozerpino. Ŝi korespondas la helenan diinon Demeter.

Ceresa statuo, LouvreŜi estas nomata ankaŭ Cereo aŭ Cerea. Laŭ Francisko Azorín **Cerea** estas *Mitologia romana diino, kiel la greka Demetra, filino de Saturno k. Cibelea, patrino de Proserpino; simbolis la Terkulturadon k. estis reprezentata de la artistoj per bela virino kun torĉo k. spikoj de cerealoj*. Li indikas etimologion el sanskrita *kar* (fari, produkti) kaj "kéras" (kreanta genio) kaj de tie la latina Ceres. Li aldonas terminojn *Cerealjo* kaj *Cereaĵo* por *Romana festo, dediĉita dum Aprilo, al tiu diino, ĉar ŝi instruis la homojn por kulturi la tritikon k. fari panon.*

La vorto cerealo venas al ŝia nomo. Kaj la unue malkovrita asteroido kaj preskaŭplanedo Cereso nomiĝis laŭ ŝi.

## Notoj
# Triticum turgidum subsp. dicoccon

| Kiel legi la taksonomion**Amelujo** |
| --- |
|  |
|  nigra amelujo |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Subdomanio:
 | verda lineo *Archaeplastida*  |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Subregno:
 | *Tracheobionta*  |
| Filumo:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Unukotiledonoj *Liliopsida*  |
| Subklaso:
 | *Commelinidae*  |
| Ordo:
 | Poaloj *Poales*  |
| Familio:
 | Poacoj *Poaceae*  |
| Subfamilio:
 | Pooideae  |
| Tribo:
 | Tritikeoj *Triticeae*  |
| Genro:
 | *Triticum*  |

 |
| Dunomo
 |
| Triticum turgidum subsp. dicoccon (Schrank) Thell., 1918 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Amelujo
 |

 |
|  |

Triticum turgidum subsp. dicoccon aŭ **ameltritiko** estas kvarploida subspecio de tritiko, kiu hodiaŭ ne havas komercan signifon, sed gravas pro genetiko. Ĝin uzis la egiptoj ĝis alveno de la greka okupo, post tio ili ŝanĝis al durumo.

La faruno estas riĉa je amelo.
# Dorset

| Dorset |
| --- |
| Graflando |
|  |
| Flago |
| ceremonia kantono de Anglio [+] |
|

---

 |
| Lando | Anglio |
|

---

 |
| Ĉefurbo | Dorchester |
|  - koordinatoj | 51° N, 2° U (mapo)50.833333333333-2.3333333333333 |
| Akvokolektejo | 2 814 km² (281 400 ha) [+] |
| Areo | 2 814 km² (281 400 ha) [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 776 780 [+] (2020) |
| Denseco | 276,04 loĝ./km² [+] [+] |
|

---

 |
| Horzono | UTC±00:00 [+] |
| ISO 3166-2 | GB-DOR |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Dorset (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Dorset (Anglio)DEC |

 |
|

---

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Dorset |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Dorset** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

**Dorset** estas unu el la graflandoj de Anglio. Ĝi situas en la regiono sudokcidenta Anglio. La ĉefurbo estas Dorchester.

Loĝantaro – 682 000 (en 2000)

Areo – 2 654 km²

Ĝi estas ĉefe agrikultura kaj turisma provinco.

La provinco estas tre bonkonata en literaturo, ĉar ĝi estis la hejmo de Thomas Hardy kaj la fono por libroj kia *The Mayor of Casterbridge*.

