Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Silaĵo

maiza silaĵo
kompaktigo dum ensiligo en apogmura silo
**Silaĵo** aŭ **insilaĵo** estas fermentinta furaĝo pretigita el dispecigitaj verdaj furaĝplantoj. La fermentado okazas en grand ujo nomata **silo** aŭ **insilujo**.

La plej ofta silaĵo-planto estas maizo. Se oni faras silaĵon el legumenacoj aŭ herboj, oni devas aldoni helpmaterialojn por ĝusta fermentado. La plej ofta aldonita materialo estas grenofuraĝo (ofte muelita) en proporcio de 10 %.

La optimuma kondiĉo por pretigado de silaĵo estas kiam la furaĝplantoj enhavas minimume 22–23 % da sekmaterialo. (Se necesas, oni velkigas la plantojn aŭ aldonas sukoriĉajn plantojn, ekz. sukerkanon.)

## Fermentado

La insilado de furaĝplantoj okazas per natura fermentado aŭ helpe de acidoj (nenatura acidigo) por konservi ilin.

### Natura fermentado

Dum fermentado – sub senaeraj kondiĉoj – la necesaj acidoj estiĝas danke al laktoacid-produktaj bakterioj. La kvalito de la silaĵo dependas de rapida atingo de la necesa pH-valoro kaj de malaerobiaj cirkonstancoj.

Ĉefaj fazoj de la fermentado:

1. aŭtooksida periodo, varmiĝo dum maksimume 2–4 tagoj
2. ekfermento, estiĝo de laktoacido, 1–3 tagoj
3. ĉefa periodo de fermentado, dum 1–2 semajnoj
4. malpliiĝo de la fermentado

### Nenatura acidigo

Por reguligi la pH-valoron necesas aldoni acidon (ĉefe por insilado de grajnoj).

## Kondiĉoj por fari bonkvalitan silaĵon

1. Necesas ke la furaĝoplanto estu riĉa je karbonhidratoj. Manke de tio, oni devas aldoni ion riĉan je karbonhidratoj aŭ surŝprucigi la silaĵon per melaso.
2. Oni devas velkigi plantojn aŭ surŝprucigi akvon por atingi la necesan akvoentenon.
3. Malaerobiaj cirkonstancoj helpas la plimultiĝon de laktoacidaj bakterioj. Por tio necesas kompaktigi la ensiligitajn plantojn kaj rapide fermi (72 horoj) la silon.

Ĉe malbonkvalita silaĵo estiĝas troa estiĝo buterata acido, okazas putriĝo ktp.

La kvalito de silaĵo dependas de la kondiĉoj de la ensiligo kaj de aliaj cirkonstancoj. Oni povas regi la kvaliton per diversaj metodoj, sed por objektiva takso necesas kaj sensa kaj laboratoria ekzameno.

Bonkvalita silaĵo havas koloron kiel la baza furgaxplanto (oliv-verda okaze de legumenacoj, herboj; flav-verda ĉe maizo); ĝi havas aroman, agrablan odoron (oni ne flaras la odoron de laktoacido); ĝi havas sendifektajn folio- kaj tigopartojn.

En bonkvalita silaĵo, el la fermentaj acidoj

* la kvanto de laktoacido devas esti minimume 60 %,
* tiu de vinagra acido malpli ol 30 %
* kaj tiu de buteracido malpli ol 30 %.

La pH-valoro de bona silaĵo estas inter 4,3 kaj 4,8.

## Silo

La plej konvena loko por silaĵo estas turosilo, kie kontakto kun la aero estas minimuma.

La apogmuraj siloj (U-formo kun betonmuroj ĉe tri flankoj) estis malpli konvenaj, sed pli malmultekostaj. Ili estas supre kaj antaŭe ne tiel perfekte fermeblaj kiel turosilo.

## Referencoj
# Furaĝo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun furaĵo.
 |

**Furaĝo** estas besto- aŭ plantodevena manĝaĵo servanta por nutri sovaĝajn aŭ hejmajn bestojn. (Oni nomas do ofte nutraĵo, manĝaĵo la furaĝon de dorlotbestoj).

