# Strekaj kanaoj

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Katakana.
 |

| Strekaj kanaoj
 |
| --- |
|
Tipo

 | silabaro
 |
| ISO 15924
 | `Kana` |
|  |
| silabaro
 |
| **Dum** | 800 - nuntempe
 |
|  |

**Japanaj skribsistemojKanji** (Ĉina skribo)

**Kana** (Kanao)

* Hiragana (rondaj kanaoj)
* Katakana (strekaj kanaoj)
* Hentaigana
* Man'yōgana

*baziĝas sur*

* Furigana
* Okurigana

**Rōmaji** (Latinigo)

* Hepburn-sistemo
* Kunrei-sistemo

La **strekaj kanaoj** (Katakana: カタカナ; Kanji: 片仮名; *katakana* “fragmentaj kanaoj”) estas unu el la tri japanlingvaj skribsistemoj, kune kun *kanĝi* kaj rondaj kanaoj (*hiragana*). Ili estas uzataj por transskribi la eksterlandajn vortojn, la proprajn nomojn, sciencajn nomojn de bestoj kaj plantoj, kaj la onomatopeojn. Oni povas ankaŭ uzi ilin por emfazi vortojn, kiujn oni normale skribas per *kanĝi* aŭ rondaj kanaoj (simile al kursiva en eŭropaj lingvoj).

## Uzado

Oni skribas per strekaj kanaoj :

* eksterlandaj vortojn (plej ofte anglajn vortojn) :
	+ **ビールbīru* : biero
	+ **フランスFuransu* : Francio
	+ **ズボンzubon* : pantalono (tiu vorto devenas tamen de la franca *jupon* (subjupo)) ;
* onomatopeojn aŭ esprimajn vortetojn, kiuj ofte troviĝas en la japana (vidi ankaŭ la artikolon Mangao) :
	+ **フアフアfuafua* : bruo de molaĵoj,
	+ **ペコペコpekopeko* : bruo de gluglo,
	+ **コケコッコkokekokko* : bruo de koko ;
* nomojn de bestoj en sciencaj verkoj ; oni kutime prefere skribu ilin per kanĝioj aŭ rondaj kanaoj :
	+ **イルカiruka* : delfeno,
	+ **サルsaru* : simio ;
* emfazatajn vortojn.

Oni povas skribi iujn japanajn vortojn per strekaj kanaoj por fari efekton, kiel mildigi la sencon. Ekzemple, **ダメ** (*dame*), kiu signifas *tio ne decas* aŭ *tio ne eblas*, eventuale agresema vorto, povas esti skribata per strekaj kanaoj por aperi malpli abrupta.

## Tabelo de la strekaj kanaoj

| **ア** a / [a] | **イ** i / [i] | **ウ** u / [ɯ] | **エ** e / [e] | **オ** o / [o] |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |
| **カ** ka / [ka] | **キ** ki / [ki] | **ク** ku / [kɯ] | **ケ** ke / [ke] | **コ** ko / [ko] |
| **サ** sa / [sa] | **シ** shi / [ɕi] | **ス** su / [sɯ] | **セ** se / [se] | **ソ** so / [so] |
| **タ** ta / [ta] | **チ** chi / [cɕi] | **ツ** tsu / [tsɯ] | **テ** te / [te] | **ト** to / [to] |
| **ナ** na / [na] | **ニ** ni / [ni] | **ヌ** nu / [nɯ] | **ネ** ne / [ne] | **ノ** no / [no] |
| **ハ** ha / [ha] | **ヒ** hi / [hi] | **フ** fu / [ɸɯ] | **ヘhe* / [he] | **ホ** ho / [ho] |
| **マ** ma / [ma] | **ミ** mi / [mi] | **ム** mu / [mɯ] | **メ** me / [me] | **モ** mo / [mo] |
| **ヤ** ya / [ja] |  | **ユ** yu / [jɯ] |  | **ヨ** yo / [jo] |
| **ラ** ra / [ɺa] | **リ** ri / [ɺi] | **ル** ru / [ɺɯ] | **レ** re / [ɺe] | **ロ** ro / [ɺo] |
| **ワ** wa / [ɰa] | **ヰ** wi / [ɰi] |  | **ヱ** we / [ɰe] | **ヲ** wo / [ɰo] aŭ [o] |
|  | **ン** n
 |
|  |
| **ガ** ga / [ga] | **ギ** gi / [gi] | **グ** gu / [gɯ] | **ゲ** ge / [ge] | **ゴ** go / [go] |
| **ザ** za / [za] | **ジ** ji / [ɟʑi] aŭ [ʑi] | **ズ** zu / [zɯ] | **ゼ** ze / [ze] | **ゾ** zo / [zo] |
| **ダ** da / [da] | **ヂ** ji / [ɟʑi] aŭ [ʑi] | **ヅ** zu / [zɯ] aŭ [dzɯ] | **デ** de / [de] | **ド** do / [do] |
| **バ** ba / [ba] | **ビ** bi / [bi] | **ブ** bu / [bɯ] | **ベ** be / [be] | **ボ** bo / [bo] |
| **パ** pa / [pa] | **ピ** pi / [pi] | **プ** pu / [pɯ] | **ペ** pe / [pe] | **ポ** po / [po] |
|  |
| **キャ** kya / [kʲa] |  | **キュ** kyu / [kʲɯ] |  | **キョ** kyo / [kʲo] |
| **ギャ** gya / [ɡʲa] |  | **ギュ** gyu / [ɡʲɯ] |  | **ギョ** gyo / [ɡʲo] |
| **シャ** sha / [ɕa] |  | **シュ** shu / [ɕɯ] |  | **ショ** sho / [ɕo] |
| **ジャ** ja / [ɟʑa] |  | **ジュ** ju / [ɟʑɯ] |  | **ジョ** jo / [ɟʑo] |
| **チャ'** cha / [cɕa] |  | **チュ** chu / [cɕɯ] |  | **チョ** cho / [cɕo] |
| **ニャ** nya / [ȵa] |  | **ニュ** nyu / [ȵɯ] |  | **ニョ** nyo / [ȵo] |
| **ヒャ** hya / [ça] |  | **ヒュ** hyu / [çɯ] |  | **ヒョ** hyo / [ço] |
| **ビャ** bya / [bʲa] |  | **ビュ** byu / [bʲɯ] |  | **ビョ** byo / [bʲo] |
| **ピャ** pya / [pʲa] |  | **ピュ** pyu / [pʲɯ] |  | **ピョ** pyo / [pʲo] |
| **ミャ** mya / [mʲa] |  | **ミュ** myu / [mʲɯ] |  | **ミョ** myo / [mʲo] |
| **リャ** rya / [ɺʲa] |  | **リュ** ryu / [ɺʲɯ] |  | **リョ** ryo / [ɺʲo] |

