Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Greno

**Greno** estas poaco, kies semon oni povas mueli kaj manĝi.
Oni ofte uzas grenon por fari farunon, kaj sekve panon kaj aliajn bakaĵojn kaj nutraĵojn entute.

**Grenspecoj: aveno
* hordeo
* maizo
* milio
* rizo
* sekalo
* sorgo
* tritiko

Ekzistas ne-poacaj plantoj, kiujn oni simile kiel grenon kultivas pro iliaj semoj, ekzemple

* kvinoo
* fagopiro
* vosta amaranto (*Amranthus caudalus*)

## La vortoj greno kaj cerealo

Apud la vorto "greno" ekzistas la ne-oficiala novradiko "cerealo" kun tre simila signifo. Sed ne tute klaras kial oni enkondukis tiun aldonan radikon, kiam jam ekzistas la vorto "greno". Laŭ kelkaj "cerealo" emfazas, ke temas pri manĝebla planto, dum por aliaj "cerealo" emfazas ke oni ankaŭ alkalkulas la plantojn, kiuj el kuirada vidpunkto similas al grenoj (ekz-e kvinoo).

## Rekonebleco

Jen kiel oni povas rekoni grenojn, kiam ili estas en herba stadio:

Rigardi ĉe la kunligo de la folio kaj tigo.

Tiuloke ĉe cerealoj povas troviĝi:

* liguloj

* "oreletoj" t. e. orelformaj elstarantaĵoj ambaŭflanke de la foliobazo.

* haroj sur la oreletoj.

nun memorhelpe memoru tiujn literojn: THAS

* T=Tritiko, tritiko montras la tri trajtojn

* H=Hordeo, hordeo nur surhavas la du lastajn trajtojn.

* A=Aveno, aveno ne montras oreletojn, nur ligulon.

* S=Sekalo, sekalo nur surhavas harojn, ne la du unuajn trajtojn.

## Greno kiel hejtaĵo

La neuzeblajn (malpurajn, infektitajn) grenojn oni povas uzi por hejtado. La kaloria valoro de 1 kg da greno estas 3400 (dum tiu de brunkarbo estas nur 3100, ĉe pajlo 2600). En 2005, en Ĉeĥio, oni forbruligas grenojn por tiel solvi problemojn de stokado, nevendebleco (je prezo de 35,5 eŭroj; dume intervencia prezo estas 101 eŭro).

Ĝi povas servi ankaŭ kiel bazmaterialo por motorpelaĵoj kiel metanolo, bioetanolo.

## Proverbo

Ekzistas proverboj pri greno en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kia greno, tia pano.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Konsumi sian grenon antaŭ ĝia maturiĝo.* **”** |

 |

## Bildaro

* Aveno, hordeo, kaj iuj produktoj faritaj de ili
* Fekunda kampo en Dorset, Anglio
* Maturiĝanta tritiko
* Tritika kampo en Danio (junio 2005)

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2006-04-07 per la retarkivo Wayback Machine, Statistiko el FAO
*
*  Arkivigite je 2017-05-29 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2007-03-11 per la retarkivo Wayback Machine

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Cerealo
* Grajno
* Grenejo
# Fagopiro

| Kiel legi la taksonomion**Fagopiro** |
| --- |
|  |
|  ordinara fagopiro, *Fagopyrum esculentum* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Dukotiledonoj *Magnoliopsida*  |
| Ordo:
 | Kariofilaloj *Caryophyllales*  |
| Familio:
 | Poligonacoj *Polygonaceae*  |
| Genro:
 | **FagopiroFagopyrum* Mill., 1754 |

 |
| Specioj
 |
| *Fagopyrum esculentum* - ordinara fagopiro
*Fagopyrum tataricum* - tatara fagopiro

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Fagopiro
 |

 |
|  |

La **fagopiro** (Fagopyrum) estas genro de unujaraj, rapide kreskantaj herboj kun triangule korformaj folioj kaj kun triangulaj nuksoj, kiuj estas prilaborataj por elfarado de grio. Tiu greno kultivatas sur plej malriĉaj kaj acidaj grundoj, ekzemple en Bretonio.

La ordinara fagopiro (*F. esculentum*) estas specio el Azio, unujara herbo kun blankaj aŭ rozetaj floroj k kun glatsupraĵaj fruktoj uzataj por fari interalie grizan farunon kaj flokojn; kvazaŭhejma en kelkaj lokoj de Eŭropo, plej kultivata speciode fagopiro.

