Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kelta lingvaro

Kelta lingvaro
La **kelta lingvaro** estas eŭropa parto de la hindeŭropa lingvaro, kies lingvoj nuntempe estas parolataj ĉefe en okcidenta Eŭropo, nome en Irlando, Kimrio kaj Bretonio. Ĉiuj de ĝiaj lingvoj estas idoj de la Kelta pralingvo.

* Insula kelta lingvaro
	+ Gaela lingvaro (Q-kelta)
		- Irlanda lingvo
		- Skotgaela lingvo
		- Manksa lingvo (kvazaŭmortinta)
	+ Britona lingvaro (P-kelta)
		- Bretona lingvo
		- Kimra lingvo
		- Kornvala lingvo (kvazaŭmortinta)
		- Kumbria lingvo (formortinta)
* Kontinenta kelta lingvaro
	+ Gaŭla lingvo (mortinta)
	+ Iberokelta lingvo (mortinta)

## Etnoj

La **kelta grupo** estas grupo de popoloj en la hindeŭropa lingvofamilio. Ĝi dividiĝas je subgrupoj Gaela kaj Britona.

| Etnoj de la grupo
 | Kvanto
 |
| --- | --- |
| Irlandanoj
 | 7.800.000
 |
| Bretonoj
 | 1.050.000
 |
| Kimroj
 | 1.000.000
 |
| Skotgaeloj
 | 80.000
 |

## Bretonoj

* **Nomo:** [f] Bretons; [r] bretonci
* Popolo, ĉefgento loĝanta en Bretonio (Francio), 1,05 mln (1992).
* **Lingvo:** bretona.
* **Kredantoj:** katolikoj.

## Skotgaeloj

* **Nomo:** [f] Gaels; [r] geli, gojdeli, ĥajlenderi
* Etnografia grupo de skotoj en montaraj regionoj en nordokcidento de Skotlando kaj Hebridaj insuloj; 80 mil (1992).
* **Lingvo:** skota gaela.
* **Kredantoj:** katolikoj.

## Irlandanoj

* **Nomo:** [m] erinnaĥ; [f] Irlandais; [r] irlandci
* Popolo, ĉefloĝantoj de Irlando (3,4 mln). Loĝas ankaŭ en Britio (2,5 mln), Usono, Kanado k.a. Totala kvanto: 7,8 mln (1992).
* **Lingvo:** irlanda.
* **Kredantoj:** precipe katolikoj.

## Kimroj

* **Nomoj:** [f] Gallois; [r] uelsci, valijci
* Popolo en Britio, ĉefloĝantoj de Kimrio (880 mil). Loĝas ankaŭ en Usono, Kanado k.a. Totala kvanto: 1 mln (1992).
* **Lingvo:** kimra.
* **Kredantoj:** precipe anglikanoj.

## Vidu ankaŭ

* Kelta pralingvo
* Lingva familio
# Normandio

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Normandio (apartigilo)
 |

|  |
| --- |
| Normandio (Normandie) |
| regiono
 |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|   Flago | Blazono |

 |
| Ŝtato
 |  Francio |
| Departementoj
 | Calvados (14), Eure (27), Manche (50), Orne (61), Seine-Maritime (76) |
|  |
| Gravaj urboj
 | Caen, Évreux, Saint-Lô, Alençon, Rouen |
|  |
| Prefektejo
 | Rouen
 |
|  |
| Areo
 | 29 906 km² (2 990 600 ha)
 |
|  |
| Loĝantaro
 | 3 345 842 (*2023*) |
| Denseco
 | 111,88 loĝ./km² |
|  |
| prefekto
 | Jean-Benoît Albertini
 |
|  - prezidanto
 | Hervé Morin
 |
|  |
| Horzono
 | MET (UTC+1)
 |
|  - somera tempo
 | MET (UTC+2)
 |
|  |
|  Normandio (regiono)
Normandio (regiono) |
|  **Vikimedia Komunejo:**  Normandie
 |
| **Retpaĝo:**  www.normandie.fr
 |
|  |

**Normandio** (france: *Normandie* [normãdi]) estas historia provinco de Francio, situanta en la nordokcidenta parto de la lando. Ĝi ŝuldas sian nomon al la Normanoj, skandinavaj popoloj kiuj invadis kaj okupis la regionon en la 9-a kaj 10-a jarcentoj. Laŭ administra koncepto, Normandio estas regiono de Francio. Ĝi estis kreita de teritoria reformo de Francaj Regionoj en 2014 per kunigo de Supra Normandio (france *Haute-Normandie*) kaj Malsupra Normandio (france *Basse-Normandie*). La nova regiono validis ekde la 1-a de januaro 2016.

