Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Klasika ĉina lingvo

maldekstra estas "homo", kaj dekstra estas "jaro".
Regionoj kie oni uzis la klasikan ĉinan.
**Klasika ĉina lingvo** estas tradicia formo de skribita ĉinlingvo. Ĝi baziĝas sur la gramatiko kaj vortaro de la antikva ĉina, pro tio ĝi estas malsama de iuj ajn modernaj parolataj formoj de la ĉina. La klasika ĉina iam estis uzata por preskaŭ ĉiuj formalaj leteroj antaŭ kaj dum la komenco de la 20a jarcento en Ĉinio, kaj dum pluraj malsamaj periodoj en Koreio, Japanio kaj Vjetnamio. Tiam, la lingvo funkciis kiel internacia lingvo inter diplomatoj en Orientazio. Inter ĉinaj parolantoj, la klasika ĉina estis plejparte anstataŭita de skribita regiona ĉinlingvo (白话; pinyin: báihuà, "ordinara parolado"). La skribita regiona ĉina estas skribstilo simila al la moderna parolata Mandarena ĉina. Samtempe, ne-ĉinaj parolantoj plejparte forlasis la klasikan ĉinan, kaj uzis siajn lokajn lingvojn aŭ dialektojn anstataŭe.

## Nomoj

Oni nomas la lingvon aŭ tekston jene:

* 古文: ĉine (pinyin): gǔ wén, "malnova teksto".
* 文言文: ĉine wényán wén, "teksto de skribita lingvo".
* 漢文: ĉine hànwén; japane かんぶん, kanbun; koree 한문, hanmun; vjetname Hán văn (ĉiu signifas "Han-an skribon").

## Ekzemploj

| La klasika ĉina | La mandarena (pinjino) | La japana (hepburna transskribo) | La korea (norma transskribo) | La vjetnama (Quốc Ngữ) | signifo
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 春眠不覺曉 | Chūnmián bù jué xiǎo | Shunmin akatsuki o oboezu | Chunmyeon bulgakhyo | Xuân miên bất giác hiểu | Printempa dormo ne konas noktofinon. (Meng Haoran)
 |
| 國破山河在 | Guó pò shān hé zài | Kuni yaburete sanga ari | Gukpa sanha jae | Quốc phá sơn hà tại | La lando estas rompita, kvankam montetoj kaj riveroj restas. (Du Fu)
 |

## Vidu ankaŭ

* Ĉina skribo
* Simpligita ĉina
* Klasika lingvo
* Lingvafrankao
* Ĉina lingvaro
* Klasika japana lingvo

## Eksteraj ligiloj

* Klasika ĉina vikipedio
# Epoko Heian

|
Historio de Japanio

 |
| --- |
| * Prahistoria Japanio  35.000– 538 a.K.
	+ Japania paleolitiko  35.000–10.000 a.K.
	+ Ĵomon-epoko  10.000–300 a.K.
	+ Jajoi-epoko  300 a.K.–250 p.K.
	+ Kofun-epoko (parto de Jamato)  250–538
* Antikva Japanio
	+ Asuka-epoko (parto de Jamato)  538–710
	+ Nara-epoko  710–794
	+ Heian-epoko  794–1185
* Ĉusej
	+ Kamakuro-epoko  1185–1333
	+ Muromaĉi-epoko 1336–1573
	+ Sengoku-epoko
* Kinsej
	+ Azuĉi-momojama-epoko  1568–1603
	+ Edo-epoko  1603–1868
* Nuntempaj epokoj
	+ Meiĵi-epoko  1868–1912
	+ Taiŝo-epoko  1912–1926
	+ Ŝoŭa-epoko  1926–1989
* Gendaj
	+ Heisei-epoko  1989–2019
	+ Reiva-epoko  2019–nuntempo
 |
| * Glosaro
	+ Japana Imperio
	+ Japania mono
 |

La **epoko Heian** aŭ la **periodo Heian** (平安時代 [hej.an-ĝidai], *heian* signifas pacon) estas la epoko de ĉirkaŭ 400 jaroj inter 794 kaj 1185 aŭ 1192, de kiam Kammu translokigis la ĉefurbon al Kioto (kies tiama nomo estis *Heian-kjō* — ĉefurbo de paco), ĝis kiam Minamoto no Joritomo iĝis ŝoguno.

