Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rjukjua lingvaro

Trafiksekurecaj avertoj en signaloj en Kin, Okinavo, skribitaj en japana (centro) kaj okinava (maldekstre kaj dekstre).
La **Rjukjuaj lingvoj** (琉球語, *Ryūkyū-go*, 琉球語派, *Ryūkyū-goha*, ankaŭ 琉球諸語, *Ryūkyū-shogo* aŭ 島言葉 en Rjukjua, *Ŝima kutuba*, laŭvorte "insula parolmaniero"), estas la indiĝenaj lingvoj de la Rjukjua Insularo, nome la plej suda parto de la Japana arkipelago. Kun la Japana lingvo, ili formas la aron de la japanaj lingvoj. Tiuj rjukjuaj lingvoj ne estas reciproke interkompreneblaj unu kun alia. Oni ne konas precize kiom multaj parolantoj de tiuj lingvoj restas, sed la lingvoanstataŭado al la normiga japana kaj al pli fortaj dialektoj kiel la Okinava japana (diferenca el la Okinava lingvo) rezultis en la fakto, ke tiuj lingvoj iĝis endanĝeraj lingvoj; UNESCO klasigis kvar el tiuj lingvoj kiel "definitive endanĝeritaj" kaj du aliajn kiel "severe endanĝeritaj".

Ĝenerale oni dividas aŭ klasigas tiujn lingvojn en du grupoj, nome nordaj kaj sudaj. En la norda grupo estus Kikai, Amami Ōŝima, Tokunoŝima, Okinoerabu, Ĝoron, Kunigami kaj la Okinava lingvo, sendube la plej parolata kun preskaŭ unu miliono da parolantoj. En la suda grupo estus Mijako (la dua plej parolata, sed jam nur de iom pli ol 60 000 parolantoj), Irabu, Tarama, Ĝaejama kaj Ĝonaguni. Ne nur tiuj lingvoj ne estas reciproke interkompreneblaj, sed krome kelkaj havas siajn proprajn dialektojn.

Ne estas popolnombraj informoj de la rjukjuaj lingvoj, kaj la preciza nombro de parolantoj estas nekonata. En 2005, la totala loĝantaro de la Rjukjua regiono estis de 1 452 288, sed fluparolantoj estas nur la maljunuloj, nome tiuj kiuj estas pli ol 50-jaraĝaj, kaj tiel la vera nombro de rjukjuaj parolantoj devas esti multe pli malalta. Malmultaj infanoj aŭ junuloj parolas ilin, nur tiuj kiuj vivas kun siaj geavoj. Multaj junuloj uzas la okinavan dialekton de la japana, kio estas nek rjukjua lingvo nek dialekto.

## Notoj

## Bibliografio

* Pellard, Thomas (2015). "The Linguistic archeology of the Ryukyu Islands". En Heinrich, Patrick; Miyara, Shinsho; Shimoji, Michinori (eld.). Handbook of the Ryukyuan languages: History, structure, and use (PDF). Berlin: De Mouton Gruyter. pp. 13−37. doi:10.1515/9781614511151.13. ISBN 978-1-61451-115-1.
* Shimoji, Michinori; Pellard, Thomas, eld. (2010). An Introduction to Ryukyuan languages (PDF). Arkivigite je 2020-11-12 per la retarkivo Wayback Machine Tokyo: ILCAA. ISBN 978-4-86337-072-2. Alirita la 24an de novembro 2020.
* Sugita, Yuko (2007). Language revitalization or language fossilization? Some suggestions for language documentation from the viewpoint of interactional linguistics (PDF). Arkivigite je 2020-11-27 per la retarkivo Wayback Machine Proceedings of Conference on Language Documentation and Linguistic Theory. London: SOAS. ISBN 978-0-7286-0382-0. Alirita la 19an de Decembro, 2009.
* Takara, Ben (Februaro 2007). "On Reclaiming a Ryukyuan Culture" (PDF). Connect. Irifune: IMADR. 10 (4): 14–16. Arkivita el la originalo (PDF) la 20an de Majo, 2011. Alirita la 24an de novembro 2020.
# Bopomofo