### Aliaj signoj

* **ー** : sondaŭriga marko. Oni metas ĝin post vokalojn, por noti ke ili estas longaj.
* **ヽ** : ripetomarko. Oni uzas ĝin por eviti ripeton de kanao. Ekzemple, oni povas skribi **クヽ** anstataŭ **クク**.
* **ヾ** : ripetomarko por voĉaj silaboj. Ekzemple, oni povas skribi **グヾ** anstataŭ **ググ**.

### Pliaj signoj

Tiuj kombinaĵoj de strekaj kanaoj taŭgas por noti eksterlandajn vortojn uzantajn fonemojn ne-ekzistantajn japanlingve.

| **ア** a / [a] | **イ** i / [i] | **ウ** u / [ɯ] | **エ** e / [e] | **オ** o / [o] |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |
|  | **ウィ** wi / [ɰi] |  | **ウェ** we / [ɰe] | **ウォ** wo / [ɰo] |
| **ヴァ** va / [va] | **ヴィ** vi / [vi] | **ヴ** vu / [vɯ] | **ヴェ** ve / [ve] | **ヴォ** vo / [vo] |
|  | **シェ** she / [ɕe] |  |
|  | **ジェ** je / [ɟʑe] |  |
|  | **チェ** che / [cɕe] |  |
| **ツァ** tsa / [tsa] | **ツィ** tsi / [tsi] |  | **ツェtse* / [tse] | **ツォtso* / [tso] |
|  | **デュ** dyu / [dʲɯ] |  |
|  | **ティ** ti / [ti] | **トゥ** tu / [tɯ] |  |
|  | **テュ** tyu / [tʲɯ] |  |
|  | **ディ** di / [di] | **ドゥ** du / [dɯ] |  |
| **ファ** fa / [ɸa] | **フィ** fi / [ɸi] |  | **フェ** fe / [ɸe] | **フォ** fo / [ɸo] |
|  | **フュ** fyu / [ɸʲɯ] |  |

Tiu tabelo ne montras ĉiujn kombinaĵojn : iuj estas efektive tre maloftaj aŭ kritikataj.

## Ortografio

Oni povas uzi la strekajn kanaojn por skribi japanajn vortojn: tiakaze la ortografiaj reguloj samas la regulojn de la rondaj kanaoj, notinde koncerne la vokalan daŭrigon (**トウキョウ** = *Toukyou* → *Tōkyō* (Tokio)). Notindas do, ke *rōmaji* (latinlitera transskribado) povas kaŝi iujn faktojn de la kanaa skribado.

Oni uzas, kiel ronda-kanae, kromsignojn **゛** (*dakuten*) kaj **゜** (*handakuten*) por estigi derivitajn silabojn (*nigori*) (**カka* + **゛** → **ガga*).