Tiu epoko estas konsiderata kulmino de la imperiestreco kaj famas pro artoj, ĉefe poezio kaj literaturo. Tiam oni parolis kaj skribis la klasikan japanan lingvon kaj interalie evoluigis la skribsistemojn de hiragana kaj katakano.

## Historio

### Elekto de la ĉefurbo

### Regenteco de klano Fuĵivara

Regenteco de klano Fuĵivara komenciĝis en la jaro 858.

### Milito de Tajra kaj Minamoto

## Kulturo de la epoko Heian

### Budhismo

### Literaturo

## Referencoj

*
*
*

## Eksteraj ligiloj

*
*  Arkivigite je 2006-02-08 per la retarkivo Wayback Machine
# Man'joŝu

Replikaĵo de la manjoŝua poemo numero 8, de Nukata no Ōkimi
**Man'joŝu** (万葉集, *Man'jo:ŝu:*?) - la plej malnova kaj estimata antologio de la japana poezio, kompilita en Nara-epoko. Alia nomo estas "La kolekto de dek mil folioj". Oni opinias, ke la kolektanto de la antologio (aŭ almenaŭ de la lasta serio) estis Ōtomo-no Jakamoĉi, kies versoj datiĝas je 759 jaro. "Man'joŝuo" ankaŭ enhavas versojn de anonimaj poetoj de pli fruaj epokoj, sed la plej granda parto de la kolekto prezentas periodon de 600 antaŭ 759 jaroj.

"Man'joŝuo" estas la unua kolekto en la japana stilo. Multe da versoj estas skirabita pri konfuceismo, taoismo kaj poste eĉ budhismo. Tamen la baza temo estas regno Jamato kaj ŝintoaj valoroj, kiuj estas sincero kaj kuraĝo. La kolekto ne estas skribita en la klasika ĉina venjano, sed en la malnova japana skribado manjogano.

## Vidu ankaŭ

* 7104 Manyousyu
* Reiwa-epoko
# Triaranga edukado

Studentoj dum klaso en triaranga institucio: nome Helsinkia Universitato de Teknologio.
Plej alta eduko, nomata ankaŭ **triaranga**, *triastadia*, aŭ *postduaranga eduko*, estas ne-deviga eduka nivelo kiu sekvas la finkompletigon de lernejoj kiel altlernejoj aŭ mezlernejoj. Triaranga edukado estas normale komprenita por inkludi subgradan kaj postgradan edukadon, same kiel la alvokan edukadon kaj trejnadon. Kolegioj kaj universitatoj ĉefe havigas triarangan edukadon. Kolektive, tiuj estas foje konataj kiel triarangaj institucioj. Individuoj kiuj finkompletigas triarangan edukadon ĝenerale ricevas akademiajn atestilojn, diplomojn aŭ gradojn.

La Monda Banko, por ekzemplo, difinas triarangan edukadon kiel inkludanta universitatojn same kiel metilernejoj kaj kolegioj. La UNESCO asertas, ke la triaranga edukado fokusas al kapablolernado en specializitaj fakoj. Ĝi inkludas akademian kaj plej altan alvokan edukadon.

La informo de 2019 pri Monda Disvolvigo fare de la Monda Banko pri la estonteco de laboro argumentas, ke konsiderinte la estontecoj de laboro kaj la pliboniĝantan rolon de teknologio en la valorĉenoj, triaranga edukado iĝas pli kaj pli gravaj por laboristoj por konkurenci en la labormerkato.

## Notoj

## Bibliografio

* Brick, Jean (2006). "What is academic culture?". Academic Culture: A Student's Guide to Studying at University. Sydney, NSW: National Centre for English Language Teaching and Research. pp. 1–10. ISBN 978-1-74138-135-1.
# Monaĥejo

**Monaĥejo** (aŭ **monakejo**) (latine *monasterium*) estas distrikto separita de la ekstera mondo, kiu estas destinita por vivo kaj kulto de monaĥoj. Ĉar monaĥoj parte vivas disigite laŭ seksoj, oni parolas pri monaĥejoj kaj monaĥinejoj.

## Geografia disvastiĝo

En la nekristanaj religioj klostroj disvastiĝis precipe en budhismo kaj en la tibeta lamaismo, sed eblas renkonti ilin ankaŭ en ĉina taoismo en la islama mistiko kaj en judismo. Ankaŭ la aztekaj pastroj en pra-Meksiko vivis en monaĥejosimilaj distriktoj.