## Urboj kaj vilaĝoj

* Beaminster, Blandford Forum, Bournemouth
* Christchurch, Corfe Castle
* Dorchester
* East Lulworth
* Ferndown
* Iwerne Courtney, Iwerne Minster
* Kington Magna
* Lyme Regis, Lytchett Matravers, Lytchett Minster
* Melcombe Regis
* Poole, Puddletown
* Shaftesbury, Sherborne, St. Ives, Dorset Sturminster Marshall, Sturminster Newton, Swanage
* Tolpuddle
* Verwood
* Wareham, West Lulworth, Weymouth
* Wimborne Minster

## Vizitindaĵoj

* Maiden Castle
* Lulworth Castle
* Forde Abbey
* Wimborne Minster
* Edmondsham House
* Purse Caundle Manor
* Kingston Lacy
* Portland Bill
* Lulworth Cove
# Unujara planto

Pizo
**Unujara planto** aŭ **unusomera planto** estas fakesprimo en botaniko por tiuj moltigaj plantoj, kiuj ĝermas, floras kaj pereas post fruktomaturiĝo, ene de unu jaro. La veraj unujaraj plantoj kelkfoje pluvivas ol unu jaro, se io malhelpas la fruktoelformiĝon. Oni ankaŭ nomas kelkajn sensemajn plantojn unujara, kvankam ili ne floras.

En hortikulturo, oni nomas unujara planto tiujn, kiuj estas plantitaj eksteren printempe aŭ somere kaj travivas unu kultivan periodon. Multaj nutraĵaj plantoj estas unujaraj, inkluzive la cerealojn. Oni kultivas kelkajn plurjarajn kaj dujarajn plantojn kiel unujara, precipe, se ĝi ne toleras la malvarmon de la kultiva zono. La karoto, tubercelerio kaj petroselo estas dujaraj plantoj, se oni kultivas ilin kiel unujaraj plantoj.

La vivciklo de la unujara planto (de grajno al grajno) daŭras ĉe kelkaj specioj dum kelkaj monatoj, sed plej ofte dum pluraj monatoj. Multaj dezertaj kaj kelkaj fiherboj estas nomata efemera planto, ĉar sia vivciklo estas kelkaj semajnoj. Tiuj plantoj atendas en plimulto de la jaro por la konvenaj ĝermaj kondiĉoj, en formo de grajno.

Al la veraj unujaraj plantoj apartenas la maizo, kapa laktuko, pizo, florbrasiko, akvomelono, fazeolo.

## Vidu ankaŭ

* Staŭdo
* Plantaj vivoformoj laŭ Raunkiær
# Ĉearkto

| Ĉearkto |
| --- |
| Mondregiono |
| regiono [+] |
|

---

 |
|

---

 |
|

---

 |
|  |

Ĉearkta vegetaĵaro en Kanado (orienta lariko)
**Ĉearkto** aŭ **Subarkto** estas regiono de la Norda Hemisfero tuj sude la vera Arkto kiu kovras multe el Alasko, Kanado, norde de Skandinavio, Siberio, kaj nordan Mongolion. Ĝenerale, ĉearktaj regionoj kuŝas inter 50°N kaj 70°N laŭ latitudo, depende de la lokaj klimatoj.

## Eksteraj ligiloj

* "Subarctic climate"Arkivigite je 2008-05-25 per la retarkivo Wayback Machine en: Ritter, Michael E. *The Physical Environment: an Introduction to Physical Geography*. 2006.
# The Land Institute

| The Land Institute
 |
| --- |
| **mediprotekta organizaĵo neprofitcela organizaĵo**  |
| Komenco
 | 1976 vd |
| Geografia situo
 | 38° 46′ 8″ N, 97° 33′ 8″ U (mapo)38.768888888889-97.552222222222 |
| Lando*j* | Usono vd |
| Sidejo
 | Salina
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| The Land Institute (Kansaso)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|
The Land Institute
 |
| **Agareo** |
eltenebla agrikulturo

 |
| **Fondinto*j | Wes Jackson vd |
|

|   Premioj |
| --- |
|  | * (2000)  Premio de ĝusta vivmaniero

vd |

 |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
| **Jura formo** | organizaĵo laŭ 501(c)(3)
 |
|  |

La Land Institute (Terinstituto) estas neprofitcela organizaĵo por esplorado, edukado, kaj politiko dediĉita al eltenebla agrikulturo kun sidejo en Salina, Kansaso, Usono. Ties celo estas disvolvigi agrikulturan sistemon bazitan sur staŭdaj agrokultivaĵoj kiuj "havas la ekologian stabilecon de herbejo kaj grenproduktadod kompareblan al tiu de unujaraj agrokultivaĵoj". La organizaĵo havas registritan markon **Kernza**, nome tritikherbon disvolviĝantan.

