Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 4-a jarcento a.K.

◄ |
2-a jarmilo a.K. |
**1-a jarmilo a.K.** | 1-a jarmilo | ►

◄ |
6-a jarcento a.K. |
5-a jarcento a.K. |
**4-a jarcento a.K.** | 3-a jarcento a.K. | 2-a jarcento a.K. | ►

La **4-a jarcento antaŭ Kristo** aŭ **antaŭ nia erao** komenciĝis la 1-an de januaro 400 kaj finiĝis la 31-an de decembro 301 antaŭ nia erao.

Platono

## Eventoj kaj evoluoj

### Okcidenta Mediteraneo

* -396: La armeo de Romio sukcesis detrui la etruskan ĉefurbon Vejo.
* -396: La keltoj sub gvido de *Brennus* konkeris Romon.
* -367: La ne-nobeloj ("pleboj") gajnis politikan influon en Romio kaj de tiu jaro nomumis unu el la du respublikaj konsuloj.

### Orienta Mediteraneo kaj okcidenta Azio

* -387: Finiĝis la Milito de Korinto.
* -387: Platono fondis sian akademion, filozofian lernejon, en Ateno.
* -371: La greka urbo Teboj venkis la urbon Sparto kaj iĝis la gvida urboŝtato en antikva Grekio.
* -360: *Nektanebos la 2-a* ekregis kiel lasta egipti-devena faraono de antikva Egiptio.
* -359: *Filipo la 2-a* iĝis reĝo de Makedonio.
* -356: *Herostratos* bruligis la Templon de Artemiso en Efezo.
* -338: La makedona armeo venkis aliancon de la urboj Ateno kaj Teboj.
* -337: Ekestis la "Korintia Ligo": Ĉiuj grekaj urboj krom Sparto rekonis la makedonan reĝon *Filipo la 2-a* kiel hegemonia reganto de Grekio.
* -336: Aleksandro la Granda post la murdiĝo de Filipo iĝis reĝo de Makedonio.
* -335: Aristotelo en Ateno fondis sian lernejon, la "Lykeion" - la liceoj de multaj postaj jarcentoj transprenis tiun nomon. Samjare *Darius la 3-a* iĝis grandreĝo de Persio, kaj Aleksandro la Granda konkeris Trakion.
* -334: Aleksandro la Granda komencis la militan atakon kontraŭ la Persa Imperio kun 5.000 rajdantaj kaj 30.000 piediraj soldatoj. Lia armeo venkis ĉe *Granikos*.
* -333: La makedona armeo venkis la persan sub ties grandreĝo *Darius la 3-a* en la batalo de *Isos*.
* -331: Aleksandro la Granda en Egiptio fondis la urbon Aleksandrio kaj en Memfiso kroniĝis la nova faraono de antikva Egiptio.
* -323: En Babilono Aleksandro mortis sen heredantoj, kaj en lia imperio ekestis interna milito pri la plua gvidado de la regno.
* -301: Post la batalo de *Ipsos* la divido de la aleksandra imperio estis definitiva.

### Azio

* -360: En Ĉinio konstruiĝis la kanalo *Ĉang-Jiang*. Pluregis la orienta dinastio Zhou.

| EtendiUnuopaj jaroj
 |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| -400 | -399 | -398 | -397 | -396
 | -395 | -394 | -393 | -392 | -391
 |
| -390 | -389 | -388 | -387 | -386
 | -385 | -384 | -383 | -382 | -381
 |
| -380 | -379 | -378 | -377 | -376
 | -375 | -374 | -373 | -372 | -371
 |
| -370 | -369 | -368 | -367 | -366
 | -365 | -364 | -363 | -362 | -361
 |
| -360 | -359 | -358 | -357 | -356
 | -355 | -354 | -353 | -352 | -351
 |
| -350 | -349 | -348 | -347 | -346
 | -345 | -344 | -343 | -342 | -341
 |
| -340 | -339 | -338 | -337 | -336
 | -335 | -334 | -333 | -332 | -331
 |
| -330 | -329 | -328 | -327 | -326
 | -325 | -324 | -323 | -322 | -321
 |
| -320 | -319 | -318 | -317 | -316
 | -315 | -314 | -313 | -312 | -311
 |
| -310 | -309 | -308 | -307 | -306
 | -305 | -304 | -303 | -302 | -301
 |

