Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Parazitismo

Moskito, hematofaga parazito, siavice infestita de parazitaj akaroj.
**Parazitismo** estas kunvivado de du planto- aŭ bestospecioj, kiu estas avantaĝa nur por unu (parazito), malavantaĝa por la alia, sed ne detruas ĝin. Ĉe la ekstrema formo de la parazitismo (parazitoidismo), la parazito detruas la majstroorganismon. Tiu estas rimarkeble ĉe kelkaj insektoj (formikoj, vespoj, abeloj, muŝoj, papilioj): la femalo demetas la ovojn sur aŭ en la majstroorganismon kaj la eloviĝantaj larvoj nutras sin el ĝi.

## Tipoj

Oni dividas la parazitojn je ekto- kaj endoparazitoj, laŭ agadtereno.

Specifa tipo de la parazitismo estas la **nestoparazitismo** (kukolo, ofte elĵetas aliajn birdojn, ovojn el la nesto; brunkapa bovbirdo en Sud-Ameriko)

Alia speco de parazitismo estas la socia parazitismo inter formikospecioj. Se mem en la parazitoj vivas parazitoj, oni parolas pri **hiperparazitismo** (unuĉelulo en pulo de la hundo).

Parazitoido estas organismo kiu vivas en rekta asocio kun sia gastiganto kaj je ties spezo, kaj kiu tuj aŭ maltuje mortigos ĝin. **Parazitoidismo** estas unu el la ses ĉefaj evoluciaj strategioj ene de parazitismo, distingita pro la fatala prognozo por la gastiganto, kio faras la strategion proksima al predado.

## Vidu ankaŭ

* Kleptoparazitado
* Mastro
* Simbiozo
# Bruto (agrikulturo)

Bovino
**Bruto** estas kvarpieda hejma paŝtobesto (bovo, ĉevalo, porko, ŝafo, kapro, lamo ktp).

La homoj komencis malsovaĝigi bestojn, kiam ili transiris de ĉasado al terkultivado kiel ĉefa nutro-fonto kaj tial havis fiksajn loĝlokojn. Dum la tempo, la konduto, vivcirklo, kaj korpa funkcio de brutoj ŝanĝiĝis. Multaj modernaj brutoj ne estas adaptitaj al travivado en sovaĝa medio.

Kaproj kaj ŝafoj estis malsovaĝigitaj ĉirkaŭ 8000 a.K. en Azio, porkoj ĉirkaŭ 7000 a.K. en Mezoriento kaj Ĉinio,, kokoj eble ĉirkaŭ la sama tempo, kaj ĉevaloj ĉirkaŭ 4000 a.K.

La praktiko de brutobredado jam grandaparte transformiĝis en intensivan bredadon, ofte priskribatan kiel "fabrikfarmadon"; en Usono pli ol 99% el la brutoj nun estas tenataj tiel. Intensa bredado pliigas la komercan produktadon, sed estigas malbonajn efikojn al besta farto, la medio, kaj publika sano. Brutoj, kaj precipe bovoj kaj ŝafoj, havas aparte grandan influon al agrikultura ellasado de forcejaj gasoj. Pro tiuj maldezirindaj efikoj, kaj ankaŭ pro efikeco, unu prognozo argumentas ke granda malpliiĝo de almenaŭ iuj brutoj (ekz. bovoj) en iuj landoj okazos antaŭ 2030, kaj la libro *The End of Animal Farming* argumentas ke ĉia bredado ĉesos antaŭ 2100.

## Vidu ankaŭ

* Bestobredado
* Bestoselektado

## Fontoj
# Maiza ustilago

| Kiel legi la taksonomion**Maiza ustilago** |
| --- |
|  |
|  Maiza ustilago(*Ustilago maydis*) |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Subdomanio:
 | *Opisthokonta*  |
| Regno:
 | Fungoj *Fungi*  |
| Subregno:
 | *Dikarya*  |
| Filumo:
 | klabfungoj **Basidiomycota**  |
| Subfilumo:
 | *Ustilaginomycotina*  |
| Klaso:
 | *Ustilaginomycetes*  |
| Ordo:
 | *Ustilaginales*  |
| Familio:
 | *Ustilaginaceae*  |
| Genro:
 | *Ustilago*  |

 |
| Dunomo
 |
| Ustilago maydis (DC.) Corda, (1842) |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Maiza ustilago
 |