Normandio inkludas la jenajn kvin departementojn: Manche, Calvados, Orne, Eure kaj Seine-Maritime.

## Esperanto en Normandio

* La unua Esperantisto en Normandio estis Emile Gasse en 1900.

## Bildgalerio

* Regiono de praktikantoj de normanda lingvo
* Monto Sankta Mikaelo
* Katedralo Nia-Damo de Rueno (Seine-Maritime)

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* regionoj de Francio
* operaco Overlord
* ĉuanoj, regionaj reĝismaj ribelintoj kontraŭ la Unua Respubliko de Francio inter la jaroj 1792 kaj proksimume 1804
# Gaela lingvaro

La **gaela lingvaro** estas unu el la du precipaj lingvofamilioj en la kelta lingvaro. Nuntempe oni parolas tri malsamajn sed parencajn gaelajn lingvojn tra la insuloj Britio, Irlando kaj Manksinsulo, nome:

* La irlanda lingvo, parolata en Irlando.
* La skotgaela lingvo, parolata en Skotlando kaj Nov-Skotio (Kanado)
* La manksa lingvo, mortinta, sed ekreparolata sur Manksinsulo.

Ĉiuj el ili devenas de la malnovirlanda lingvo, kiu estis parolata dum la 5-a kaj 6-a jarcentoj.

La alia precipa keltlingva familio estas la britona lingvaro.

## Vidu ankaŭ

* Nacia biblioteko de Skotlando
* Kanada gaela
* Lingva familio
* Lingvistiko
* Listo de lingvoj

## Eksteraj ligiloj

* Ethnologue pri la gaela lingvaro (el Retarkivo 2008) angle
* Irlandlingva Vikipedio
* Skotgaela Vikipedio
* Mankslingva Vikipedio
# Ŝilingo

Brita arĝenta ŝilingo, Viktoria, 1853
**Ŝilingo** estas la nomo de la valuto de diversaj ŝtatoj. Ĝi germane nomiĝas *Schilling*, angle *shilling* kaj dum la mezepoko ankaŭ uziĝis en norda Germanio kaj Danio sub la malaltgermane kaj dane nomo *Skilling*.

Oficiala valuto la ŝilingo nuntempe estas en Kenjo (kenja ŝilingo), Somalio (somalia ŝilingo), Tanzanio (tanzania ŝilingo) kaj en Ugando (uganda ŝilingo). En iuj aliaj landoj ĝi antaŭe estis valuto aŭ unuopa monero, ekzemple en Aŭstrio (aŭstra ŝilingo) aŭ Britio.

## Etimologio

La deveno de la vorto *ŝilingo* ne tute klaras. En la gota lingvo ĝi estis la vorto por la romia ora monero *solidus*, kiun homoj ankaŭ portis kiel juvelo je kolĉeno. Laŭ aliaj teorioj la vorto de venu de la ĝermanaj *schild-ding* aŭ *schild-ling*, kio signifus ŝildaĵo, aŭ de la altgermana "Schelle" ( = sonorilo).

## Germanio

La ŝilingaj moneroj kompareblis al la groŝoj (Groschen) kaj ĝenerale havis la valoron de 12 pfenigoj, ekzemple en la urbo Hamburgo antaŭ la jaro 1871.

## Britio

La antaŭe kutima brita monero *shilling* (mallongigite „s“ de *solidus*) havis valoron de 12 pencoj (mallongigite „d“ de *denarius*). Ĝi malaperis dum la jaro 1971, kiam la nacia valuto reorganiziĝis laŭ la dekuma sistemo. La moneroj tamen ankoraŭ dum iom da tempo uziĝis kaj ankoraŭ valoris 5 pencojn. Tial oni poste ankoraŭ foje nomis la "novan" 5-pencan moneron "ŝilingo".