Oni nomas furaĝon el freŝaj plantaĵoj verdofuraĝo, el grajnoj grajnofuraĝo, el sekigitaj herboj fojno, el konservitaj plantopartoj silaĵo.

Bestodevenaj furaĝoj estas laktaĵoj, fiŝfaruno ktp.

## Furaĝoplantoj

Furaĝoplantoj servas ĉefe kiel verdaj aŭ sekaj nutraĵoj por bestoj. Plej gravaj estas:

luzerno, ruĝa trifolio, restaĵoj de sukerbeto, maizo, furaĝaj grenoj,

## Vidu ankaŭ

* Kanonfuraĝo
# Pajlo

Pajla pako en sia pli konata formo por stokado kaj transportado
Preparado de ĉapeloj de pajlo
"*Modif*", tradicia gastejo en Irako konstruita tute el pajlo. Reestigita post esti detruita fare de la Saddam-reĝimo
**Pajlo** estas la seka sengrajnigita, detranĉita tigo post la rikolto de grenoj (kiel ekzemple tritiko, sekalo, rizo, hordeo kaj maizo). Ĝi estas konsiderita utila kromprodukto en la pasinteco kaj nuntempo. Ĝi estas kava, tiel ĝi donas tre elstarajn kvalitojn al adobo.

## Uzoj

Kaj hodiaŭ kaj en la pasinteco, pajlo havas multajn uzojn, kaj la postulo de pajlo kiel bruligebla materialo, por produktado de fuelo, pli kaj pli disvastiĝas.

Antaŭ la maŝinigo de la agrikulturo, oni falĉis la grenojn kaj plektis ilin en garbon, poste oni hejmenliveris ilin kaj el tio draŝis la grajnojn per draŝilo. Tiu restaĵo estas la pajlo, uzitas por matracoj, tegmentoj, seĝoj aŭ pajloŝtopi felon (remburi per pajlo felon de mortinta besto por konservi al ĝi aspekton de vivulo).

Pajlo povas esti utiligita kiel kruda manĝingredienco en furaĝo por bestoj kiuj konsumas energion nur por vivtenado. Malgraŭ ĝia malalta nutra valoro ĝi estas konsiderata utila, ĉar ĝi estas facile digestebla kaj kaŭzas senton de sateco kaj tiel provizas malmultekostan solvon al granda parto de la ĉiutaga porcio por bestoj, kiuj ne bezonas porciojn riĉajn je energio kaj proteino. Ĝi uzatas kiel substerkaĵo por bestoj.

La uzo de pajlo por tegmento, fariĝas pli kaj pli populara, ĉefe pro la fakto, ke ĝi estas tre ekologiema. Krome, la uzo de pajlo kaj argilo por fari fortan konstrumaterialon ankoraŭ estas praktikata en pluraj lokoj en la mondo. Estas konstrutekniko en kiu pajlo estas uzata kiel varmoizolilo, ĉefa konstrumaterialo, aŭ ambaŭ.

Ĉar pajlo estas mola sed ne dispremita, ĝi tial estas efika kiel protekta materialo por pakaĵoj. En la pasinteco, ili kutimis protekti vinbotelojn per pajlaj envolvaĵoj. Tiaj kovriloj estas maloftaj hodiaŭ sed kelkaj komercistoj daŭre uzas ilin. Pajla pulpa papero povas esti farita. Pajlo estas uzata por krei celojn por pafarkistoj. Pajlo estas uzata por fari ŝnurojn, pajlaj ĉapeloj kaj pajlaj korboj.

En kelkaj lokoj kiel Japanio, estas kutime envolvi arbojn en pajlo por protekti ilin kontraŭ la malvarma damaĝo vintre. Pajlo estas sternita surgrunde sub ĝardenaj fragplantoj por malhelpi falantajn fruktojn malpuriĝi de la tero. Pajlo ankaŭ estas uzata kiel kultivmedio en la intensa kultivado de manĝeblaj fungoj.