 |
|  |

**Maiza ustilago** (*Ustilago maydis*), estas mikroskopa fungo, kiu kaŭzas malsanon nomitan "maiza karbo" al la maiza planto (*Zea mays* kaj *Euchlena mexicana*). Ĝi apartenas al la ustilagofungoj (*Ustilaginales*). En Meksiko la infektitaj maizgrajnoj konsistigas aprezatan manĝaĵon nomitan "**huitlakoĉo**" (hispane : *cuitlacoche* aŭ *huitlacoche* /kwi.tlaˈko.t͡ʃe/ aŭ /gwi.tlaˈko.t͡ʃe/, naŭatle : /wi.t͡ɬa.ko.t͡ɕe/))

La plej frua signo de la infektiĝo estas, ke aperas blankaj veziketoj sur loko de la maizgrajnoj. Tiuj veziketoj kreviĝas kaj pluinfektas per milionoj de nigraj sporoj. La atakitaj plantoj havas torditan kreskon. Kvankam la fungo kapablas disvolviĝi en kiu ajn parto de la planto, ĝi plej ofte disvolviĝas sur la ovarioj kaj igas normalajn grajnojn grandaj tumoroj fungosimilaj. La sporoj produktitaj aspektigas la spikojn bruligitaj. La etimo de la genronomo estas la latina verbo *ustilare* = bruligi.

La fungo plej infektokapabla estas dum varmo. La sporoj travintrumas en la grundo sur detranĉita maiztigo kaj denove infektas printempe. Por preventi tiun malsanon estas rekomendite kultivi hibridajn rezistokapablajn varietatojn. Ĝis nun ne ekzistas efika kuracilo. Por eviti disvastiĝon de la malsano estas rekomendite forbruli infektitajn plantojn. Kulturalternado kun sojo aŭ cerealoj povas preventi la malsanon ĉar la fungo malofte kreskas sur tiuj plantoj.

## Eksteraj ligiloj

* angle *Ustilago maydis* en indexfungorum.org
* Referenco NCBI Taxonomy : *Ustilago maydis* angle
* maydis La biblioteko de Dr. PI bloobookoj esperante
# Kolumba interŝanĝo

Indiĝenaj plantoj de Ameriko. Laŭhorloĝe, el pinto maldekstre: 1. Maizo (*Zea mays*) 2. Tomato (*Solanum lycopersicum*) 3. Terpomo (*Solanum tuberosum*) 4. Vanilo (*Vanilla*) 5. Kaŭĉukarbo (*Hevea brasiliensis*) 6. Kakao (*Theobroma cacao*) 7. Tabako (*Nicotiana rustica*)
Indiĝenaj plantoj de la Malnova Mondo. Laŭhorloĝe, el pinto maldekstre: 1. Citruso (Rutacoj); 2. Pomo (*Malus domestica*); 3. Banano (*Musa*); 4. Mango (*Mangifera*); 5. Cepo (*Allium*); 6. Kafo (*Coffea*); 7. Tritiko (*Triticum* spp.); 8. Rizo (*Oryza sativa*)
La **Kolumba interŝanĝo** aŭ **Granda interŝanĝo** estis la disvastigita transdono de animaloj, plantoj, kulturo, homaj loĝantaroj, teknologio, kaj de ideoj inter la hemisferoj de Ameriko kaj Afrik-Eŭrazio en la 15a kaj 16a jarcentoj, rilate al la fare de eŭropanoj koloniigo kaj komerco post la veturoj de Kristoforo Kolumbo el 1492. Kvankam plej verŝajne senintence tiam, komunikeblaj malsanoj estis kromprodukto de tiu interŝanĝo.

La kontakto inter la du areoj cirkuligis ampleksan varion de novaj kultivaĵoj kaj brutaro, kiuj eltenis pliigon de loĝantaroj en ambaŭ hemisferoj, kvankam malsanoj dekomence okazigis subitajn malpliiĝojn en la nombroj de la indianoj. Komercistoj revenis al Eŭropo kun maizo, terpomoj, kaj tomatoj, kiuj iĝis tre gravaj kultivaĵoj en Eŭropo ĉirkaŭ la 18a jarcento. Simile, eŭropanoj enkondukis maniokon kaj arakidojn al tropikaj Azio kaj Okcidenta Afriko, kie ili floris sur grundoj kiuj antaŭe ne produktis grandajn rikoltojn.

