Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Japana brajlo

| japana brajlo
 |
| --- |
|
Tipo

 | abugido
 |
| Uzata por lingvoj
 | japana lingvo
 |
| Deveno
 |
brajlo  → **japana brajlo** |
|  |
| brajlo
 |
| **Dum** | nekonata - nuntempe
 |
|  |

**Japana brajlo** (点字 [tenĝi] aŭ 日本語の点字 [nihongo no tenĝi]) estas plibonigata brajlo por japana lingvo.

## Historio

* 1890: Kuraĵi Iŝikaŭa plibonigis brajlon kio estis kreita de Louis Braille por japana. Poste, **Tokio Blindula-Surdula Lernejo** uzis tion.
* 1901: De leĝoj kaj regularoj, tiu brajlo ekestis formale uzata.
* 1922: Akcia kompanio Mainichi Shimbun kreis la unuan ĵurnalon.
* 1926: Elekto de Ŝugiin permesis uzi brajlon.
* 1940: Japana Brajla Librejo estis fondita.

## Listo de signoj

### Bazaj literoj

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| kanao
 | あ-ア | い-イ | う-ウ | え-エ | お-オ
 |
| elparolo
 | a | i | u | e | o
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | か-カ | き-キ | く-ク | け-ケ | こ-コ
 |
| elparolo
 | ka | ki | ku | ke | ko
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | さ-サ | し-シ | す-ス | せ-セ | そ-ソ
 |
| elparolo
 | sa | ŝi | su | se | so
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | た-タ | ち-チ | つ-ツ | て-テ | と-ト
 |
| elparolo
 | ta | ĉi | cu | te | to
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | な-ナ | に-ニ | ぬ-ヌ | ね- | の-ノ
 |
| elparolo
 | na | ni | nu | ne | no
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | は-ハ | ひ-ヒ | ふ-フ | へ-ヘ | ほ-ホ
 |
| elparolo
 | ha | hi | fu | he | ho
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | ま-マ | み-ミ | む-ム | め-メ | も-モ
 |
| elparolo
 | ma | mi | mu | me | mo
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | や-ヤ |  | ゆ-ユ |  | よ-ヨ
 |
| elparolo
 | ja |  | ju |  | jo
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | ら-ラ | り-リ | る-ル | れ-レ | ろ-ロ
 |
| elparolo
 | ra | ri | ru | re | ro
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | わ-ワ | ゐ-ヰ |  | ゑ-ヱ | を-ヲ
 |
| elparolo
 | ŭa | i (ŭi) |  | e (ŭe) | o (ŭo)
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | ん-ン | っ-ッ | ー |  |  |
| elparolo
 | n | Longa konsonanto | Longa vokalo |  |  |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |

### Simboloj

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| simbolo
 | komo (、) | punkto (。) | ? | ! | centra punkto (・)
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |

### Specialaj signokombinoj

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| kanao
 | が-ガ | ぎ-ギ | ぐ-グ | げ-ゲ | ご-ゴ
 |
| elparolo
 | ga | gi | gu | ge | go
 |
| brajlo
 |   |   |   |   |   |
| kanao
 | ざ-ザ | じ-ジ | ず-ズ | ぜ-ゼ | ぞ-ゾ
 |
| elparolo
 | za | ĝi / ĵi | zu | ze | zo
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | だ-ダ | ぢ-ヂ | づ-ヅ | で-デ | ど-ド
 |
| elparolo
 | da | ĝi | zu / dzu | de | do
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | ば-バ | び-ビ | ぶ-ブ | べ-ベ | ぼ-ボ
 |
| elparolo
 | ba | bi | bu | be | bo
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
| kanao
 | ぱ-パ | ぴ-ピ | ぷ-プ | ぺ-ペ | ぽ-ポ
 |
| elparolo
 | pa | pi | pu | pe | po
 |
| brajlo
 |  |  |  |  |  |
# Nihon Ŝoki

| 日本書紀 |
| --- |
|  |
| **verko pri historio • literatura verko • sankta libro • Kiki** |
| Aŭtoroj
 |
| Aŭtoro | Toneri-shinnō, O no Jasumaro
 |
| Lingvoj
 |
| Lingvo | klasika ĉina lingvo
 |
| Eldonado
 |
| Loko | Japanio
 |
| Ĝenro | official history • orient-Azia kronologia historio
 |
|  |

**Nihon Ŝoki** (japane 日本書紀, eo. „Kroniko de Japanio en unuopaj verkoj“) estas post Kojiki la dua plej malnova ankoraŭ ekzistanta historia verko de Japanio. Li estis kompletigita en 720 kaj estas la unu el la ses oficialaj imperiaj historioj (*Rikkokushi*). La libro estas verkita en klasika ĉina kaj dividita je 30 ĉapitroj (+ 1 volumo de geneologio, hodiaŭ perdita). Ĝi entenas kosmogonion (sagaon pri estiĝo de la mondo) kaj la genealogion de la antikvaj japanaj imperiestroj, kiu etendiĝas ĝis regado de imperiestrino Jitō (645–703). Ĝi ankaŭ enhavas citaĵojn el la ĉina *Kronikoj de la tri imperioj* kaj la korea *Paekche ki*, *Paekche pon'gi,* kaj *Paekche sinch'an*. La verko estas konata ankaŭ kiel **Nihongi** (japane 日本紀 eo. „Japana Kroniko“).