## Aŭstrio

De 1925 ĝis 1938 kaj de 1945 ĝis la 28-a de februaro 2002 la aŭstra ŝilingo estis la valuto de Aŭstrio.

## Kenjo

Vidu la artikolon pri kenja ŝilingo.

## Tanzanio

Vidu la artikolon pri tanzania ŝilingo.
# Brita pundo

|  |
| --- |
| **valuto • pundo** |
| Ŝtato: | Unuiĝinta Reĝlando
 |
| Subdivido: |  |
| Kodo laŭ ISO 4217: | GBP
 |
| Mallongigo: |  |
|  |
|  |

Simbolo por la brita pundo.
La **Brita pundo** estas la monunuo de Britio.

La brita pundo, ankaŭ nomita la **sterlinga pundo** (angle: *Pound sterling* [paŭnd STERling]), laŭ la normo ISO 4217 havas la valuto-kodon **GBP**. Ĝia simbolo estas **£** (kodo deksesuma A3 en unikodo), malofte ankaŭ **L**, aŭ **Ł**). La **£** simbolo preskaŭ ĉiam antaŭas la nombron, ekz. **£ 5.00** (kvin pundoj). La simbolo devenas el la latina vorto *libra*, en Esperanto "pundo".

Unu pundo egalas al 100 pencoj, kies mallongigo estas (minuskla) **p**. (Angle: *penny* [PENi], pluralo *pence* [pens *aŭ* penc]). En la kimra lingvo la mallongigo estas (minuskla) **c** (kimre *ceiniog*).

## Monbiletoj

Monbiletoj ekzistas en valoro de **£ 5**, **£ 10**, **£ 20** kaj **£ 50**. La naciaj bankoj de Skotlando kaj Nord-Irlando eldonas siajn proprajn bankbiletojn, sed ili teorie ne estas laŭleĝaj pagiloj.

## Moneroj

Moneroj ekzistas en valoro de **1 p**, **2 p**, **5 p**, **10 p**, **20 p**, **50 p**, **£ 1** kaj **£ 2**. Ankaŭ moneroj de **25 p** kaj **£ 5** stampiĝas, ĉefe okaze de memorfestaĵoj, kaj ili estas laŭleĝaj pagiloj. La moneroj de **20 p** kaj la **50 p** estas rimarkindaj, havantaj 7 kurbajn flankojn.

Orsuvereno de 1842.
## Vidu ankaŭ

* Orsuvereno

## Eksteraj ligiloj

* (angle) Bildoj de preskaŭ ĉiuj britaj moneroj.
* (angle) (germane) Heiko Otto: Monbileto de Britio. Alirita 2016-12-06 .
* (angle) (germane) Heiko Otto: Sterlinga pundo de Skotlando. Alirita 2016-12-06 .
* (angle) (germane) Heiko Otto: Sterlinga pundo de Nord-Irlando. Alirita 2016-12-06 .
# Santala lingvo

|  |
| --- |
| **Santali lingvo** |
| ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ |
|  |
| **natura lingvo • moderna lingvo** |
| **Munda** |
| **Parolata en** | India, Bangladeŝo, Nepalo, Bhutan
 |
| **Parolantoj** | 6,050,000
 |
| **Skribo** | Latina alfabeto, Ol Chiki
 |
| **Lingvistika klasifiko** |
|  Aŭstralazia lingvaro
Munda lingvaro
**Santal** |
| **Lingva statuso** | 2 vundebla
 |
| Lingvaj kodoj
 |
| **Lingvaj kodoj** |  |
| **ISO 639-3** | sat
 |
| **Glottolog** | sant1410
 |
| **Angla nomo** | Santali
 |
| **Franca nomo** | santâlî
 |
|  |

La **Santali Lingvo** estas lingvo en la Munda subfamilio de la Aŭstralazia lingvaro, parenca al la hoa kaj la mundara. Parolas ĝin ĉirkaŭ ses miliono da Santalanoj en Barato, Bangladeŝo, Nepalo, kaj Butano. La plejo el la parolantoj loĝas en Barato, en la ŝtatoj Jharkhando, Asamio, Bihar, Odisha, Tripura, kaj Okcidenta Bengalio.

