Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Adpozicio

**Adpozicio** (aŭ **rolvorteto**) estas ĝenerala vorto por du specoj de partikuloj, prepozicioj kaj postpozicioj. Ambaŭ montras la frazrolon de modifita substantivo aŭ substantivan sintagmon, simile kiel kazo-finaĵo. Krom la loko relative al la modifita vorto aŭ sintagmo, ambaŭ specoj de adpozicio estas esence samaj.

Ankaŭ ekzistas maloftaj lingvoj kun enpozicioj, rolvortetoj kiuj aperas ene de substantiva subfrazo. Ekzemple, en la anindiljakva lingvo de Aŭstralio, enpozicioj okazas tuj post la unua vorto en substantiva subfrazo, do en kompleksa subfrazo (kiuj havas tiulingvue ordon "adjektivo(j) + substantivo"), post la unua adjektivo (tamen je simpla substantivo, ili agas simple kiel postpozicioj). En la timbiŝa lingvo de la jut-azteka lingvaro (kie substantivaj subfrazoj havas ordon "substantivo + adjektivo(j)"), enpozicio okazas tuj post la ĉefa substantivo, antaŭ iuj ajn modifiloj.

## Fontoj

* World Atlas of Language Structures, Chapter 85: "Order of Adposition and Noun Phrase". Matthew S. Dryer. (Monda Maparo de Lingvo-strukturoj, ĉapitro 85: Ordo de adpozicio kaj substantiva subfrazo.)

## Referencoj
# Komplemento (gramatiko)

En sintakso ĝenerale, **komplemento** estas vorto aŭ sintaksa unuo kiu dependas de alia sintaksa unuo ene de frazo. Plej ofte oni uzas la terminon parolante pri la dependaĵoj de la predikato:

## La tradicia signifo (komplemento frazrola)

Laŭ PIV2005, komplemento estas

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„1** Λ Ĝenerala nomo por ĉiuj sintaksaj funkcioj en propozicio, kaj por frazelementoj kun tiaj funkcioj, rilate al la predikato: *oni povas konsideri, ke ankaŭ la subjekto estas komplemento.* **”** |

 |

Tamen kutime al la subjekto oni tiun terminon ne aplikas (PAG, §25):

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Fine, ĉiuj elementoj de propozicio, krom la subjekto kaj la predikato, povas ricevi la ĝeneralan nomon *komplemento* ... Komplementoj povas esti *rektaj* (se ilin antaŭas nenia prepozicio), aŭ *nerektaj* (se ilin antaŭas unu prepozicio). **”** |

 |

## Pli vasta uzo (komplemento parolelementa)

La modernaj lingvistoj uzas la terminon ankaŭ por paroli pri aliaj dependaĵoj (en la ĉi-subaj ekzemploj la komplementoj aperas substrekite):

* Komplemento de substantivo:
	+ *Fundamento de Esperanto*
	+ *Teo sen sukero*
* Komplemento de adjektivo:
	+ *(glaso) plena je vino*
	+ *(li estas) kontenta pri tio*
* Komplemento de adverbo:
	+ *(ni vidis) multe da birdoj*
	+ *(li staris) dekstre de mi*
* Komplemento de verbo:
	+ *manĝi pomon* (rekta komplemento objekta)
	+ *partopreni en io* (nerekta komplemento objekta)
# Ergativa lingvo

La **ergativa ŝablono** estas unu el almenaŭ kvar kazoŝablonoj. En ĝi, la kazo ergativo montras la subjekton de transitiva verbo, kaj la absolutivo montras la subjekton de netransitiva kaj la objekton de transitiva verbo. Ĉi tiu sistemo iel estas la "malo" de la akuzativa ŝablono uzata en Esperanto kaj preskaŭ ĉiuj hindeŭropaj lingvoj.

## Ekzemploj

### Akuzativa ŝablono

Klarigoj:

* Nominativo
* Akuzativo
* **Subjekto *Objekto*

**La germana**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Netransitiva verbo** | **Der Mann** kam.
 | **La viro** venis.
 |
| **Transitiva verbo** | **Der Mann** sah *den Jungen*.
 | **La viro** vidis *la knabon*.
 |

### Ergativa ŝablono

Klarigoj:

* Absolutivo
* Ergativo
* **Subjekto *Objekto*

**La eŭska**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Netransitiva verbo** | **Gizona** etorri da.
 | **La viro** venis.
 |
| **Transitiva verbo** | **Gizonakmutila* ikusi du.
 | **La virola knabon* vidis.
 |

Kompare kun la unua ekzemplo, la kazoj de la subjekto-objekto en la transitiva frazo inversis ĉe la dua ekzemplo.

