Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kaŭzeco

Falantaj domenaj tabuletoj estas ekzemplo de kaŭzeco
Historia leciono pri kaŭzeco kaj konsekvencoj sen jarnumeroj
La **Kaŭzeco** en filozofio venas el fakto ke ĉio (okazintaĵo) devenas el kaŭzo, deveno aŭ komenco.

## Kondiĉoj

Por ke okazintaĵo A estu la kaŭzo de okazintaĵo B devas okazi tri kondiĉoj:

* Ke A okazu antaŭ B.
* Ke ĉiam kiam okazas A okazu B.
* Ke A kaj B estu proksimaj kaj en spaco kaj en tempo.

La observanto, post kelkaj observoj, alvenas al konkludo ĝeneraligi ĉar ĝis tiam ĉiam kiam okazis A okazis ankaŭ B, en la estonto okazos same. Tiele aperas logika leĝo.

## Vidu ankaŭ

* Aristotelaj kvar kaŭzoj
* Necesa kondiĉo
* Sufiĉa kondiĉo
* Determinismo
* Etiologio
* Filozofio de la historio
* Teleologio
# Universaro

| Universaro
 |
| --- |
| **kosmologia modelo**  |
| **hipoteza scienca objekto** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | paralela universo universo universo antiuniverso  vd |

 |
|  |

La **universaro** estas la hipoteza aro da multaj eblaj universoj (interalie nia universo) kiuj kune konsistigas la tutan realaĵon. La diversaj universoj ene de la universaro estas nomataj **paralelaj universoj** (aŭ "alternativaj universoj", "kvantumaj universoj", "interpenetrataj dimensioj", "paralelaj mondoj", "sinsekvaj realaĵoj", "alternativaj tempolinioj", ktp). La strukturo de la universaro, la naturo de ĉiu universo ene de ĝi kaj la interrilato inter la diversaj konsistigantaj universoj, dependas de la specifa konsiderata hipotezo pri koncerna universaro.

Universaro estas hipotezita en kosmologio, fiziko, astronomio, filozofio, transpersona psikologio kaj fikcio, precipe en sciencfikcio kaj fantasto. La specifa termino *universaro* (angle *multiverse*), kiu estis elpensita en 1895 de psiĥologiisto William James estis popularigita de sciencfikcia aŭtoro Michael Moorcock. En ĉi tiuj kuntekstoj, paralelaj universoj ankaŭ estas nomitaj "alternativaj universoj", "kvantumaj universoj", "interpenetrataj dimensioj", "paralelaj mondoj", "sinsekvaj realaĵoj", "alternativaj tempolinioj", ktp.

## Vidu ankaŭ

* Kosmogonio
* Kvantuma ŝaŭmo
* Metaverso
* Paralela universo

## Notoj
# Hinda filozofio

**Hinda filozofio** estas antikva el antaŭ multaj jarcentoj.

## Antikva filozofio

### Hinduaj filozofioj

La ses klasikaj ortodoksaj filozofiskoloj hinduaj :

* Njajo fondita de Gautama (aŭ Akŝapada)
	+ Nova njajo fondita de Gangeŝa
* Vajŝeŝiko fondita de Kanada (filozofo)
* Sankjo fondita de Kapila kaj Iŝvarakriŝna
* Jogo fondita de Patanĝali
* Mimanso fondita de Ĝajmini
* Vedanto, bazita sur upaniŝadoj, fondita de Badarajana (aŭ Vjasa), kun subskoloj:
	+ Advajta-vedanto (aŭ Advajto) fondita de Ŝankara
	+ Bheda-abheda-vedanto fondita de Bhaskara
	+ Ŝudha-advajta-vedanto fondita de sure
	+ Viŝiŝta-advajta-vedanto fondita de Ramanuĝa
	+ Dvajta-vedanta fondita de Madhva
	+ Dvajta-advajta-vedanto fondita de Nimbarka
	+ Aĉintja-bheda-abheda-vedanto fondita de Ĉajtanja

Postklasikaj sistemoj:

* Ŝivismo (tri apartaj skoloj)
* Ŝaktismo
* Tantrismo

### Nehinduaj

* Ĝajnismo
* Aĝivikismo (fatalismo)
* Ĉarvaka aǔ Lokajata (Hinda antikva materiismo kaj ateismo)
* Budhismaj filozofioj:
	+ Hinajano
		- Abidarmo
		- Teravado
	+ Mahajano
		- Madhjamako fondita de Nagarĝuno
		- Viĝnjanavado fondita de Vasubandhu