Ĝi havas propran alfabeton, nomatan Ol Chiki, sed legoscio tre malmultas, po inter 10 kaj 30%.

## Piednotoj

## Vidu ankaŭ

* Lingvoj de Barato
* Paul Olaf Bodding

## Eksteraj ligiloj

* Raporto de Ethnologue pri la Santala
* Retejo "We Santhals" (Ni santaloj) Arkivigite je 2016-03-22 per la retarkivo Wayback Machine
* English-Santali/Santali-English dictionaries Arkivigite je 2016-03-04 per la retarkivo Wayback Machine Angla-Santala/Santala-Angla vortaroj
* Santala alfabeto (Omniglot)
* Ol Chiki script Arkivigite je 2018-08-08 per la retarkivo Wayback Machine
# Makro-ĉibĉa lingvaro

Etnografio > Etno > Klasifiko de etnoj > Indianaj Familioj > Makro-Ĉibĉa familio

---

Lingvofamilio de Amerikaj indianoj. Reprezentantoj: Ĉibĉoj (270 mil), Lenkoj (150 mil), Mikitoj. Totala kvanto: 1.8 mln.

ĈIBĈOJ

* **Nomoj:** [f] Tchibchas; [r] ĉibĉa
* Grupo de indianaj popoloj (kunaoj, guajmoj, mŭiskoj k.a.) en Suda kaj Centra Ameriko, 635 mil (1992).
* **Lingvoj:** ĉibĉaj.
* **Kredantoj:** katolikoj.

Janomamoj

* **Nomoj:** [f] Yanomamas; [r] janomama
* Grupo de indianaj popoloj en la sudo de Venezuelo (15 mil, 1992) kaj nordo de Brazilo (12 mil).
* **Lingvoj:** proksimaj al ĉibĉaj lingvoj.
* Konservas tradiciajn konfesojn, estas ankaŭ kristanoj.

KUNAOJ

* **Nomo:** [m] tule; [f] Kounas; [r] kuna
* Indiana popolo de ĉibĉa grupo en Panamo, pli ol 50 mil (1992).
* **Kredantoj:** kristanoj (katolikoj kaj protestantoj).

LENKOJ

* **Nomoj:** [m] lenka; [f] Lenkas; [r] lenka
* Indiana gento de ĉibĉa grupo en sudokcidento de Honduro (100 mil, 1992) kaj nordo de Salvadoro (10 mil).
* **Lingvo:** hispana.
* **Kredantoj:** katolikoj.

## Vidu ankaŭ

* Bribria lingvo
* Lingvoj de Honduro

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2004-08-23 per la retarkivo Wayback Machine
*
*
# Jut-azteka lingvaro

norda parto de la teritorio de la jut-azteka lingvaro
**Jut-azteka lingvaro** estas lingvofamilio de Amerikaj indianoj - unu el la plej grandaj indianaj familioj en pasinteco. Ili estis ĉefloĝantoj de Azteka ŝtato kaj de sudokcidento de Nord-Ameriko. Reprezentantoj: Aztekoj (1.3 mln), Pipiloj, Ŝoŝonoj. Totala kvanto: 1.8 mln.

AZTEKOJ

* **Nomo:** [m] asteki, naua; [f] Azteques; [r] acteki
* Indiana popolo en Meksiko; Kvanto: 1,2 mln (1992).
* **Lingvo:** azteka lingvo.
* **Kredantoj:** katolikoj.
* Ĝis la 16-a jarcento en la teritorio de nuntempa Meksiko ekzistis la ŝtato de aztekoj kun la ĉefurbo Tenoĉtitlano. Aztekoj kreis civilizon, kiu estis detruita de hispanaj konkerantoj en la 16-a jarcento.