## Parta ergativeco

En iuj lingvoj uziĝas mikso de la ergativa kaj la akuzativa sistemo. Tiukaze, la partiĝo kutime okazas depende de la persono (ekz. ĉe la djirbala) aŭ de la tempo (ĉe la hindirana lingvaro), t.e. la ergativeco okazas en la inta "perfekta" (=plenumita) tempo, ekzemple, en la hinda lingvo:

* मैंने घर देखा था = mi vidis domon

(ने « ne » signas la ergativecon de la subjekto de transitiva verbo, kaj la verbo estas singulara, kiel la objekto)

* मैंने घर देखे थे = mi vidis domojn

(tie la verbo, kaj ties akcesoraĵo, en la pluralo signas, ke temas pri pluraj domoj, kvankam la subjekto plu estas singulara)

## Ergativaj lingvoj

Al la ergativaj lingvoj apartenas inter alie

* la eŭska
* la hinda lingvo
* la samoa
* preskaŭ ĉiu kaŭkaza lingvo (ekz. la kartvela, la ĉeĉena, …)
* la inuktitutaj dialektoj
# Transitiva verbo

**Transitiva verbo** – en lingvoj nominativaj-akuzativaj (ankaŭ esperanto) estas verbo, kiu povas havi rektan komplementon (rektan objekton).

De transitiva verbo oni povas krei formon de pasiva voĉo.

En Esperanto, iaj verboj (eĉ sen aldono de afikso) estas transitivaj aŭ netransitivaj laŭ siaj kuntekstoj.

## Vidu ankaŭ

* -ig- (transitivaj verboj)
* netransitiva verbo
* -iĝ- (netransitivaj verboj)
* Interna komplemento (*iri vojon* ktp)
* Duoble transitiva verbo
# Aoristo

**Aoristo**, el la pragreka ἀόριστος χρόνος (= "nedifinita tempo") estas "verba tempo" de lingvoj kiel, interalie, la sanskrita, serbokroata, bulgara kaj la pragreka.
Temas pri verba formo kiu, kiel diras la nomo mem, sin lokigas ekstere de la tradicia kaj plejkomuna kontraŭmeto inter la aspekto imperfekta, (kiu vidigas la agon en ĝia disvolviĝo), kaj tiu perfekta (kiu konstatigas ke la ago estas jam plenumita). Aoristo karakterizas la agon sentempan kaj senaspektan, nome ekstere de sia komenciĝo kaj finiĝo. Pro tio aoristo taŭgas por esti uzata en rakontadoj kaj povas tial esti tradukita per la tenso de la preterito (ekzemple, la Perfekta preterito en la itala kaj franca lingvoj).

Temas, do, pri tenso kiu en si mem ne pensigas al tempo en kiu la ago plenumiĝas: pro tio ĝi povas esti uzita, ekzemple, kun aludo al la estonto aŭ al la estanto. Ekzemplo: restas la katolika liturgio memoraĵo de la unuaj tempoj kiam en Romo kristamoj liturgiis per la lingvo de la evangelizantoj kaj de la novtestamentaj libroj, la pragrekan: inter la mesaj preĝoj troviĝas, ofte kantata, *kyrie eleison*, el Κύριε ἐλέησον (= "Sinjoro kompatu") kiu entenas imperativan aoriston el ἐλεέομαι (*eleeomai* ="kompati").

Alia uzo de aoristo, ĉiam en la greka, estas tiu tieldirita gnomika, kiu perlas proverbojn kaj sentecojn validajn kaj en la pasinto kaj en estonto kaj en la estanto.

En la latina aoristo finiĝis per fandiĝo kun la perfekto (en opono al la imperfekto). Lingvistoj rimarkigas ke, ekzemple, «dixi» el «dicere» funkcias kiel perfekto sed devenas el antikva «sigmatika» aoristo.

## Aoristo en lingvoj ne hindoeŭropaj

Diversaj lingvaj sistemoj havas tiun apartaĵon en siaj tensoj

Ekzemple, aoristo aperas en la turka kie tamen ege malsame rolas ol tiu aganta en la hindoeŭropa lingvaro, kie la aoristo konservas aŭ perdas sian aspekton laŭdepende de la pozicio rilate al aliaj verboj.