## Monaĥejoj en Kristanismo

En la sfero de la kristanaj religioj oni povas distingi precipe inter klostroj de la ortodoksa (orienta) kaj roma (okcidenta) eklezioj.

La Dissolvo de la monaĥejoj en Anglio kaj Irlando (angle Dissolution of the Monasteries) estas la nomo donita en moderna historia esploro al serio de administraj kaj konstituciaj iniciatoj prenitaj fare de reĝo Henriko la 8-a de 1536 ĝis 1541, kadre de la reformacio en Anglio.

## Monaĥejoj en budhismo

La ekvivalento al monaĥejoj en budhismo estas bikŝuejoj, kie loĝas bikŝuoj, budhismaj monaĥoj. Bilŝuejoj ekestis kiel pluvrifuĝo dum la pluva sezono. En la komenca tempo de budhismo la bikŝuoj ĉiam estis migrantaj—same kiel la budho Gotamo vivis en ĉiama migrado ĝis sia elvekiĝo.
Unue la domanoj donacis terenon por ebligi al la bikŝuoj starigi tie siajn portempajn restadejojn. Pli poste ili donacis firmajn ejojn. Dum paso de jarcentoj kelkaj bikŝuoj komencis loĝi daŭre tie, precipe dum budhismo disvastiĝis en malpli varmaj klimataj zonoj.

## Bildaro

*
*
*
*

## Vidu ankaŭ

* Abatejo, vivejo de la plej malnovaj monaĥaj ordenoj (Benediktanoj kaj Cistercianoj).
* Konvento, vivejo de komunumoj de Franciskanoj kaj Dominikanoj.
* Klostro, foje uzata neprecize en signifo de monaĥejo, kiam ĝi enhavas klostron. Ĝuste *klostro* signifas internan promenejon ĉirkaŭ monaĥeja aŭ alia korto.
* Pilgrimado
* Utopio
* Monaĥaj ordenoj
* Borobuduro
# Substantivo

| **Vortospecoj** |
| --- |
| * substantivoj
* adjektivoj
* pronomoj
* numeraloj
* verboj
* adverboj
* prepozicioj
* konjunkcioj
* subjunkcioj
* partikuloj
* interjekcioj
* onomatopeoj

---

* nomo
	+ komunaj nomoj
	+ propraj nomoj
 |

**Substantivo** estas parolparto tre komuna en lingvo. En Esperanto, ili finiĝas per “‑o”, “‑on”, “‑oj”, aŭ “‑ojn” (do nomataj **O-vorto** ). Pro tio, ili nomiĝas ankaŭ “o‑vortoj”, sed tiu termino validas nur por substantivoj en Esperanto.

La substantivoj ne fleksias laŭ nombro kaj kazo en ĉiuj lingvoj; en kelkaj ili fleksias ankaŭ aŭ anstataŭe laŭ aliaj kategorioj, ekzemple difiniteco, kaj en aliaj lingvoj ili tute ne fleksias, kiel en la japana.

Certaj konsideras pronomojn kiel subaron de substantivoj.

## Klasifiko de substantivoj

En iuj lingvoj, seksoj estas atribuitaj al substantivoj, kiel viraj, inaj kaj neŭtraj. Alie, substantivojn oni povas dividi plurmaniere:

### Propraj nomoj kaj komunaj substantivoj

Propraj nomoj
Nomoj de specifaj, unuopaj uloj, lokoj, aĵoj, ideoj, ktp.; *Johano*, *Britio*, *Volapuko*, ktp.
Komunaj substantivoj
Nomoj de kategorioj de uloj, lokoj, aĵoj, ideoj, ktp.; *virino*, *valo*, *varo*, *virto*, ktp.
### Nombreblaj kaj nenombreblaj substantivoj

Nombreblaj
Tiuj, kiuj povas akcepti la finaĵon -j kaj adjektivojn kiel "pluralo" (multe-nombro): ekz. "homoj", "hundoj", "ideoj"
Nenombreblaj
Tiuj, kiuj ordinare ne akceptas la finaĵon -j; por multeco oni uzas ekz. "iom da" aŭ "multe da": ekz. "akvo", "rizo"
Listo
Jen estas malgranda listo por kompari la nombrojn de substantivoj de kelkaj lingvoj.