La instituto estis fondita sur 28 akreojn en 1976 fare de planto-genetikisto Wes Jackson kaj Dana Jackson, kiu estis laborinta ĉe la Projekto *Land Stewardship* en Minesoto. Je 2014, la organizaĵo posedas almenaŭ 879 akreojn da tero..

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* The Land Institute website
* 1986 interview with In Context
* Kansas State Historical Society page on Land Institute and its archives

﻿ / ﻿ (mapo)
# Kansaso

| Kansaso |
| --- |
| Ŝtato |
| Flago |
| subŝtato de Usono [+] |
|

---

 |
| Lando | Usono |
|

---

 |
| Supermara alteco | 600 m [+] |
| Ĉefurbo | Topeka |
|  - koordinatoj | 39° N, 98° U (mapo)38.5-98 [+] |
| Plej alta punkto | Mount Sunflower [+] |
| Plej malalta punkto | Verdigris River [+] |
| Akvokolektejo | 213 100 km² (21 310 000 ha) [+] |
| Areo | 213 100 km² (21 310 000 ha) [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 2 937 880 [+] (1-a de aprilo 2020) |
| Denseco | 13,79 loĝ./km² [+] [+] |
|

---

 |
| Guberniestro | Laura Kelly (ekde 14-a de januaro 2019) |
|

---

 |
| Horzono | centra horzono de Nordameriko, UTC−06:00, Ameriko/Ĉikago [+] |
| ISO 3166-2 | US-KS |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Kansaso (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Kansaso (Kansaso)DEC |

 |
|

---

 |
|  |
| Kansaso |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Kansas** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

**Kansaso** (angle *Kansas* [kánzas]) estas usona subŝtato. Ĝi fariĝis la 34-a subŝtato de Usono je la 29-a de januaro 1861. Kansaso havas 105 kantonojn.

**Loĝantaro**: 2 913 123 (en 2017)

**Ĉefurbo**: Topeko

**Aliaj urboj**: Kansasurbo, Salina, Wichita

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (angle)
# Salina (Kansaso)

| Salina
 |
| --- |
|  |
| urbo en Usono   vd |
| Administrado
 |
| **Poŝtkodo** | 67401 • 67402
 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 46 889  (2020) [+] |
| **Loĝdenso** | 713 loĝ./km² |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 38° 49′ N, 97° 36′ U (mapo)38.8242-97.6072 [+] |
| **Alto** | 373 m [+] |
| **Areo** | 65,718786 km² ( 657 1.8 786 ha) [+] |
| **Horzono** | centra horzono de Nordameriko [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Salina (Kansaso)DEC |
| Situo de Salina |

 |
|

|  |
| --- |
| Salina (Usono)DEC |
| Situo de Salina |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Salina, Kansas [+] |
|  |

Grenujoj de Salina.
**Salina** estas urbo en kaj la kantona sidejo de la Kantono Saline, Kansaso, Usono. Je 2010 la urbo havis 47 707 loĝantojn. Situanta en unu el la plej grandaj tritiko-produktantaj areoj de la mondo, Salina estas regiona komerca centro por Nord-Centra Kansaso. Ĝi estas hejmo de multaj altlernejoj. Kelkaj el ili rilatas al agrikulturo, kaj ĉefe al tritiko. Inter ili menciindas The Land Institute (Terinstituto) nome neprofitcela organizaĵo por esplorado, edukado, kaj politiko dediĉita al eltenebla agrikulturo.