La tatara fagopiro (F. tataricum) estas specio el Hindio, tre parenca al la ordinara fagopiro sed kun blankete aŭ flavete blankaj floroj kaj kun malglatsupraĵaj, amargustaj fruktoj; malpli kultivata ol la antaŭa.

## Uzado

En Japanio oni farunigas fagopiran nukson, kaj faras vermiĉelon. La vermiĉelo estas fagopiraĵo, nomata *soba*: pri tio vidu artikolon sobao. Fagopira grio estas grio produktata el fagopiraj grenoj. Ĝi estas populara en la orientslavaj kaj pola kuirartoj kaj tie estas servata sola, ofte kun salo kaj butero, aŭ kiel almanĝaĵo.

*
* Semoj de fagopiro

## Vidu ankaŭ

* Kvinoo
* Salvia hispanica
* Ordinara fagopiro
# Muelejo

Ventmuelejoj en Okcidenta Siberio (1910)
Rembrandt van Rijn
Nederlanda vimplo por mueleja malferma tago
**Muelejo** estas konstruaĵo en kiu estas muelilo kun turniganta mekanismo kiu povas esti uzata por mueli, premi aŭ marteladi grenojn aŭ aliajn krudaĵojn, segi lignon, levi ŝarĝon aŭ pumpi akvon por generi elektron. Muelejo povas esti funkciigita per la vento (ventomuelejo ), akvo ( akvomuelejo ), la muskolforto de homoj ( manmuelejo , tretmuelejo ) kaj bestoj ( ĉevalmuelejo ) aŭ per motoro. Muelejo povas esti propulsita de vento (ventmuelejo, ventoturbino), akvo, elektro aŭ muskolforto de homoj (manon, paŝradon) aŭ bestoj (azeno, bovo, ĉevalo, tretmuelejo).

Plej multaj nuntempaj muelejoj funkcias per *mueliloj* en formo de ventoturbinoj kiuj transformas la ventenergion al enloĝeje uzebla elektra energio..

## Muelejoj laŭ propulso

manmuelejo - ĉevalmuelejo - tretmuelejo - akvomuelejo - ventmuelejo - ventakvomuelejo

## Ventomuelejoj

### Ventomuelejoj laŭ starloko

altaĵa muelejo - remparmuelejo

### Ventomuelejoj laŭ konstruo

ĉapturnulo - surtera muelejo - pivota muelejo - platforma muelejo - turmuelejo

## Muelejoj laŭ funkcio aŭ produkto

grenmuelejo - mustardmuelejo - spicmuelejo - ventoturbino (ventmortorejo, ventgeneratoro)

## Muelejoj laŭ origino

ĉina ventomuelilo

## Proverbo

Ekzistas 7 proverboj pri muel(il)o en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Ĝi estas akvo al lia muelilo.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Muelilo haltas, muelisto eksaltas.* **”** |

 |

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Akvorado
* Alo
* Padelo
* Pseŭdomuelejo
# Faruno

Kinako
**Faruno** estas muelaĵo ĉefe el grajnoj aŭ kelkfoje el la semoj de guŝuloj. Post purigado, oni senŝeligas, delikate muelas la semojn.

La farunon karakterizas ĝia koloro (ju pli blanka estas la faruno, des malpli estas ĝia branoenhavo. Enhavo de grajnofaruno:

* 9-15 % akvo
* 8-15 % albumino
* 1-6 % graso
* 71-75 % karbonhidrato (ĉefe amelo)
* 0,3-1,5 % fibro
* 0,4-2 % mineralo (cindraĵo)

La formo, grandeco de la amelo karakterizas la farunon, dependas de la semo.

## Anstataŭigo

Dum malsategoj aŭ dum manko de normala faruno homoj uzis diversajn plantojn por anstataŭigi farunon. Oni uzis ekzemple glanon, sekigitaj terpomoj, muskoj aŭ islanda cetrario.

## Proverbo

Ekzistas pluraj (3) proverboj pri faruno en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Muso satiĝis, faruno malboniĝis. **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Preĝon faru, sed farunon preparu. **”** |

 |

## Vidu ankaŭ

* Farunmilito

## Referencoj
# Nutraĵo

Bonaj fontoj de magnezio: cerealoj, legomoj kaj spinako
**Nutraĵo** estas iu elemento aŭ kemiaĵo necesa por la metabolo de organismo. Ses grupoj da nutraĵoj ekzistas; tri donas energion al organismo kaj tri subtenas aliajn metabolajn funkciojn de korpo. Iuj nutraĵoj estas esencaj, ĉar ili ne povas esti sintezata en korpo, kaj oni nepre havigu ĝin de manĝaĵoj.