## Modernaj filozofoj

* Ramakriŝna
* Vivekananda
* Ramana Maharŝi
* Sarvepalli Radhakrishnan
* Sri Aŭrobindo
* Kriŝnamurti
* Gopinath Kaviraj
* Subhash Kak

## Vidu ankaŭ

* Bagavadgito
* Adi-Ŝankaro
* Brahmo
* atmano
* Karmo
* Sansaro
* Reenkarniĝo
* Vaĝrajano aǔ Tibeta budhismo
* Hindologio
* Sanskrito

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2006-05-25 per la retarkivo Wayback Machine
*
*  Arkivigite je 2004-12-14 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2006-04-24 per la retarkivo Wayback Machine
# Suncentrismo

Bildigo de suncentra universo
En astronomio, **suncentrismo** (aŭ **suncentra teorio**) estas la teorio laŭ kiu la Suno estas la centro de la universo. Historie, suncentrismo kontraŭis tercentrismon, kiu lokigis teron en la centron de la universo (oni ne klare distingis inter sunsistemo kaj universo ne antaŭ modernaj tempoj).

## Suncentrismo en la antikva Grekio

La suncentrismo estis en la antikva Grekio ideo akceptata nur de la malplimulto de la fakuloj, tamen ĝi daŭris plurajn jarcentojn.

Jam en la 5-a jarcento a.K. Filolao de Krotono rifuzis la ideon ke la Tero estas en la centro de la Kosmo. Lia teorio estis tamen malsimpla kaj supozis ke en la centro estas iu "fajro", alia ol la Suno, kiun la Tero kaj la Suno ambaŭ ĉirkaŭiras.

De alia vidpunkto, en la 4-a jarcento a.K. Heraklido el Ponto kaj Hiketo el Sirakuzo deklaris ke tagoj kaj noktoj sin sekvas ne pro la sunmovado sed pro la tera rotacio. Kvankam ili ankoraŭ kredis ke la Tero estas en la centro, iliaj asertoj estis grava paŝo al suncentrismo.

En la 3-a jarcento a.K., Aristarko el Samoso fine hipotezis komplete pri movo de la tero ĉirkaŭ nemovanta suno, laŭ cirkla orbito. Lian teorion subtenis poste Seleuko el Seleukia dum la 2-a jarcento a.K..

Tamen, dum la sama jarcento, Ptolemeo plibonigis la tercentrismon, tiel ke ĉiuj fakuloj taksis ĝin pruvita kaj kontentiga.

## Suncentrismo en aliaj antikvaj kulturoj

La hindia astronomo Aryabhata ĉirkaŭ en 500 p.K. asertis ke la Tero rotacias ĉirkaŭ sia akso. La Tero restis tamen en la centro.

## Suncentrismo en la Mezepoko

Dum la Mezepoko, pluraj filozofoj asertis ke ili dubas pri la movado de la Suno ĉirkaŭ la Tero, sed ili kutime lasis tiun aserton en la formo de nura demando. Tiel parolis ekzemple en la 14-a jarcento Nikolao de Oresme, kiu akceptis tercentrismon sed taksis la movadon de la Suno ĉirkaŭ la Tero mallogika.

## Suncentrismo en la moderna historio

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo kopernika suncentrismo.
Post 1800 jaroj, dum la 16-a jarcento, la pola matematikisto kaj astronomiisto Koperniko prezentis matematikan modelon de suncentrisma sistemo: kopernika suncentrismo, kiun poste prilaboris kaj eksplikis Johannes Kepler kaj defendis Galileo Galilei.

## Suncentrismo nuntempe

La suncentrismo estis bonega modelo por la esploroj pri la orbitoj de la sunsistemaj planedoj, kaj ebligis la malkovron de la leĝoj, kiuj regas ilin: Oni rigardis la Sunon kiel centron de inercia kadro de referenco, moviĝantan konstantrapide rekte, neglektante la altiro de aliaj kosmaj objektoj ekster la sunsistemo.