 |
# Melio

| Kiel legi la taksonomion**Melio** |
| --- |
|  |
|  Fruktoj de bida melio |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Dukotiledonoj *Magnoliopsida*  |
| Ordo:
 | Sapindaloj *Sapindales*  |
| Familio:
 | Meliacoj *Meliaceae*  |
| Genro:
 | Melia L.. |

 |
| Sinonimoj
 |
| *Antelaea* Gaertn.
*Azedarach* Mill.
*Zederachia* Heist. ex Fabr. |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Melio
 |

 |
|  |

La **melio** (*Melia*) estas genro el la familio de la meliacoj , kies plej konata specio bida melio ( *Melia azederach* ) estas arbo de la Hinda subkontinento, ofte plantita laŭlonge de stratoj kaj avenuoj. Kiel ornama arbo ĝi estis ankaŭ disvastiĝinta en Sudafriko kaj Sudameriko.

La genronomo derivas de μηλια, la greka vorto kiun Teofrasto ( ĉirkaŭ 371 – ĉirkaŭ 287 antaŭ Kristo ) uzis por *Fraxinus ornus*, kiu havas similajn foliojn .

## Elektitaj specioj

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * *Melia arguta* DC.
* *Melia azedarach* L. – Bida melio
* *Melia birmanica* Kurz
* *Melia bogoriensis* Koord. & Valeton
* *Melia dubia* Cav.
* *Melia elegans* Seem.
 |  | * *Melia floribunda* Carrière
* *Melia integerrima* Buch.-Ham.
* *Melia simplicifolia* Sessé & Moc.
* *Melia tomentosa* Roxb.
* *Melia toosendan* Siebold & Zucc.
* *Melia volkensii* Gürke
 |  |

Listo de la fontoj :
### Antaŭe en la genro

* *Azadirachta excelsa* (Jack) M.Jacobs (kiel *M. excelsa* Jack)
* *Azadirachta indica* A.Juss. (kiel *M. azadirachta* L.)
* *Cipadessa baccifera* (Roth) Miq. (kiel *M. baccifera* Roth)
* *Dysoxylum parasiticum* (Osbeck) Kosterm. (kiel *M. parasitica* Osbeck)
* *Sandoricum koetjape* (Burm.f.) Merr. (kiel *M. koetjape* Burm.f.)

## Referencoj
# Nimfo

Ĉi tiu artikolo temas pri la Nimfo en biologio. Por aliaj signifoj vidu la artikolon Nimfo (apartigilo).
Malsamaj stadioj de nimfoj pri ruĝaj cimoj
**Nimfo** estas evolua stadio de diversaj insektoj, pri kiuj larvoj ne trapasas pupan stadion . Nimfoj aperas kun videblaj komencaĵoj de flugiloj. Nimfoj aperas ekzemple ĉe hemimetabolaj insektoj (kiel hemipteroj kaj ortopteroj), do ĉe ĉiuj insektoj kun intersekva (nekompleta) metamorfozo (hemimetabolio), kiam ili diferenciĝas de la imaginoj je la subevoluitaj flugiloj kaj genera sistemo.

Ankaŭ la araneoidoj, precipe la araneoj kaj akaroj havas nimfon en juneca formo. Oni ofte parolas pri nimfo nur ekde la unua komplete evoluita stadio kun elformiĝintaj flugilmembroj, tio plej ofte post la tria haŭtŝanĝo. Antaŭaj stadioj estas nomataj pronimfo. La protonimfo karakterizas la akarojn.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Pupo (zoologio)
* Ekzoskeleto
* Kokono
# Titanomakio

| Titanomakio
 |
| --- |
|  |
| **mita milito epizodo de helenaj mitoj**  |
| Informoj
 |
|  |

**Titanomakio**, el la gr. Τιτανομαχία, *batalo de la titanoj*, estis la milito inter la titanoj: Krejo,

Hiperiono, Jafeto, Teja, Rea, Temisa, Mnemozina, Feba, Prometeo, Epimeteo, Atlaso, Menecio kontraŭ la olimpanoj: Zeŭso, Hestia, Demetra, Hadeso, kaj Posejdono, kun la helpo de aliaj titanoj, la Hekatonkiroj, kaj la Ciklopoj.
# Varuno

Ĉi tiu artikolo temas pri mitologia persono. Por informoj pri la samnoma planedeto, vidu la artikolon 20000 Varuno.