Transliterumita listo de la silabaro
Bopomofo (ㄅㄆㄇㄈ, ĉine: 注音符號, *Zhùyīn fúhào*) estas silabaro uzata en Tajvano por indiki prononcojn de la norma ĉina lingvo (國語, *Guóyǔ*, aŭ "nacia lingvo"). Jen komparo de tiu ĉi kun la *pinyin* sistemo (pinjino) uzata en Popola Ĉinio:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| zhuyin
 | pinyin
 |  | zhuyin
 | pinyin
 |  | zhuyin
 | pinyin
 |  | zhuyin
 | pinyin
 |
| Konsonantoj
 |
| ㄅ
 | B
 |  | ㄆ
 | P
 |  | ㄇ
 | M
 |  | ㄈ
 | F
 |
| ㄉ
 | D
 |  | ㄊ
 | T
 |  | ㄋ
 | N
 |  | ㄌ
 | L
 |
| ㄍ
 | G
 |  | ㄎ
 | K
 |  | ㄏ
 | H
 |  |  |  |
| ㄐ
 | J
 |  | ㄑ
 | Q
 |  | ㄒ
 | X
 |  |  |  |
| ㄓ
 | Zh
 |  | ㄔ
 | Ch
 |  | ㄕ
 | Sh
 |  | ㄖ
 | R
 |
| ㄗ
 | Z
 |  | ㄘ
 | C
 |  | ㄙ
 | S
 |  |  |  |
| Vokaloj
 |
| ㄚ
 | A
 |  | ㄛ
 | O
 |  | ㄜ
 | E
 |  | ㄝ
 | Ê
 |
| ㄞ
 | Ai
 |  | ㄟ
 | Ei
 |  | ㄠ
 | Ao
 |  | ㄡ
 | Ou
 |
| ㄢ
 | An
 |  | ㄣ
 | En
 |  | ㄤ
 | Ang
 |  | ㄥ
 | Eng
 |
| ㄦ
 | Er
 |  | ㄧ
 | I
 |  | ㄨ
 | U
 |  | ㄩ
 | Ü
 |

## Vidu ankaŭ

* Tipo Ruby (inter japanoj)
* Hanyu Pinyin (en Ĉina Popola Respubliko)
* Wade-Giles (iam uzita inter la anglalingvaj landoj)
# Tradicia ĉina skribo

Maldekstre kaj nigre, signoj por "ĉina signo" en la tradicia ĉina skribo; dekstre kaj ruĝe, "ĉina signo" en la simpligita ĉina skribo.
Ekzemplo de ĉina kaligrafio.
La **tradicia ĉina skribo** aŭ **tradiciaj ĉinaj signoj** (ĉine tradicie 正體字/繁體字; simpligite 正体字/繁体字; pinjine *Zhèngtǐzì/Fántĭzì*) estas ĉina signoj en ajna signaro, kiuj ne enhavas signojn aŭ signo-anstataŭaĵojn nove kreitajn post 1946. Ili estas plej ofte la signoj en la normigitaj signaroj de Tajvano, Honkongo kaj Makao aŭ en la Kangxi-Vortaro. La modernaj formoj de tradiciaj ĉinaj signoj unue aperis kun la apero de la klerika skribo (ĉine 隸書; pinjine lìshū; japane 隷書体, *Reiŝotai*) dum la Han-dinastio kaj estis pli-malpli stabilaj ekde la 5-a jarcento de nia erao (dum la Sudaj kaj Nordaj Dinastioj regintaj inter la jaroj 420 kaj 589.) La termino "tradicia ĉina" estas uzata por kontrastigi tradiciajn signojn kun la simpligita ĉina skribo, normigita litertiparo enkondukita de la registaro de la Popola Respubliko Ĉinio en la kontinenta Ĉinio en la 1950-aj jaroj.
# Simpligita ĉina skribo