Sed hodiaŭ oni agnoskas, ke estas nenia centro en la universo, nek la Suno, nek la centro de nia galaksio.
# Neŭtona leĝo pri universala gravito

La **Neŭtona leĝo pri universala gravito** asertas ke ajnaj du korpoj en la Universo altiras unu la alian per forto kiu estas rekte proporcia al la produkto de ties masoj kaj inverse proporcia al la kvadrato de la distanco inter ili. Tiu estas ĝenerala fizika leĝo derivita el la empiria observado kiun Isaac Newton nomigis induktado. Ĝi estas parto de klasika mekaniko kaj estis formulita en la verko de Newton nome *Principia Mathematica* ("nome la *Principia*"), unuafoje publikigita en la 5a de julio 1687. (Kiam la libro de Newton estis prezentita en 1686 al la Royal Society, Robert Hooke faris plendon ke Newton estis akirinta la inversan kvadraton de la leĝo el li.)

## Formulado

Sen konsidero de masoj kaj de distancoj, la du fortoj de reciproka altiro inter la du sferoj de malsama grandeco egalas je modulo.
Konsideru du masojn WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 kun distanco WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 inter ili, ĉiu el ili estas submetita al altira forto, kies la valoro estas donita per la jena formulo:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
kie
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 estas la gravita konstanto, G ≈ 6,67384 · 10−11
N · m2 · kg−2 laŭ CODATA.

## En Esperanto

Carlos Spínola en *Veturado tra la interplaneda spaco* prezentas la sciencon, sur kiu baziĝas la movo en la spaco for de la tera surfaco. La amaskomunikiloj sufiĉe ofte parolas nun pri sendo de navigiloj al aliaj planedoj, satelitoj kaj apartaj lokoj en la sunsistemo por astronomiaj observado kaj esplorado, eĉ pri homaj vojaĝoj al Luno, Marso ktp. Sed la kutima sperto veturi sur Tero, eĉ aviadile, ne same funkcias en la spaco. Eblas profiti de la energio de la astroj mem. Por tion kompreni, necesas klarigi la signifon de la neŭtonaj leĝoj de la movo kaj de la universala gravito, kiuj gvidas la trajektoriojn de la falantaj kaj lanĉitaj objektoj sur la tera surfaco aŭ de la astroj en la sunsistemo. Per la neŭtonaj leĝoj eblas facile kalkuli la eskap-rapidon bezonatan por eliri de la tera surfaco aŭ de iu alia konata astro. La diversaj eblaj orbitoj en nia tera puto kaj iliaj trajtoj estos klarigitaj.

## Notoj kaj referencoj

## Vidu ankaŭ

* Ĝenerala teorio de relativeco
* Gravito
* Leĝoj de Kepler
* Leĝoj de Newton pri movo
* Neŭtona pendolo
* Galilejo
* Koperniko
* Newton

## Eksteraj ligiloj

* Feather & Hammer Drop on Moon ĉe YouTube
* Newton‘s Law of Universal Gravitation Javascript calculator Arkivigite je 2009-08-17 per la retarkivo Wayback Machine
# Paskalo

La vorto **Paskalo** havas plurajn signifojn:

* **Paskalo** estas vira antaŭnomo hebredevena
* scientisto Blaise Pascal
* Paskalo (mezurunuo) kun kurtigo **Pa Paskalo (programlingvo) (angle *Pascal*)
# Ĉio

**Ĉio** estas ĉiuj estaĵoj kiuj ekzistas; la malo de nenio, aŭ ĝia kompletigo. Ĝi estas la tuto de aferoj koncerna al iu submetata afero. Sen esprimita aŭ implicaj limoj, ĝi povas direkti al io ajn. La Universo estas ĉio kiu ekzistas teorie, kvankam multuniverso povas ekzisti laŭ teoriaj kosmologiaj antaŭdiroj. Ĝi povas direkti al antropocentra mondkoncepto aŭ al la sumo de homa sperto, historio kaj la homa sperto en ĝeneralo. Ĉiu objekto kaj ento estas parto de ĉio, inkluzivanta ĉiujn fizikajn korpojn kaj en kelkaj okazoj ĉiujn abstraktajn objektojn.

## Vidu ankaŭ

* Nenio
* Senfineco
* Kategorio:Ĉio

## Referencoj
# Ruĝenŝoviĝo

Ruĝenŝoviĝo de spektro de malproksimaj galaksioj (dekstre) kompare al spektro de Suno (maldekstre)
**Ruĝenŝoviĝo** estas ŝanĝo de koloro (ondolongo, frekvenco) de lumo aŭ pli ĝenerale de elektromagneta ondo pro relativa moviĝo de eligilo de la lumo (lumanta objekto) kaj de la observanto.

