Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ksantino

Vidu ankaŭ: Hipoksantino, Purino, Teofilino, Ureata acido, kaj Izoguanino

|  |
| --- |
| **Ksantino** |
|  |
| **Purino numerita** |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Ksantino** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de la Ksantino** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
| * 2,6-duhidrokso-purino
 |
| Kemia formulo | **C5H4N4O2** |
| CAS-numero-kodo | 69-89-6
 |
| ChemSpider kodo | 1151
 |
| PubChem-kodo | 1188
 |
| **Merck Index** | 15,10257
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | blanka aŭ flaveca senodora solidaĵo
 |
| Molmaso | 152,111 g·mol−1 |
| Denseco | 1,5452g cm−3 |
| Fandpunkto | 300 °C |
| Bolpunkto | 834,9 °C |
| Refrakta indico |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  1 636 |
| Ekflama temperaturo | 458,7 °C |
| Acideco (pKa) | 9,95
 |
| Solvebleco | Akvo:Nesolvebla
 |
| Mortiga dozo (LD50) | 3333 mg/kg (buŝe)
 |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Riskoj | R26 R36
 |
| Sekureco | S36/37/39
 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |
| --- |
|  Xi Irita |

 |
| GHS Damaĝo Piktogramo |

|  |
| --- |
|  |

 |
| GHS Signalvorto | Averto
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H302, H317, H319, H332 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P261, P264, P270, P271, P272, P280, P301+312, P302+352, P304+312, P304+340, P305+351+338, P321, P330, P333+313, P337+313, P363, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

La **ksantino** (kemia formulo: **C5H4N4 O2**) estas flava koloraĵo, derivaĵo de purino, bazo de aliaj koloraĵoj, katabolaĵo de guanino trovebla en urino kaj en sango.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Ordinara ilekso
* Paragvaja ilekso
* Teobromino
* Teofilino
# Nuklea reakcio

| Nuklea reakcio
 |
| --- |
|  |
| **fizika procezo • interago** |
|  |

En nuklea fiziko kaj nuklea kemio, **nuklea reakcio** aŭ **kernoreakcio** aŭ **atomkerna reakcio** estas konsiderata procezo en kiu du atomkernoj, aŭ unu atomkerno kaj unu subatoma partiklo (kiel protono, neŭtrono, aŭ alt-energia elektrono) el ekster la atomo, kolizias kaj produktas unu aŭ pliajn nuklidojn kiuj estas diferencaj el la nuklido(j) kiuj startigis la procezon (patraj kernoj). Tiele, la reakcio devas okazigi transformon de almenaŭ unu nuklido al alia. Se nukleo interagadas kun alia nukleo aŭ partiklo kaj ili poste apartiĝas sen ŝanĝi la naturon de ajna nuklido, la procezo estas simple referencata kiel tipo de nuklea renkonto, pli ol kiel nuklea reakcio.

## Bibliografio

* Schmitz, Taylor (1973). Nuclear Physics. Pergamon Press. ISBN 0-08-016983-X.
* Bertulani, Carlos (2007). Nuclear Physics in a Nutshell. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-12505-3.
# Usona Filozofia Societo

| Usona Filozofia Societo
 |
| --- |
|  |
| **erudicia societo neprofitcela organizaĵo**  |
| Komenco
 | 1743 vd |
| Geografia situo
 | 39° 56′ 55″ N, 75° 8′ 58″ U (mapo)39.948611111111-75.149444444444 |
| Lando*j* | Usono vd |
| Sidejo
 | Filadelfio
 |
| Adreso
 | 104 S 5th St |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Usona Filozofia Societo (Pensilvanio)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMapUsona Filozofia Societo
 |
| **Agareo** |
filozofio

 |
| **Fondinto*j | Benjamin Franklin vd |
| **Lingvoj** |
angla lingvovd |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | American Philosophical Society Library & Museum (en)   vd |

 |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

**Usona Filozofia Societo** (angle *American Philosophical Society*) estas fondita en 1743 de Benjamin Franklin kaj aliaj usonaj sciencistoj por favori la sciencojn kaj helpi enkonduki utilajn eltrovaĵojn.