Tipo: Vorterosigno
Lingvo: Ĉina lingvaro
Tempo: Ekde 1956
ISO 15924 (Hans, 501)
**Simpligita ĉina skribo** (ĉine: 简体字. Vidu sube.) estas laŭleĝa skribsistemo oficialigita de Ĉina Popola Respubliko dum la dua duono de la 20a jarcento. Por establi la novan sistemon oni nuligis speciale komplikajn litererojn aŭ anstataŭigis la speciale komplikajn literojn per aliaj pli facilaj. Tio estis farita kaj regule kaj neregule.

La karakteroj estas oficiale uzataj en ĈPR kaj Singapuro, kvankam tradiciaj karakteroj estas nune uzataj en Honkongo, Makao kaj Respubliko Ĉinio (Tajvano).

## Nomo

Simpligita ĉina skribo estas oficiale konata kiel 简化字 (pinyin-e: *Jiǎnhuàzì*), kaj familiare nomata 简体字 (pinyin-e: *Jiǎntizì*).

La ĉina teksto uzanta la simpligitan skribon estas nomata 简体中文 (pinyin-e: *Jiǎntǐ zhōngwén*).

## Ekzemploj

| Tradicia ĉina
 | Simpligita ĉina
 | Signifo
 |
| --- | --- | --- |
| 發 / 髮 | 发
 | Haro/Eliĝi
 |
| 見 | 见
 | Vidi
 |
| 體 | 体
 | Korpo
 |
| 貝 | 贝
 | Konko
 |
| 東 | 东
 | Oriento
 |
| 車 | 车
 | Veturilo
 |
| 長 | 长
 | Longa/Estro
 |
| 門 | 门
 | Pordo
 |
| 選 | 选
 | Elekti
 |
| 韋 | 韦
 | Ledo/Uzata kiel nomo
 |
| 讓 | 让
 | Lasi/Igi
 |
| 風 | 风
 | Vento
 |
| 飛 | 飞
 | Flugi
 |
| 電 | 电
 | Fulmo/Elektro
 |
| 馬 | 马
 | Ĉevalo
 |
| 樂 | 乐
 | Amuzo/Muziko
 |
| 鳥 | 乌
 | Birdo
 |
| 麥 | 麦
 | Tritiko
 |
| 塵 | 尘
 | Polvo
 |
| 齊 | 齐
 | Kune/Same
 |
| 齒 | 齿
 | Dento
 |
| 龍 | 龙
 | Drako
 |
| 龜 | 龟
 | Testudo
 |

## Vidu ankaŭ

* Ĉina skribo
* Tradicia ĉina skribo

## Eksteraj ligiloj

* Rakonto pri maljunulo Niu Juan, gravuristo de sigeliloj ĈRI
# ISO 15924

| ISO 15924
 |
| --- |
| Codes for the representation of names of scripts |
| **normo de ISO**  |
| **Dum** | nekonata - nekonata/nuntempe
 |
| **Partoprenanta** | kvar-alfabet-litera kodo de ISO 15924 • numera kodo de ISO 15924 • Codes for the representation of names of scripts vd |
| **TTT** | Oficiala retejo
 |
|  |

**ISO 15924**, *Kodoj por reprezenti nomojn de skriboj*, difinas du arojn de kodoj por certaj skribsistemoj.
Ĉiu skribo ricevas kaj unu kvarliteran kaj unu ciferan kodon. La unua litero de la litera kodo estas majuskla; la ceteraj, minusklaj.

Skribo estas difinita kiel "aro da grafikaj signoj uzataj por la skriba formo de unu aŭ pluraj lingvoj".
Do skriboj (ankoraŭ) ne uzataj "por la skriba formo de unu aŭ pluraj lingvoj" estas eksplicite ekskludataj.