La termino estis unuafoje uzata en 1972 de la usona historiisto Alfred W. Crosby en sia libro pri media historio nome *The Columbian Exchange*. Ĝi estis rapide adoptita de aliaj historiistoj kaj ĵurnalistoj kaj iĝis amplekse konata.

## Influo

### Agrokultivaĵo

Antaŭ la jaro 1500, terpomoj ne estis kreskataj ekster Sud-Ameriko. Dum la 1840-aj jaroj, Irlando estis tre dependa al la terpomo, kaj la plej verŝajna kaŭzo de la Ega Malsatego estis terpoma malsano. Terpomoj fine iĝis gravaj bazmanĝaĵoj de la plejmulto en Eŭropo. Multaj Eŭropaj regantoj, inkluzive Frederiko la Granda de Prusio kaj Katerina la Granda de Rusio, konsilis la kreskegon de la terpomo. Maizo kaj mandioko, kiuj estis prezentitaj de portuguloj el Sud-Ameriko en la 16a jarcento, anstataŭigis la sorgon kaj la mijon kiel la plej gravaj manĝaĵrikoltoj de Afriko. Hispanaj koloniigantoj de la 16a jarcento prezentis novajn bazmanĝaĵojn al Azio el Ameriko, inkluzive maizon kaj dolĉajn terpomojn, kaj tiam kontribuis al la popolkreskeco en Azio.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* The Columbian Exchange: Plants, Animals, and Disease between the Old and New Worlds en *Encyclopedia of Earth* de Alfred W. Crosby
* Worlds Together, Worlds Apart Arkivigite je 2006-04-23 per la retarkivo Wayback Machine by Jeremy Adelman, Stephen Aron, Stephen Kotkin, et al.
* Foods that Changed the World
* The Columbian Exchange Arkivigite je 2015-12-28 per la retarkivo Wayback Machine study guide, analysis, and teaching guide
# Fora Oriento

Mapo
**Fora Oriento**, aŭ prefereble **Ekstrema Oriento** laŭ PIV, rilatas per eŭropcentra referenco al Orienta Azio, t. e., azia bordo de Pacifiko kaj eĉ foje partoj de hinda bordo. Tiu esprimo ne estas geografie ekzakta kaj oni ofte ne konsideras pacifikan bordon de Rusio kiel Foran Orienton, sekve ankaŭ kulturaj kaj historiaj aspektoj estas referitaj en tio.

Jenaj mondpartoj estas ofte rigardataj kiel Fora Oriento:

* Rusia Fora Oriento
* Ĉinio (escepte de Tibeto, Qinghai kaj Ŝinĝango)
* Japanio
* Norda Koreio
* Suda Koreio
* Tajvano

Foje estas rigardataj kiel Fora Oriento:

* Kamboĝo
* Laoso
* Mongolio
* Tajlando
* Vjetnamio

Foje ankaŭ, oni inkluzivas Baraton en Fora Oriento, sed neniam Pakistanon.

## Vidu ankaŭ

* Fora Oriento de Rusio
* Orienta Azio
* Sud-Orienta Azio

## Bibliografio

* Okakura Kakuzo, *La libro de teo*, tradukis el angla T. Nakamura, eld KOSMO, Osaka, 1965.
# Suda Azio

| Suda Azio |
| --- |
| Mondregiono |
|  |
| regiono [+] |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 26° 54′ 0″ N, 72° 12′ 0″ O (mapo)26.972.2 |
| Plej alta punkto | Ĉomolungmo [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 2 027 722 296 [+] (2023) |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Suda Azio (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Suda Azio |
| **Vikimedia Komunejo**:  **South Asia** [+] |
|  |

Divido de Azio laŭ UN: - ﻿ Norda Azio
 - ﻿ Centra Azio
 - ﻿ Okcidenta Azio
 - ﻿ Suda Azio
 - ﻿ Orienta Azio
 - ﻿ Sud-Orienta Azio
 - ﻿ Orienta Eŭropo
 - ﻿ landoj tute aŭ parte en malsamaj teritorioj

**Suda Azio** estas tiu parto de Azio, kiu konsistas ĉefe el aziaj landoj kiuj situas sude de Himalajo; laŭ kelkaj geografiistoj, ĝi ankaŭ inkluzivas aliajn ĉeajn landojn. Ĝi havas limojn kun Okcidenta Azio, Mez-Azio, Orienta Azio, Sudorienta Azio kaj la Hinda Oceano.