## Eksteraj ligiloj

[1] Aoristoj en la evangelioj.

[2] Aoristoj en la evangelioj

## Vidu ankaŭ

* Verba aspekto
* Aspekto (lingvistiko).
# Estonteco

En la linia progreso de tempo, la **estonteco** aŭ **estonto** (malofte **futuro** kun tia signifo) estas la parto de la templinio de spaco-tempo kiu ne jam estas okazata. Tiel, la estonteco estas male de la pasinteco, kaj okazonta post la nuntempo.

En gramatika senco nomate kiel **futuro**, la finaĵo de la verboj rilataj al pasinteco estas *-os* kaj estas aludita kiel os-tempo.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Divenado
* Estontaj generacioj
* Estonteco de la Tero
* Klarvideco
* Profetaĵo
# Nordĝermana lingvaro

La termino **nordĝermana lingvaro** respektive **skandinava lingvaro** ne inkluzivas ĉiujn lingvojn parolatajn en Skandinavio, sed nur tiujn, kiuj devenas de la norda vario de la ĝermana lingvo parolita en la regiono dum la unua jarmilo post Kristo. Inter la nuntempe ankoraŭ vivaj lingvoj temas pri

* la dana,
* la feroa,
* la islanda,
* la norvega (ortografioj *bokmål* kaj *nynorsk*) kaj
* la sveda.

Dum la feroa kaj islanda lingvoj evoluis relative izolite, pro la insula situo de siaj loĝantoj, kontraste la dana, norvega kaj sveda lingvoj ĝis antaŭ nelonge estis tiom interkompreneblaj ke ŝajnis esti nur tri variaĵoj de unu sola skandinava lingvo. Dum la lastaj jardekoj de la 20-a jarcento la malsimilaĵoj kreskis, precipe inter la dana kaj la aliaj du. Tamen, norvegoj, svedoj kaj danoj ankoraŭ bone komprenas unu la aliajn. Tial eblas aserti, ke temas pri unu, iom-post-iome aliiĝanta dialektaro, kion oni pro potencecaj celoj oficialigis diversmaniere en la tri regnoj. Simila situacio ekestis en la 1990-oj en Balkana duoninsulo, kie oni alstrebis disigi la serbokroatan lingvon al unu lingvo serba kaj unu kroata. Vere, kvankam sufiĉe malsame sonas dialektoj dana kaj norvega, gramatike kaj vortoprovize malpli grandas la klafto ol tiu inter norda kaj suda dialektoj en Germanio.

## Historia superrigardo de la nordĝermana lingvaro

Praskandinavia (mortinta)

> Malnovdana (mortinta) > Dana
> Malnovsveda (mortinta) > Sveda
> Pragotlanda (mortinta) > Gotlanda
(*Orient-Nordia lingvaro*)
> Norena (mortinta)
> Norvega (bokmål kaj nynorsk)
> Islanda
> Feroa
> Norna (mortinta)
(*Okcident-Nordia lingvaro*)

## Komparu

* Okcidentĝermana lingvaro
* Orientĝermana lingvaro
# Subjekto

**Subjekto** - ĝenerale estas tiu, kiu agas. En filozofio, juroscienco kaj kutima vivo subjekto estas ĉiu ulo, kiu agas, pensas, decidas ktp.

Male al subjekto estas objekto.

En gramatiko subjekto estas vorto en propozicio, kiu signifas (1) agantan ulon aŭ (2) aĵon, pri kiu estas fakto.

## Ekzemploj

Por varianto 1: *"Knabo portas sakon."* Ĉi tie subjekto estas *"Knabo"*.

Por varianto 2: *"Pordo estas fermita."* Ĉi tie subjekto estas *"Pordo"*.
# Participo

**Participo** (de la lat.: *participium* pri *particeps* „partoprena“) estas infinita verbformo. La nomo aludas la partoprenon al la ecoj kaj de adjektivoj kaj ankaŭ de verboj.

Participo estas verba moduso kombinanta la ecojn de verbo kaj nomo: *amata*, *amanta* estas adjektivaj participoj; *amate*, *amante* estas adverbaj participoj; *amato*, *amanto* estas substantivaj participoj; *amato* estas pasiva participo; *amanto* estas aktiva participo.