| singulara
 | plurala
 |
| --- | --- |
| * (an)hair
* (ge)Haar
 | **haroj**/**hararo (fr)cheveux
* (ru)волосы
 |
| * (fr)forêt
* (ge)Wald
* (ru)лес
 | **arbaro**
(an)woods

 |
| * (ge)Sonnenbrille
 | **sunokulvitroj (an)sunglasses
* (fr)lunettes de soleil
* (ru)со́лнечные очки́
 |
| **tondilo (ge)Schere
 | * (an)scissors
* (fr)ciseaux
* (ru)но́жницы
 |
| **pantalono (fr)pantalon
* (ge)Hose
 | * (an)trousers
* (ru)брюки
 |
| **morbilo (fr)rougeole
* (ru)корь
 | * (an)measles
* (ge)Masern
 |
| **cirkelo (fr)compas
* (ge)Zirkel
* (ru)ци́ркуль
 | * (an)compasses
 |
| **mono (an)money
* (fr)argent
* (ge)Geld
 | * (ru)деньги
 |
| **horloĝo (an)clock
* (fr)horloge
* (ge)Uhr
 | * (ru)часы́
 |
| **Nederlando (ge)Holland
 | * (an)Netherlands
* (fr)Pays-Bas
* (ru)Нидерла́нды
 |
|  | **Filipinoj (an)Philippines
* (fr)Philippines
* (ge)Philippinen
* (ru)Филиппи́ны
 |

### Kolektivaj substantivoj

Esperanto ofte uzas la kolektivan sufikson -ar por produkti grandan nombron da derivitaj vortoj.

### Konkretaj kaj abstraktaj substantivoj

Konkretaj substancoj
Tiuj, kiuj estas fizike realaj kaj pri kiuj oni povas konscii per almenaŭ unu senso.
Abstraktaj substantivoj
Tiuj, kiuj estas abstraktaj ideoj. Plejofte kreitaj per la sufikso -ec: *boneco*.
## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Genro
* Gramatika nombro
* Gramatika kazo
* Difiniteco
# Plensenca vorto

En gramatiko, **plensenca vorto** estas vorto havanta sian propran leksikan signifon, respondan al la realo en ties aĵoj, agoj aŭ ecoj, kontraste al gramatikiloj perdintaj sian semantikan valoron kaj plenumantaj funkciojn sintaksajn (ekz‑e prepozicioj, pronomoj, konjunkcioj, kopuloj ktp).

Laŭ tradicia alproksimiĝo, oni konsideras plensencaj vortoj substantivojn, kiuj aludas objektojn kaj aliajn entojn, leksikajn verbojn, kiuj indikas agojn, adjektojn kiuj referencas atributojn de entoj, kaj adverbojn kiel atributoj de agoj.

Ĉiuj vortoj povas esti klasitaj ĉu kiel plensencaj ĉu kiel funkciaj vortoj (gramatikiloj), sed tiu distingo ne ĉiam facilas. Kiel ekzemplo, kontraste al nur ĉirkaŭ 150 gramatikiloj, 99.9% de vortoj el la angla lingvo estas plensencaj vortoj.

## Referencoj

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el vikipedia artikolo Content word angle.*

```

```
# Radiko

Arbaj radikoj.
Ĝenerale, la vorto **radiko** temas pri origino, fonto de objekto. Ĝia signifo varias laŭ la fako:

## Botaniko

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Radiko (planto).
En botaniko, **radikoj** estas parto de planto kiu estas malsupre de la tereno. La radikoj tendencas kreski malsupren por atingi nutrojn kaj akvon, kiujn la planto bezonas por vivi.

### Vidu ankaŭ

* Tirradiko

## Komputiko

En informadiko, la **radiko** de arba strukturo ankaŭ estas la komenca nodo.

En Uniksaj komputilaj sistemoj, **radiko** (angle *root*) estas la nomo de uzanto kiu havas ĉiujn rajtojn ĉimaniere (simpla aŭ multuzanta). Ĝenerale, estas la administrula konto. Aparte, ĝi indikas la bazon de la arkiva sistemo de la dosieruja strukturo, nomatan per simpla oblikvo (/). Se persono *havas radikan ensaluton* tio signifas ke ĝi kapablas agi kiel administranto de la komputilo.

## Matematiko

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Radiko (matematiko).
En matematiko radiko estas unu el operacioj per nombroj.

Kodo de la signo √ de kvadrata radiko (radiko de grado 2) estas deksesuma 221A en unikodo.

En kalkulo ankaŭ estas difinita **radiko** aŭ **radikigo** en la senco de kalkuli la radikon de reelo.