## Membroj

**Fruaj membroj George Washington, John Adams, Thomas Jefferson, Alexander Hamilton, Thomas Paine, James Madison
* Eksterlandanoj: Alexander von Humboldt, Marie-Joseph Motier, markizo de La Fayette, Friedrich Wilhelm von Steuben, Tadeusz Kościuszko, Jekaterina Daŝkova

**Postaj membroj Charles Darwin, Robert Frost, Louis Pasteur, John James Audubon, Linus Pauling, Margaret Mead, Thomas Edison, James Dwight Dana
* Pluraj membroj de Societo de la Cincinatuloj

## Publikaĵoj

* Kolektitaj verkoj de Benjamin Franklin, Joseph Henry, William Penn kaj aliuloj ampleksas ĉ. 400 volumojn

## Internacia lingvo

En 1887 la societo elektis komitaton por ekzameni la sciencan valoron de Volapük. La komitato, sciante nenion pri Esperanto, kondamnis Volapükon kaj konstatis la verajn principojn, sur kiuj la lingvo internacia devas esti bazita, tute similajn al la principoj de Esperanto. La societo dissendis al ĉiuj klerulaj societoj de la mondo proponon pri internacia kongreso por starigi lingvon internacian laŭ tiuj principoj. L. L. Zamenhof, informite pri la proponita kongreso, en sia "Aldono al la dua libro" anoncis intencon lasi la decidon pri la eventuala formo de la lingvo internacia kaj la kontrolon de ĝia sorto al tiu kongreso. Tamen pro nesufiĉa respondo al la alvoko de la Usona Filozofia Societo la kongreso ne okazis. Henry Phillips, sekretario de la societo, fariĝis varma amiko de Esperanto kaj tradukis la unuan libron de Zamenhof.

## Bibliografio

* James, Edward T. (1971). Notable American Women, 1607–1950: A Biographical Dictionary. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-62734-5.

## Vidu ankaŭ

* Bill Martin

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo
* American Philosophical Society Museum Arkivigite je 2014-09-18 per la retarkivo Wayback Machine
# Web of Stories

| Web of Stories
 |
| --- |
|  |
| **retejo**  |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

**Web of Stories** (esperantigite Reto de Rakontoj) estas reta kolekto de miloj da membiografiaj videorakontoj. Origine konata kiel Scienca Arkivo, Reto de Rakontoj estis kreita por registri la vivrakontojn de sciencistoj. Kiam ĝi vastiĝis por inkluzivi la vivojn de aŭtoroj, filmistoj, artistoj kaj aliaj, ĝi estis renomita Popola Arkivo, finfine evoluante al Reto de Rakontoj en 2008..

La retejo prezentas videoregistraĵojn de vasta gamo da agnoskitaj gvidantoj de nia tempo rakontantaj siajn vivrakontojn. Inter la partoprenantoj estas: biologoj Francis Crick kaj James Watson, fizikisto John Wheeler, neŭrologo Oliver Sacks, filmredaktisto Walter Murch, kaj aŭtoroj Doris Lessing kaj Philip Roth, kiuj estas inter dek ses Nobel-premiitoj, dek naŭ membroj de la Reĝa Societo, kvar Pulitzer-premiitoj, kaj tri Akademiaj premiitoj.

*Web of Stories* havas sidejon en Londono.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Reto de Rakontoj
* Kathy MY Pyon: "Plej Bonaj de la Reto". Los Angeles Times, 10-a de oktobro 2012 (arkivita versio ĉe Wayback Machine )
* La retejoj de la tago de Larry Ferlazzo
# Percy Williams Bridgman

| **Percy Williams Bridgman** |
| --- |
| **Nobel-premiito**  |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Percy Williams Bridgman**  |
| **Naskiĝo** | 21-an de aprilo 1882 (1882-04-21) en Kembriĝo
 |
| **Morto** | 20-an de aŭgusto 1961 (1961-08-20) (79-jaraĝa) en Randolph
 |
| **Mortis pro** | sinmortigo  vd |
| **Tombo** | Bridgman Cemetery (en)    vd |
| **Religio** | ateismo vd |
| **Lingvoj** | angla vd |
| **Ŝtataneco** | Usono   vd |
| **Alma mater** | Universitato Harvard   Newton North High School (en)    vd |
| Familio
 |
| **Edz(in)o** | Olive Ware (mul)    vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | fizikisto  universitata instruisto   vd |
| **Laborkampo** | fiziko  vd |
| **Doktoreca konsilisto** | Wallace Clement Sabine vd |
|