La ĉefa diferenco inter fojno kaj pajlo estas, ke la fojno estas la sola produkto de la kampo en kiu ĝi estas kultivita. Ĝi inkluzivas ĉiujn partojn de la planto inkluzive de la beroj aŭ fruktoj de la planto kaj tial estas nutre riĉa. Pajlo aliflanke, estas la plantrestaĵo post kiam la plej multaj el la fruktoj aŭ beroj estis kolektitaj kaj estas fakte kromprodukto de la agrikultura kultivaĵo kaj nutre pli malriĉa.

*Pajlokolora* estas sinonimo de *blonda*.

## Vidu ankaŭ

* Fojno
# Alkoholaĵo

Diversaj alkoholaĵoj

Ruĝa vino
Blanka vino

**Alkoholaĵo** (aŭ **alkohola trinkaĵo**, **drinkaĵo**) estas trinkaĵo enhavanta alkoholon (pli precize, etanolon). Konsumado de alkoholaĵoj povas kaŭzi ebrion.

Ĝi havas tri ĉefajn grupojn:

* distilita alkoholaĵo, min. 20 % da alkoholaĵo, kvankam likvoro povas esti iom malpli
* biero, fermentita el grenoj, ĝenerale 5-6 % da alkoholaĵo
* vino, fermentita el vinbero aŭ alia frukto, poste maturigante. Al tiu grupo apartenas la ĉampanjo. ĝenerale 9-16 % da alkoholaĵo
	+ la fortigita vino baziĝas sur vino, kun aldonita distilita alkoholaĵo (likvora vino)

## Specoj de alkoholaĵo

### Vinbero

* Mosto
* Vino
	+ Oporto (Porto-a vino)
	+ Ŝereo (hispana]
* Brando
	+ Grappa (itala)
	+ Konjako (Cognac-a brando)
	+ Vinberarako (irana)
	+ Vinbrando (*Brandy*)
* Pisko

### Hordeo

* Biero
	+ Affligem
	+ Elo
* Horde-viskio aŭ *Malt*

### Rizo

* Sakeo (japana); *Rượu cần* (vjetnama); *Lao-Lao* (laosa)
* Choujiu (ĉina); makolio (korea); Doburoku (japana)
* Riz-ŝoĉuo (japana); *Rượu đế* (vjetnama)
* Mirino

### Maizo

* Burbono
* Ĉiĉo

### Sorgo

* Maotai-brando

### Rezino

* Palmovino
* Tekilo
* Juniperbrando

### Sukerkano

* Rumo
	+ Kaŝaso (brazila rumo)
		- Pitú

### Lakto

* Kumiso

### Floro

* Sotolo

### Pruno

* Paĉarano
* Slivovico
* Ţuică

### Pomo

* Cidro

### Mielo

* Medo
	+ Teĝo aŭ Tej (etiopia medo)

### Diversaj eroj

* Brando
* Ĝino
* *Oranjebitter*
* Vodko
	+ Horilko (ukraina vodko)
* Viskio
* Arako
* Ŝoĉuo (japana); *Soju* (korea); *Baijiu* (ĉina)

### Likvoro

* Absinttrinkaĵo
* Amarula
* Anizobrando
	+ Oŭzo aŭ Uzoo (greka)
	+ Rako (turka)
* Becherovka
* Campari
* Izarra
* *Limoncello*
* Ovobrando

### Aperitivo kaj Ŝnapso

* Sangrio
* Vermuto
* Fladerako
* Genepì
* Martinio
* Punĉo
* Żubrówka

### Koktelo

* Kajpirinjo
* Moĥito
* Dajkirio

## Vidu ankaŭ
# Fermentado

Dum la fermenta proceso de biero, bobeloj povas formiĝi per la veziketoj de karbona dioksido, kiuj leviĝas.
**Fermentado** estas biokemia procezo, konata jam ekde jarmiloj ĉe vin- kaj bierproduktado. Dum fermentado okazas ŝaumestiĝo pro la estiĝo de karbona dioksido. La efikon de la karbona dioksido oni ekkonis nur en la 17-a jc., la esencon de proceso malkovris Louis Pasteur en la 19-a jarcento. Pasteur malkovris, ke dum la fermentado – dum anaerobaj cirkonstancoj - el sukeraj materialoj estiĝas etil-alkoholo kaj karbona dioksido.