| Varuno
 |
| --- |
|  |
| **akva dio hindua dio budhisma dio**  |
| Informoj
 |
| Eble sama
 | Suiten • Ame-no-Minakanuŝi
 |
| Sekso
 | vira
 |
| Religio
 | hinduismo, budhismo
 |
| Patro
 | कश्यपः
 |
| Patrino
 | Aditi
 |
| Gefratoj
 | Ādityas
 |
| Infanoj
 | Vasiṣṭha
 |
|  |

**Varuno** estas, en la Vedoj, estro de la kosmo, iĝinta en la postveda hinduismo dio de la akvo.

## Notoj kaj referencoj
# Diodoro Sicilia

| **Diodoro Sicilia** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Διόδωρος Σικελιώτης Diodorus Siculus**  |
| **Naskiĝo** | 90 a. K. en Agira, Sicilio, Italio
 |
| **Morto** | 27 a. K. en Antikva Grekio
 |
| **Lingvoj** | antikva greka vd |
| **Ŝtataneco** | Agyrion (en)    vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | historiisto  geografo  mitografiisto   vd |
| **Laborkampo** | historio  vd |
| **Aktiva en** | Sicilio • Sicilio vd |
| Verkado
 |
| **Verkoj** | Historia biblioteko vd |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Diodoro el Sicilio** (90 a. K. - 27 a. K.) estis greka historiisto, kiu vivis en Sicilio en la 1-a jarcento a. K. Li verkis historion de la mondo ("Bibliotheca historica") en 40 libroj (15 el kiuj supervivas netuŝitaj) inter la jaroj 60 a. K. kaj 30 a. K. La verko inkluzivas grandajn sekciojn dediĉitajn al mito, legendo kaj al la nekutimaj moroj de eksterlandaj triboj. La historio estas aranĝita en tri partoj: la unua kovras mitan historion ĝis la detruo de Trojo, aranĝita geografie, priskribante regionojn ĉirkaŭ la mondo de Egiptio, Hindio kaj Arabio ĝis Eŭropo. La dua kovras la tempon de la Troja Milito ĝis la morto de Aleksandro la Granda. La tria kovras la periodon al proksimume 60 a. K. Bibliotheca, kun la signifo "biblioteko", agnoskas ke li uzis la klopodon de multaj aliaj verkintoj.

Laŭ sia propra verko, li estis naskita en Agyrium en Sicilio (nun nomita Agira). Kun unu escepto, antikveco havigas neniujn aldonajn informojn pri lia vivo kaj faroj krom liaj skribitaj verkoj. Nur Hieronimo, en sia "Chronicon" sub la "jaro de Abrahamo 1968" (49 a. K.) skribas, "Diodoro de Sicilio, verkisto de greka historio, iĝis glora". Tamen, lia angla tradukisto, Charles Henry Oldfather (1887-1954), rimarkas pri la "frapa koincido" ke unu el nur du konataj grekaj surskriboj de Agyrium ( Inscriptiones Graecae XIV, 588) estas la tomboŝtono de unu "Diodoro, filo de Apolonio".

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Evemerismo

*Bibliotheca historica*, 1746
# Liso

| Liso
 |
| --- |
| Liso proksime de la ponto Reĝo Alberto en Gento
 |
| **rivero** |
| Bazaj informoj
 |
| **Longeco** | 202 km |
| **Akvokolekta areo** | 2 900 km² |
| Fluo
 |
| **- Alteco super marnivelo** | 114,7 m |
| **Enfluejo** | Skeldo
 |
| **- Alteco** | 4,45 m |
| Geografio
 |
| **Alfluantoj** | en Belgio
 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap
 |
| Rivero en Eŭropo
 |
|  |

**Liso** aŭ **Lejo** (nederlande *Leie*, france *Lys*) estas rivero, kiu fontas en la franca Lisbourg kaj enfluas en Skeldon ĉe Gent en Belgio. La rivero mezuras 202 km, de kiuj 109 km en Belgio. Okcidente de Kortrejko la rivero formas laŭ 24 km la belg-francan landlimon.

* Liso ekde la ponto de Comines en kontraŭflua direkto
* Liso ekde la ponto en kunflua direkto

Tradicie Liso estas konata de siaj linaĵoj. La akvo de Liso malriĉas je kalko kaj fero kaj tial tre konvenas por limmarceri la linon. En 1943 la lino-industrio estis tute malpermesata por malpliigi la medi-difektadon.