| [Montri]  Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * (1951)  Bingham Medal (en)
* (2-a de decembro 1950)  doctor honoris causa from the University of Paris (en)
* (1950)  Baker-a Prelego
* (12-a de majo 1949)  eksterlanda ano de la Reĝa Societo
* (1946)  Nobel-premio pri fiziko
* (1933)  Comstock Prize in Physics (en)
* (1932)  Elliott Cresson-medalo
* (1931)  Josiah Willard Gibbs Lectureship (en)
* (1929)  Guthrie Lecture (en)
* (1917)  Rumford Prize (en)
* Royal Society Bakerian Medal (en)

vd |

 |
|

| [Montri]  Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj
 | Reĝa Societo de Londono (1949–) Amerika Filozofia Societo (1916–) Usona Asocio por la Altniveligo de Scienco  Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj  Usona Nacia Akademio de Sciencoj  Usona Fizika Societo   vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Percy Williams BRIDGMAN** (21-an de aprilo 1882, Kembriĝo, Massachusetts, Usono – 20-an de aŭgusto 1961, Randolph, New Hampshire) estis usona eksperimenta fizikisto, kiu ricevis Nobel-premion pri fiziko en 1946 pro studado de materialoj en alta temperaturo kaj premo.

Li studis en la Harvarda Universitato de 1900, akiris gradon de M. A. en 1905, doktoriĝis en 1908. Li komencis eksperimentojn en 1908 pri statikaj grandaj premoj. Liaj esploroj okazis je ĉ. 6500 atmosfera premo, poste etendiĝis ĝis premo de pli ol 100.000 atmosferoj kaj fine atingis 400.000 atmosferojn. Ĉar tiu estis nova esplora tereno, la plimulton de la necesaj iloj por tio li devis krei, konstrui.

Lia plej grava inventaĵo estis specifa ŝtopigo, en kiu la premo estas ĉiam pli granda ol en la subprema likvo, tiel la fermado estas memferma. Bridgman uzis poste la novajn ŝtaltipojn, diversajn alojojn de metaloj kaj varmorezistaj kombinaĵoj. Tiam li analizis kunpremitan fluidaĵojn, solidaĵojn, ties fizikajn proprecojn.

Kvankam Bridgman mem ne produktis diamantojn, provis tion. Liaj esploroj helpis esploristojn de General Electric Company en 1955 produkti diamanton. Oni sintezis per pluevoluigo de liaj metodoj aliajn mineralojn.

Bridgman en 1919 iĝis ordinara profesoro de la Harvardo, en 1926 „Hollis”- kaj en 1950 „Higgins”-profesoro.

Kiam li rekonis en 1961 kanceran malsanon, li mortigis sin.

## Vidu ankaŭ

* Bridgmanito

## Referencoj
# Reinhard Genzel

| **Reinhard Genzel** |
| --- |
| **Nobel-premiito**  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 24-an de marto 1952 (1952-03-24) (74-jaraĝa) en Bad Homburg
 |
| **Lingvoj** | germana
 |
| **Ŝtataneco** | Germanio   |
| **Alma mater** | Bonna universitato - fiziko (–1975) Universitato Alberto Ludoviko de Frajburgo   Berthold-Gymnasium Freiburg (en)    |
| Familio
 |
| **Patro** | Ludwig Genzel (en)   |
| Okupo
 |
| **Okupo** | astronomo  astrofizikisto  universitata instruisto  sciencisto   |
|  |

**Reinhard Genzel** estas germana astronomo kaj astrofizikisto. Li naskiĝis la 24-an de marto 1952 en Bad Homburg, do nun estas 74-jaraĝa. En 2020 li honoriĝis per la Nobel-premio pri fiziko. Li estas membro interalie de la Nacia Akademio de la Sciencoj Leopoldina, kaj ekde 2020 aldone membras en la Papa Akademio de la Sciencoj de la Vatikano.