Oni malkovris en la 1920-aj jaroj, ke kiam la glukozo transformiĝas al laktoacido en la muskolo, estiĝas similaj intermaterialoj kiel dum fermentado de grenoj. Tiu rekono klarigis, ke fermentado okazas ne nur per gisto. La malkombinado de la sukeroj – la glikolizo – estis detale klarigita unuafoje dum la 1930-aj jaroj.

La fermentado hodiaŭ signifas energioproduktantan proceson en la ĉeloj, kiun katalizas enzimoj. Dum tiu proceso el energioriĉaj materialoj transformiĝas inter anaerobaj cirkonstancoj al energio-malriĉaj molekuloj. La enzimoj plej ofte troviĝas en la ĉelaj citoplasmoj. La malkombinada proceso de sukeroj estas la sama en muskoloj, gistoj, kelkaj bakterioj kaj plantoj ĉe estiĝo de piruvato. Produkto de la reakcio estas la energioriĉa adenozina trifosfato (ATP). La alia produkto estas la piruvato, kiu povas transformiĝi depende de kvanto de la ĉeestanta oksigeno.

En la industrio, oni precize elektas proporcion de la konvenaj mikroorganismoj kaj la specifajn cirkonstancojn.

Oni povas produkti per fermentado:

* el sukero per gisto estiĝas alkoholo, glicerino kaj karbona dioksido
* per bakterioj: butil-alkoholo, acetono, laktoacido, natria glutamato kaj vinagra acido
* per ŝimo: citrona acido, glukonata acido kaj en malgranda kvanto eĉ antibiotikoj kiel B12-vitamino kaj riboflavino (B2-vitamino).
# Distilado

Distilado per alambiko

Tipaj industriaj distiladaj turoj por naftorafinado
Mallongvoja vakua distilada aparato kun vertikala kondensigilo (malvarma fingro), por minimumigi la distiladan vojon; **1:**  Poto kun baro kontraŭ ĝibantaj grajnoj **2:**  Malvarma fingro - kurba por direktigi kondensaĵon **3:**  Malvarmiga akvo eksteren **4:**  malvarmiga akvo enen **5:**  Vakua/gasa forpumpado **6:**  Distilaĵa balono

**Distili** signifas laŭ PIV: apartigi substancon de ĝiaj malpuraĵoj aŭ de kunkomponantoj, vaporiĝante per varmo ĝiajn vaporiĝemajn eroj kaj poste relikvigante la vaporon per malvarmo.

La teknika proceduro de distilado okazas en distilejo per distililo kaj la produkto estas distilaĵo, foje trinkebla (brando).

La metodo estas interalie uzata por purigi akvon, por produkti brandojn aŭ por disspecigi la diversajn likvaĵojn de nafto por ricevi utiligeblajn produktojn (ekz. dizelo)

## Procezo de distilado

**Distilado** aŭ *devaporado* estas fizika procezo, dum kiu oni transformas likvon al vaporo kaj poste oni fluidigas la vaporon.

Oni uzas la distiladon je dispartigo de la likvoj kaj solidaj materialoj (tradicia alkoholpretigo) aŭ dispartigo de likvoj kun diversaj bolpunktoj (naftorafinado). Oni uzas la distiladon ankaŭ por prilaboro de formaldehido aŭ fenolo kaj sensaligo de la marakvo.

La distiladon de marakvo mencias jam Aristotelo. La pli Plinio la Maljuna priskribas simplan kondensadan metodon: dum ardigo de la rezino, la liberiĝanta oleo kolektiĝas en aparato ĉe lano en ties supra parto.

La distilaj aparatoj entenas la sekvajn ĉefajn partojn: varmegiga ujo, vapormalvarmiga ujo kaj kolekta ujo.