## Substancoj kiuj donas energion

* Karbonhidratoj: Kombinaĵoj de sukeroj.
* Proteinoj: Organaj kombinaĵoj kiel aminoacidoj necesaj por kresko.
* Lipidoj k/aŭ grasoj: ekz-e kiel grasacidoj esenca por multaj metabolaj procezoj.

## Substancoj kiuj subtenas metabolon

* Dietaj mineraloj: Iometo da elementoj, saloj, aŭ jono de kupro kaj fero. (oligoelementoj)
* Vitaminoj: Organaj kombinaĵoj esenca al korpa funkcio.
* Akvo: Nepra necesaĵo por ĉiu metabolo kaj kresko.
* Antioksidanto: Protekto kontraŭ liberaj radikaloj

## En Esperanto aperis

* Unesko-Kuriero, n-ro 2 (Apr-Jun 2025) "Manĝaĵoj: kio kunigas nin"

## Proverbo

Ekzistas pluraj (7) proverboj pri nutr(aĵ)o en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„De semo putra venas frukto ne nutra.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Nutri per promesoj.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Malsatulon la fabloj ne nutros.* **”** |

 |

## Vidu ankaŭ

* Nutraĵoj (planto)
* Supernutraĵo
* Malsufiĉa nutrado

## Referencoj
# Kariopso

**Kariopso** (latine *caryopsis*) estas frukto de graminacoj, kiu estas nukso, en kiu la grajno kunkreskis kun la perikarpo (ekzemple ĉe tritiko, maizo, milio). Ofte ankaŭ la paleo kunkreskas (deekstere) la perikarpon (palea kariopso ekz. ĉe aveno, rizo, hordeo). La kariopso evoluas el supre staranta ovario kun unu fruktofolio (karpelo).

* Kelkaj kariopsoj
* Floro de tritiko
* Maizo
# Albumeno

Albumeno
**Albumeno** aŭ **endospermo** (ne konfuzigu al "albumino") estas la amelriĉa histo en grajnoj, kiu pli-malpli ĉirkaŭas la embrion dum ĝermado kaj konsistigas por homo la manĝeblan parton de la grajno.

La farunalbumenoj de la tritiko respondecas pri elasteco, glueco (gliadino), panereco (gluteno), stabileco, strukturo de la pano. Ili estas kromproduktoj de la farunbaza ameloproduktado.

Karakterizaj farunalbumenoj:

* gliadino, glutenino, gluteno (tritiko)
* hordeino (hordeo)
* zeino (maizo)
* avenino (aveno)
# Ĝermo

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri planta ĝermo. Por projekta paĝo pri mallongaj artikoloj rigardu la paĝon Vikipedio:Ĝermo.* |

Ĝermo de *Aesculus hippocastanum*
La **ĝermo** estas komenca formo de embrio reproduktonta planton. Ĉe la grenoj, la ĝermo estas ero de grajno kaj donas la plej etan parton, laŭ specioj de 2-5 procentojn. En ĝi troviĝas la burĝona parto kun radiko- kaj folikomencaĵoj. La sekva fazo estas kotiledono.
# Brano

Tritika brano
**Brano** (el la angla: *bran*) estas la muelita grenŝelo, kromprodukto de la muelado. Ĝi estas grava nutraĵo, uzata ĉefe por bestoj, riĉa je albumino kaj amelo.

## Enhavo

La brano entenas:

* ĝermo- kaj ŝelopartojn de la grenosemo
* aleuronotavolon (proteino), el kristalstrukturaj albuminkorpetoj
* farunon, algluiĝantan al la supre menciitaj.
# Bazmanĝaĵo

Grenoj.
Variaj tipoj de terpomoj.
**Bazmanĝaĵo**, foje simple referita kiel baz-varo, estas manĝaĵo kiu estas manĝita rutine, kaj en tiaj kvantoj ke ĝi konsistigas dominan parton de norma dieto en antaŭfiksita populacio, liverante grandan frakcion de la bezonoj de energi-riĉaj materialoj kaj ĝenerale signifan proporcion ankaŭ de la konsumado de aliaj nutraĵoj. La plej multaj homoj vivas de malsufiĉa dieto bazita sur nur malmulto de bazmanĝaĵoj.