## Bibliografio

* La Zamenhofa Esperanto, kolektiva verko, Eldonejo Stafeto, La Laguna, 1961.

## Fonto

* Reta Vortaro, kapvorto *participo*
# Tamila lingvo

|  |
| --- |
| **tamila** |
| தமிழ் |
|  |
| disvastiĝo de la tamila en Barato kaj Srilanko
 |
| **natura lingvo • moderna lingvo • sankta lingvo** |
| **tamula lingvaro** |
| **Parolata en** |  Barato  Srilanko  Malajzio  Singapuro,...
 |
| **Parolantoj** | 75 000 000
 |
| **Denaskaj parolantoj** | 65 milionoj
 |
| **Skribo** | Tamila skribo
 |
| **Lingvistika klasifiko** |
|  Dravida lingvaro
Suda
Tamilo-Kanara lingvaro
Tamil-kodaga
Tamil-Malajalama
Tamilaj lingvoj
Tamila |
| Oficiala statuso
 |
| **Oficiala lingvo en** |  Barato (Tamilnado, Pondiĉero),  Srilanko, kaj  Singapuro
 |
| Lingvaj kodoj
 |
| **Lingvaj kodoj** |  |
| **ISO 639-1** | ta
 |
| **ISO 639-2** | tam
 |
| **ISO 639-3** | tam
 |
| **SIL** | TAM
 |
| **Glottolog** | tami1289
 |
| **Angla nomo** | Tamil
 |
| **Franca nomo** | tamoul
 |
| **Vikipedio** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vizitu vikipedion **en la tamila lingvo**!
 |

 |
|  |

Skribaĵo el la dekunua jarcent en la templo Brihadeeswarar en Thanjavur
Tre malnova tamila surskribo en la templo Brihadeeswarar en Thanjavur
La **tamila lingvo** estas dravida lingvo, parolata de 65 milionoj da parolantoj de tamiloj ĉefe en sudokcidenta Barato kaj en du partoj de Srilanko: en la norda parto de la insulo (de la tiel nomataj "srilankaj tamiloj", kies prapatroj loĝis tie dum jarmiloj) kaj en la montaro de la suda parto de la insulo (de la tiel nomataj "hindaj tamiloj", kies prapatroj estis devigitaj translokiĝi tien dum la tempo de la Brita imperio por labori en la teplantejoj).
La tamila lingvo estas ankaŭ parolata interalie en Malajzio kaj Singapuro. Ĝia ISO-kodo estas `ta`. Ekzistas Vikipedio en la tamila lingvo, nome Tamillingva Vikipedio.

## Tamilaj gazetoj

* *Hindu Tamil Thisai*
* *Dina Thanthi*
* *Dinakaran*
* *Dinamalar*
* *Dinamani*
* *Dinasudar*
* *Kannagi*
* *Maalai Malar*
* *Thinaboomi*

## Vidu ankaŭ

* Bartholomäus Ziegenbalg, unua tradukinto de la Biblio tamilen

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

* Pri Tamila lingvo en Ethnologue (angle)
* Ekzemploteskto en language-museum kun angla traduko
* Ekzemploteskto en Promotora Española de Lingüística mapo, priskribo, skribsistemo, tekstekzemplo (hispane)
* Lingva Mapo de Barato (angle, france)
* Serĉrezultoj de Rosetta Project
# Biblia hebrea

**Biblia Hebrea** (Hebree: עִבְרִית מִקְרָאִית Ivrit Miqra'it aŭ לְשׁוֹן הַמִּקְרָא Leshon ha-Miqra), nomita ankaŭ Klasika Hebrea, estas arkaika formo de Hebrea, nome kanaana ŝemida lingvo parolata de judoj en la areo nune konata kiel Israelo, iome okcidente de la rivero Jordano kaj oriente de la Mediteranea Maro. La termino "Hebrea" ne estis uzata por la lingvo de la Biblio, kiu estis referencata kiel Kanaana aŭ Judaha, sed la nomo estis uzata en tekstoj en Greka kaj Miŝna Hebrea. Biblia Hebrea estas atestita el ĉirkaŭ la 10a jarcento a.K., kaj pluis tra kaj trans la periodo de la Dua Templo, kiu finis en la sieĝo de Jerusalemo (70 p.K.).