La parto de Liso inter Deinze kaj Gent estas konata pro sia bela situo, kiu influis multajn pentristojn. (Vidu: Skoloj de Latem).

La lastaj rektigoj kaj plilarĝigoj ebligas ŝipveturadon ĝis 1350 tunojn. La ŝipveturado en la Lisa fluejo cetere estas promociata danke al la kanalo Bossuit-Kortrijk kiu ligas Lison kun Skeldo, la kanalo de Roeselare al Liso kaj la forkonduka kanalo de Liso, kiu kondukas ĝin kun la kanalo de Gento al Ostendo. Pro tiu ĉi konduko la malsupra fluo de Liso ekde Deinze estas sekurigita kontraŭ la profesia ŝipveturado.

En 2005 oni konstatis, ke la fiŝa populacio en Liso spektakle reboniĝas. Troviĝas 19 fiŝspecioj en la rivero.

Flankaj riveroj: Deule, Mandel

## Vidu ankaŭ

* Nord
* Pas-de-Calais

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2003-09-21 per la retarkivo Wayback Machine
*
# Uranismo

Memortabulo pri Karl Heinrich Ulrichs.
**Uranismo** estas termino el la 19-a jarcento kiu difinis la personon de la t.n de la tria sekso, origine viro "kun ina menso en vira korpo" kiu estas sekse kaj emocie altirita al aliaj viroj . La esprimo poste estis etendita al samseksemaj virinoj kaj diversaj aliaj seksaj orientiĝoj. Estas supozite, ke la esprimo venas de la germanlingva vorto *Urning,* kiu unue estis uzita fare de la aktivulo Karl Heinrich Ulrichs en serio de kvin libretoj eldonitaj en 1864 kaj 1865, poste integritaj en la verko *Forschungen über das Raths der mannmännlichen Liebe*.

Ulrich evoluigis sian terminologion antaŭ la publika uzo de la termino "samseksemo", kiu aperis nur en 1869 en broŝuro eldonita anonime de Karl-Maria Kertbeny. La vorto "uranismo" venas de la greka diino Afrodita Urania kreita el la testikoj de la dio Urano.

## Urania poezio

Uranismo iĝis koncepto inter membroj de poezia grupo kiu studis pederastion en antikva arto kiel inspiro por la kreado de poezio de 1870 ĝis 1930. La poezio de ĉi tiu grupo estas konata hodiaŭ kiel "urania poezio." Kelkaj artaĵoj de bildartistoj kiel ekzemple la pentristo Henry Scott Tuke aŭ la fotisto Wilhelm von Gloeden estas ofte difinitaj kiel "uranio".

## Federacio de Uraniaj Ŝtatoj

La Federacio de Uraniaj Ŝtatoj estas GLAT-mikronacio en Britio. Kiel GLAT-hejmlando ĝi konsistas el kvar plejparte sendependaj duklandoj. Ĝi estas la laŭleĝa posteulo de la Princlando de Urania. Ĝia Federacia Konsilio gvidas la internaciajn bildon kaj aferojn de la Federacio. Ĝi ankaŭ rajtas leĝdoni kaj krei dekretojn kiuj influas ĉiujn duklandojn. Ĝi postulas 75% plimulton por aprobi decidojn. La Prezidanteco de la Federacia Konsilio, titolita "Grandioza Princo/Princino" de la Federacio de Uranaj Ŝtatoj, rotacias ĉiujare inter la Duklandoj.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Samsekemo
* GLAT (LEGTBQ+)
# Helio (dio)

| Helio
 |
| --- |
| Originala nomo
 | Ἥλιος |
| Sekso
 | vira
 |
| Eble sama
 | Solo, astrologia Suno, Surya, Hvare-khshaeta, Virotutis, Baal Ammono, Reo, Anextiomarus, Alaunus, Zun
 |
| Familio
 |
| Patro
 | Hiperiono
 |
| Patrino
 | Teja
 |
| Edzo/Edzino
 | Rhodos
 |
| Infanoj
 | Aegiale, Merope, Faetono, Phaethusa, Lampetia, Perses, Astris, Eeto, Circo, Pazifao, Heliadae, Cercaphus, Candalus, Actis, Tenages, Triopas, Ochimus, Lindus, Macareus, Trinax, Auges, Electryone, Eŭfrozino, Thalia, Aglajo, Aloeus, Aetheria, Bisaltes, Aŭgio, Ega, Clymenus, Gracioj, Phaetontides, Phasis, Dioxippe, Helia, Amaltejo, Dirka, Lelekso
 |
| Amkunuloj
 | Aegle, Klimena, Geo, Leucothoë, Neaera, Perse, Seleno, Crete, Clytie
 |
|  |

**Helio** (greke: Ήλιος *Hēlios* „suno“) estis laŭ la greka mitologio la dio de la suno. Same kiel *Selene*, la diino de la luno, kaj *Eos*, la diino de la matena krepusko, li estis ido de la dia paro *Hyperion* (patro) kaj *Theia* (patrino).