KOMANĈOJ

* **Nomo:** [m] pemena; [f] Comanches; [r] komanĉi
* Indiana popolo de ŝoŝona grupo en Usono (rezervejo en sudokcidento de ŝtato Oklahomo), 6 mil (1992).
* **Lingvo:** komanĉa lingvo.
* **Kredantoj:** protestantoj.

PIPILOJ

* **Nomoj:** [m] maseual; [f] Pipils; [r] pipil
* Indiana popolo en Salvadoro, 155 mil (1992).
* **Lingvo:** de azteka-tanoana familio.
* Laŭ religio - katolikoj.

PUEBLO-INDIANOJ

* **Nomoj:** [h]+[f] Pueblo; [r] pueblo
* Grupo de indianaj popoloj en sudokcidento de Usono (ŝtatoj Nov-Meksiko kaj Arizono), 32 mil (1987).
* **Lingvoj:** de jut-azteka familio.

ŜOŜONOJ

* **Nomoj:** [a] Shoshone, [f] Chochons; [r] Шошоны ŝoŝoni
* Grupo de indianaj popoloj (mem ŝoŝonoj, komanĉoj, jutoj k.a.) en Usono. Entute ĉ. 70 mil (1992).
* **Lingvoj:** de jut-azteka familio.
* Tradiciaj konfesoj.

TARAHUMARA

Tarahumara estas nomo de indiĝena etno, en norda Meksiko. La Tarahumara-popolo estas fama pro ties kapablo, longajn distancojn kuri tra dezerto, montoj. La viroj nomas sin pro tio Rarámuri (‘Tiu, kiu rapide kuras’, t. e. ‘kuranto’). La tarahumara-lingvo apartenas al la jut-azteka lingvaro.

## Vidu ankaŭ

* Lingvoj de Honduro
# Otomi-mangea lingvaro

La **otomi-mangea lingvaro** estas lingvofamilio de amerikaj indianoj, en Meksiko kaj Centra Ameriko.

La plej granda nombro de parolantoj de ĉi tiu familio troviĝas en la ŝtato de Oaxaca, kie la otomia, la zapoteka kaj la miŝteka lingvoj estas entute parolataj de ĉirkaŭ 1 miliono kaj duono da personoj (proksimume triono de la loĝantaro de la ŝtato).

## Lingvoj de la familio

La familio otomi-mangea estas formata de sep branĉoj: amuzga, ĉinanteka, miŝteka, otomipamea, popoloka, tlapaneka kaj zapoteka, kvankam tiu divido ne havas konsenton de ĉiuj esploristoj.

Ĉefaj lingvoj:

* Otomia lingvo, parolata de la otomioj
* Miŝteka lingvo, parolata de la miŝtekoj en Meksiko (precipe en nordo kaj oriento de la ŝtato Oaksako), 260 mil (1992).
* Mazateka lingvo, parolata de la mazatekoj en Meksiko (montaraj regionoj ŝtato Oaksako), 130 mil (1992).
* Zapoteka lingvo, parolata de la zapotekoj
* Mazava lingvo, de la mazavoj en Meksiko (montaraj regionoj okcidento de ŝtato Meksiko kaj oriente de ŝtato Miĉoakano), 120 mil (1992).

## Vidu ankaŭ

* Indianaj lingvoj de Meksiko
# Nombrosistemo

**Nombrosistemo** estas simbola metodo por skribi nombrojn per finia aro da signoj (ciferoj). Oni povas kombini tiujn signojn laŭ diversaj manieroj por prezenti grandajn nombrojn.

Bona nombrosistemo devas

* provizi ĉiun nombron (entjeron aŭ reelon) je simbola prezento;
* difini unikan aŭ almenaŭ norman prezenton por ĉia tia nombro;
* per taŭga nombroprezento klare montri aritmetikan kaj algebran strukturon de la nombroj, por faciligi manipuladojn per ili.

La nombrosistemojn eblas klasi kiel poziciajn, *nepoziciajn* kaj *miksitajn*.

## Unuuma sistemo

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Unuuma nombrosistemo.
Unuuma sistemo estas la plej primitiva sistemo. En ĉi tiu sistemo estas nur unu signo (ekz-e 1, aŭ vorto "haŭ"). Laŭ ĉi tiu sistemo sekvaj nombroj estas skribataj per ripetado de signo. ekz. la nombro 3 (en dekuma sistemo) estas 111, kaj 8 estas 11111111. Tiu sistemo estis uzata de Pigmeoj.