## Referencoj

## Literaturo

* *Salina: 1858–2008 (Images of America)*; Salina History Book Committee; Arcadia Publishing; 2008; ISBN 0-7385-6181-9
* *Salina: Mart of the Middle West*; Salina Commercial Club, Padgett's Printing House; 1908. (Various formats eBook)
* *Illustrated Salina: The Forest City*; Frederick A. Loomis, S. E. Rankin Publisher, 1892. (Various formats eBook)

## Eksteraj ligiloj

Urbo
* Oficiala retejo (angle)
* Salina - Directory of Public Officials
* Salina - Chamber of Commerce

Lernejoj
* USD 305, Salina Public Schools

Historia
* Smoky Hill Museum
* Salina Arts & Humanities Commission
* Special Collections: Arkivigite je 2013-07-02 per la retarkivo Wayback Machine Donaco de William A. Phillips, fondinto de Salina
* Antler Furniture ĉe YouTube, el *Hatteberg's People* ĉe KAKE TV news

Mapoj
* Salina City Map Arkivigite je 2020-05-04 per la retarkivo Wayback Machine, KDOT
# Spelto

| Kiel legi la taksonomion**Spelto** |
| --- |
|  |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Subdomanio:
 | verda lineo *Archaeplastida*  |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Subregno:
 | *Tracheobionta*  |
| Filumo:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Unukotiledonoj *Liliopsida*  |
| Subklaso:
 | *Commelinidae*  |
| Ordo:
 | Poaloj *Poales*  |
| Familio:
 | **PoacojPoaceae*  |
| Subfamilio:
 | **Pooideae**  |
| Tribo:
 | Tritikeoj *Triticeae*  |
| Genro:
 | *Triticum*  |

 |
| Dunomo
 |
| Triticum spelta L. 1753 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Spelto
 |

 |
|  |

**Spelto** estas specio de tritiko. Ĝi estis vaste uzata de la bronzepoko ĝis romiaj tempoj. En la pasintaj jaroj ĝi denove ekpopulariĝis kiel sana varianto de tritiko, kaj nun ofte estas kulturata en la ekologia agrikulturo.

## Priskribo

Kultiva formo de tritiko, ĝi estas sesploida planto kiel *Triticum aestivum*, do havas sesoblan kromosomaron. Ĝi havas maldensan spikon sur facile rompebla pedunklo kaj brunajn grajnojn forte adheraj al la paleoj.
# Aveno

| Kiel legi la taksonomion**Aveno** |
| --- |
|  |
|  *Avena fatua* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Unukotiledonoj *Liliopsida*  |
| Ordo:
 | Poaloj *Poales*  |
| Familio:
 | Poacoj *Poaceae*  |
| Subfamilio:
 | Pooideoj *Pooideae*  |
| Tribo:
 | Poeoj *Poeae*  |
| Genro:
 | Avena  |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Aveno
 |

 |
|  |

**Aveno** (latine *Avena*) estas genro de unu, du aŭ plurjaraj herboj (*Avena* el graminacoj) kun spiketoj, kiuj pendas sur longaj maldikaj pediciloj kaj konsistas el 2-3 floroj ordinare kovritaj per glumoj. Aveno nomiĝas ankaŭ ties grajnoj.

Oni nomas aveno ĉiun vegetaĵon el la genro *Avena*. Sed la nomo estas ambigua: aveno nomiĝas ankaŭ ekzemple *Arrhenatherum elatius* aŭ *Trisetum flavescens*, kiuj ne apartenas al la genro *Avena*.

Aveno estas uzata kiel karakteriza nutraĵo por ĉevaloj, sed ankaŭ en diversaj formoj kiel manĝaĵo por la homoj, ekzemple por avenlakto.

**Ordinara aveno** (*Avena sativa*) havas fortikan radikaron, tiel ke ĝi toleras eĉ magran grundon. Ĝi estas planto unujara (vegeta periodo 120-140 tagoj), malofte travintra (vegeta periodo 260-300 tagoj). Ĝi havas kavan, cilindran ŝalmon (tigon) kun pli kaj pli longiĝantaj internodoj. La alterne starantaj folioj estas lancoformaj. Ĉe ties akselo, la ĉirkaŭbrakuma oreleto apenaŭ evoluis. La grapolo konsistas el spikoj, konsistantaj el 2-3 floroj (spiketoj). La floroj estas duseksaj. Oni povas paroli pri unuflanka grapolo aŭ disbranĉanta grapolo. La kariopson kovras flavaj aŭ brunaj kelkfoje nigraj senaristaj paleoj. Oni povas vidi kaveton sur la dorsa flanko de la kariopso. La grajno pintiĝas ekde la mezo.