Helios, J.B. Zimmermann, 17-a jarcento (kastelo *Nymphenburg* en Munkeno)La fama statuo de la koloso de Rodiso reprezentis Helioson.

## Parenco

Kune kun sia edzino Klimeno, Helioso havis kvar gefilojn: Ajglo, Faetuso, Lampetio (la tri Heliadinoj) kaj Faetono. Krome li estas la patro de Circo kaj Pazifao.

| Partneroj kaj idaro
 |
| --- |
| Nekonatulino
 | Naŭsidamo
 | Eglo
 | Perseiso
 | Klimeno
 | Keto
 | Ateno
 | Klitio
 | Leŭkotoo
 |
| * Aikso
* Aloeo
* La Horoj
 | * Aŭgeaso
 | * La Karisoj
 | * Eeto
* Circoa
* Pazifaob
 | * Faetono
* La Heliadinojc
 | * Astriso
 | * La Koribantoj
 |  |  |
| a Filino de Asteropo, laŭ alternativa versio. b Filino de Kreto, laŭ alternativa versio. c Filinoj de Rodiso laŭ alternativa versio. |

## Mito

La tasko de Helios estis konduki la sunĉaron tra la ĉielo; Eos antaŭiris la ĉaron matene kaj Selene sekvis ĝin vespere. Laŭ sia potenco Helioso ofte estis juĝata samforta kiel la diopatro Zeŭso, kiu regis la fulmojn.

Dumnokte Helioso loĝis en sia ora palaco. Simile al granda pokalo, ĝi flosis sur la riverego Oceano, kiu ĉirkaŭas la mondon. Tie li ripozis antaŭ ol denove trairi la ĉielon. Eos malfermis la pordon de la palaco ĉiumatene.

Kvar fieraj ĉevaloj tiris la ĉaron. Iliaj krinaroj estis el oro. Tiom brilis la skipo, ke tiu, kiu provis rigardi ĝin nudokule, tuj blindiĝis.

Clytie enamiĝis en Helioson sed li disdegnis ŝin. Ŝi estis ŝanĝita en floron, kiu ĉiam turniĝas al la lumo de la suno. Tial ĝi nomiĝas helianto aŭ sunfloro.

## Historio

Dum la malfrua antikvo Helios ludis ankoraŭ gravan rolon, kiam la romia imperiestro *Juliano Apostato* provis establi novan nekristanan ŝtatan kulton influitan de novplatonismo.
# Funikularo

| Funikularo
 |
| --- |
|  |
| **steep grade railway • cable railway • arkitektura strukturo • Aertelfero** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | funicular line (en)  funicular station (en)   vd |

 |
|  |

Funikularo Harderbahn ĉe Interlaken
Funikularo de Montmartre
Funikularo de Zagrebo vidita de Strato Tomić
**Funikularo** aŭ **kablotramo** estas transportsistemo, kies vagonoj ne havas propran motoron, sed estas trenataj per kablo, kiu kuras inter la reloj sub la vagonoj. Foje oni uzas la vorton "kablovojo" kiel komunan nomon de funikularoj kaj telferoj.

Laŭ Francisko Azorín **funikularo** estas *Kablofervojo. Instalaĵo kun veturiloj tirataj per kabloj.* Kaj li indikas etimologion el latina *funiculum* (kablo).

## Priskribo

La granda parto da funikularoj havas fortan deklivon, ne ireblan por lokomotivoj kun feraj radoj sur feraj reloj. Male al dentotramvojo funikularo havas nur normalajn, glatajn relojn. Sur deklivaj linioj la kablo devas tiri nur en unu direkto: supren; la bremsado kaj la akcelo malsupren okazas per gravito. Tial sufiĉas unu kablo malsupre de la vagono.