## Sistemoj adicia kaj pozicia

Pli komplikitajn ciferecajn sistemojn oni povas dividi en:

* **Adicia**, en kiu nombroj legeblas per sumado de sekvaj simboloj (ekz. se "X" = 10, "V"=5, "I"=1 tiam XVI = 10+5+1 = 16). Adicia dekuma sistemo estis la egipta sistemo, en kiu oni uzis diversajn signojn por sekvaj potencoj de dek ĝis la sepa potenco.
* **Pozicia**, kiu havas nur simbolojn por kelkaj malplej grandaj naturaj nombroj: 0, 1, 2, ... g-1, kie g estas la bazo de la sistemo. Ciferoj estas en vico: la loko en vico indikas potencon de la bazo, kaj la cifero mem estas multiplikanto.

## Pozicia nombrosistemo

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Pozicia nombrosistemo.
## Aliaj nombrosistemoj

* Cisterciaj ciferoj

## Vidu ankaŭ
# Romaj ciferoj

Romaj ciferoj
| Simbolo | Valoro
 |
| --- | --- |
| Ⅰ | 1
 |
| Ⅱ | 2
 |
| Ⅲ | 3
 |
| Ⅳ | 4
 |
| Ⅴ | 5
 |
| Ⅵ | 6
 |
| Ⅶ | 7
 |
| Ⅷ | 8
 |
| Ⅸ | 9
 |
| Ⅹ | 10
 |
| Ⅼ | 50
 |
| Ⅽ | 100
 |
| Ⅾ | 500
 |
| Ⅿ | 1000
 |
| MMXXVI | 2026
 |

La sistemo de **romaj ciferoj** (aŭ **romanaj ciferoj**) aperis ĉirkaŭ la jaro 800 a.K. ĉe etruskoj kaj ĝin uzis ankaŭ latinlingvaj romianoj. Anoj de la eŭropa kulturo ankoraŭ uzas ĝin por horloĝoj, datoj, monatnombroj, kaj jarcentoj, kaj por nomoj de seriaj moŝtuloj, kiel reĝoj, imperiestroj, kaj papoj.

## Skribo

Enirejo LII de la Koloseo, kun siaj romaj ciferoj ankoraŭ videblaj
Skribi naturalajn nombrojn per romaj ciferoj, oni skribas ilin en vico, dume, se la granda cifero staras antaŭ malgranda, ili adiciiĝas, ekzemple, WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 . Kontraŭkaze, oni subtrahas la malgrandan nombron de la granda, ekzemple, WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 . La dua principo estas uzata nur por eviti kvarfojan ripeton de la sama cifero: kvardek, ekzemple, estas esprimita per WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , kaj ne per misa WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 .

Horloĝo de la kolegiata preĝejo en Kolonjo, kun romaj ciferoj (rimarku ke la IV fariĝis IIII kiel sur preskaŭ ĉiuj horloĝoj).
Plenumo de aritmetikaj operacioj per romanaj ciferoj estas maloportuna. Romianoj uzis abakon.

### Unikodo

Unikodo provizas specialaj signoj por la romaj ciferoj de 1 al 12, kaj apartaj signoj por 50, 100, 500, kaj 1000. Ili havas kodojn respektive ``U+2160`` al ``U+216F`` majusklaj kaj ``U+2170`` al ``U+217F`` minusklaj.

## Vidu ankaŭ

* Latina alfabeto
* Cifero
* Babilonaj ciferoj

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Ostermiller, Stephen. Roman Numeral Conversion Calculator and Self Test. Arkivita el la originalo je 2016-03-13. Alirita 2006-01-28 .
# Babilonaj ciferoj

La babilonaj numeralaj ciferoj de 1 ĝis 59 de la sesdekuma sistemo
La **babilonaj ciferoj** estis la numeraj markiloj de la babilona nombrosistemo. Kiel ĉiuj aliaj kojnoskribaĵoj, ankaŭ ili estis skribitaj per kejlo sur molaj argilaj tabuletoj. Ĉi tiuj slaboj estis varmigitaj en porceramikaĵa forno kaj malmoligitaj, kaj tiele ili estas konservitaj ĝis hodiaŭ.