La Biblia Hebrea eventuale disvolviĝis en la Miŝna Hebrea, kiu estis parolata ĝis la dua jarcento a.K.

## Referencoj

## Literaturo

* Ben-Ḥayyim, Ze'ev. (2000) *A Grammar of Samaritan Hebrew*. Jerusalem: The Hebrew University Magnes Press. ISBN 1-57506-047-7.
* Bergstrasser, Gotthelf. (1995) *Introduction to the Semitic Languages: Text Specimens and Grammatical Sketches*. München: Max Hueber Verlag München, p. 50–75. ISBN 0-931464-10-2.

* Bergsträsser, G.. (1983) *Introduction to the Semitic Languages*. Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns. ISBN 978-0-931464-10-2.
* Blau, Joshua. (1981) *The renaissance of modern Hebrew and modern standard Arabic*. University of California Press. ISBN 0-520-09548-0.
* Blau, Joshua. (2010) *Phonology and Morphology of Biblical Hebrew*. Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns. ISBN 1-57506-129-5.

## Eksteraj ligiloj

* Historio de la Hebrea Lingvo
	+ History of the Ancient and Modern Hebrew Language Arkivigite je 2012-12-22 per la retarkivo Wayback Machine, David Steinberg
	+ Biblical Hebrew Poetry and Word Play – Reconstructing the Original Oral, Aural and Visual Experience
	+ Short History of the Hebrew Language Arkivigite je 2012-05-23 per la retarkivo Wayback Machine, Chaim Rabin
* Biblical Hebrew Resources
	+ Resources for the Study of Biblical Hebrew, Prof. E. Ben Zvi, Universitato de Alberto
	+ Brown–Driver–Briggs Hebrew Lexicon – with an appendix containing Biblical Aramaic (Wikisource)
# Mongola lingvaro

|  |
| --- |
| **Mongola lingvaro** |
|  |
| **lingva familio • studfako** |
| **homa lingvo • Altaja lingvaro** |
| **Parolata en** | Mongolio; Interna Mongolio kaj regionoj proksimaj de ties limoj, Ŝinĝango, Gansuo, Ĉinghajo (Ĉinio); Burjatio kaj Kalmukio (Rusio)
 |
| **Parolantoj** | 96 085 (stato de 1 999)
 |
| **Lingvistika klasifiko** |
| ĥitan-mongola
    **mongola lingvaro**
        dividaĵoj:
        • centra mongola lingvaro
        • ŝirongola lingvaro
        • daura
        • mogola

 |
| Lingvaj kodoj
 |
| **Lingvaj kodoj** |  |
| **ISO 639-2** | xgn
 |
| **Glottolog** | mong1329
 |
| **Angla nomo** | Mongolic
 |
| **Franca nomo** | langues mongoliques
 |
|  |

La **mongola lingvaro** estas grupo de lingvoj parolataj en Centra Azio: en Mongolio, en Ĉinio - Interna Mongolio kaj regionoj proksimaj de ties limoj, Ŝinĝango, Gansuo kaj Ĉinghajo - kaj en la rusiaj respublikoj Burjatio kaj Kalmukio. La plej konata membro de la lingvaro, la mongola lingvo, estas la unua lingvo de plej multaj loĝantoj de Mongolio kaj la mongolaj loĝantoj de la ĉina provinco Interna Mongolio - sume ĝi parolatas fare de proksimume 5,2 milionoj da homoj.

La mongola lingvaro kelkfoje estas grupigata kun la tjurka lingvaro, tungus-manĉura lingvaro kaj foje ankaŭ la korea lingvo kaj japana lingvaro kiel parto de la pli larĝa altaja lingvaro, kvankam la vereco de la altaja lingvaro ne plu ofte estas kredata de nuntempaj lingvistoj.