## Ĉefaj manĝaĵoj

Bazmanĝaĵoj varias de loko al loko, sed tipe ili estas nekostaj aŭ facile haveblaj manĝaĵoj kiuj provizas unu aŭ pli el la tri organikaj makronutraĵoj bezonataj por supervivo kaj sano: nome karbonhidratoj, proteinoj, kaj grasoj. Tipaj ekzemploj de bazmanĝaĵoj inkludas tuberajn - aŭ radikajn - kultivaĵojn, grajnojn, guŝojn, kaj aliajn semojn. La bazmanĝaĵo de specifa socio povas esti manĝita tiom ofte kiom ĉe ĉiu tago, aŭ ĉe ĉiu manĝo. Fruaj agrikulturaj civilizoj aprezis la manĝaĵojn kiujn ili establis kiel bazmanĝaĵojn ĉar, aldone al disponigado de necesa nutrado, ili ĝenerale estas taŭgaj por stokado dum longaj tempodaŭroj sen kadukiĝo. Tiaj stokeblaj manĝaĵoj estas la nuraj eblaj bazmanĝaĵoj dum sezonoj de malabundo, kiel ekzemple sekaj sezonoj aŭ malvarm-temperaturaj vintroj, kontraŭ kiuj temporikoltoj estis stokitaj; dum sezonoj de abundo pli vastaj elekteblecoj de manĝaĵoj povis esti haveblaj.

La plej multaj plantaj bazmanĝaĵoj estas derivitaj aŭ de cerealoj kiel ekzemple tritiko, hordeo, sekalo, maizo, aŭ rizo, aŭ amelozaj tuberoj aŭ radiklegomoj kiel ekzemple terpomoj, ignamoj, manĝebla kolokazio, kaj manioko. Aliaj bazmanĝaĵoj estas pulsoj (sekigitaj guŝoj), saguo (derivita de la plantmedolo de la sagua palmarbo), kaj fruktojn kiel ekzemple tiu de la panarbo kaj kuirbananoj. Bazmanĝaĵoj ankaŭ povas esti, depende de la regiono, sorgo, olivoleo, kokosoleo kaj sukero. La plej multaj bazmanĝaĵoj estas vegetaĵoj, sed en iuj komunumoj fiŝkaptado estas la ĉefa fonto de nutrado.

## Vidu ankaŭ

* Legomo
* Pano
* Viando
* Fiŝo

## Notoj
# Falsaj cerealoj

amaranto
fagopiro
kvinoo
Kvinoo ne estas herbo. Ties semoj estis manĝataj dum 6000 jaroj.
**Falsaj cerealoj** aŭ  **pseŭdogreno** estas neherboj kiuj estas uzataj multe en la sama maniero kiel cerealoj (veraj cerealoj estas herboj). Ties semoj povas esti muelitaj en faruno kaj aliflanke uzitaj kiel cerealoj. Ekzemploj de falsaj cerealoj estas amaranto, kvinoo, kaj fagopiro.

**Falsaj cerealoj** aŭ **pseŭdogreno** (ankaŭ: *pseŭdoceralioj*) estas kornfruktoj de la plantspecio, kiu ne apartenas al la familio de la Poacoj (*Poaceae* ), t.e. ĉiuj veraj grenspecioj, sed estas uzataj simile kiel greno. La semoj ofte estas tre riĉaj je amelo, proteino, mineraloj kaj graso. Sed ili ne havas bakkapablo ekzemple kiel tritiko aŭ sekalo. La pseŭdogrenoj estas en la aliaj ecoj uzataj kiel greno.

Ĉiuj poseŭdocerealoj estas senglutenaj kaj tial taŭgas kiel dieta manĝaĵo ĉe celiakio. Pirofago, amaranto kaj kvinoo estas maltigeblaj.