En Suda Azio situas la landoj Bangladeŝo, Barato, Butano, la Maldivoj, Nepalo, Pakistano kaj Srilanko. Oni kelkfoje inkluzivas Afganion, Birmon kaj Tibeton.

En Suda Azio loĝas pli ol kvinono el la tuta homaro - kio igas ĝin la plej abunde kaj la plej dense loĝata terparto.

## Vidu ankaŭ

* Orientaj religioj

## Referencoj
# Panarbo

| Kiel legi la taksonomion**Panarbo aŭ ordinara artokarpo** |
| --- |
|  |
|  Panfrukto kultivita sur Havajo |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Dukotiledonaj plantoj *Magnoliopsida*  |
| Ordo:
 | Rozaloj *Rosales*  |
| Familio:
 | Morusacoj *Moraceae*  |
| Genro:
 | Artokarpo *Artocarpus*  |
| Specio:
 | A. altilis  |

 |
| Dunomo
 |
| Artocarpus altilis (Parkinson) Fosberg |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | [[commons:Category:Artocarpus altilis|Komunejo pri Panarbo aŭ ordinara artokarpo ]]
 |

 |
|  |

La **panfruktarbo** , latine: *Artocarpus altilis* el la familio de la Morusacoj estas arbo origine de Orient-Hindio kaj Pacifikaj insuloj, ĝi estis vaste plantita en tropikaj regionoj en aliaj partoj de la mondo.

La frukto de panarbo
Ĝi estas konata pro rolo de ties frukto (panfrukto) en la Ribelo sur la Bounty.

La panarbo en Honoluluo, Havajo
Folio, frukto kaj la maskla infloresko
La maturaj fruktoj
La frukto tranĉita kaj fritita
Panfruktarbo estas iu el specioj de la genro artokarpo (*Artocarpus*), el kiuj du specioj gravas kiel nutroplantoj (*A. incisa* kaj *A. integrifolia*), kies "ŝajnfruktoj" formiĝas per unuiĝo de la karnecaj petaloj kun la akso de la infloresko. La fruktoj fariĝas ofte ĉirkaŭ 40 cm longaj, 25 cm laŭlarĝe, kun faruneca enhavo, kaj pezas ĉirkaŭ 5 kilogramojn. Iu varioj de tiu specio havas elastajn dornojn en sia ŝelo; aliaj ne. La fruktoj estas kutime manĝataj frititaj (vidu la suban foton).

Alia specio estas la Jakvo (**jakvarbo**) aŭ **diversfolia artokarpo** (*Artocarpus heterophyllus*).

## Piednotoj
# Suda Konuso

| Suda Konuso |
| --- |
| Monda Regiono |
| Suda KonusoSuda Konuso |
| regiono [+] |
|

---

 |
| Lando | Suda Ameriko |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 39° 6′ 0″ S, 67° 54′ 0″ U (mapo)-39.1-67.9 |
| Akvokolektejo | 5 712 034 km² (571 203 400 ha) [+] |
| Areo | 5 712 034 km² (571 203 400 ha) [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 135 707 204 [+] (julio 2010) |
| Denseco | 23,76 loĝ./km² [+] [+] |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Suda Konuso (Suda Sudameriko)DEC |

 |
|

---

 |
|  |
| Suda Konuso |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Southern Cone** [+] |
|  |

**Suda Konuso** (hispane *Cono Sur*, [kono sur]; portugale *Cone Sul*, laŭvorte "Konuso Suda") estas geografia kaj politika koncepto konsistanta el Argentino, Ĉilio, Urugvajo kaj Sudo de Brazilo. Ili estas la sudo de Sudameriko.