## Lingvo

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Radiko (lingvo).
La **radikoj** estas la elementoj kiuj ne estas afiksoj, finaĵo, aŭ primitiva vorto.

Disdividiĝas en:

* Ekstersistemaj radikoj
* Normalaj radikoj (ĉiam finaĵbezonaj)

Christian Rivière, en sia eseo *Vortfarado kaj radikfarado*, eliras el la diferenco inter vorto kiel "radiko (radikalo) kun finaĵo" kaj radiko kiel "iu ajn eblo de vorto sen finaĵo". Li uzas matematikajn operaciojn aŭ formulojn por distingi inter la diversaj kombinebloj, ĉefe por distingi kunmetadon disde kungluadon. Aliaj studataj konceptoj estas supervortoj, radikkategorioj, reguloj en la ordo de vorteroj ktp. Praktike temas pri revizio de la ĝenerala studo de la Plena Analiza Gramatiko.

## Figure

Figure radiko signifas esencan fundamenton, kernan principon; vidu ankaŭ: kaŭzo, ĝermo, fonto.

## Proverbo

Ekzistas proverbo pri radiko en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Lernado havas maldolĉan radikon, sed bonan efikon. **”** |

 |

## Referencoj
# Fleksio

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun fleksebleco.
 |

En lingva morfologio, **fleksio** estas procezo de vortfarado, en kiu vorto estas modifita por esprimi malsamajn gramatikajn kategoriojn kiel ekzemple tempo, kazo, voĉo, aspekto, persono, nombro, sekso, humoro, vigleco kaj difiniteco. La fleksio de verboj estas nomita konjugacio, dum la fleksio de substantivoj, adjektivoj, adverboj, ktp povas esti nomita deklinacio. Fleksado esprimas gramatikajn kategoriojn kun afiksado (kiel prefikso, sufikso, infikso, cirkumfikso), *apofonio* (modifo de vokalo ene de iu vorto).

Fleksii signifas ŝanĝi vortoformojn laŭ la gramatikaj kategorioj de koncerna lingvo: konjugacii verbojn, deklinacii substantivojn ktp.

## Esprimoj

* Fleksiebla vorto, vortospeco estas, kiu povas varii laŭ deklinacio aŭ konjugacio. (Kunfandema (lingvo) aŭ kunfanda (vorto)).
* fleksiaĵo estas vortformo aperanta en fleksiado.
* fleksiebla
* fleksiilo estas la lingva rimedo por krei fleksiajn vortoformojn: finaĵoj estas la plej kutima ekstera fleksiilo, sed la lingvoj germana kaj angla uzas ankaŭ umlaŭton (kiu estas speco de interna fleksiilo), kp „goose“ kaj „geese“.

## Klasado de lingvoj

Lingvojn oni klasas interalie laŭ ilia maniero kombini morfemojn:

* En fleksiaj lingvoj kombinataj morfemoj influas kaj modifas sin reciproke, eĉ povas okazi, ke ne eblas identigi la morfemojn en la kombinaĵo
* En aglutinaj lingvoj la morfemoj estas senŝanĝaj kaj klare identigeblaj en kombinoj
* En analizaj kaj izolaj lingvoj la morfemoj estas senmodife kombinataj al frazoj; iliajn interrilatojn difinas precipe la vort-ordo.

La fleksiajn kaj la aglutinajn lingvojn oni foje kunigas sub la nocio sintezaj lingvoj.

## Vidu ankaŭ

* Derivaĵo
* Finaĵo
* Paradigmo
# Partikulo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun Partiklo.
 |

| **Vortospecoj** |
| --- |
| * substantivoj
* adjektivoj
* pronomoj
* numeraloj
* verboj
* adverboj
* prepozicioj
* konjunkcioj
* subjunkcioj
* partikuloj
* interjekcioj
* onomatopeoj

---

* nomo
	+ komunaj nomoj
	+ propraj nomoj
 |

La termino **partikulo** estas nepreciza gramatika termino, kiu ne havas striktan difinon, sed ĝenerale estas uzata por paroli pri vortospecoj, kiuj havas ĉefe gramatikan rolon kaj kiuj kutime ne estas fleksiataj. Kiel ĉe multaj lingvistikaj terminoj, la preciza signifo dependas de la lingvo, pri kiu oni parolas.

Parolante pri Esperanto, la termino "partikulo" havas la saman signifon kiel la termino vorteto.