Ruĝenŝoviĝo estas je lumo de malproksimaj galaksioj, ĉar (minimume nun) universo pligrandiĝas kaj la galaksioj plejparte disflugadas. La meznombra valoro de ĉi tia ruĝenŝoviĝo estas priskribata de leĝo de Hubble.

Ruĝenŝoviĝo estas speco de efiko de Doppler.

## La kvanta valoro *z*

Ruĝenŝoviĝo povas esti priskribita kvante per valoro *z* kun sube donitaj reguloj de la kalkulado. La valoro ne havas mezurunuon. La kalkuladoj estas surbaze de ondolongo *λ* aŭ frekvenco *f* de la lumo (ili estas interligitaj per formulo *λ* = *c*/*f*, kie *c* estas la rapido de lumo).

Do *z* estas:

 **WIKINIUM\_MATH\_PH\_0**
| **per *λ | **per *f |
| --- | --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
 |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
 |

## Gravita ruĝenŝoviĝo

Ruĝenŝoviĝo ĉe neŭtrona stelo.
Ruĝenŝoviĝo okazas ankaŭ pro gravita kampo, se la lumo estas eligata de masa objekto.

Ruĝenŝoviĝo de objekto sen elektra ŝarganco, ne turniĝanta, sfere simetria estas

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ,

kie

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 estas la gravita konstanto,
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 estas maso de la objekto,
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 estas koordinato de Schwarzschild (proksimume la radiusa koordinato de la lumanta parto de objekto rilatante al la observanto)),
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 estas rapido de lumo.

Blanka nano kutime havas gravitan ruĝenŝoviĝon ekvivalentan al ruĝenŝoviĝo de forflugo je rapido 5 km/s.

## Vidu ankaŭ

* Universa skala faktoro
* Kosma fona radiado
# Homogeneco kaj heterogeneco

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri ecoj de materialo. Koncerne aliajn signifojn aliru la apartigilon Homogeneco.* |

**Homogeneco** kun ĝia malo **heterogeneco** estas la eco de materialo. Ĉe homogena materialo ĉiuj partoj havas samajn kemiajn, fizikajn, optikajn proprecojn. Homogena materialo ne povas esti mekanike disigita en eroj de malsamaj komponaĵoj.

Ekzemploj de homogena materialoj: vitro, plasto, metaloj, ceramikaĵo.

La homogeneco de materialo estas ligata al la skalo, laŭ kiu oni observas ĝin. Ceramiko aspektas homogena, sed sub miskroskopo montriĝas porhava; metalo komponiĝas el "grajnoj" (kristaloj), kaj je sufiĉe malgranda skalo, nenia materialo nek materio povas esti homogena, ĉar la materio komponiĝas el elektronoj kaj atomkernoj

Homogeneco estas malsama de izotropeco.
# Izotropeco

La **izotropeco** estas la nevariebleco de la fizikaj ecoj de medio aŭ
fenomeno en funkcio de la direkto laŭ kiu oni observas ĝin. La malo de la
izotropeco estas la neizotropeco aŭ anizotropeco.

Medio aŭ materialo povas esti homogena kaj tamen
neizotropa, ekzemple iuj kristaloj.

## Optiko

En **izotropa medio** la efiko de la medio sur ondo estas sendependa de la direkto
laŭ kiu la ondo (ekzemple lumo) propagiĝas. La refrakta indico, la
varianco, la travidebleco estas la samaj laŭ ajna direkto.

## Kristalografio

La likvaĵoj (krom la likvaj kristaloj) kaj amorfaj solidoj kiel vitroj estas izotropaj, sed la kristaloj,
kies strukturo estas ordigata, kaj do havas privilegiajn direktoj, povas ne esti neizotropaj. Iuj mineraloj havas durecon malsimila laŭ la direkto je kiu oni faras la durecprovon.

## Rezisto de materialoj

Materialo estas dirita izotropo se ĝiaj mekanikaj ecoj estas samaj en ĉiuj direktoj. Oni rigardas la metalojn kiel izotropaj en makroskopa skalo; sed iuj procezoj de fabrikado: laminatado, forĝado, igas metalojn neizotropaj.