## Klasifiko

topografia mapo de la precipaj regiono en centra Azio, kie parolatas la mongolaj lingvoj (priskribo jen germanlingva)
Historia mongola:

* Mezepoka mongola: depende de la klasifiko parolita de la 13-a ĝis komenco de la 15-a aŭ fino de la 16-a jarcento:
* Klasika mongola

Nuntempa mongola lingvaro:

* Daura lingvo (Daur, Dagur; proksimume 100 000 parolantoj)
* Centra mongola lingvaro
	+ Ĥamniga lingvo (proksimume 2 000 parolantoj)
	+ Burjata lingvo (dialektoj: Bargu, Ĥori, Aga, Eĥirit, Unga, Niĵne-Udinsk, Barguzin, Tunka, Oka, Alar, Bohaan kaj Bulagat; proksimume 300 000 parolantoj)
	+ Mongola lingvo (inkluzive de la dialektoj Ĥalĥa en Mongolio, Ĉaĥar, Ĥorĉin, Ĥarĉin, Baarin kaj Ŝiling-gol en Interna Mongolio; sume proksimume 5 ĝis 6 milionoj da parolantoj)
	+ dialekto de Ordos (proksimume 130 000 parolantoj)
	+ Oirata lingvo (variaĵoj: Torgut, Dörbet, Olot (Ööld, Elyut, Eleuth), Zaĥĉin, Mingat, Bajad, Kalmuka lingvo, Ĥoŝut (Khoshut, Khoshuud), Alaŝa (Alasha, Alsha); sume proksimume 300 000 parolantoj)
* Ŝirongola lingvaro
	+ Orienta jugura lingvo (Shira Yugur) (proksimume 3 000 parolantoj)
	+ Tua lingvo (Monguor, Tu; dialektoj: Mongghul (Huzhu), Mangghuer (Minhe); proksimume 100 000 + 30 000 parolantoj)
	+ Bonana lingvo (proksimume 10 000 parolantoj)
	+ Donŝjanga lingvo (Donĝiang, Santa; proksimume 600 000 parolantoj)
	+ Kangjia lingvo

## Frato-mongola

Juha Janhunen klasifikis la ĥitanan kiel frato-lingvo de la mongola lingvaro kiu signifas ke la ĥitana rilatis al la mongola lingvaro kiel parto de fratogrupo. Eblas ke la tujuhuna ankaŭ estis frato-lingvo de la mongola lingvaro.

## Vidu ankaŭ

* Ĥitana lingvo
* Mogola lingvo (=Mogholi; neklare ĉu restas parolantoj)

## Notoj
# Guglo

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri nombro. Por usona entrepreno rigardu la paĝon Google.* |

Guglo
La vorto **guglo** (angle *googol*) estas neologismo konstruita en jaro 1920 de naŭjara Milton Sirotta, nevo de la usona matematikisto Edward Kasner, por nomi nombron reprezentitan per la cifero 1 sekvita de 100 nuloj, tio estas **10100** aŭ 10.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000 plenskribite.

Guglo estas grandega nombro. Ne disponeblas unu guglo da io ajn en la videbla universo, nek da steloj, nek da atomoj, nek da subatomaj partikloj.

Eĉ pli grandega nombro estas gugloplekso, kiu egalas al WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , do la cifero unu sekvita de guglo da nuloj.

## Vidu ankaŭ

* Numeralego
* Gugloplekso, ankaŭ nomata guglego

## Referencoj
# Vira sekso

| Vira sekso
 |
| --- |
|  |
|  |
| **aro de vivuloj sekso**  |
| **organismo** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Kromosomo Y  vd |

 |
|  |

Bildigo de virseksa simbolo.
La **vira sekso** aŭ **malina sekso** (malofte ankaŭ "maskla sekso", derivita de **masklo** = **malino**) estas en la duseksa generado la sekso, kiu kontribuas la pli malgrandajn gametojn, ĉe bestoj kaj homoj nomataj spermatozooj. Tiuj fekundigas la pli grandajn gametojn (ovolojn) de la ina sekso por koncipo de ido.

Ĉe homoj malinecon markas multaj biologaj kaj socialaj faktoroj. La biologiaj malinaj signoj de homoj estas:

* Po unu seksa kromosomo X kaj Y.
* La anatomiaj karakterizaĵoj kiel peniso, skroto kaj testikoj.
* La celkonforma kvanto de la virseksa hormono testosterono, kiu regulas la kreskon de la sekundaraj seksaj signoj (ekzemple, barbo).

Konforme kun statistike signifaj fizikaj trajtoj de viroj kaj ilia historie observita socia konduto, oni ofte asocias karakterizon "vir(ec)a" kun kuraĝo, forto kaj firmeco.

La vira sekso ofte signiĝas per la simbolo ♂, la stiligitaj lanco kaj egido de la dio Marso.