Se eble la kodoj deriviĝas de ISO 639-2 kiam la nomo de la skribo koincidas kun la angla nomo de lingvo ĝin uzanta
(ekz. angle Gujarātī — en ISO 639-2, guj; en ISO 15924, Gujr), preferante ISO 639-2/B anstataŭ la kutime preferatan ISO 639-2/T.

ISO 15924 povas esti uzata, simile kiel ISO 3166, aldone al ISO 639, ekzemple en marklingvoj kiaj
HTML kaj XML por helpi al kroziloj eltrovi tiparon. Tiel eblas ekzemple diferencigi inter
serba skribita per cirila (srp-Cyrl) aŭ latina (srp-Latn) skribo,
aŭ marki latinigon kiel tian.

## Administrado

ISO komisiis al la Unikodo-konsorcio registri la skribokodojn por la normo — kvankam *tiuj* kodoj **ne estas** parto de la Unikodo-normo.
En 2004, la konsorcio komisiis al Michael Everson la taskon de registristo.

## Kodoj por skriboj

### Numeraj intervaloj

```
000-099 hieroglifaj kaj kojnoformaj skriboj
100-199 alfabetaj skriboj maldekstren
200-299 alfabetaj skriboj dekstren
300-399 alfabet-silabaj skriboj
400-499 silabaj skriboj
500-599 ideogramaj skriboj
600-699 nemalĉifritaj skriboj
700-799 (ne asignitaj)
800-899 (ne asignitaj)
900-999 privata uzo, aliasoj, specialaj kodoj

```

### Specialaj kodoj

```
Zxxx || 997 || Kodo por neskribataj lingvoj
Zyyy || 998 || Kodo por skribo nedifinita
Zzzz || 999 || Kodo por skribo sen kodo

```

Qaaa-Qabx estas 50 kodoj por privata uzo.

## Eksteraj ligiloj

* ISO 15924 Registration Authority (Unikodo)
* Oficialaj listoj de kodoj laŭ ISO 15924
# Fonetika transskribo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun Fonema ortografio.
 |

**Fonetika transskribo** (ankaŭ konata kiel **fonetika skribo** aŭ **fonetika signaro**) estas la videbla reprezentado de parolataj sonoj (aŭ fonoj). La plej komuna fonetika transskribo uzas fonetikan alfabeton, kiel la Internacia Fonetika Alfabeto, la plej videbla alfabeto uzata en fonetiko.

## Kritiko

Fonetikaj transskriboj povas esti malfacilaj : lingvo varias multe trans loko, tempo, situacio ktp. Ne ĉiuj konsentas pri kiel priskribi ĉiun variadon. Ne ĉiuj konsentas pri kiel transskribi ĝin. Provante elekti la (IPA)-simbolon kiu ekzakte reprezentas unu sonon jam kondukis pli ol unu fojon al malkonsenta debato inter lingvistoj.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Internacia Fonetika Alfabeto
* Transskribado (lingvoscienco)
* Transliterumo
# Hanoj

*Por aliaj uzoj, vidu la paĝon Hanoj (apartigilo).*

| Hanoj
 |
| --- |
|  |
| **etno** |
| **ĉinoj** |
| **ĉintibetaj gentoj** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
| Lingvo(j)
 |
| ĉina lingvo
 |
| Religio
 |
| budhismo • taoismo • kristanismo • islamo • Konfuceismo • Kulto al prauloj • ĉina popola religio  |
|  |

**Hanoj** (aŭ Ĥanoj) estas la plej granda etna grupo de Ĉinio. Ili konsistigas 92% de la loĝantaro en la Ĉina Popola Respubliko kaj 19% de la tuta homaro.

La Tri Vinagro-gustumantoj (三酸圖), fama hana bildo reprezentanta budhanojn, konfuceanojn kaj taoismanojn.
Hanoj estas la plej granda etna grupo de la mondo. La nomo venas de la Dinastio Han (ĉine 汉/漢, pinjine: Hàn), sub kiu malsamaj gentoj de Ĉinio komencis konsideri sin mem kiel unueca etna grupo. Same, ĉina skribo por skribi la lingvon estas nomata *Hanzi* (simpligite 汉字; tradicie 漢字), aŭ "hana skribo".