La ligno estas forte neizotropa pro ĝia fibreca konsistiĝo. Iuj kompozitaj materialoj estas intence igitaj neizotropaj per enmeto de fibroj, por plibonigi iliajn ecojn laŭ difina direkto.

Pri izotropeco eblas konsideri ne nur materialon, sed ankaŭ la aplikatan al ĝi premon.

La izotropa prema modulo de izotropa substanco priskribas ĝian reziston al izotropa premo. La modulo de Young kaj tonda modulo de izotropa substanco priskribas ĝian reziston al certaj ne nepre izotropaj premoj.

Se la substanco estas neizotropa, tensora varianto de leĝo de Hooke devas esti uzata por priskribi ĝian reziston.

## Kosma izotropeco

En kosmologio, la metriko de Friedmann-Lemaître-Robertson-Walker priskribas
universon homogena, izotropa kaj
ekspansianta (*aŭ malekspansianta*). Tiu modelo
estas uzata kiel unua proksimumo de la
standarda modelo pri kosmologio.
# Granda Unuigita Teorio

**Granda Unuigita Teorio** (GUT) aŭ **Teorio de granda unuiĝo** estas modelo de partikla fiziko en kiu, je alta energio, la tri Gaŭĝaj interagoj de la Norma modelo , nome la elektromagneta, la malforta nuklea kaj la forta nuklea fortoj, estas kunigitaj en unusola forto. Kvankam tiu unuigita forto ne estis rekte observita, la multaj modeloj de GUT teoriigas pri ĝia ekzisto. Se la unuigo de tiuj tri interagadoj estas ebla, ĝi vekas la eblon ke estis granda unuiga epoko en la tre frua universo en kiu tiuj tri fundamentaj interagadoj ne estis distingaj. La alia el la kvar fundamentaj fortoj en la naturo, nome la forto de gravito ne estas konsiderita en la teorio de granda unuiĝo, sed ja en eventuala teorio de ĉio (*Theory of Everything*, ToE), kiu konsiderus la kvar fundamentajn interagojn.

Post 1915, post sia eltrovo de relativeco, Albert Einstein esploris pri la Grandioza Unuigita Teorio (GUT), teorio kiu unuigus la fizikajn fortojn (la fortoj gravita, elektromagneta, nuklea kaj malforta), sed sen sukceso.

La unua sukcesa paŝo okazis en 1967-1968, kiam Steven Weinberg kaj Abdus Salam ellaboris relativisman teorion de la kvantuma kampo, kiu ebligis esprimi la elektromagnetajn kaj malfortajn interagojn de maniero unuigitaj, kaj kiu antaŭdiris faktojn kiuj poste estis kontrolitaj eksperimente. Poste, Howard Georgi kaj Sheldon Lee Glashow disvolvis novan teorion, kiu alportis novajn ecojn kaj korektis iujn erarojn kaj mankojn de la antaŭa teorio.

Dum tiuj teorioj de granda unuiĝo povus proponi simplecon super la komplikaĵoj de la Norma Modelo, realismaj modeloj restas komplikitaj ĉar ili devas enkonduki aldonajn kampojn kaj interagadojn aŭ suplementajn dimensiojn de spaco, por reprodukti la observitajn masojn de fermionoj. Ĉi tiu malfacilaĵo siavice povas esti rilatita al ekzisto de familiaj simetrioj preter la tradiciaj modeloj. Pro tio ĉi kaj pro la manko de ajna ĝisnuna observita efiko de granda unuigo, ne ekzistas ĝenerale akceptita modelo de Granda Unuiĝo.

## Vidu ankaŭ

* Elementa partiklo
* Energio
# Ekspansio de la universo

Ekspansio de la unverso (angle)
En kosmologio, la **Ekspansio de la Universo** estas la nomo de la fenomeno, kiu vidas grandskalajn objektojn konsistigantajn la Universon (galaksioj, galaksiaroj, ktp.) malproksimiĝi unu de la alia. Tiu ĉi reciproka disiĝo, kiun oni povus kompreni kiel movo de la galaksioj en la spaco, estas efektive interpretata per ŝveliĝo, dilatiĝo de la spaco mem, la ĉielaj objektoj per tio estas forigitaj unu de la alia. Sur pli malgranda skalo, la vastiĝo ne influas la grandecon de la galaksioj mem, kie "interna" gravito havas superregan efikon.