## Referenco

## Vidu ankaŭ

* Viro
* Virseksulo
* Maĉismo
* Ina sekso
# Ĥaoso (mitologio)

| Ĥaoso
 |
| --- |
|  |
| **Protogono**  |
| Verko
 | Hades
 |
| Informoj
 |
| Sekso
 | vira
 |
| Patro
 | Ĥrono
 |
| Patrino
 | Ananko
 |
| Infanoj
 | Geo • Eroso • Tartaro • Erebo • Nikso • Urano
 |
|  |

En mitologio, **ĥaoso** (aŭ **kaoso**) estas la prastato de la ekzistado, de kie aperis la unuaj dioj laŭ la greka mitologio. En la greka lingvo oni nomis ĝin *Χαος* aŭ *Χαεος*, kio signifas *nenieco okupata pro vakaĵo*, aŭ ankaŭ *Αηρ* (*aero*).

En ordinara lingvaĵo, **ĥaoso** estas plena malordo.

En matematiko kaj fiziko, **ĥaoso** estas la centra nocio de la Ĥaosoteorio.

## Teogonio

Laŭ la Teogonio de Heziodo, Ĥaoso estis la unua baza dio aperinta en la universo. Poste ŝpruĉis Gaja (la Tero), Tartaro (la subtero) kaj Eroso (la vivgenerema amo), ne devenintaj de Ĥaoso, sed postaperintaj.

Ĥaoso troviĝis ĵus inter la Tero kaj la Ĉielo, forminte la unuan atmosferon. De ŝi (Ĥaoso estis ino) naskiĝis kelkaj aerdioj: Niksa (la nokto), Hemera (la tago), Erebo (la mallumo) kaj Etero (la lumo). Ŝi ankaŭ estis la patrino de la demonoj. Ŝi krome estis la diino de la destino, kun sia filino Nikso kaj ŝiaj nepinoj, la Moiroj.

Do, la Teogonio komencis kunigante bazan diojn kun la naturaj fortoj konitaj pro la homoj: la Tero, la ĉielo, la maro, ktp.

Laŭ Heziodo ekzistas du metodoj por krei novan vivon: dividiĝi aŭ seksunuiĝi kun aliaj dioj. Ĉiuj la dividiĝaperintaj dioj, escepte de Gaja, estis malbonaj konceptoj (la Morto, la Doloro, la Sarkasmo, la Mensogo, ktp.), kaj preskaŭ ĉiuj ili naskiĝis el la Nokto. Post tio, la generado de la dioj similas al la homa familia vivo, kun homaj sentoj kaj atributoj, krome de la unua personigo de la natura fortoj.

## Aliaj tradicioj

Laŭ la tradicio de orfeismo, Ĥaoso devenis de Ĥrono kaj Ananko, sekve, ĝi starigis alia familia arbo.

Ovidio priskribis Ĥaoson simile al la nuna difino (tuta malordo).

## Vidu ankaŭ

* Ĥaosoteorio
* Kosmogonio
# Encelado (mitologio)

| Encelado
 |
| --- |
|  |
| **giganto en la helena mitologio**  |
| Informoj
 |
| Sekso
 | vira
 |
| Mortigita de
 | Atena
 |
| Patro
 | Urano
 |
| Patrino
 | Geo
 |
|  |

**Encelado** – greke Ἐγκέλαδος - estas, en la Helena mitologio, unu el la gigantoj, filo de Geo fekundita de la sango de Urano, kastrita de Krono.

Ateno vunde venkas Enceladon. Atika telero kun ruĝaj figuroj, ĉirkaŭ 525 a.K., muzeo Luvro (CA 3662)
Kiel la aliaj gigantoj, Encelado estis priskribita kun serpentoj anstataŭ kruroj, kvankam ĉi-tiu konvencio ne ĉiam estis observita en artaĵoj.

Dum la Gigantomaĥio, batalo inter la dioj kaj la gigantoj, Encelado estis vundita kaj venkita per la lanco de Atena, kaj li estis enfosita en Sicilio sub monto Etna. De tiam, en la erupcioj de tiu vulkano oni vidas la spiradon de la giganto, kaj la tertremoj estas rigardataj kiel liaj movoj.

En Grekio, tertermo estas ankoraŭ ofte kromnomata "*Frapo de Encelado*".

## Eksteraj ligiloj

* france La helenaj gigantoj
* france Encelado, enkarcerita en la ŝtonoj Arkivigite je 2010-09-14 per la retarkivo Wayback Machine