Ofte oni ligas du vagonojn, kiuj veturas alterne, per unu kablo, tiel ke la pezoj de la vagonoj parte kompensas unu la alian. La ligado povas okazi ankaŭ per elektraj motoroj, laŭ la maniero, ke la motoro de la alvala vagono funkcias kiel generatoro, kies elektro funkciigas la alian motoron. Sed ŝnure ligitaj vagonparoj foje uzas gravitan motoron: Oni pezigas la supran vagonon per balasto, ekzemple akvo, kaj forigas ĝin post la alveno en la malsupra stacio.

Tiaj alternaj vagonoj povas uzi la saman relparon, escepte de la mezo de la linio, kie ili devas preterpasi unu la alian. Efektive multaj funikularoj havas nur unu relparon kun preterpasejo en la mezo. Tie ne necesas veraj fervojaj trakforkoj, sed eblas doni al ĉiu vagono fiksitan flankon, al kiu tenas ĝin ekzemple specialformaj radoj.

Ekzistas ankaŭ tramoj trenataj per kabloj sur linioj ne tre deklivaj aŭ kun malsamdirektaj deklivoj. Plej konata ekzemplo estas la kablotramvojo de San Francisko.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Listo de funikularoj
* Dentorela fervojo
* Malpeza trajno
* Metroo
* Telfero
* Trajno
* Tramo

## Eksteraj ligiloj

* Ĉi tiu artikolo legita esperante ĉe YouTube
# Orbita klineco

La inklinacio *i* estas la angulo inter la ebeno C (la ekliptiko) kaj la ebeno D (kie kuŝas la orbito de la satelito A).
La **orbita klineco**, aŭ **inklinacio**, estas la angula diferenco inter la orbita ebeno de ĉielobjekto (ĉu planedo, ĉu luno, ĉu sputniko) disde la orbita ebeno de alia ĉielobjekto. Kutime la referenca orbita ebeno estas tiu de la Tero, do la ekliptika ebeno. Laŭ tiu kunteksto, inklinacio de la Tero estas nul (*i* = 0 grado).

## Valoroj pri la planedoj de la sunsistemo

|  |  |
| --- | --- |
| **Planedoj** | **Orbita klinecoi |
|  - Merkuro
 | 7,005°
 |
|  - Venuso
 | 3,394°
 |
|  - Tero
 | 0º
 |
|  - Marso
 | 1,850°
 |
|  - Jupitero
 | 1,303°
 |
|  - Saturno
 | 2,489°
 |
|  - Urano
 | 0,773°
 |
|  - Neptuno
 | 1,770°
 |

## Notoj kaj referencoj

## Vidu ankaŭ

* Aksa kliniĝo
# Mineralogio

Kristaloj de serandito, natrolito, analcimo, kaj aegirino: Mont Saint-Hilaire, La Vallée-du-Richelieu RCM, Montérégie, Kebekio, Kanado.
La **mineralogio** (ankaŭ **mineraloscienco**) estas la fako de terscienco okupiĝanta pri eksteraj kvalitoj de mineraloj, pri ilia kemia konsisto kaj pri ilia kristala strukturo, dureco, optikaj trajtoj, genezo kaj pozicio en la evoluo de la tera krusto. La Mineralogio studas la ecojn, klasojn, deveno, transformiĝojn kaj praktikajn kaj ekonomiajn utiligojn de la diversaj mineraloj. Sciencisto kiu studas mineralogio estas **mineralogo**.

La Internacia Mineralogia Organizo estas organizo kiu nomas kaj kategoriigas mineralojn tutmonde. Tiam 2004, estas pli ol 4000 specoj de mineraloj nomitaj de la IMA. El tiuj, 150 estas abundaj, 50 estas abundetaj, kaj la aliaj estas raraj.

Kiam la mineraloj havas formojn determinitajn laŭ simetrio kaj limigitajn laŭ ebenaj surfacoj, tiuj mineraloj nomiĝas kristaloj kaj la specifa sciencobranĉo kiu studas ilin nomiĝas Kristalografio.

## Vidu ankaŭ

* Georgius Agricola
* Listo de mineraloj
* Listo de mineralogoj
# Grupo-teorio

**Diagramo de Cayley**
La **grupo-teorio** aŭ **grupoteorio** aŭ **teorio de grupoj** studas en ĝenerala formo operaciojn, kiuj estas plej ofte uzataj en matematiko kaj en ĝiaj branĉoj, ekz-e adicion de nombroj, adicion de vektoroj, sinsekvan plenumadon de transformoj ktp. Samtempe, teorio de grupoj studas ne arbitrajn operaciojn, sed nur tiajn, kiuj havas kelkajn bazajn ecojn, listigitajn en la difino de grupo.