## Specioj

La plej gravaj pseŭdogrenoj (laŭ la tutmonda rikoltamaso):

* fagopiro (*Fagopyrum esculentum*) – Poligonacoj. Tutmonda rikolto 2014: 1,92 milionoj da tunoj.
* kvinoo, (*Chenopodium quinoa*) – el la genro de la kenopodio el la familio de la Amarantacoj. Tutmonda rikolto 2014: 192.818 tunoj.
* amaranto (*Amaranthus*) – Amarantacoj

Pliaj specioj:

* el la Amarantacoj
	+ ĝardena amaranto (*Amaranthus caudatus)*, ankaŭ : kiviĉo
	+ grapolamaranto (*Amaranthus cruentus*)
	+ *Amaranthus hypochondriacus*)
	+ arĝenta Celozio (*Celosia argentea*);
	+ blanka Kenopodio (*Chenopodium album*) - (Amarantacoj)
	+ *Chenopodium berlandieri*
	+ Kanjuo (*Chenopodium pallidicaule*)
	+ apamargo (*Achyranthes aspera*)

* el aliaj plantfamilioj:
	+ meksika ĉiao (*Salvia hispanica*) – estas plantspecio el la genro Salvio (Salvia) en la familio de la Lamiacoj
	+ kolumbia ĉiao (*Salvia columbariae*)
	+ majaa brosimo (*Brosimum alicastrum*)
	+ okvaarbo (*Treculia africana*)
	+ akacisemoj (*Acacia spp.*) *Acacia aneura*, *Acacia kempeana*, *Acicia coriacea*, *Acacia cowleana*, *Acacia dictyophleba*, *Acacia vitoriae*, *Acacia holosericea*\* indiana rizo (*Oryzopsis hymenoides*)

## Karakterizaĵoj de la plej gravaj pseŭdogrenoj

| signo | fagopiro/> | kvinoo /> | Amarant<ref name="subtaksita"
 |
| --- | --- | --- | --- |
| planttipo | C3 | C3 | C4
 |
| minimuma ĝermtemperaturo (°C) | 5–8 | 5–7 | 10–12
 |
| milgrena maso (g) | 15–30 | 1–3 | 0,5–2
 |
| plantalteco (cm) | 50–60 | 100–150 | 100–200
 |
| grenrikolto (dt/ha) | 15–20 | 10–45 | 2–60
 |
| vegeta daŭro (tagoj) | 100–120 | 100–140 | 120–150
 |

## Referencoj

 Glossary of Agricultural Production, Programs and Policy. University of Arkansas Division of Agriculture. Arkivita el la originalo je 2007-02-14. Alirita 2006-12-31 .
# Vitamino

La kemia formulo de vitamino A (retinolo)
Fruktoj kaj legomoj estas konsiderataj bona fonto de vitaminoj
La **vitaminoj** estas molekuloj necesaj por la korpa funkciado, kiuj aŭ tute ne aŭ nur en malgranda kvanto estas produktataj de la korpo mem. Ili eniras la korpon per la nutraĵoj. La manko de **vitamino** kaŭzas mankohavajn malsanojn. Kelkaj molekuloj estas vitaminoj (ekz. C-vitamino) por la homo, sed ne por aliaj bestoj (rato, porko). Ili funkcias multfoje en la metabolo kiel koenzimoj.

La grupigo okazas surbaze de la solvebleco.

La **hidrosolveblaj** (akvosolveblaj) estas la vitaminoj de la B-grupo, C-vitamino, kiuj ne povas deponiĝi, la ne uzata restaĵo forlasas la korpon.

* B-vitamino kiel grupo enhavas
	+ B1-B6, B12 vitaminoj
* C-vitamino aŭ askorbata acido C6H8O6
* P-vitamino

La **liposolveblaj** (lipidosolveblaj) vitaminoj iomete povas deponiĝi (A, D, E, K vitaminoj)

* A-vitamino kemie estas derivaĵo de karotinoido, ĝi nomiĝas ankaŭ **retinolo**.
* D-vitamino aŭ kalciferolo
	+ D1
	+ Vitamino D2 ergokalciferolo
	+ Vitamino D3 kolekalciferolo
* E-vitamino (tokoferolo)
* K-vitamino filokinono
	+ K1-vitamino
	+ K2-vitamino

Dumvintre oni povas uzi eĉ pulvorajn, tablojdajn (ŝaŭmtablojdo) vitaminojn. Ili estas tre proponataj por gravedaj, mamnutrantaj virinoj aŭ post grava malsano. Ili estas ofte uzataj aldone dum forta trejnado kaj dieto. Ne nur la kvanto gravas, sed la proporcio de la diversaj vitaminoj, tiel oni devas konsulti kuraciston.