Nihonŝoki: eldonaĵo el la periodo Azuĉi -Momoyama (1599)
## Estiĝo

La aŭtoro de *Nihon Ŝoki* estis – laŭ antaŭparolo de la verko - princo Toneri (japane 舎人親王, 676–735), kiu hodiaŭ estas traktata kiel eldonanto. Li estis filo de imperiestro Temmu, kiu iniciatis la projekton por verki nacian kronikon laŭ ĉina stilo. Ĉar la kunverkado okazis jam sub regado de Fujiwara, la verko parte montras tendencan karaktron. Krom tio, sendube kontribuis al projekto multaj aliaj aŭtoroj, eble eĉ ĉinoj kaj koreoj, same budhismaj monaĥoj, kio evidentas pro la diversaj stiloj kaj tre fragmenta karaktro de la verko.

*Nihon Ŝoki* baziĝas je diversaj fontoj. Ĝi estis verkitas laŭ ekzemploj de ĉinaj historiaj ekzemploj kaj citas multajn „verkojn“, sed ne nomas pli precize la fontojn. Laŭdire, ĝi baziĝas je pli malnovaj historiaj verkoj kiel Tennōki kaj Kokki, kiuj estis verkataj en ĉ. 620, sed ne postrestis. Ambaŭ estis bruligitaj verŝajne en 645 en la Isŝi-konflikto (japane 乙巳の変) – kiu ĉesigis regadon de Soga-klano ĉe la korto. Ekde la Kamakura-epoko, la verko estas traktata kiel sankta teksto de la ŝintoismo.

Eldono el la Heian-epoko (794-1185)
## Tradukoj

La angla traduko de la verko okazis en 1896 fare de W. G. Aston kaj validas eĉ hodiaŭ kiel standarda traduko.

## Vidu ankaŭ

* 5082 Nihonsyoki
# Koĝiki

| 古事記 |
| --- |
|  |
| **literatura verko** |
| Aŭtoroj
 |
| Aŭtoro | Hieda no Are, O no Jasumaro
 |
| Lingvoj
 |
| Lingvo | japana lingvo
 |
| Eldonado
 |
| Loko | Japanio
 |
| Ĝenro | libro de historio
 |
|  |

**Koĵiki** aŭ **Koĝiki** (japane 古事記, Hepburne:*Kojiki*, kunreie:*Koziki* en Eo „Notado de malnovaj okazintaĵoj“) priskribas japanan mitologion kaj fruan historion de Japanio, de la mita tempoepoko de la Dioj (kami) ĝis tempo de la imperiestrino Suiko. Ĝi servis siatempe ĉefe por leĝigo de regado de la imperiestra familio. Ĝi estas ne nur la unua detala skriba fonto de Japanio, sed ankaŭ entenas la unuajn uzojn de la japana lingvo (malnovjapana lingvo). Kvankam la granda parto de la teksto estas en klasika ĉina (kanbuna), sed kelkloke, precipe ĉe la poetaj partoj, la skribaj simboloj estas uzataj ne en ties vera senco, sed redonante la tiaman japanan elparolon. Pli malnovaj tekstoj ekzistas nur kelkaj verkitaj en la klasika ĉina, budhismaj religiaj artikoloj kaj regadaj ediktoj.

La Koĝiki estis notita de Ō no Yasumaro, skribisto ĉe la kortego, en ĉ. 712. La tekston diktis la tradicia majstro Hieda no Are, fidulo de la imperiestro Temmu, kiu majstro parkere lernis la japanan mitologion je komisio de la imperiestro.

Koĝiki priskribas la estiĝon de la Ĉielo kaj la Tero (do Japanio), kiujn generis la pradia paro Izanagi kaj Izanami. La plej konataj infanoj de la Dia paro estas sundiino Amaterasu kaj lia frato Susanoo. La nepo de Amaterasu, Ninigi descendas al la Tero kaj fondas la dinastion de la japana imperiestro (Tennō, kiu tiel redirektas sian genealogion al la sundiino). Resto de la verko prezentas la regadan periodon de la unuopaj imperiestroj, sed ankaŭ tie aperas mitologiaj temoj.

En 720 estiĝis Nihon Ŝoki, simila verko, sed kiu estis komplete skribita en la ĉina, detale kaj pli forte okupiĝante je realaj historiaj faktoj. Nihonŝoki estis traktita longtempe kiel pli grava fonto, ĝis kiam oni malkovris la praan lingvaĵon de la Koĝiki.

Koĝiki estas la unua konservita japana historiografia verko (la originalo ne konserviĝis, la plej malnova trovita kopio devenas de 1371).

## Tradukistoj

* Okamoto Joŝicugu, japana esperantisto
* Karl Florenz, germana japanologo
* Wiesław Kotański, fondinto de pola japanologio kaj monda aŭtoritato pri Koĝiki

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Klasika japana lingvo
* 5454 Kojiki
# Baekje

Baekje.
Adorujo, simbola artaĵo de Baekje.
**Baekje** estis unu el Tri Antikvaj Regnoj de Koreio. Plimalpli antaŭ 2 miljaroj, Kogurjo konkeris kaj Baekje kaj Silla kaj unuigis Koreion per la luktosporto nuntempe konata kiel Tekvondo.

Baekje fondiĝis per Onjo ĉe Wiryeseong (nuntempe en suda Seulo). Baekje, kiel Kogurjo, pretendis posti Buyeo, ŝtato fondita en nuntempa Manĉurio.