## Vidu ankaŭ

* Grupo
* Grupo de Lie
* Grupo de Poincaré
* Komuta grupo
* Kvocienta grupo
* Simetria grupo
# Najbaraj anguloj

En la ilustraĵo, anguloj *A* kaj *B* estas najbaraj.
En geometrio, **najbaraj anguloj** estas anguloj kiu havas komunan verticon kaj komunan randon, sed kiuj ne kovras unu la alian. Do, enaj punktoj de la anguloj, kiuj ne apartenas al randoj, ne estas samtempe apartenaj al ambaŭ anguloj. Laŭ difino, komplementaj anguloj kaj suplementaj anguloj estas najbaraj.
# Entjero

La **entjeroj** (aŭ **plenaj nombroj**) konsistas el la naturaj nombroj (1, 2, 3, …), la respondaj negativaj nombroj (−1, −2, −3, …) kaj 0 (nulo). Matematikistoj kutime signas la aron de la entjeroj per WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 aŭ **Z**. La naturaj nombroj estas subaro de la entjeroj, kion oni signas per WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ⊂ WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .

La nocio de negativa nombro aperis pro la bezonoj de evoluo de algebro, kiu donis komunajn principojn solvi aritmetikajn problemojn, sendepende de ilia konkreta enhavo kaj valoroj de originaj nombrosignifoj. Probable, negativa respondo povas esti komprenita kiel grando de inversa direkto, ekz. movo en iu aŭ en ĝia inversa direkto, posedi havaĵon aŭ havi ŝuldon, ktp. Ankoraŭ en 6-11 jarcentoj en Hindio, oni regule uzis negativajn nombrojn ĝuste en tiu senco, kiun ili havas nuntempe. Sed en Eŭropa scienco ĝi eniris difinitive nur de tempoj de Kartezio (17 jc), kiu donis al negativaj nombroj la signifon de direktitaj eltranĉoj.

Entjeroj povas esti paraj kaj neparaj. *Paraj nombroj* oni konsideras tiujn, kiuj dividiĝas je la nombro 2 sen resto, ekz. −4, −2, 0, 2, 4; la aliajn nombrojn el la nefinia vico de entjeroj oni nomas *neparaj nombroj*, ekz-e −5, −3, −1, 1, 3, 5. Por konstati la parecon de grandaj nombroj, ni rigardas al la fina cifero; se ĝi estas 0, 2, 4, 6, 8 (ekz. 3843924), ĝi estas para nombro, kontraŭokaze (1991) ĝi estas nepara.

La entjero *m* estas nomata divizoro de la entjero *n*, se la kvociento de n per m ankaŭ estas entjero. Ekz-e 3 estas divizoro de 9, kaj 1, 2, 3, 4, 6, 12 estas ĉiuj pozitivaj divizoroj de 12.

Alia grava koncepto estas plej granda komuna divizoro (pgkd) de du nombroj. Ekzemple pgkd(12,16)=4, ĉar 4 estas la plej granda entjero, kiu estas kaj divizoro de 12 kaj divizoro de 16.
# Difrakto

Difrakto per du fendoj
**Difrakto** estas perturbo de ondo, ekz-e lumo, kiam ĝi renkontas obstaklon kun dimensio simila al ĝia ondolongo. Ekzemplo estas difrakto de ikso-radioj tra kristala reto.

## Vidu ankaŭ

* Prismo (optiko)
* Refrakto

## Eksteraj ligiloj

* OPTIKO Arkivigite je 2006-06-20 per la retarkivo Wayback Machine: Ĉapitro el lernolibro verkita de SÁRKÖZI János. Subĉapitroj: optiko ĝenerale, fotometrado, ekesto, propagiĝo, refrakto de la lumo, ondooptiko, polarigo, lumo kaj materialo, la okuloj, optikaj instrumentoj. 129 paĝoj, formo PDF, 882 KB.
# Lenso

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun lento.
 |

La termino **lenso** povas signifi:

* Optikilo por kurbigi lumon
* Okullenso, parto de la okulo.
* Gravita lenso
* Kontaktlenso

## Vidu ankaŭ

* Lens, urbo en Belgio
* Lens, urbo en Francio
* Lens, vilaĝo en Svislando