La hanoj parolas malsamajn lingvojn, kiuj estas relative similaj kaj estas ofte rigardataj kiel dialektoj de la sama lingvo, kvankam foje ili tute ne estas interkompreneblaj. Plejmulte da hanoj parolas la mandarenan ĉinan lingvon. Ĉiuj malsamaj lingvoj parolitaj de la hanoj estas skribitaj kun la samaj ideogramoj, kaj tio historie kontribuis al ilia sento de unueco.

La mapo etnografia de Ĉinio
Multaj hanoj estas nuntempe sen-religiaj, sed tradicie budhismo, konfuceismo kaj taoismo estas iliaj ĉefaj religioj.

En Ĉinio ekzistas multaj etnaj minoritatoj, kiuj ne estas konsiderataj hanoj. Unu el tiuj grupoj, la hujoj, estas fakte tute samaj kiel la hanoj, krom la fakto ke ili estas islamanoj.

## Vidu ankaŭ

* Ĉinoj

## Referencoj
# Silabaro

| Silabaro
 |
| --- |
| **grupo**  |
| **skribsistemo** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | silabografemo  vd |

 |
|  |

**Silabaro** estas skribsistemo, kiu uzas signojn por ĉiuj silaboj de la koncerna lingvo. Tiel ĝi postulas malpli da signoj ol ideogramaro, sed tamen pli da signoj ol alfabeto. Tamen ĝi havas avantaĝojn super alfabeto, ĉar ĝi plidensigas vortolongojn skribe, ekzemple, "kolono" havas ses sonojn, sed nur tri silabojn: ko-lo-no. Silabarojn uzis multaj antikvaj lingvoj.

Modernaj ekzemploj:

* Japanaj skribsistemoj rondaj kanaoj kaj strekaj kanaoj
* Ĉeroka skribo

Kvankam ofte tiel nomata, Devanagari skribo ne estas vera silabaro, ĉar la vokaloj esprimiĝas per diakritaj signoj aldonitaj al (preskaŭ) neŝanĝantaj bazaj silabosimboloj. Ĝi estas abugido.

## Vidu ankaŭ

* Abugido

## Eksteraj ligiloj

*
# Prononco

La **prononco** aŭ **elparolo** estas la sonigo de vortoj kaj frazoj de parolata lingvo. Ĝin studas la fonetiko. Elparolo de unuopaj sonoj nomatas artikulacio, kio kvazaŭ estas pli detala rigardo al prononco. La skribsistemoj de la diversaj lingvoj laŭ diversaj gradoj orientiĝas laŭ la prononco (Esperanto pli multe ol la germana; la germana pli multe ol la angla; la ĉina preskaŭ tute ne). Por faciligi la lernadon de lingvo, kies skribo ne estas tute laŭprononca, la Internacia Fonetika Alfabeto de la Internacia Fonetika Asocio povas helpi.

En la plej multaj vaste uzataj lingvoj la oficiala prononco (ekz-e por televida kaj radia disaŭdigo) estas normigita. La prononco de la ĉiutaga lingvo kaj de la regionaj dialektoj povas diversgrade diferenci de la norma prononco.

Kiam fremdlingvano devias de la norma prononco aŭ de la kutima ĉiutaga prononco, oni nomas tion akĉento.