La komunaj trajtoj al tiuj landoj estas:

* Oficialeco de hispana lingvo pro antaŭa aparteno al hispana imperio (escepte al pure geografia inkluzivo de sudo de Brazilo, kie oni parolas la portugalan).
* La loĝantaro konsistas el malmulto da indianoj kaj grandega plimulto el idoj de enmigrintoj dum 19-a jarcento kaj 20-a jarcentoj, ĉefe blankaj eŭropanidoj. Apenaŭ estas nigruloj, ĉar la klimato ne favoris plantejojn, kiuj bezonus sklavojn.
* Dum la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj, generalaj diktaturoj regis ilin post puĉoj. Ili estis kunordiĝataj laŭ *Plan Cóndor*.
* Dum la 1990-aj jaroj, ili evoluis al demokratio kaj adaptis iliajn ekonomiojn laŭ la liberalismaj instrukcioj de Internacia Mona Fonduso.
* De 1998 la ruinigaj kaj mizirigaj efikoj de tiuj ĉi kaŭzis, ĉefe en Argentino, sociaj movadoj oponaj. En 2004 la nova prezidento de Argentino Néstor Kirchner signis kun la prezidento de Brazilo Luiz Inácio Lula da Silva tekston nomata "samopiniaro de de Buenos-Aires" (alude kaj opone al la tielnomita "samopiniaro de Vaŝingtono".

La landoj kune kun Brazilo evoluas al ekonomia komuniĝo *Mercosur*.

## Vidu ankaŭ

* Merkosudo
# Granda Mezoriento

| Granda Mezoriento |
| --- |
| Civilizacia regiono |
| transcontinental region [+] |
|

---

 |
| Lando | Afrikaj: Egiptio, Libio, Sudano, Maroko, Alĝerio, Tunizio, Somalio, Maŭritanio, Ĝibutio;

Aziaj: Saŭdarabio, Jemeno, Omano, Kataro, Barejno, Kuvajto, Irako, Libano, Israelo, Sirio, Jordanio, Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, Irano, Afganio, Pakistano;

Duonaŭtonomaj entoj: la Palestina Aŭtoritato, Okcidenta Saharo, Somalilando. |
|

---

 |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Granda Mezoriento (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |
| En malhelverda la Mezoriento tradicie konsiderita, en mezverda la **Granda Mezoriento** konsiderita kiel grupo G8 kaj en helverda rilataj zonoj. |

 |
|

---

 |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Greater Middle East** [+] |
|  |

La **Granda Mezoriento** estas termino geopolitika kiu grupigas la landojn de la Araba Mondo, plus Irano, Turkio, Israelo, Pakistano kaj Afganio, kaj foje inkludas landojn de Kaŭkazo, Nordafriko kaj eĉ ĝis Somalio.

La registaro de Bush kreis la geopolitikan koncepton kiel regiono kun ampleksaj similaĵoj kaj politikaj (aŭtoritataj registaroj aŭ limigitaj demokratioj) kaj kulturaj (islamo kaj nur kontraŭ-islamo kaze de Israelo) kiuj necesigos aktivan eksterlandan intervenon por helpi la aplikadon de pliliberecaj politikoj. Ekde ene de la mondoregiono, tiu koncepto estas kritikita de multaj sektoroj.

## Vidu ankaŭ

* Mezoriento
* Golfa Milito
* Araba Mondo
* Konservativismo
* Tutarabismo

## Eksteraj ligiloj

* Fako de Al-Jazeera en angla dediĉita al studo pri la araba demokratiigo.
* Artikolo favora al la GMEI fare de *Think Tank* de Usono
* Artikolo de *Le Monde Diplomatique*
* Observatorio de Mezoriento Arkivigite je 2012-06-16 per la retarkivo Wayback Machine — Triamonata publikaĵo pri la aktualo en Mezoriento.
# Tofuo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun Tofeo.
 |

*Kinugoshi tōfu*
**Tofuo** (malofte ankaŭ *toŭfuo* aŭ *tohuo*) aŭ **sojkazeo** estas origine azia manĝaĵo farita el sojfaboj. Ekde la 20-a jarcento ĝi ankaŭ popularas en la okcidenta mondo pro la vegetarisma kaj veganisma movadoj.

## Produktado

El la sojfaboj oni unue faras sojlakton, kiun oni varmigas kaj tiam koagulas per magnezia klorido (japone *nigari*) aŭ citrona acido. Poste oni metas la paston en ujon, kaj premadas ĝin por formado kaj forigo de la superflua akvo.

La rezulta produkto povas esti iom rigida aŭ mola aŭ likveca, depende de la celo de la produktanto, do ofte eblas aĉeti aŭ mem produkti diversajn specojn.

## Uzado

Oni povas manĝi tofuon krudan (ekzemple en salato) aŭ kuiritan. Pluraj aziaj kuirartoj (ĉina, taja, ktp) fritas aŭ vaporumas sojkazeon, ofte kun legomoj kaj akra saŭco. Iuj homoj bakas ĝin en bakitaj manĝaĵoj, ekzemple meksikaj *enchiladas* aŭ itala *lasagna*. Ĝi uzatas ankaŭ en supoj.