## Eksteraj ligiloj

* artikolo pri li en retejo de la instituto pri ekstertera fiziko de la Max-Planck-Societo (germane)
* vivtabelo de li en retejo de la Nacia Akademio de la Sciencoj Leopoldina (germane)
* artikolo pri li en retejo de la Fondaĵo Nobel kiu atribuas la Nobel-premiojn (angle)

en 2018
# Orienta Azio

| Orienta Azio |
| --- |
| Mondregiono |
|  |
| regiono [+] |
|

---

 |
| Kontinento | Azio |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 47° 12′ 37″ N, 102° 50′ 52″ O (mapo)47.210277777778102.84777777778 |
| Akvokolektejo | 11 839 074 km² (1 183 907 400 ha) [+] |
| Areo | 11 839 074 km² (1 183 907 400 ha) [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 1 616 547 247 [+] (2023) |
| Denseco | 136,54 loĝ./km² [+] [+] |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Orienta Azio (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Orienta Azio (Azio)DEC |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Orienta Azio (Ĉinio)DEC |

 |
|

---

 |
|  |
| Orienta Azio |
| **Vikimedia Komunejo**:  **East Asia** [+] |
|  |

Divido de Azio laŭ UN: - ﻿ Norda Azio
 - ﻿ Centra Azio
 - ﻿ Okcidenta Azio
 - ﻿ Suda Azio
 - ﻿ Orienta Azio
 - ﻿ Sud-Orienta Azio
 - ﻿ Orienta Eŭropo
 - ﻿ landoj tute aŭ parte en malsamaj teritorioj

**Orienta Azio** estas parto de Azio, ĉe la bordoj de Pacifiko, en la modera, subtropika kaj tropika zonoj inter 20–60° (norda latitudo). Ĝi estas karakterizata per montara reliefo kun vastegaj ebenaĵoj. La klimato estas musona. La natura vegetaĵaro en la nordo estas larĝfolia kaj miksa arbaro, en la sudo — subtropika kaj tropika. La regiono inkluzivas orientajn partojn de Rusio, Mongolion, Ĉinion, Japanion, Nord-Koreion, Sud-Koreion kaj Vjetnamion.

**Noto:** En diversaj tekstoj oni trovas la terminon *Fora Oriento* (angle: Far East, france: Extreme Orient) en la senco de Orienta Azio. Komparu al: *Proksima Oriento* (angle: Middle East, france: Levant)— Sud-Okcidenta Azio.
*
*
*

## Vidu ankaŭ

* Mez-Azio
* Orientaj religioj
* Sud-Orienta Azio
* *Historio por malfermi estontecon*

## Literaturo

* *Historio por malfermi estontecon. Moderna Historio de Ĉinio, Japanio kaj Koreio*, Ĉina Fremdlingva Eldonejo 2007, ISBN 978-7-119-04842-0.
# Kvar Libroj kaj Kvin Klasikaĵoj

| Kvar Libroj kaj Kvin Klasikaĵoj |
| --- |
|  |
| **skribita verko** |
| Aŭtoroj
 |
| Aŭtoro | Konfuceo
 |
| Lingvoj
 |
| Eldonado
 |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | • Kvar Libroj • Kvin Klasikaĵoj vd |

 |
|  |

La **Kvar Libroj kaj Kvin Klasikaĵoj** (en ĉina: 四書五經; en pinjino: Sìshū Wǔjīng) estas aŭtoritataj kaj gravaj libroj asociaj kun Konfuceismo, verkitaj antaŭ 300 a.n.e. Tradicie oni kredis, ke ili estis verkitaj, eldonitaj aŭ komentitaj de Konfuceo aŭ de unu el liaj lernantoj. Starte en la Dinastio Han, ili iĝis la kerno de la ĉinaj klasikaĵoj pri kiuj studentoj estis ekzamenitaj en la sistemo por enposteniĝi en la kortego de la Ĉina Imperio.

La Kvar Libroj (四書; Sìshū) estas ĉinaj klasikaj tekstoj kiuj bildigis la kernan valoron kaj kredosistemojn de Konfuceismo. Ili estis elektitaj de la intelektulo Zhu Xi en la dinastio Song por esti utilaj kiel ĝenerala enkonduko al la konfucea pensaro, kaj ili estis, jam en la dinastio Ming kaj en la dinastio Qing, fariĝintaj la kerno de la oficiala studobjektaro por la ekzamenoj por la civila servo.