## Metodoj

La *frakcia distilado* helpas apartigi likvomiksaĵon, en kiu la bolpunktoj similas (naftorafinado). Ĉe tiu metodo oni rekondukas parton de la precipitita vaporo kaj dum la refluo kontaktas la likvon kaj la vaporon, tiel la distilado iĝas pli perfekta. Tio estas nomita rektifikado aŭ riĉiĝo, kiam la plej volatilaj komponantoj densiĝas, apartiĝas.

La *plurŝtupa distilado* estas uzata ĉefe dum sensaligo de marakvoj. Oni tie ne boligas la likvon, sed kondukas ĝin el grandprema ujo al pli malgrandprema ujo. Pro la malkresko de la premo, la likvo vaporiĝas pli rapide kaj la tiel estiĝanta vaporo pli poste precipitiĝas kiel distilaĵo.

Dum la *vakua distilado* oni estigas grandan vakuon per vakua pumpilo. Oni uzas tiun metodon ĉe tiuj materialoj, kiuj bolas en ekstreme altaj temperaturoj aŭ disiĝas bolante en atmosfera premo.

Oni uzas *akvovaporan distiladon* por distili sub normala bolpunkto. Tiu metodo bonvenas por distilado de akvonesolveblaj likvoj (grasacidoj kaj sokoleoj). Oni kondukas tra la likvo akvovaporon, kiu certigas la necesan varmon por la vaporigo.

## Eksteraj ligiloj

* (angle) Vizito de viskiodistilado Arkivigite je 2008-10-06 per la retarkivo Wayback Machine
# Ĝino (brando)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Ĝino.
 |

Selekto de ĝinboteloj vendotaj.
Koktelo Bee's Knees farita kun ĝino, mielo kaj citronsuko.
**Ĝino** estas alkohola trinkaĵo. Ĝi estas farata per distilado de fermentinta grenopasto. Per la aldono de juniperberoj (aŭ pruneloj en kazo de prunelĝino) ĝi akiras la specifan guston. La gusto de ordinara ĝino estas tre seka (= nedolĉa) (kontraŭe al prunelĝino), tial oni trinkas ĝin tre malofte pura.

Ĝino senpere devenas de la nederlanda juniperbrando.
Jam dum la Mezepokoj oni etskale faris en Nederlando juniperbrandeskan alkoholaĵon. Profesoro Francisko de la Boë Sylvius ĉ. 1650 faris distilaĵon kiun li nomis *genièvre* aŭ *genova*. La popolo jam baldaŭ ŝanĝis la nomon en *genever* kaj *jenever*.

En Britio ĉi tiu alkoholaĵo trapasis propran evoluon, tiel ĝi elkreskis al tipa brita produkto.
# Vodko

Vodkon oni drinkas malvarma!
La alkoholaĵo **Vodko** (ruse *водка*) estis inventita verŝajne de la araboj sed furoris danke al la popoloj de Orienta Eŭropo (ĉefe rusoj kaj poloj). Kutime estas distilita el terpomoj aŭ grajnoj kiel sekalo kaj tritiko.

La nomo devenas el "akveto" (*voda* signifas akvo en multaj slavaj lingvoj, kaj el la kredo, ke vodko estas samtiel necesa por la vivo kiel la akvo). La vorton *vodko* la unuan fojon oni uzis pollingve en la jaro 1405 en tribunala dokumento de Sandomierz. La ukraina nomo por la drinkaĵo estas horilko.

Norme vodko enhavas 40% da alkoholo, sed la alkoholenhavo dependas de la speco.

Por plibonigi efekton, antaŭ drinkado, vodkon necesas malvarmigi.

## Eŭropunia leĝo

Ĉiujare tutmonde oni aĉetas vodkon kontraŭ ĉirkaŭ 9 miliardoj eŭroj kaj eldrinkas ĉirkaŭ 4,7 miliardojn da litroj. Ĉefa lando-produktanto de vodko estas Rusio (57% de la tuta kvanto).