Jenaj vortspecoj ofte konsideriĝas kiel partikuloj:

* Artikolo (gramatiko)
* Konjunkcio
* Interjekcio
* Numeralo
* Onomatopeo
* Prepozicio
* Subjunkcio
# Onomatopeo

| **Vortospecoj** |
| --- |
| * substantivoj
* adjektivoj
* pronomoj
* numeraloj
* verboj
* adverboj
* prepozicioj
* konjunkcioj
* subjunkcioj
* partikuloj
* interjekcioj
* onomatopeoj

---

* nomo
	+ komunaj nomoj
	+ propraj nomoj
 |

**Onomatopeoj** estas grupo da vortoj, per kiuj homoj ene de sialingva fonologio celas imiti aŭ redoni sonojn el la ĉirkaŭanta mondo. Ili do baze malhavas ajnan gramatikan funkcion krom interjekcian.

Ekzemploj: *bum*, *kvivit-*, *kvak-*, *ŭa*, *tsss*, *tiktak-*, *mjaŭ* ktp.

Onomatopeoj povas aparteni al diversaj vortogrupoj: *kviviti, kvivito, buma sono, miaŭi, zumi, kokeriko* kaj simile. Ili estas ofte uzataj en poezio, en bildliteraturo, kaj en beba lingvaĵo, do en la akirado de lingvaĵo.

## Lingvaj problemoj

Sed parolantoj de malsamaj kulturoj kaj lingvoj ofte havas malsamajn opiniojn kiel reprezenti bestajn sonojn kiel vortojn. Ekzemple, iuj Esperantistoj uzas *boj* por hundoj (kiu estas logika derivaĵo de la oficiala verbo *boji*). Aliaj lingvoj uzas eĉ pli aliajn vortojn por reprezenti bestajn sonojn (Malhelpas ke malsamaj bestoj el la sama specio povas bleki malsame).

Alia afero estas ke diversaj specioj de iu besto sonas malsame. Ekzemple, en Usono oni diras, ke rano diras *"ribbit ribbit"*, sed tio rilatas nur al la rano *Pseudacris regilla* kiu troviĝas en la regiono de Holivudo. Aliaj specioj havas diversajn sonojn. En landoj ĉirkaŭ kie loĝis Zamenhof, ekzemple Rusio, Latvio, Litovio, oni diras ke la sono de rano estas "kva" (Vidu angle ĉe en:Cross-linguistic\_onomatopoeias),

La japana lingvo eble estas la plej onomatopea lingvo de l' mondo, ĉar onomatopeoj estas baza parto de la ĉiutaga parolo kaj oni uzas ilin kaj por priskribi sonojn, figurojn kaj agojn. Ekzemple ekzistas ĉirkaŭ dek sep onomatopeoj priskribantaj promenadon, ekde la paŝetoj de bebo ĝis rapida kureto kaj iro kun trenataj piedoj.

Laŭ Dick Higgins, "tri bazaj tipoj de sonoj en poezio el la pasinteco revenas al la menso subite: folkloraj varioj, onomatopeaj tipoj kaj sensencaj poemoj. La popola radiko de sona poezio povas esti vidata en la enhavo de certaj folkloraj sonoj, kiel la ĉevalaj kantoj de Navahoj aŭ la Mongolaj materialoj kolektitaj de la esploristo Sven Hedin." (Prafonto: Henning Haslund-Christiansen, "*The Music of the Mongols: Eastern Mongolia*" 1943: Novjorko, eldonejo *Da Capo Press*; kroma fonto: "*A taxonomy of sound poetry*" de Dick Higgins, el "*Precisely: ten eleven twelve*" (1981); cetera utilaĵo: *Dick Higgins' Audio Works on UbuWeb Sound Poetry*, en la retejo * ).