## Parazitoj

En sia artikolo *L'ergot de l'avoine en Algérie* 1923 profesoro de Maison carrée L. Ducellier priskribis atakojn de ergotfungo sur avenoj. *Avena sterilis* kaj *Avena fatua* estas du gastigantoj. Li observis ergotfungon ankaŭ sur *Avena sterilis*, *Avena barbata* kaj *Avena abyssinica*.

## Ĉefaj specioj

* *Avena abyssinica*
* *Avena barbata*
* *Avena byzantina*
* *Avena brevis*
* *Avena fatua* - Kampa aveno
* *Avena maroccana*
* *Avena nuda*
* *Avena occidentalis*
* *Avena pubescens* (*Avenula pubescens*)
* *Avena pratensis*
* *Avena sativa* - Ordinara aveno
* *Avena spicata*
* *Avena sterilis*
* *Avena strigosa*

* *Avena fatua*
* *Avena sativa*
* *Avena nuda*
* *Avena sativa*

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* ITIS
* Fenologio de aveno Arkivigite je 2016-03-05 per la retarkivo Wayback Machine Arkivigite je 2016-03-05 per la retarkivo Wayback Machine
# Dormiĝo

| Dormiĝo
 |
| --- |
| **koncepto fiziologia stato**  |
| **stagnation • biologia procezo** |
|  |

 La marmotoj (*Marmota marmota*) vintrodormiĝas.
Printempa urso, tre maldika ĉar ĝi ĵus eliris el vintrodormo.
La semoj povas resti dormantaj jarojn. Kumino, *Cuminum cyminum*.
**Dormiĝo** estas en biologio eniro en vintrodormo nome periodo en la biologia ciklo de organismo en kiu la kresko, la disvolviĝo kaj fizika aktiveco ĉesas portempe. Tio draste malpliigas la metabolan aktivecon permesante, ke la organismo konservu energion. La dormado tendencas esti tre rilata kun la mediaj kondiĉoj. La organismoj kapablas samtempigi sian fazon de dormiĝo kun la medio laŭ du tipoj, nome antaŭdiraj aŭ postdiraj. La antaŭdira dormiĝo okazas kiam organismo eniras en la fazo de dormado antaŭ la alveno de la malfacilaj kondiĉoj. Por ekzemplo multaj plantoj uzas la fotoperiodon nome la malpliiĝon de la taglumdaŭro aŭ de la temperaturo por antaŭdiri la alvenon de la vintro. La postdira dormiĝo okazas kiam organismo eniras en dormado post la alveno de la malfacilaj kondiĉoj. Tiu tipo oftas en regionoj kun klimatoj kiuj fluktuas neantaŭvideble. Se la subitaj klimataj ŝanĝoj povas konduki al alta mortindico inter animaloj kiuj dependas el la postdira dormiĝo, tiu permesas al ili resti aktivaj dum pli da tempo kaj tio havigas al ili avantaĝojn en la uzado de la disponeblaj rimedoj.