Iuj uzas ĝin por anstataŭigi viandon aŭ fromaĝon en diversaj tradicie nevegetaraj manĝaĵoj por vegetarigi aŭ veganigi ilin.

Tofuo estas fonto de proteino kaj aliaj bonaĵoj en la dieto de multaj vegetaranoj kaj veganoj.

Ĝi enhavas ĉiujn esencajn aminoacidojn, mineralojn kiel natrio, kalio, calcio, fosforo, magnezio, fero, zinko kaj vitaminojn kiel B1, B2 kaj B3. Tofuo tamen ne estas fonto de vitamino B12.

## Etimologio

La japana vorto *tōfu* devenas de la ĉina *dòufu*; ambaŭ signifas pli-malpli *sojkazeo*. Esperantigo de tiu radiko ankoraŭ ne stabilas, do oni renkontas *tofuo*, *toŭfuo*, eĉ *tohuo* kaj eble aliajn. Krome iuj vortaroj kaj homoj uzas *sojkazeo*, el jam-ekzistantaj radikoj.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Misoo
* Sojlakto
* Sejtano
* Tempeo
# Malto (bierfarejo)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Malto (apartigilo)
 |

Hordea malto por farado de viskio.
**Malto** estas greno ĝermigita kaj poste sekigita. Ĝi estas uzata por produkti bieron kaj viskion kaj diversajn nutraĵojn, ekz. anstataŭaĵon por kafo.

La ĝermado produktas en la greno certajn enzimojn, kiuj ŝanĝas la kemian konsiston de la greneroj. Por ĝermigi la grenon oni trempas ĝin en akvo, altigante la akvan enhavon al ĉirkaŭ 40 %. La trempita greno ĝermas dum kelkaj tagoj en konstanta temperaturo de ĉirkaŭ 15 °C, tiam la ĝermadon oni haltigas per varmigo al 80 °C. La kreskintaj ĝermaĵoj estas forigitaj kaj povas servi kiel besta nutraĵo; la restanta malto kutime estas muelata aŭ pistata.

Pli alta temperaturo dum sekigo ŝanĝas la guston de la malto kaj igas ĝin malhela, tiel ke el ĝi rezultas malhela biero.

Enhavo de hordea maltofaruno:

* akvo 10 %
* maltozo 8 %
* amelo 57 %
* proteino 12 %
* mineraloj 1-2 %
# Kaĉo (manĝaĵo)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri tipo de manĝaĵo. Koncerne aliajn signifojn aliru la apartigilon Kaĉo.* |

William Hemsley (1893)
**Kaĉo** estas manĝaĵo el kuirita greno (antaŭe pistita aŭ muelita), aŭ el aliaj ingrediencoj de pli-malpli kompakta konsisto, ekzemple el fruktoj aŭ legomoj. Ĝi estas la plej malnova kaj simpla maniero pretigi grenon kaj ĝis nun tutmonde ankaŭ la plej grava. Idoj de kaĉo estas diskopano, pano kaj blino. Hodiaŭ tre konataj estas ekz. la angla *porridge* (poriĝo, t.e. avenkaĉo), la itala polento kaj plej ofte dolĉeritaj kaĉoj por infanoj aŭ malsanuloj, ekzemple grio-kaĉo.

* *Greĉnevaja kaŝa*, fagopira kaĉo, tradicie populara en la rusa kuir-arto
* Aveno-kaĉo *Porridge*
* Grio-kaĉo kun fruktoj

## Vidu ankaŭ

* Muslio
* Pureo
* Griaĵo
* Kaĉigilo

## Proverba kaj metafora uzo

Ekzistas pluraj (4) proverboj pri kaĉo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„El la faraĉo fariĝis kaĉo.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kiu kaĉon aranĝas, tiu ĝin manĝas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Tro da kuiristoj kaĉon difektas.* **”** |

 |

En multaj tiaj proverboj, sed ankaŭ en la ordinara parola lingvaĵo, "kaĉo" foje havas metaforan sencon: *komplika okazaĵo, maloportuna situacio, malfacile kompreneblaj kaj elireblaj cirkonstancoj*.