Tiu ĉi metodo unue estis uzata ĉirkaŭ la 19-a jarcento a.K. Ĝi baziĝis sur la sesdekuma nombrosistemo, kaj estas la plej malnove konata, kiu uzas poziciajn valorojn (similaj al la dekuma nombrosistemo nuntempe akceptita), t.e. nombrosistemo en kiu la valoro de nombro estas determinita ne nur per ĝia formo sed ankaŭ per sia pozicio de la numero en la nombro.

La uzo de pozici-valoroj estis tre grava evoluo kaj aritmetike kaj matematike, ĉar kaj nombradaj kaj kalkulaj metodoj, kiuj ne uzas pozici-valorajn, ofte bezonas multajn signojn por reprezenti nombrojn de meza grandeco aŭ pli (ekzemple, en la hebrea numera sistemo estas 22 signoj, laŭlonge de la hebrea alfabeto ĉiuj litero reprezentas kreskantan numeran kvanton; dum la romaj ciferoj eĉ relative mezaj nombroj povas esti skribitaj per longa serio de signoj). La babilonanoj superis la bezonon uzi malsamajn markojn por ĉiuj el la 60 ciferoj necesaj por tiun ĉi nombrosistemo uzante sekundaran kalkulsistemon, bazitan sur grupiĝo: ili havis unu markon por 1 kaj unu markon por 10, kaj ĉiun el la nombroj inter 1 kaj 59 estus reprezentita skribante la taŭgan nombron da markoj.

## La Nulo

Kvankam nombrosistemo bazita sur poziciaj valoroj bezonas specialan markon reprezentantan 0, tamen tia marko estis enkondukita por uzo en la babilonaj ciferoj nur en pli posta etapo. Ĝis tiam spaco estis lasita meze de la nombro por indiki nulon, kaj kiam la nuloj estis komence de la nombro, oni kutime povis kompreni tion el la kunteksto.

## Ecoj kaj komparoj

Kelkaj malsamaj teorioj estis proponitaj pri kial oni elektis bazon 60. Unu teorio sugestas ke la babilonanoj dividis la jaron en 360 tagoj (60 oble 6 egalas 360). Tamen tute ne estas klare, ke la babilonanoj ne sciis, ke estas pli ol 360 tagoj (diurnoj) en jaro. Krome, la majaa nombrosistemo ankaŭ donis gravecon al la nombro 360, kaj la majaoj sciis tion, ke en suna jaro estas pli ol 360 diurnoj. Alia teorio montras la belajn divideblajn ecojn de la nombro 60: ĝi estas dividebla per 1,2,3,4,5 kaj 6, tio estas, per ĉiuj unuaj ses naturaj nombroj (kaj do ankaŭ per 10,12,15, 20 kaj 30). Al tiu hipotezo kuniĝas alia hipotezo, ke la babilona nombrosistemo estas la rezulto de la unuigo de du malsamaj nombrosistemo, unu el kiuj uzis bazon 10 kaj la alian bazon 6.

## Moderna heredo

La babilona nombrosistemo ankoraŭ resonas hodiaŭ: oni dividas ĉiun horon en 60 minutojn, kaj ĉiun minuton en 60 sekundojn. Ankaŭ, kiam ni mezuras angulojn uzante gradojn, ni atribuas al unu rondo de cirklo 360 gradoj.

## Vidu ankaŭ

* Plimpton 322
* Nombrosistemo
* Romaj ciferoj

## Eksteraj ligiloj

 **Babilonaj ciferoj** en Vikimedia Komunejo
# Cirilaj ciferoj

**Cirilaj ciferoj** estas nombrosistemo (sistemo de priskribo de nombroj) uzanta literojn de la cirila alfabeto. Ĝi estis uzata de sudaj kaj orientaj slavoj. La sistemo estis uzata en Rusio ĝis komenco de la 18-a jarcento kiam Petro la Granda anstataŭigis ĝin per la arabaj ciferoj.