## Bibliografio

* Bentsink L & Koornneef M, 2008. Seed Dormancy and germination: Arabidopsis Book. American Society of Plant Biologist.
* Bewley JD, Black M. (1994). Seeds: physiology of developmen and germination, 2nd edn. New York, London: Plenum Press.
* Black M, Butler J, Hughes M. (1987). Control and development of dormancy in cereals. In: Mares DJ, ed. Fourth International
* Symposium on Pre-Harvest Sprouting in Cereals, Boulder, Co. USA: Westview Press, 379-92.
* Scholar team (2002) SQA Adv. Higher Biology; Environmental Biology. p 93-95 Heriot-Watt University
# Vernalizo

**Vernalizo** estas agado ĉe kreskaĵoj de freskaj temperaturoj por plirapidigi la floradon.

En 1918, Gustav Gassner malkovris la fenomenon. En 1929, lia kunlaborinto Heinrich Kirchhoff malkovris similan fenomenon ĉe fungoj (*Claviceps purpurea*). Poste, en 1927, la agronomo Trofim Lisenko uzis vernalizon pri la agrikulturo en Sovetunio.
# Kombajno

Claas-kombajno rikoltas
Virabelvidbendo de kombajno 2022
**Kombajno** aŭ (gren)**rikolta draŝmaŝino** estas kombinita agrikultura maŝinaro, kiu aŭtomate kaj sinsekve rikoltas, draŝas kaj purigas la grenon kaj aliajn grajnogravajn plantojn (ekz. sunfloro).

Oni povas nomi eĉ terpoma, sukerbeta, kotona ktp. kombajno, rikolta maŝino tiujn maŝinojn kiuj kolektas ne la grajnajn produktojn de la plantoj.

Oni prezentis la unuan ĉevaltiritan antaŭulon en 1836, en la usona federacia ŝtato Michigan. La unuaj traktor-tiritaj kombajnoj aperis en la 1930-aj jaroj, sed ili fakte disvastiĝis ekde fino de la 1940-aj jaroj kiel memmovaj kombajnoj. Tiuj kombajnoj povis jam rikolti en larĝo de 2,5–5,5 m. Oni komence planis, evoluigis la kombajnon por rikolti la tritikon, sed pli ĝi estis akomodita eĉ al ĉiu greno.

## Partoj de kombajno

Sekco de kombajno

| Sekco
 |
| --- |
| 1 | Haspelo | 11 | Supra kribrilo
 |
| 2 | Tranĉ-meĥanismo | 12 | Suba kribrilo
 |
| 3 | Spik-entirilo | 13 | Retransporta ŝraŭbo
 |
| 4 | Spik-movilo | 14 | Retransportejo
 |
| 5 | Ŝton-kaptujo | 15 | Grajnotransporta ŝraŭbo
 |
| 6 | Draŝ-tamburo | 16 | Grenkolektujo
 |
| 7 | Draŝ-korbo | 17 | Pajlo-elĵetilo
 |
| 8 | Pajlo-skuilo | 18 | Stirkabino
 |
| 9 | Antaŭprepara tabulo | 19 | Motoro
 |
| 10 | Blovilo
 |

### Laŭ Esperanta Bildvortaro

* kulm-apartigilo, tig-apartigilo
* almet-haspelo
* almetilo
* tranĉ-mekanismo kaj spiklevilo (infloresko-levilo)
* spik-entirilo
* stir-mekanismo
* spik-movilo
* motoro
* draŝ-tamburo
* draŝ-trabeto
* draŝ-korbo
* korb-krado
* pajlo-movilo
* pajlo-skuilo
* gren-barilo
* transport-tabulo (movas grenerojn retroen)
* pajleret-kribrilo
* grener-kolektilo
* suĉ-rostro (unua purigo)
* transport-ŝraŭbo al la sen-aristigilo (dua purigo)
* transport-ŝraŭbo por repreno de spikoj
* pajlo-elĵetilo
* pajlo-premilo
* stirebla radakso
* transmisiilo

La grajnoj estas kolektitaj en grenkolektujo. La pajlo elfalas disŝute aŭ kiel pajlopremaĵo en cilindro- aŭ kvadroformo.

Oni adaptis la kombajnojn por rikolti rizon (raŭpa kombajno aŭ kun larĝaj pneŭoj) aŭ sur dekliva surfaco (per hidraŭlika sistemo).
# Kribrado

Kribrado en la Antikva Egipto.
Kribrilo
**Kribrado** estas la agado kribri, nome laŭ PIV, apartigi per multatrua instrumento la dikajn erojn de solidaj materioj disde la pli maldikaj aŭ subtilaj eroj. Tiele oni povas kribri sablon, grenon, faruno kaj en plilarĝigita senco, oni povas aludi al kribrado kaj senbalastigado de la lingvo. Kribrado de grenoj estas grava procezo en agrikulturo por la profito de cerealoj kaj en la historio de la homaro. Oni kribras per kribrilo.