## Vidu ankaŭ

* Akĉento, akcento
* Fonetiko
* Internacia Fonetika Alfabeto
* Lingvo
* Langrompilo

## Eksteraj ligiloj

* La elparolo de Esperanto
# Lingva prunto

Laŭ PIV **lingva prunto** estas alpreno en iun lingvon de vorto aŭ sintagmo el alia lingvo, sub formo pli-malpli modifita kaj, alimaniere vortumite, **pruntvorto** estas "vorto, kiu ne apartenas al la bazo de la koncerna lingvo, sed kiu, pruntite el alia lingvo, estis pli-malpli komplete asimilita (ekz. «reglamento» apud «regularo»)". Oftaj ekzemploj estas trapasoj de vortoj el hegemonia lingvo al aliaj, ekzemple el la angla laŭlonge de la 20-a jarcento, kiaj *jazz* aŭ *club*, kiuj pasis al multaj lingvoj laŭ diversaj adaptoj, kaj en la frormo ĵazo kaj klubo ankaŭ alvenis en Esperanto. Aliajn fojojn temas pri vortoj aŭ konceptoj kiuj venas de specifa lingvo ne nepre hegemonia, kiaj tabuo, cunamo aŭ harakiro el aziaj lingvoj pasis al diversaj alikontinentaj lingvoj.

En Esperanto en strikta senco, estus lingvaj prunto ĉiuj neologismoj kiuj kompreneble ne aperis en la fundamentaj listoj (kaj ne estis kunmetaĵoj de bazaj radikoj) kaj krome estis prenitaj rekte el iu ajn lingvo kaj poste estis adaptitaj al la fonetiko aŭ literumado de Esperanto, kiaj kazoj de multaj geografiaj aŭ personaj propraj nomoj aŭ aliaj konceptoj, kiaj Ludoviko, Vilhelmo, Kergelenoj, aidoso, bonsajo, fakso, komputilo ktp.

Le elekto de la termino *prunto* rilatas al la fakto, ke la tuta esprimo derivas el diversaj naciaj lingvoj, sed kompreneble ne temas pri *prunto* en strikta senco, kiun oni devos redoni.

Repruntado (el prunto aŭ preno) en lingvoscienco estas la procezo en kiu unu vorto veturas el unu lingvo al alia kaj poste reen al la origina lingvo en diferenca formo aŭ kun diferenca signifo. Tiu vojo estas indikata kiel A→B→A, kie A estas la origina lingvo, kaj povas sekvi multajn diversajn formojn.

## Ekzemplo

Ekzemplo de araba pruntvorto kiu aktuale plivastiĝas en Esperanto estas hiĝabo.

## Notoj

## Vidu ankaŭ

* fremdvorto
* neologismo
* Listo de lokaj vortoj kiuj ne bezonas Esperantigon ĉe Vikivortaro
# Registaro de Japanio

| Registaro de Japanio
 |
| --- |
|  |
|  |
| **konstitucia monarkio • Centra administracio • plenuma povo** |
| **Jurisdikcio** | Japanio
 |
| **Lando** | Japanio
 |
| **Sidejo** | kvartalo Ĉijoda
 |
| **filioj** | Kabineto de Japanio • Board of Audit vd |
| **Partoprenanta** | Government of Meiji Japan vd |
| Registaro de Japanio
 |
| **Dum** | 3-a de januaro 1868 - nuntempe
 |
| **Antaŭulo** | imperia kortego de Japanio
 |
|  |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

La **japana registaro** ne plu estras tradician federalan ŝtaton. La 47 gubernioj dependas pri financoj plejparte de la centra registaro. La guberniestroj, la urbestroj kaj la anoj de guberniaj kaj komunumaj asembleoj estas elektitaj de la popolo por 4 jara ofico.

La Kabineto de la Japana Registaro (japane 内閣, Naikaku) estas la plenuma povo en Japanio. Ĝi estas gvidata de la Ĉefministro de Japanio, kiu estas nomumita de la Dieto, kaj inkluzivas ĝis 14 aliajn ministrojn, kiujn la Ĉefministro nomumas, kaj li ankaŭ povas maldungi ilin. La registaro estas kolektive respondeca al la Dieto, kaj devas submeti sian eksiĝon sur ricevado de mocio de demisio en la Reprezentantĉambro (la malsupra ĉambro). La japana registaro en sia nuna formo funkciigas de la fondo de la Konstitucio, kiu ekvalidis en 1947, kvankam Konsilio de Ministroj ekzistis en Japanio sub la Meiji Konstitucio inter 1889-1946, sed tiam ĝi estis subigita al la Imperiestro.