Dum la dinastio Song, la instruoj de Zhu Xi estis konsiderataj malortodoksaj. Anstataŭ enfokusiĝi al la *I Ĉing* kiel aliaj novkonfuceistoj, li elektis emfazi la kvar librojn: nome la *Granda Lernado*, la *Doktrino de la Mezo*, la *Analektoj de Konfuceo*, kaj la *Menceo* kiel studa kerno por aspirado fare de studentoj al funkciularo. Por ĉiuj tiuj klasikaĵoj li verkis etendajn komentariojn kiuj ne estis amplekse agnoskitaj en lia epoko; tamen, ili poste iĝis akceptitaj kiel la normigaj komentarioj. La Kvar Libroj servis kiel bazo por civilserva ekzamenado ĝis 1905, kaj edukado en la klasikoj ofte ekis per la komentarioj de Zhu Xi kaj la angulŝtono por kompreni ilin.

## Kvin Klasikaĵoj

La Kvin Klasikaĵoj estis jenaj:

* La *Klasikaĵo de Poezio*, *Ŝijing* aŭ *Ŝih-ĉing*, tradukita varie kiel Libro de Kantoj, Libro de Odoj ktp.
* La *Libro de Dokumentoj* (en ĉina: 書經; en pinjino: Shūjīng; Wade–Giles: Shu King).
* La *Libro de Ritoj*.
* *I Ching*
* La *Analoj de Printempo kaj Aŭtuno*.

## Referencoj

## Bibliografio

* Kracke, E. A. Jr. (1967) [1957]. "Region, Family, and Individual in the Chinese Examination System". en Fairbank, John K. (eld.). *Chinese Thoughts & Institutions*. Chicago: University of Chicago Press.

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el vikipedia artikolo Four Books and Five Classics angle.*

```

```
# Silka Vojo

silkaj vojoj al Karakorumo
Oni nomas **silka vojo** reton de karavanaj vojoj, tra kiu atingis Eŭropon la ĉina silko en la antikva kaj mezepoko. Ĝi estis solene malfermita dum regado de la partuja Mitridato la 2-a en la jaro -115. La nocio *silka vojo* estis inventita en 1877 fare de Ferdinand von Richthofen, germana geografo, por indiki la historian fenomenon de Eŭrazia komerco prefere al specifa itinero.

Se oni parolas pri *la silka vojo*, oni pensas kutime pri la ĉefa vojo, kiu kondukis de Xi'an (la tiama ĉefurbo de Ĉinio) tra Lanzhou, Wuwei kaj Zhangye ĝis Dunhuang, tie dividiĝis al norda kaj suda itinero ĉirkaŭ la dezerto Takla Makan kaj denove kuniĝis ĉe Kashgar kaj de tie kuris tra Samarkando, Buĥara, Teherano ĝis Antioĥio (hodiaŭ Antakya) al la marbordo de la Mediteranea maro.

Oni transportis tra la silka vojo ne nur varojn kiel spicoj, silko, vitraĵo kaj porcelano; sed per la komerco disvastiĝis ankaŭ religioj kaj kulturoj. Tiel atingis budhismo per la silka vojo tra Ĉinio Japanion kaj tie iĝis reganta religio. Ankaŭ kristanismo (el la tiel nomita Nestorianismo) penetris tra la silka vojo ĝis al la tiama ĉefurbo de Ĉinio, kiel hodiaŭ roktabulo dokumentas tion en Xi'an. La kono pri papero kaj pulvoro alvenis en la arabajn landojn per la silka vojo kaj de tie atingis poste Eŭropon.

Pro la klimoŝanĝo kaj militoj, sed ĉefe pro la kreskanta signifo de novaj ŝipvojaĝoj post la malkovroj fare de la portugaloj kaj hispanoj, la silka vojo perdis sian gravon post la 15-a jarcento. Nun ĝi iĝis turisma celo.