La termino "vitamino" (en la latina *vita* signifas vivo) estis elpensita en 1912 de pola kemiisto, Kazimierz Funk, kiu sukcesis izoli vitaminon B1, kiu estas esenca por la preventado de nervaj malsanoj kiel beribero.
# Oligoelemento

| Oligoelemento
 |
| --- |
| **dieta mineralo • oligoelemento • mikronutraĵo** |
|  |

**Oligoelementoj** estas kemiaj elementoj, kiuj bezonatas en tre malgranda kvanto por la organisma vivnecesa materialŝanĝo-funkcioj. Ili devas esti regule alportataj por la korpo. La ĉiutaga bezono de sana plenkreskulo estas inter kelkcentoj da mikrogramo (el seleno kaj arseno) kaj kelkaj miligramo (el fero kaj jodo).

De tio dividas kelkaj lernolibroj la t.n. **polielementojn**: kalcion, magnezion, natrion, kloron, sulfuron, fosforon. Ili bezonatas por la korpo en pli granda kvanto (ĝis al kelkcentoj da miligramo je tago).

Ĝenerale rekonataj esencaj (vivnecesaj) oligoelementoj estas:

arseno
fero
fluoro
jodo
kobalto
kromo
kupro
molibdeno
vanado
zinko
stano

Tiuj oligoelementoj estas aŭ gravaj komponentoj de enzimoj, vitaminoj kaj hormonoj aŭ ili katalizas aŭ aktivigas koenzimojn en certaj materialŝanĝaj reakcioj.

Oni ne rekonas kiel esencan oligoelementon la sekvajn elementojn, al kiuj oni supozas tamen biologian funk
bario
bismuto
boro
litio
nikelo
hidrargo
rubidio
silicio
stroncio
teluro
titano
volframo

Aliaj elementoj, kiuj biologie esencaj estas (makroelementoj):
hidrogeno
karbono
nitrogeno
oksigeno

Konataj karencaj (mankaj) malsanoj estas la kreskaj perturboj kaj la malgravediĝemo. Fermanko kaŭzas ekzemple anemion (manko de la ruĝaj sangoĉeloj (eritrocitoj)) kaj memorperturbojn.

La bazo por subprovizado per oligoelementoj povas esti:

* pliobliĝanta sekrecio per ŝvitado aŭ laksaj malsanoj
* malsanoj de materialŝanĝo
* lokaj cirkonstancoj (ekz. troviĝo en kultivebla grundo)
* nutraj kutimoj, ekvilibrigita nutrado servas normalkaze por sufiĉa provizo (ekz, jodizita kuireja salo).

## Vidu

* Mineralmaterialo

## Vidu ankaŭ

* Sano
# Graso

Ekzemplo de graso: triglicerido kun tri malsamaj grasaj acidoj (unu saturita, du nesaturitaj).
**Graso** estas facile ŝmirebla kaj fandebla substanco, kiu troviĝas en la homaj kaj bestaj histoj, sed oni konas alidevenajn grasojn kiel margarino (vegetala), vazelino (minerala graso).

## Priskribo

La grasoj estas esteroj de glicerino kaj saturitaj kaj nesaturitaj unubazaj karbonacidoj.

Fizikaj ecoj: ili ne solviĝas en akvo, pli maldensaj ol akvo; solviĝas bone nur en benzolo, benzino, kloroformo, etero. En pura stato ili estas senkoloraj kaj senodoraj.

Kemiaj ecoj: malkonstruiĝas je efiko de lumo, aero kaj kelkaj mikroorganismoj, dumtempe estiĝas karakterize, malagrable odoraj kaj gustaj kombinaĵoj (proceso nomiĝas ranciĝo).

Ili estas facile hidrolizeblaj, malkombiniĝas al grasacidoj kaj glicerino. Tio okazas nature en la korpo de bestoj, je efiko de lipaz-enzimo produktita de pankreato. La malkombiniĝon helpas eĉ la galacidoj, ĉar ili emulsias la hidrofobajn grasojn.

La grasoj estas gravaj nutromaterialoj, ili povas konstruiĝi en la korpo el karbonhidratoj kaj proteinoj. La grasoj estas gravaj energiodeponejoj de la korpo.

La industrio grandkvante uzas porkograson, bovan sebon por produkti glicerinon, sapon, kaj ŝmiraĵojn.