## En Esperanto aperis

* *De abrakadabra al zigurato, 28 babiladoj pri vortoj* de Sten Johansson (Ŭa!) - elŝutebla

## Vidu ankaŭ

* wikt:Aldono:Onomatopeoj (en vikivortaro)
* wikt:Aldono:Bestaj sonoj (same en vikivortaro)

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* teksto *"Sounds of animals in Esperanto"* de novembro 2010 en la rettaglibro jespako.blogspot.com (angle)
* teksto *"What animal noises exist in Esperanto?"* en subdiskutejo "Esperanto" de la retejo *reddit*, noto de 2015 (angle kaj hispane)
* teksto "Neoficialaj ekkriaj vortetoj kaj sonimitoj" en PMEG (esperante)
# Ukijo

| Ukijo
 |
| --- |
|  |
| **arta ĝenro arta movado**  |
| **Arto de Japanio** |
| Komenco
 | 17-a jarcento vd |
| Fino
 | 19-a jarcento vd |
| Lando*j* | Japanio vd |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | nishiki-e (en)  nikuhitsu-ga (en)   vd |

 |
|  |

bildo *Granda ondo ĉe marbordo de Kanagaŭa* de Hokusai, estas parto de la fama serio *36 vidoj al la Fuĵi-Monto* (1823-29)
**Ukijo** (japane 浮世絵 (うきよえ), *ukiyoe*), estas termino markanta bildojn (desegnaĵojn) kun ĝenra temo farataj per tekniko de japana tabulopreso (iam ankaŭ nomata lignopreso) en la 17-a ĝis la 20-a jarcento. La uzita tekniko de preso ebligis amasan produkton. Temis pri koloraj presiloj sur lignaj tabuloj helpe de ŝablonoj. La temo estis ĉefe provinca vivo kaj amuziga fako (luktantoj de sumoo, korteganoj, artistoj ks.). Reproduktaĵoj estis alireblaj al pli malriĉaj, kiuj ne povis permesi al si originalajn laborojn de majstroj.

Ukijo diras, vivu de tago al tago kaj vivĝoju la vivon liberigita de ĉiuj malproksimaj doktrinoj.

## Etimologio

Afiŝo de la filmo *Ugetsu Monogatari* (*Fabeloj de la nebula luno post la pluvo)* de Kenji Mizoguchi.
La nomo *ukijo* (japane 浮世絵 (うきよえ), *ukiyoe*) laŭvorte signifas bildon (japane 絵 (え)) de flosanta mondo (japane 浮 (う)き aŭ efemera mondo (japane 世 (よ)), kiuj referas al la plezurlokoj ĉirkaŭ Tokio kaj Kioto.

Kaigetsudō Dohan, gejŝo (pentraĵo sur silko).
La signifo de la termino Ukijo ŝanĝiĝis kun la tempo. Ĝi origine havis budaisman signifon kaj esprimis la paseman kaj efemeran naturon de la realo. Dum ĉi tiu signifo neniam tute malaperis, la termino iom post iom estis uzata metafore por paroli pri vivmaniero de senripoza serĉado de efemeraj vivoĝojoj. Ukijo eĉ ricevis la signifon de "danĝera vivo", "kuraĝa vivo", "carpe diem".

La termino ukijo unue aperas en sia nuna signifo en eltiraĵo de la antaŭparolo al *Ukiyo monogatari* (Fabeloj de flotanta mondo), verko de Asai Ryōi aperinta en 1665:

*Nur sperti la nunon momenton,*

*tute fordoni sin al kontemplado*

*de la luno, de la neĝo, de la sakuro-floraĵo*

*kaj de la acerofolio ... ne lasi sin senkuraĝigi*

*pro malriĉeco kaj ne lasi ĝin tralumeti*

*sur vian vizaĝon*

*sed fordrivi kiel kalabaso*

*sur la rivero, tio estas ukijo.*

## Gejŝoj

Tiuj pentristoj vendis ankaŭ kontraŭ malgranda prezo la portreton de la plej famaj tiutempaj gejŝoj. Ili ofte pentris gejŝojn el Joŝivaro, rezervita kvartalo (*kuruwa*) en Edo (la nuna Tokio), konata kiel plezurkvartalo, kreita dum la epoko de Edo ekde 1617. Tiutempe la famo kaj la rolo de la plej grandaj amvendistinoj estis ofte bazitaj sur io tute alia ol la simple seksa aspekto. Ĝi poste iĝis kulture monduma loko, fama pro ĝiaj artistoj, amvendistinoj kaj amoristinoj. Tie la vizitantoj de tiu kvartalo kruciĝas unu la alian en "verdaj domoj" (seirō aŭ altrangaj sinjorinoj) , sed ankaŭ en teo-dometoj, restoracioj, luksaj butikoj aŭ banejoj.

## Ukijistoj

Jen iuj famaj artistoj kiuj faris ukijojn:

* Kacuŝika Hokusai
* Ando Hiroshige
* Ogata Gekkō
* Utagawa Kunisada (d:Q467427)

## Referencoj