## Silka Vojo kaj Esperanto

En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome *Poemo de Utnoa* okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo *anoŭdo*. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el Ĉina Murego al insulo Srilanko. Jen kiel oni montras la Silkan Vojon:

Poste sin norden svingas al la Dunhŭanga grotaro,
ĉe l'neĝaj montoj Mogaŭ, laŭ la Irvojo de Silko,
kie kuniĝas artoj ĉina, bharata kaj ankaŭ
influoj grekaj en pentroj, skulptoj hieratikaj
de l'tricent ŝtonaj grotoj por ermitvivo piula.
## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Karakoruma Ŝoseo
* Granda Hindio
* Ĥajber-pasejo
* Persa reĝa vojo
* La Voĉo de la Silka Vojo
* Iniciato Zono kaj Vojo

## Eksteraj ligiloj

* Kio estas iniciato de Zono kaj Vojo Ĉina Radio Internacia en Esperanto.
* Dorahoag: "Silk Road", muziko el la Silka Vojo
*  Arkivigite je 2016-03-15 per la retarkivo Portuguese Web Archive
*
*
*
# Riĉo

**Riĉo** estas la abundo de valoraj resursoj, rimedoj aŭ valoraj materiaj posedoj. Individuo, familio, komunumo, regiono aŭ lando kiu posedas abundon de tiaj havaĵoj aŭ resursojn al la avantaĝo de la ĝenerala bono estas konataj kiel riĉaj.

La moderna koncepto de riĉo estas de grava signifo en ĉiuj fakoj de ekonomiko, kaj klare por la kreskekonomiko kaj evoluekonomiko, kvankam la signifo de riĉo estas kuntekst-dependa. Je plej ekstreme ĝenerala nivelo, ekonomikistoj povas difini riĉaĵon kiel "io ajn de valoro", kio kaptas kaj la subjektivan naturon de la ideo kaj la ideon ke ĝi ne estas fiksa aŭ senmova koncepto. Diversaj difinoj kaj konceptoj de *riĉaĵo* estis asertitaj fare de diversaj individuoj kaj en malsamaj kuntekstoj. Difini la koncepton *riĉo* povas esti normiga procezo kun diversaj etikaj implicoj, ĉar ofte riĉomaksimumigo estas vidita kiel celo aŭ supozeble estas normiga principo propra.

Difino fare de Unuiĝintaj Nacioj de inkluziva riĉo estas mona kvanto kiu inkludas la sumon de naturaj, homaj kaj fizikaj aktivaĵoj. Natura kapitalo inkludas teron, arbarojn, fosiliajn brulaĵojn, kaj mineralojn. Homa kapitalo estas la eduko kaj kapabloj de la loĝantaro kaj ĉefe de la laborfoto. Fizika (aŭ "produktita") kapitalo inkludas tiajn aĵojn kiel maŝinaro, konstruaĵoj, kaj infrastrukturo. Kataro estas la plej riĉa lando en la mondo pokape.

Malriĉeco estas manko de aĵoj, kiuj difinas vivkvaliton, inkluzive de manĝaĵoj, vestaĵoj, ŝirmejo, kaj sekura trinkebla akvo, sed ankaŭ netuŝeblaĵoj, kiel la oportuneco lerni kaj ĝui la respekton de samcivitanoj. Daŭraj debatoj pri kaŭzoj, efikoj, kaj malriĉec-mezurmetodoj rekte influas la planon kaj aplikon de malriĉec-reduktaj programoj, kaj tial gravas al internacia evoluigo kaj publika administracio. Evidente riĉo kaj malriĉo estas samo, depende de la nivelo kaj la kvanto, nome la kriterio pri kio kaj kiom estas taŭga aŭ sufiĉa.

## Vidu ankaŭ

* Ekonomiko
* Korno de abundeco
* Malneta enlanda feliĉo
* Malneta enlanda produkto
* Malriĉeco
* Malsanoj de bonfarto
* Posedo
* Posedrajto

## Notoj
# Ĉasistoj-kolektistoj

Membroj de la tribo Hadza (norda Tanzanio) revenas de ĉasado, unu el la lastaj restaĵoj de vivstilo de ĉasistoj-kolektistoj.
**Ĉasistoj-kolektistoj** estas klasifiko por popoloj, kiuj ne konas la agrikulturon aŭ bredadon kaj sekve vivadas de la ĉaso kaj la kolekto de fruktoj kaj vegetaĵoj.