La ekspansio de la Universo estas la teoria solvo trovita de Aleksandr Fridman por klarigi la fakton ke la Universo ne jam kolapsis sub la efiko de gravitado. Ĝi ebligas malhavi la kosmologian konstanton, artifikon enkondukitan de Albert Einstein, firme ligita al la ideo de statika universo.

El la observa vidpunkto, la ekspansio rezultigas pliiĝon de la ondolongo de la lumo elsendita de la galaksioj: jen la ruĝenŝoviĝo-fenomeno. Tiu movo ne estas homologa kun la Doppler-efiko, kiu ŝuldiĝas al la movado tra spaco de la observita objekto; ĉi tio temas pri la ekspansio de spaco mem. Oni parolas pri kosmologia spektra ŝanĝo.

La malkovro de tiu ĉi ruĝenŝoviĝo estas atribuita al la usona astronomo Edwin Hubble en 1929, kvankam ĝi estis implicite elstarigita 15 jarojn pli frue de Vesto Slipher kaj antaŭvidita, eĉ mezurita, de Georges Lemaître fine de la 1920-aj jaroj. Samtempe, la ĝusta fizika interpreto de tiu ĉi ruĝenŝoviĝo estas donita de la Ĝenerala teorio de relativeco de Albert Einstein, kiu ebligas priskribi la dinamikon de la Universo kiel tuto. La ekspansio de la Universo estas fakte rimarkinda konfirmo de la ĝenerala relativeco, eĉ se Albert Einstein komence ne aliĝis al ĝi, eĉ provante proponi alternativan klarigon, la laca lumo, teorio delonge forlasita.

La tuja sinsekvo de la ekspansio de la Universo estas ke ĝi estis pli densa kaj tial pli varma en la pasinteco. La koncepto de la Praeksplodo, kiu baziĝas sur la ideo, ke tia densa kaj varma tempo ja ekzistis, nature sekvas el tio kaj tial povas esti konsiderata kiel establita.

El la teoria vidpunkto, la vastiĝo de la Universo estas enhavita en la modeloj rezultiĝantaj el ĝenerala relativeco priskribanta la Universon kiel tutaĵo. Tiaj konstruoj nomiĝas "kosmologiaj modeloj". La ekvacioj kiuj priskribas la vastiĝon de la Universo dependas de la ecoj de la formoj de materio kiuj plenigas la Universon. Ili estas nomitaj ekvacioj de Fridman.

## Vidu ankaŭ

* Doppler-a efiko
* Universa skala faktoro
* Grandega Altiranto
* Malluma materio
* Praeksplodo
# Protono

| Protono
 |
| --- |
|  |
| La kvarkoj en protono.
 |
| **speco de kvantuma partiklo**  |
| **nukleono • hidrogena katjono** |
| Poste
 | deŭterono vd |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | u-kvarko d-kvarko gluono sea quark (en)   vd |

 |
|  |

**Protono** (masero) estas subatoma partiklo kun pozitiva elektra ŝargo el la grupo de la barionoj. Laŭ la atoma modelo de Niels Bohr, la protonoj kaj la neŭtronoj estas la du nukleonoj aŭ eroj en la atomkerno. Ĝia maso estas 1836-oble pli granda ol tiu de elektrono.

La nukleo de la plej ofta izotopo de hidrogeno konsistas el unu protono. La nukleoj de aliaj atomoj konsistas el protonoj kaj neŭtronoj ligataj de la forta nuklea forto (Vd pri deŭterio kaj tricio).

Ekzemploj:

* Neŭtra atomo de hidrogeno havas unu protonon en sia atomkerno plus unu negativan elektronon orbitantan ĉirkaŭe. Ĝia atommaso estas preskaŭ 1 *amu*.
* Neŭtra atomo de karbono havas ses protonojn, ses neŭtronojn en sia atomkerno. Estas ankaŭ ses elektronoj orbitantaj tian nukleon. Ĝia atommaso estas precize 12 *amu* (pro la difino de *amu*).

## Fizikaj proprecoj

Protonoj estas enfakitaj kiel barionoj

La protona ŝargo estas sama kiel tiu de elektrono, sed en mala signo, tie estas + 1,6022 × 10−19 kulomboj, ofte notata **e** .

La protona maso estas 938,272 029 MeV/*c*2
(tio estas: 1,672 623 × 10−27 kg). Ĝia radiuso estas ĉirkaŭ 0,8 × 10−15 metro sed pli precizaj rezultoj malsimilas laŭ la mezurmetodoj.