Kvankam tiu skribado ne distingas majusklojn kaj minusklojn, ĝi uzas etajn signojn. Tiuj estas uzataj por krei silabojn, kiujn oni ne povus noti direkte (ĉu ili ekzistas japane, ĉu ne). La antaŭa kanao en kombinaĵo ne havas plenan silaban valoron (oni legu ilin senvokale). Ekzemple, **ニャ** ne legiĝas *niya* (kiu estus skribata **ニヤ**) sed *nya*. Pro fonetikaj evoluoj, oni konu ne ĉiam evidentajn ekvivalentojn : tiel **チョ** estas sone *chi-yo* → *chyo*, sed oni elparolas fakte *cho*. Plie, **ツ** (*tsu*) estas uzata por noti duoblajn konsonantojn : **ベッド** legiĝas do *beddo* (*lito*, de la angla *bed*), kaj ne *betsudo*.

Kiam strekaj kanaoj taŭgas transskribi fremdajn vortojn aŭ sonimitojn, ili sekvas pliajn regulojn.

* Unue, vokala daŭrigo estas ĉiufoje skribata per la sondaŭriga marko (horizontala streko en horizontala skribado, vertikala streko en vertikala skribado), ekzemple : **フリー百科事典**, *furī hyakkajiten* (libera enciklopedio), kie **フリー** estas fakte la fonetika transskribaĵo de la angla vorto *free*.

* Novaj kombinaĵoj de etaj kanaoj estis inventitaj, por ebligi pli bone transskribi sonojn, kiuj ne ekzistas japane: tiel *fu* estas **フ**, kaj por la aliaj vokaloj oni uzas tiun kanaon, post kiu sekvas la vokalo: **ファfa*, **フィfi*, **フェfe*, **フォfo*.

* Oni uzas ankaŭ **ツ** (*tsu*) tiel : **ツァtsa*, **ツィtsi*, **ツェtse*, **ツォtso*.
* Por skribi la konsonanton *v*, kiu ne ekzistas japane, oni uzas la specialan kanaon **ヴ** (*vu*) kaj, samametode, oni havas **ヴァva*, **ヴィvi*, **ヴェve* kaj **ヴォvo* (tamen tiu metodo estas malofte uzata ; oni preferas ĝenerale *ba*, *bi*, *bu*, *be* kaj *bo*).

* La kanao **ウu* estas uzata por : **ウィwi*, **ウェwe*, **ウォwo* (*wu* ne ekzistas, oni uzas simple **ウ** ; *wa* havas propran kanaon : **ワ**).

* La silaboj, kiuj enhavas *ch* (*ĉ*), *sh* (*ŝ*), skribiĝas :
	+ koncerne la vokalojn *a*, *u*, *o*, laŭ la normala regulo (kiel la rondaj kanaoj), tio estas skribante la kanaon kun *-i*, kaj poste etan *ya*, *yu* aŭ *yo* ;
	+ koncerne la vokalon *e*, metante etan kanaon *e* post la silabon kun *-i*: **チェche*, **シェshe* kaj **ジェje*.

* La silaboj *ti* kaj *di* estas notataj per *te* aŭ *de* sekvitaj de eta *i*: **ティti* kaj **ディdi*.

* Fine, kiel rondaj kanaoj, la silaboj kun la duonvokalo *y* por la vokaloj *a*, *u* kaj *o* eblas por ĉiuj konsonantoj havantaj **i**-silabon (krom *ji*, *shi* kaj *chi*), aldonante al ĝi etan *ya*, *yu* aŭ *yo*.

Ekzemploj de streka-kanaaj vortoj :

* **デューティ・フリー** = *dyūti furī* = senimposta (de la angla *duty free*)
* **エスペラント** = *Esuperanto* = Esperanto
* **クリスマス** = *Kurisumasu* = Kristnasko (de la angla *Christmas*)

## Skribordo de strekaj kanaoj

Skribordo de la strekaj kanaoj
La strekaj kanaoj, kiel ĉiuj ĉinaj kaj japanaj signoj, havas determinitan skribordon. Tiu ordo estas grava dum belskribado.

## Origino

Ĉiu kanao havas maldekstre la *kanĝi*-on, de kiu ĝi devenas. La parto, kiu naskis la kanaon estas ruĝe indikita.
La strekaj kanaoj estis kreitaj apartigante parton de samsona *kanĝi*: ili do estas simpligitaj formoj de ĉinaj signoj. Oni kreis ilin por faciligi la japanan skribon por tiuj, kiuj ne konis la ĉinan skribon. Ili aperis iom post la rondaj kanaoj (dum la Heian-epoko), ili origine taŭgis noti la elparolon de nekonataj ĉinaj signoj por budaistaj studentoj.

## Ceteraĵo

ISO 15924-kodo: Kana