## Vidu ankaŭ

* Grenpurigilo
# Falĉilo

Viro kiu uzas falĉilon
Falĉilo kaj falĉileto
**Falĉilo** estas manlaborilo por detranĉi herbon kaj grenon.

Ĝiaj formo kaj materialoj varias laŭ historio kaj regiono, sed ĝenerale, nuntempe ĝi estas farita el forĝebla ŝtalo, kiu formas longan, larĝan, iom kurban klingon (longo ĉirkaŭ 1 m, larĝo ĉirkaŭ 6-7 cm), fiksitan al longa ligna tenilo (1,5 ĝis 1,8 metrojn longa). La klingo fiksiĝas sur la tenilfino ĉirkaŭ 60-grade. Partoj de klingo estas la tranĉ-rando kaj falĉil-kalkano (tiu ĉi proksime al la flaĉiltigo). La ligna longa tigo de la tenilo surhavas unu aŭ du vertikale alfiksitajn etajn man-tenilojn.

La falĉado okazas per falĉaj (ir-reiraj) movoj. Oni devas dum la falĉado multfoje akrigi la klingon per akrigŝtono. Post longa uzo de falĉilo oni devas marteli ĝin denove.

La falĉado estis la plej malfacila laboro inter la agrikulturaj laboroj (legu la artikolon *rikolto*), sed ekde la 1960-aj jaroj ĝi estis maŝinigita. Ekde tiam oni amase uzas falĉilmaŝinojn kaj kompleksajn rikoltomaŝinojn.

Falĉilo signifas slange murdilon, per kiuj oni amase buĉas kaj rapide mortigas homojn.  En mitoj falĉilo estas atributo de la Morto.

## Armilo

Milita falĉilo estas simila al halebardo speco de tranĉarmilo, populara dum la insurekcio de Kościuszko.

## Esprimoj

* Krurfalĉo estas kapto aŭ baro de la piedo de iranto, kaŭzante stumblon aŭ falon
* Postfalĉaĵo, postfojno: fojno el dua rikolto en sama jaro

## Vidu ankaŭ

* Falĉileto (aŭ "lunarka falĉileto")
* Gazontondilo
# Rikoltilo

Rikoltiloj
**Rikoltilo** estas ilo por rikolti, detranĉi grenon aŭ aliajn vegetaĵojn.

## Vidu ankaŭ

Laŭ epoko kaj regiono diversaj rikoltiloj estis kaj estas uzataj:

* Falĉileto
* Falĉilo
* Kombajno
* Serpo
# Fumado

1, cigarujo
2, cigaro
3, diversaj pipoj
4, nargileo
5, incenso
6, akvopipo aŭ *bong*
Duration: 58 minutes and 24 seconds.58:24Epizodo de podkasto Kern.punkto pri fumado.
**Fumado** estas enspirado de fumo pro ĝuo, plej populare per cigaredoj kaj cigaroj. Kutime oni celas fumadon de tabako, sed oni fumas ankaŭ aliajn plantojn, eĉ malfortajn narkotaĵojn. La plej fama fumebla narkotaĵo estas kanabo (kanabcigaredo).

## Vidu ankaŭ

* Monda Tago sen Tabako
* Philip Morris
* Marlboro
* British American Tobacco

## Eksteraj ligiloj

* Ĉeĥoj dubas pri ĝenerala malpermeso de fumado Sonartikolo de Jarka Malá el Ĉeĥio sur
* KP168 Fumado. Interparolo kun kuracistino, kiu helpas al fumantoj sendependiĝi de la fumado, epizodo de la podkasto Kern.punkto, aperinta 2019-09-08 esperante