La angula movokvanto estas ligita al la spino, kies valoro estas 1/2.

### Interna strukturo

Ĝis 2003 oni vidis la protonon kiel sferon. Gerald A. Miller demonstris, ke ĝi povas esti ovoforma, simili fadenbulo da lano, aŭ ringo.. Fakte, la protono ne estas simpla partiklo, sed kunmetitaĵo de tri kvarkoj, pli precize : du kvarkoj *Up* (aŭ u-kvarkoj) kaj unu kvarko *Down* (aŭ d-kvarko), kunligataj de la forta nuklea forto. La agentoj de tiu forto estas la gluonoj.

Ŝargo de u-kvarko estas + 2e/3, tiu de d-kvarko estas -e/3.
 2e/3 + 2e/3 - e/3 = 3e/3 = +e

### Stabileco

Laŭ nuna scio, protono povas malintegriĝi nur ene de atoma kerno, per ago de malforta nuklea forto. Ĝi donas tri partiklojn : pozitronon, neŭtronon kaj neŭtrinon, en la Beta-radiado. Ekstere de kerno, la protono ne povas malintegriĝi donante neŭtronon, ĉar la neŭtrono estas pli peza ol la protono.

Sed laŭ la Granda Unuigita Teorio, unu el la kvarkoj en la protono povas aliformiĝi al leptono estigante malintegriĝon de la protono kun duona vivo de 1031 ĝis 1036 jaroj. Se tio verus, la materio iom post iom malaperos kaj la universo iĝos vakua.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Antiprotono
* Atomo
* Bariono
* Izospino
* Nukleono
* Nuklea fiziko
* Procio
# Neŭtrono

**Neŭtrono** estas subatoma partiklo el la grupo de barionoj. Laŭ la atoma modelo de la fizikisto Niels Bohr, ĝi formas unu el la du nukleonoj en la atomkerno de atomo. Ĝi havas nulan elektran ŝargon. Ĝia maso estas 1840-oble pli granda ol tiu de elektrono.

La neŭtrona maso estas 939,565 378 MeV/*c*2
(tio estas: 1,674 927 × 10−27 kg). Ĝia radiuso estas ĉirkaŭ 1,7 × 10−15 metro (la unuo 10−15 metro estis iama nomata "fermi", memorante la fizikiston Enrico Fermi), sed pli precizaj rezultoj malsimilas laŭ la mezurmetodoj.

La angula movokvanto estas ligita al la spino, kies valoro estas 1/2.

Libera neŭtrono spontanee disfaliĝas al protono, elektrono (beta-radiado) kaj elektrona antineŭtrino, kun averaĝa vivdaŭro je proksimume 15 minutoj:

n → p + e− + WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 + 782 keV .
Ekzemple, atomo de heliumo havas du neŭtronojn kaj du protonojn en la nukleo. (La atommaso de heliumo estas preskaŭ 4 *amu*), kaj havas ankaŭ du elektronojn, kiuj orbitas ĉirkaŭ la atomkerno.

Neŭtronoj formas kune kun protonoj la nukleojn (atomkerno).
Ili stabile ligiĝas per la forta interago al la protonoj kaj
tiel malhelpas la disfalon de la kerno.
Nur la atomkerno de la hidrogena izotopo 1H
ne enhavas neŭtronon.

Laŭ la teorio de la kvarkoj, neŭtrono konsistas el tri kvarkoj:
du d-kvarkoj kaj unu u-kvarko (formulo udd).
Liberaj neŭtronoj ne estas stabilaj,
sed havas averaĝan vivperiodon de nur 887 sekundoj (preskaŭ kvaronhoro).
Ĝi disiĝas al protono, elektrono kaj antineŭtrino.
Ene de atomkerno,
kie neŭtronoj konstante ŝanĝiĝas al protonoj kaj reŝanĝiĝas,
ili estas tre stabilaj.

Atomo de litio kun 4 neŭtronoj (bluaj) kaj 3 protonoj (ruĝaj)
ĉirkaŭataj de 3 elektronoj.
La tri kvarkoj en neŭtrono

## Vidu ankaŭ

* Atomo
* Izospino
* Izotopo
* Joniga radiado
* Kernfiziko
* Kernoreakcio
* Listo de partikloj
* Neŭtrona Ludo
* Neŭtrino