Strukturo de la japana registaro
## La imperiestro

La imperiestro de Japanio estas la simbolo de la ŝtato kaj de la unueco de la popolo. La suvereneco apartenas ne plu al la imperiestro, sed - laŭ la japana konstitucio - al la japana popolo.

Vidu ankaŭ
# Jajoi-epoko

|
Historio de Japanio

 |
| --- |
| * Prahistoria Japanio  35.000– 538 a.K.
	+ Japania paleolitiko  35.000–10.000 a.K.
	+ Ĵomon-epoko  10.000–300 a.K.
	+ Jajoi-epoko  300 a.K.–250 p.K.
	+ Kofun-epoko (parto de Jamato)  250–538
* Antikva Japanio
	+ Asuka-epoko (parto de Jamato)  538–710
	+ Nara-epoko  710–794
	+ Heian-epoko  794–1185
* Ĉusej
	+ Kamakuro-epoko  1185–1333
	+ Muromaĉi-epoko 1336–1573
	+ Sengoku-epoko
* Kinsej
	+ Azuĉi-momojama-epoko  1568–1603
	+ Edo-epoko  1603–1868
* Nuntempaj epokoj
	+ Meiĵi-epoko  1868–1912
	+ Taiŝo-epoko  1912–1926
	+ Ŝoŭa-epoko  1926–1989
* Gendaj
	+ Heisei-epoko  1989–2019
	+ Reiva-epoko  2019–nuntempo
 |
| * Glosaro
	+ Japana Imperio
	+ Japania mono
 |

Ceramiko el la Jajoi-epoko.
La **Jajoi-epoko** (弥生, *時代*?, Yayoi jidai), startis en la komenco de la Neolitiko en Japanio, pluis tra la Bronzepoko, kaj je sia fino eniris en la Ferepoko.

Ekde la 1980-aj jaroj, fakuloj argumentis, ke periodo iam klasita kiel transiro el la Ĵomon-epoko estu pli bone reklasita kiel Frua Jajoi. La dato de la
komenco de tiu transiro estis polemikiga, kaj ĉirkaŭkalkuloj rangis el la 10a ĝis la 6a jarcentoj a.K.

La periodo ricevas sian nomon laŭ la kvartalo Jajoi de Tokio kie arkeologoj malkovris artefaktojn kaj aferojn el tiu epoko. Distingaj karakteroj de la Jajoi-epoko estis la apero de novaj stiloj de ceramiko kaj la starto de intensa agrikulturo de rizo. Hierarkia sociklasa strukturo datas el tiu periodo kaj tio havas sian originon en Ĉinio. Ankaŭ teknikoj en metalurgio bazitaj sur la uzado de bronzo kaj fero estis enmetitaj el Ĉinio tra Koreio al Japanio en tiu periodo.

La Jajoi sekvis la Jōmon periodon (14 000 a.K. – 1000 a.K.) kaj la Jajoi kulturo floris en geografia areo el suda Kyūshū ĝis norda Honshū. Arkeologia pruvaro subtenas la ideon ke dum tiu epoko, amase farmistoj (Jajoi-homoj) el la Korea Duoninsulo venis al Japanio, formortigis aŭ miksiĝis kun la indiĝena loĝantaro de la ĉasistoj-kolektistoj (Jomon-oj). Tiel modernaj japanoj estas posteuloj de la Jajoi-oj (ĉefe el la Korea Duoninsulo) kun nur tre malgranda modera influo el la iamaj Jōmon-aj ĉasistoj-kolektistoj, depende de la regiono.