Kiam Eŭropa Komisiono komencis prilabori difinon de la vorto "vodko", eŭropuniaj landoj, kiuj famas pro tiu alkoholaĵo (inter alie Pollando, Finnlando, Litovio, Latvio, Estonio kaj Svedio) kontraŭis la novan leĝoproponon. Laŭ ili vodkon oni devas produkti el terpomoj, grajnoj (ĉefe sekalo) aŭ betoj. Tamen la Komisiono akceptis, ke ankaŭ alkoholaĵoj, faritaj el aliaj krudaĵoj, ekz. bananoj, maizo kaj vinberoj, povas nomiĝi "vodko".

## Piednotoj

## Eksteraj ligiloj

* Stanislavo Belov (2018-03-25) Ludkartoj, vodko kaj drinkejo: historio de la siberia diboĉado (esperante). Blogger. Arkivita el la originalo je 2018-03-26. Alirita 2018-03-26 .
# Sakeo

Sakeaj bareloj kiel ofero en templo
**Sakeo** aŭ **rizvino** estas vino farita el rizo, produktata en landoj de orienta Azio, pli precipe en Japanio. La vorto devenas de la japana vorto 酒 [sake], kiu signifas nur alkoholaĵon.

En okcidentaj landoj, oni uzas la vorton "sakeo" por paroli pri alkoholaĵo el rizo, fermentigita per gisto kaj aspergilo, tamen en Japanio ĉi tia trinkaĵo estas pli konata kiel nihonshu (日本酒 , "japana alkoholo"). Kvankam oni komparas sakeon kun vino, ĝia produktado pli similas tiun de biero, same produktata el greno. Alkoholaĵo distilita, kun pli da alkoholo, nomiĝas ŝoĉuo.

La ligno de ginko estas uzata por produktado de ujoj por sakeo.

## Japana sakeo

Sakeo povas esti servata en multaj tasoj; jen estas *Sakazuki* malprofunda (maldekstre), *Ochoko* plej malgranda (antaŭe), kaj *Masu* el ligno (dekstre).
En la japana, sakeo estas nomata *Sake*, *O-sake* (respekta-forme), aŭ *Nihonshu* (lv. "japana alkoholo"). Kiam oni mendas sakeon en trinkejo, la kutima kvanto estas 1-*gō* ("ichi-gō", ĉirkaŭ 0,2 l). Ĝi estas proksimume 17-elcente alkohola. Por ke la sakeo restu ĉiam sam-varmeca/malvarmeca, la glaso aŭ taso estas denove plenigita, tuj post iom estas fortrinkita. La partnero pliplenigas la glason tradicie.

Dum somero oni ofte trinkas ĝin malvarman, dum vintre oni trinkas ĝin varman, sed kompreneble tio varias laŭ la gusto de la drinkanto.

La jena tabelo montras la japanajn terminojn de sakeo laŭ sia varmeco.

|  | Temperaturo | La japana (romaĝi) | Traduko
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | 55 °C+ | Tobikiri-kan | Super-varma
 |
|  | 50 °C | Atsu-kan | Tre varma
 |
| *Kan* (varma)
 | 45 °C | Jō-kan | Varma
 |
|  | 40 °C | Nuru-kan | Varmeta
 |
|  | 35 °C | Hitohada-kan | Varmeta kiel homa temperaturo
 |
|  | 30 °C | Hinata-kan | Varmeta kiel sub la suno
 |
|  | 15 °C | Suzu-hie | Komforte malvarmeta
 |
| *Hiya* (malvarma)
 | 10 °C | Hana-hie | Malvarma kiel kiam burĝonoj ekflorus en frua printempo
 |
|  | 5 °C | Yuki-hie | Malvarma kiel neĝo
 |
| (Kvazaŭ-frostigita)
 | 0 °C | Mizore-zake | Sakeo grajla
 |

### Sakeecaj trinkaĵoj

* Nigori (lv. "malglata sakeo") estas lakteca-blanka sakeo kun malforta alkoholo. Ĝi estis manfarita hejme. Ĝi estas simila al Chóujiǔ en Ĉinio, kaj makolio en Koreio.
* Mirino estas dolĉa kaj porkuirarta sakeo.
* Amazake (lv. "dolĉa sakeo") estas sen- aŭ malfortega-alkohola trinkaĵo el fermentinta rizo.