## Saturitaj grasoj

Saturita graso estas graso en kiu ĉiuj grasacidoj havas simplajn ligojn. Duoblaj ligoj povas reagi kun hidrogeno por formi simplajn ligojn. Ili estas nomataj saturitaj, ĉar la duobla ligo rompiĝas kaj ĉiu duono de la ligo estas ligata al (saturata per) hidrogena atomo. Plej animalaj grasoj estas saturitaj. La graso de plantoj kaj fiŝoj estas ĝenerale nesaturataj.

## Vidu ankaŭ

* Karbonhidrato
* Grasĉelo
* Lipido
* Lubriko
* Oleo
* Proteino

## Proverbo

Ekzistas proverbo pri graso en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Konsumi sian antaŭan grason.* **”** |

 |

## Eksteraj ligiloj

*
*  Arkivigite je 2006-03-02 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2006-05-14 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2006-02-15 per la retarkivo Wayback Machine

## Referencoj
# Vivtenado

**Vivtenado**, **vivrimedoj** aŭ **porvivaĵo** estas la enspezofonto de homo por financi siajn vivtenajn bezonojn.

Por la plejmulto da homoj, la ĉefa enspezofonto estas enspezoj el laboro, ĉu kiel dungito aŭ kiel memdungito. Ĉi tiun fonton uzas la plej multaj homoj ekde la tago kiam ili eniras la laborantaron, kutime en sia tria vivjardeko, ĝis ili emeritiĝas, kutime en sia sepa vivjardeko.

Por tiuj, kiuj ne kapablas subteni sin per laboro, pro handikapo, la sociala ŝtato provizas bazan enspezon per Nacia Asekuro, en la formo de invalidpensio. Eĉ en kazoj de provizora nekapablo subteni sin per laboro, Nacia Asekuro provizas salajranstataŭigajn subvenciojn

Post emeritiĝo de laboro, post atingo de emeritiĝa aĝo aŭ pro invalideco, la ĉefa enspezofonto estas pensio, kiuj estas donataj al persono laŭ la rajtoj, kiujn li akumulis dum siaj laborjaroj.

Pliaj enspezfontoj povus esti:

* Enspezoj el financaj aktivaĵoj, kiel ekzemple interezoj aŭ dividendoj.
* Enspezoj el posedaĵoj, kiel ekzemple lupago.
* Stipendio, donita ĉefe al studentoj, por ke ili povu koncentriĝi pri siaj studoj sen la ŝarĝo de gajnado de porvivaĵo.

## Filozofie

**Vivtenado** (de la latina *subsistentia* "vivtenado": "per si mem, sendependeco") estas filozofia termino por la principo de memkonservado, kiu baziĝas ĉefe sur la interagado de homoj kun la medio por certigi sian vivtenadon kaj kontentigi bazajn bezonojn. Vivtenado estas ĉio, kio estas materie kaj socie necesa por ĉiutaga supervivo: manĝaĵo, vestaĵo, ŝirmejo, zorgo kaj kamaradeco.

La terminon enkondukis Gaius Marius Victorinus. Poste, la termino estis uzata en mezepoka filozofio de Boecio kaj Gilbert de La Porrée (Q583119) kune kun la termino "substanco". Ili atentigis pri la jenaj diferencoj inter substanco kaj vivtenado: vivtenado (sinonimo de la greka ουσίωσις ) estas "tio, kio mem ne bezonas akcidencojn por ekzisti", kaj substanco (sinonimo de la greka ὑπόστασις ) estas "tio, kio servas kiel subjekto por aliaj akcidencoj, sen kiuj ili ne povas ekzisti". **Vivrimedoj** kaj **porvivaĵo** estas sinonimaj terminoj. La naturo de ĉi tiu klopodo nomiĝas *vivtena strategio*.

Precipe en etnologio, antropologio (la studo de homoj), sociologio, arkeologio, kaj ekonomia historio ĝenerale, *vivtena strategio, vivtena tipo*, aŭ *vivtena formo* ĝenerale rilatas al certaj kondutoj celantaj certigi provizojn. En ĉi tiu senco, ĝi rilatas al iu ajn "strategio por vivtenado", ekzemple, ĉasado aŭ kultivado de kultivaĵoj; en pli larĝa senco, ĝi ankaŭ rilatas al la moderna strategio de "intensa agrikulturo kaj komerco" aŭ industria produktado. Tamen, por distingi ĝin de modernaj merkat-orientitaj produktadmanieroj, la termino *"tradicia ekonomia formo"* ofte estas uzata, kvankam la difino de ĉi tiu termino estas pli ampleksa.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Vivtena ekonomio
* Profesio