Laŭ tradicia teorio, kiun komencis Aristotelo en sia verko Politiko, en la komenco de la homaro, homoj estis **ĉasistoj-kolektistoj**, poste ili atingis la bredadon kaj poste la agrikulturon. Tiu vidpunkto estas taŭga al greka vidpunkto, laŭ kiu la plej alta formo de vivo estas la urba civitana vivo. Ankoraŭ hodiaŭ, multaj historiistoj ne dubas pri tiu ideo, sed ne kun la sama sinteno de Aristotelo.

Multaj antropologoj pensis ke en nuna mondo ankoraŭ estus popoloj, kiuj ne konas agrikulturon aŭ bredadon kaj vivas "primitive". Sed hodiaŭ oni ne pensas tiel. La nunaj popoloj kiuj vivas per la ĉaso kaj la kolekto, vere elektas tiun vivmanieron por ne konkurenci al siaj najbaroj kaj interŝanĝas agrikulturaĵojn per ĉasaĵo aŭ veĝetaĵoj. Multaj modernaj grupoj de ĉasistoj-kolektistoj antaŭe estis bredistoj aŭ agrikulturistoj, sed iĝis ĉasistoj-kolektistoj pro premo de aliaj popoloj, kiuj forprenis ilin de bonaj kamparoj por agrikulturo; pro tio, tiuj grupoj devis eniri arbarojn kaj vivi nomade. Tio okazis ofte al brazilaj indiĝenoj. Preskaŭ ĉiuj el ili tute certe konis agrikulturon antaŭ la alveno de eŭropanoj, uzante la ĉasadon kaj la kolektadon nur por suplementi sian nutraĵon, sed multaj estis forpelitaj al arbaroj, kaj disdividiĝis je malgrandaj grupoj kiuj bezonis ĉasi kaj kolekti por pluvivi.

Alie, la vivo de nunaj ĉasistoj-kolektistoj, kiel inuitoj, estas tre specialigita kaj tute malsama al la vivo de primitivaj popoloj, kiuj vivis en multe pli mildaj klimatoj. Sekve, laŭ moderna vidpunkto, la nunaj ĉasistoj-kolektistoj ne povas esti modeloj por studo de primitivaj nomadaj popoloj, kiel oni pensis ĝis la 1970-aj jaroj.

## Vidu ankaŭ

* Unuaj agrokulturistoj
* Anarki-primitivismo
* Kulturo de kombila ceramiko
# Sociekonomiko

**Sociekonomiko** (konata ankaŭ kiel **Socia ekonomiko** aŭ **Sociala ekonomiko**) estas la socia scienco kiu studas kiel ekonomio efikas super sociaj procezoj. Ĝenerale ĝi analizas kiel socioj progresas, stagnas aŭ regresas pro ties loka, regiona aŭ tutmonda ekonomio. Ĝi funkcias ofte kiel ĝenerala termino kiu povas aludi al diversaj nekoincidaj signifoj.

## Vidu ankaŭ

* Sociala ekonomio
# Fekunda duonluno

| Fekunda duonluno |
| --- |
|  |
| regiono [+] |
|

---

 |
| Landoj | Irako, Sirio, Libano, Israelo, Egiptio |
|  - koordinatoj | 36° 0′ 0″ N, 40° 0′ 0″ O (mapo)3640 [+] |
|

---

 |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Fekunda duonluno (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |
| Teritorio de la Fekunda duonluno |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Fekunda duonluno (Irako)DEC |

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Fertile Crescent** [+] |
|  |

La **Fekunda duonluno** estas termino, per kiu oni markas la teritorion de nuntempaj Irako, Sirio, Libano, Jordanio kaj Israelo, iam ankaŭ Egiptio. Tio estas loko, kie en la tempo proksimume antaŭ kvin mil jaroj estis konvenaj kondiĉoj por nasko de civilizacio. Tio estis regiono tre konvena por agrikulturo kaj oni supozas, ke tie naskiĝis la civilizacio de la unuaj agrikulturistoj.

La metaforo de duonluno kiel bildo rilatas, krom la formo, al la posta simbolo de duonluno kiel imago de Islamo, kiu multajn jarcentojn poste enradikiĝos en tiu mondoregiono.

## Vidu ankaŭ

* Antaŭceramika neolitiko
* Mezoriento