Shàoxīngjiǔ
## Alilandaj sakeoj aŭ rizvinoj

* Huángjiŭ, laŭvorte "flava sakeo/vino", estas ĉina rizvino. Ĝi havas nigran koloron kaj iam estas trinkata kun kubsukero, citrono aŭ peklita umeo. *Shàoxīngjiǔ* el Ĝeĝjango estas fama.
* Rượu cần laŭvorte "vino de stemo", estas rizvino farata en la montaraj regionoj en Vjetnamo. Ĝi estas tipe kunsumata je bonaj tagoj, kiel novjaro de azia kalendaro. Tiu simila estas Lao-Lao en Laoso.

## Referencoj
# Amelo

**Amelo** (aŭ **amelfaruno** aŭ **fekulo**) estas organika kombinaĵo, polisaĥarido, priskribebla per la kemia formulo (C6H10O5)n. Ĝi estas grava polimera karbonhidrato de la plantoj, kiu deponas, kolektas la superfluan energion tiuforme. Troviĝas ĉefe, grandkvante en la grajnoj de legumenacoj kaj poacoj kaj la tuberoj de terpomoj.

La ĉeesto de amelo pruveblas per jodo, kiam aperas malhele blua koloriĝo. La amelo havas helikoforman konstruon, en kiu la jodo troviĝas en la interna parto de la helico.

Dum amelo estas unu el la ĉefaj kaloriaj resursoj por homoj kaj bestoj, ĝi estas ankaŭ uzata por rigidigi tolaĵojn aŭ densigi bakaĵojn kaj saŭcojn.

## Bibliografio

* Kawamura, Sin'itirô, 1963, Studoj pri ameloj de legumenoj, Kawamura, Mikityô, Faculty of Agriculture, Kagawa University, 49 p.

## Vidu ankaŭ

* Maizamelo
* Maiza siropo

## Eksteraj ligiloj

*
*
* En la angla vikipedio: en:starch
*  Arkivigite je 2006-04-19 per la retarkivo Wayback Machine
# Ligulo

**Ligulo** estas membraneca apendico, kiu ĉe graminacoj kaj ciperacoj troviĝas ĉe la limo inter la limbo kaj la foliingo. Ĝi kutime aperas kiel membraneca, senkolora diafana etendaĵo de la interna epidermo de la foliingo. Ĝi protektas kontraŭ vundoj kaŭzitaj de frotado de la foliplato moviĝanta tien kaj reen en la vento.

Ligulo de Poa trivialis
# Gramo

La kovrilo de globkrajono de BIC pezas proksimume unu gramon.
**Gramo** estas mezurunuo de la maso, kaj ĝi estas difinita en SI-sistemo kiel unuo de unu milono de kilogramo.

La simbolo de gramo estas **g**. Kelkfoje estas uzata la misa *gm* .

La maso de unu kubik-centimetro (10−6 m3) da akvo havas la proksimuman mason de unu gramo.

La gramo ne estas SI-bazunuo, sed ĝi estas bazunuo de la C.G.S.-sistemo.

## Onoj

* Miligramo

## Vidu ankaŭ

* Filmo 21 gramoj

## Eksteraj ligiloj

* [1] Arkivigite je 2004-11-13 per la retarkivo Wayback Machine
* Konvertilo Arkivigite je 2006-05-12 per la retarkivo Wayback Machine
# Tiamino

Vidu ankaŭ: Guanidino, Guanozino, Adenozino, Adenino, Timidino, kaj Timino

|  |
| --- |
| Tiamino
 |
| Kemia formulo |  **C12H17N4OS** |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Tiamino** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de la Tiamino** |
|  |
| Numerita strukturo de la tiamino. |
| Alternativa(j) nomo(j) |
|  |
| CAS-numero-kodo | 70-16-6 26658-09-3
 |
| ChemSpider kodo | 1098
 |
| PubChem-kodo | 1130
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | blanka aŭ flaveca solidaĵo
 |
| Molmaso | 265,35934g mol−1 |
| Fandpunkto | 248 °C |
| Bolpunkto | 384 °C |
| Ekflama temperaturo | 225 °C |
| Solvebleco | Akvo:500 g/L
 |
| Mortiga dozo (LD50) | >2000 mg/kg (buŝe)
 |
| **GHS etikedigo de kemiaĵoj** |
| GHS Damaĝo Piktogramo |