## Referencoj
# Avenflokoj

**Avenflokoj** estas manĝaĵo farita el grio da aveno, pistita sub rulcilindroj, diserigita en flokoj, kuirita per vaporo kaj milde rostita.

Avenflokoj estas ĉefe manĝataj en Britio, Usono kaj angleparolantaj landoj kiel kaĉo (nomata *porridge* [poriĝ]) aŭ en Germanio kaj nord-eŭropaj landoj kiel muslio aŭ kiel aldona ingredienco por panoj.
Ĝi estas fonto de tiamino (konata ankaŭ kiel vitamino B1), fero kaj manĝofibroj.

* Pistmaŝino por fari avenflokojn
* Avenflokoj
* Plenkulero da avenflokoj
* Avengrio kun vinberoj
* Miksa pano kun avenflokoj, kaj en la pasto kaj sur la supro

## Eksteraj ligiloj

* angle Pri avenflokoj, el "Everything2.com"
* france Grandaj kaj malgrandaj avenflokoj Arkivigite je 2009-12-25 per la retarkivo Wayback Machine
# Tritikalo

| Kiel legi la taksonomion**Tritikalo** |
| --- |
|  |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Subdomanio:
 | verda lineo *Archaeplastida*  |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Subregno:
 | *Tracheobionta*  |
| Filumo:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Unukotiledonoj *Liliopsida*  |
| Subklaso:
 | *Commelinidae*  |
| Ordo:
 | Poaloj *Poales*  |
| Familio:
 | Poacoj *Poaceae*  |
| Subfamilio:
 | *Pooideae*  |
| Tribo:
 | Tritikeoj *Triticeae*  |
| Genro:
 | x Triticale Muntzing |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Tritikalo
 |

 |
|  |

Grajno de tritiko (maldekstre), sekalo (meze) kaj tritikalo (dekstre)
**Tritikalo** estas hibrido de tritiko (*Triticum aestivum* L.), kiel ina partnero, kaj sekalo (*Secale cereale* L.), kiel vira partnero, uzata kiel furaĝplanto. Ĝi estis komence kultivata en Svedio kaj Skotlando, en la fino de la 19-a jarcento, kiel greno, simila al tritiko, sed pli malvarmo-tolera.

Oni rikoltis en 2004 13,7 milionojn da tunoj da tritikalo, kultivis ĝin sur pli ol 400 mil hektaroj. Ĝi estas uzata ĉefe kiel furaĝplanto, sed ĝi ankaŭ havas valoran entenon. Ĝia proteina enteno estas ĉ. 14-18%, depende de la medio.

## Genetiko

La fekunda (mal-sterila) kaj stabila heksaploida tritikalo estiĝis nur en la 1950-aj jaroj (1950-1955). Pli frue la trikilaloj estis t.n. primaraj (unuagradaj) tritikaloj – heksaploida tritiko x diploida sekalo (42 + 14 = 56) - oktaploidaj tritikaloj – aŭ – tetraploida tritiko x diploida sekalo (28+14=42) - heksaploidaj kaj sterilaj. Por superi la sterilecon oni kruckultivis multoble la hekpsaploidajn unuageneraciajn tritikalojn de la oktaploidaj kaj heksaploidaj tritikaloj kaj tiel estiĝis la duageneracia (duagrada) heksaploida tritikalo.

## Aspekto

La tritikalo aspektas kiel transira formo inter la sekalo kaj tritikalo (stabiliĝinta tritika-sekala hibrido). Ĝia kulmo estas alta kiel tiu de la sekalo. Oni nuntempe celas kultivadon de pli mallong-kulmaj specioj (50–100 cm).

La spiko estas longa, maldikiĝanta, deflanke similas al sekalo, defronte simila al tritiko. La ekstera glumo portas longan ariston, kiel la sekalo kaj estas memfekundiga kiel la tritiko. Ĝi havas kariopson kiel frukton, kiu similas al tiu de la sekalo.
# FAO

La trilitera kombinaĵo **FAO** havas plurajn signifojn, inter aliaj:

* **fao** estas kodo de feroa lingvo laŭ normo ISO 639-3.
* Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrikulturo, (angle: *Food and Agriculture Organization of the United Nations*)
* F.A.O. Schwarz, ĉeno da ludil-vendejoj
* **Fao**, havenurbo de Irako
* Internacia Flughaveno de Faro, flughaveno en Faro, Portugalio
* Fao (Kuirarto) (vjetname Phở)