La sistemo estas kvazaŭ-dekuma, bazita sur la grekaj ciferoj (ionika cifereca sistemo) kaj skribita per la respektivaj signoj de la cirila alfabeto. Apartaj literoj estis asignitaj al ĉiu el la nombroj 1, 2, ..., 8, 9, 10, 20, ..., 80, 90, 100, 200, ..., 800, 900. Por ricevi la valoron necesas adicii valorojn respektivajn al ĉiuj uzataj en la nombro signoj. Se la nombro estas pli granda ol 1000, la mila signo **҂** (Unikoda U+0482) estis skribata antaŭ la signo priskribanta la milojn, kaj estas uzata la litero asignita al la unuoj.

La nombroj estas skribataj kaj prononcataj plejparte de pli grandaj ciferoj al pli malgrandaj. La escepto estas nombroj 11 ... 19, kaj ankaŭ nombroj kiuj finiĝas je ĉi tiuj, do 111 ... 119, 211 ... 219, ... . En ĉi tiuj nombroj la litero signifanta unuojn estas metata antaŭ la litero signifanta dekon, kaj ĝi estas respektive prononcata. Ekzemple, 17 estas prononcata kiel *sem-na-dcat* ("sep-super-dek"), simile al angla *seven-teen*.

Por distingi nombron de teksto, speciala supersigno titlo estis desegnata super la nombro, ĝi estas simila al longa tildo "~", tiel ke la sola titlo estas super ĉiuj literoj de la nombro.

Tura horloĝo kun cirilaj ciferoj en Suzdal
Ekzemploj:

* ҂АѰЅ = 1706
* ҂ЗРИІ = 7118

Glagolicaj ciferoj estas similaj, la nombraj valoroj estas asignitaj laŭ la alfabeta ordo de la glagolico.

En komenco de la 18-a jarcento estadis uzata ankaŭ kombina skribado de nombroj, kun uzo de cirilaj ciferoj kune kun ciferoj 0...9. Ekzemple, sur moneroj estis skribita jaro kiel 17К1 kio estas 1721.

## Vidu ankaŭ

* Arabaj ciferoj
* Babilonaj ciferoj
* Grekaj ciferoj
* Romiaj ciferoj
* Frua cirila alfabeto
* Glagolico

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2008-02-20 per la retarkivo Wayback Machine - «Титло» - programo por konvertado
# 1 (nombro)

*"Unu" alidirektas ĉi tien. Por la jaro, vidu la paĝon 1.*

**Unu** aŭ **1** estas la natura nombro, kiu en la kreskanta ordo de nombraj valoroj de entjeroj sekvas la nombron nulo kaj antaŭas la nombron 2. Ĝi estas la unua (plej malgranda) en la vico de naturaj nombroj 1, 2, 3, 4 ... (Tamen ekzistas alternativa tradicio, laŭ kiu ankaŭ nulo estas natura nombro, kaj tiam la nombro 1 estas dua laŭvice kaj due plej malgranda inter la naturaj nombroj 0, 1, 2, 3, 4 ...)

La nombro **1** de la dekuma sistemo en aliaj nombrosistemojn havas la formojn:

* en la duuma sistemo: 1
* en la deksesuma sistemo: 1

Fakte, **1** estas la sola pozitiva entjero, kies prezenzaĵo estas unu sama en ĉiuj poziciaj nombrosistemoj.

## En matematiko

* 1 estas nek primo, nek komponita nombro.
* 1 estas nombro de Fibonaĉi.

**Por ĉiu nombro x**:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 (1 estas neŭtra elemento por la multipliko)
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 (vidu ĉe divido)
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 (vidu ĉe potenco).

## Laŭ skribo

* Ĉina skribo: 一
* Majaa skribo:

## Pri la nombro 1

* La atomnumero de hidrogeno.
* Estas **1** suno en nia sunsistemo.
* La substantivo derivita de unu estas unuo.
* En brazila folkloro la numero unu rilatas al struto.

## Vidu ankaŭ

* Radiko de unu
* Unuelementa aro
* Nombronomo