## Notoj

## Bibliografio

* Habu, Junko (2004). Ancient Jomon of Japan. Cambridge, MA: Cambridge Press. ISBN 978-0-521-77670-7.
* Schirokauer, Conrad (2013). A Brief History of Chinese and Japanese Civilizations. Boston: Wadsworth Cengage Learning.
* Silberman, Neil Asher (2012). The Oxford Companion to Archaeology. New York: Oxford University Press.
# Vortero

**Vortero** (aŭ neanalizeble **morfemo** el la greka μορφή, morfo) estas la plej malgranda signifohava unuo en lingvo. Ĉi tiu difino estis establita en 1933 de la lingvisto Leonard Bloomfield. Sed oni povas kritiki ĝin ĉar ekzemple en *kat'o* estas du vorteroj, sed *-o* ne havas *signifon* laŭ plej ĝenerala senco, sed nur gramatikan informon, do oni povus difini **vortero** kiel la plej malgranda informhava unuo en lingvo.

*Esperanta ekzemplo*: La vorto "nekredeble" konsistas el kvar vorteroj: NE, KRED, EBL kaj E. NE estas prefikso, EBL estas sufikso, kaj E estas finaĵo.

## Nula vortero

*Nula vortero* (angle *null morpheme*) estas vortero kiu ne estas videbla. Ekzemplo estas la finaĵo de ĉiuj la vortoj en la nominativo en Esperanto.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Morfologio
* Fonemo
* Verbo
* Gramatika kazo, Kazo
* Gramatika nombro
* Genro
* Vorto kaj Vortelemento en Esperanto
# Paŭso

Ĉi tiu artikolo temas pri prunta traduko. Por informoj pri la interrompo de ago, vidu la artikolon paŭzo.
**Paŭso** (aŭ **traduka prunto** respektive **prunta traduko**) estas esprimo kreita en unu lingvo per traduko de esprimo el alia lingvo, tiel ke oni tradukis la unuopajn partojn. Kiel ekzemplo, la anglalingva kunmetita vorto *skyscraper* ("ĉielskrapilo"), kies signifo estas "altega konstruaĵo", estas paŭsita en multajn lingvojn, inkluzive de la franca (*gratte-ciel*), germana (*Wolkenkratzer*) kaj Esperanto (nubskrapulo). La esprimo *prunta traduko* ankaŭ estas paŭso de la germana vorto *Lehnübersetzung* (*Lehn-* prunt-, *Übersetzung* traduko).

Paŭsado estas unu speco de vortkreado en la komuna lingvo aŭ en terminologio.

Por pruvi, ke vorto aŭ vortumo estas vera paŭso, ne sufiĉas montri paralelajn esprimojn en du lingvoj, ĉar simila esprimo povas aperi en la lingvoj sendepende. Tio estas malpli probabla, kiam la pruntedona esprimo gramatike malsimilas la prunteprenan lingvon aŭ la paŭso enhavas malevidentan aŭ senlogikan metaforon.

Repruntado (el prunto aŭ preno) en lingvoscienco estas la procezo en kiu unu vorto veturas el unu lingvo al alia kaj poste reen al la origina lingvo en diferenca formo aŭ kun diferenca signifo. Tiu vojo estas indikata kiel A→B→A, kie A estas la origina lingvo, kaj povas sekvi multajn diversajn formojn.

## Ekzemploj el Esperanto

* *Eldoni*, paŭso de similstrukturaj vortoj en la germana *herausgeben*, pola *wydawać* kaj la rusa *издать* (izdatj), *издавать* (izdavatj)
* *Elturni sin*, paŭso de la rusa *вывернуться* (vivernutjsja)
* *Eltrovi*, paŭso de la angla *find out* kaj de la germana *herausfinden*
* *Gruntbovo*, paŭso de la latina scienca nomo *Bos grunniens*

* *Interreto*, paŭso de la angla nomo *Internet*

* *Okulvitro*, esprimata paralele en kelkaj lingvoj
* *Terpomo*, paŭso de la franca nomo *pomme de terre*
* *Papera tigro* (falsa minacanto) fontas el la ĉina 紙老虎 (zhǐ lǎohǔ, papero + tigro).

## Vidu ankaŭ

* Leksikologio