|  |
| --- |
|  |

 |
| GHS Signalvorto | Averto
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H302, H312, H315, H319, H332 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P261, P264, P264+265, P270, P271, P280, P301+317, P302+352, P304+340, P305+351+338, P317, P321, P330, P332+317, P337+317, P362+364, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**Tiamino**, aŭ **vitamino B1**, estas kemia kunmetaĵo trovata en manĝaĵoj kaj uzata kiel nutraĵa suplemento. Kiel suplemento, ĝi estas uzata por trakti kaj malhelpi tiaminmankon kaj la kondiĉojn kiuj rezultas de ĝi, inkluzive de beribero, **sindromo de Korsakoff** kaj **psikozo de Korsakoff**. Aliaj uzoj inkludas acersiropan urinmalsanon kaj la **sindromon de Leigh**. Ĝi povas esti prenita buŝe aŭ per injekto.

Manĝfontoj de tiamino inkluzivas integralajn grajnojn, legomojn kaj iujn viandojn kaj fiŝojn. Grajna prilaborado forigas multe de la vitamina enhavo, do en multaj landoj cerealoj kaj farunoj estas riĉigitaj per tiamino. Suplementoj kaj medikamentoj haveblas por trakti kaj malhelpi tiaminmankon kaj malordojn kiuj rezultas de ĝi inkluzivas beribero kaj **encefalopatio de Wernicke**.

La tiamina pirofosfato estas koenzimo de piruvata malhidrogenazo, α-ketoglutara malhidrogenazo kaj transketolazo. Ĉar la unua du estas gravaj enzimoj en la metabolo de karbonhidratoj, tiamin-manko kaŭzas problemojn en tio. Karenco de tiamino kaŭzas sindromon de Wernicke-Korsakoff kaj beriberon, malsanon kutiman ĉe fortaj alkoholistoj.

## Referencoj
# Riboflavino

| Strukturformulo
 |
| --- |
|  |
| Ĝeneralaĵoj
 |
| Trivialnomo | Vitamino B2 |
| Sumoformulo | C17H20N4O6 |
| Aliaj nomoj | Riboflavino, Laktoflavino, 6,7-Dimetilo-9-*D*-ribitilo-Izoaloksazino, 7,8-Dimetilo-10-(*D*-ribo-2,3,4,5-tetrahidroksipentilo)- benzo(g)pteridin-2,4(3*H*,10*H*)-dion,
 |
| E-numero | 101
 |
| CAS-numero | 83-88-5
 |
| Dozado
 |
| Potaga bezono | 1,5-1,7 mg
 |
| Trodozo | ne konata
 |
| Esenciala | jes
 |
| Troviĝejo | hepato, feĉo, tritikoĝermoj
 |
| Ecoj
 |
| Fazostato | solida
 |
| Koloro | flava
 |
| Solviĝeblo | malfacile solvebla en akvo ( 0,065 g/l bei 20 °C)
 |
| Denseco | ? g/cm³
 |
| Molmaso | 376,37 g/mol
 |
| Meltopunkto | ~280 °C |
| Boliĝopunkto | termika anstataŭigo 278-282 °C |
| Certecindikoj
 |
| Danĝerosimboloj: neniu
 |
| Uzado | neniuj specialaj postuloj
 |
| MLK | -
 |
| Storado | dense fermite, seke, +15 °C bis +25 °C |

**Riboflavino** (ankaŭ nomita *Laktoflavino*) estas la kemia/medicina nomo por **vitamino B2**, kiun populare oni ankaŭ nomas "kresko-vitamino".

## Priskribo

## Tasko/funkcio

## Troviĝejoj

## Bezono

## Mankofenomenoj

## Superdozado

## Vitamino B-grupo

## Historio