Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Blanka nano

| Blanka nano
 |
| --- |
|  |
| **spektroklaso speco de astro evoluo de stelo fizika teorio**  |
| **nanstelo • kompakta stelo • masiva kompakta haloa objekto** |
| Antaŭe
 | post-AGB-stelo vd |
|  |

**HRSpektroklaso*
Brunaj nanoj
Blankaj nanoj
Ruĝaj nanoj
Subnanoj
Nanoj

**Ĉefasekvenco**
Subgigantoj
Gigantoj
Helaj gigantoj
Supergigantoj
Hipergigantoj

Absoluta
magnitudo
(MV)

En astronomio, **blanka nano** priskribas la finan staton de steloj kies maso estas inter triono kaj okoblo de la maso de la Suno. La stelo estas subtenata kontraŭ gravita kolapso pro elektrona degenereca premo.

Maksimuma ebla maso de blanka nano estas donita per la limigo de Chandrasekhar.

## Malkovro

Analizante la stelon Siriuson, Friedrich Bessel rimarkis, ke io rondiras dum 50 teraj jaroj ĉirkaŭ la brilega nudokule videbla stelo, temas do pri duopa stelo. Siavice observante Siriuson Alvan Graham Clark ekrimarkis najbaran lumetan punkton. Sed preskaŭ tuj la astronomoj rimarkis ke, kvankam kvazaŭ same granda kiel la Tero, tiu najbarulo estis egege varma (giganta stelo) kaj treege malluma (malgiganta stelo). Por kongruigi tiujn observadojn per la nunaj teorioj, la sola solvo estis krei tute novan stelostaton: blankan nan(an stel)on.

## Fizikaj ecoj

Blanka nano estas globo pli malpli tiom granda kiom Tero: ĉirkaŭ 15 000 km da diametro. Ĝia denseco estas ĉirkaŭ milionobla ol tiu de akvo. La surfaca temperaturo malkreskas de ĉirkaŭ 100 000 K ĝis la kosma temperaturo ĉirkaŭ 3 K. Tiu malkresko eblas doni aĝon al blanka nano: ekzemple Siriuso B havas hodiaŭ temperaturon je 25 000 K do havas aĝon ĉirkaŭ 124 milionojn da jaroj.

## Ekesto

Laŭ la nunaj teorioj blanka nano ekestas post la "morto" de stelo pli malpli tiom granda kiom Suno. Tiaj steloj je la fino de sia vivo disiĝas en du partojn: nebulozo kaj densega kerno. Tiu kerno iĝas la tiel nomata "blanka nano".

*
*

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Supernovao
# Denso

**Denso** aŭ **volumena maso** (simbolo: *ρ*, la greka rho) esprimas la rilaton de la maso de certa kvanto da substanco al ĝia volumeno. Ju pli granda la volumena maso de objekto estas, des pli granda ĝia maso en difinita volumeno. La meza volumena maso de objekto egalas ĝian tutan mason dividitan per ĝia tuta volumeno.

La SI-unuo de volumena maso estas la kilogramo en kuba metro (kg/m3), kaj ĝia formulado estas:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
kie

* ρ estas la volumena maso de la objekto, mezurata en kilogramoj en kuba metro,
* *m* estas la tuta maso de la objekto, mezurata en kilogramoj,
* *V* estas la tuta volumeno de la objekto, mezurata en kubaj metroj.

**Relativa denso** estas sendimensia fizika grando esprimanta la rilaton de la maso de certa volumeno de la substanco al la maso de sama volumeno da pura akvo (je 4 °C), aŭ da aero (je 0 °C kaj 1 atm, vidu la tekston aerdenso), se temas pri gaso.

Solidaj korpoj havas en kg/m³ relative grandan volumenan mason;
tial kelkaj preferas la malnovan unuon g/cm³, ĉar 1000 kg/m³ = 1 g/cm³.
Jen ekzemploj por la volumena maso de kelkaj kemiaj elementoj
kaj aliaj substancoj:

|  |  |
| --- | --- |
| **Substanco** | **Volumena maso en kg/m³** |
| Iridio | 22.650 |  |
| Osmio | 22.610
 |
| Plateno | 21.450
 |
| Oro | 19.320
 |
| Volframo | 19.250
 |
| Uranio | 18.050
 |
| Hidrargo | 13.545
 |
| Rodio | 12.400
 |
| Paladio | 12.000
 |
| Plumbo | 11.340
 |
| Arĝento | 10.490
 |
| Bismuto | 9.800
 |
| Kupro | 8.950
 |
| Nikelo | 8.900
 |
| Kadmio | 8.600
 |
| Fero | 7.860
 |
| Stano | 7.280
 |
| Zinko | 7.130
 |
| Kromo | 6.920
 |
| Antimono | 6.700
 |
| Titano | 4.500
 |
| Karbono | 3.510
 |
| Aluminio | 2.700
 |
| Silicio | 2.330
 |
| Sulfuro | 2.070
 |
| Fosforo | 1.823
 |
| Berilio | 1.800
 |
| Magnezio | 1.733
 |
| Mara akvo | 1.025
 |
| Pura akvo (ĉe 3,98 °C) | 1.000
 |
| Glacio (ĉe 0 °C) | 0.917
 |
| Kalio | 0.890
 |
| Etanolo | 0.790
 |
| Benzino | 0.680
 |

## Vidu ankaŭ

* Densanomalio
* Energia denseco
* Kurenta denseco
* Lineara denseco
* Surfaca denseco
* Ŝarga denseco
* Denseco de Planck
# Gravita singulareco

Ĉi tiu artikolo temas pri fizika teorio. Por aliaj signifoj vidu la artikolon singulareco.
**Gravita singulareco**, aŭ *gravita singulara punkto*, estas punkto de la spactempo en kiu la gravita kampo tendencas al senfina voloro.

Krome, laŭ kelkaj prifizikaj teorioj pri la origino de la universo, ĝuste la universo povus havinti komencon en gravita singulareco (nome la *Praeksplodo*) kaj povus finiĝi per ĝi (la *granda krako*).

La singularaj punktoj (singularecoj) estas antaŭvidita de la teorio de la Ĝenerala teorio de relativeco de Albert Einstein en la kazo ke la materia denseco atingus valorojn tiom altajn kaj do provokantajn gravitan kolapson de la spactempo. Tia singulareco rezultus ĉirkaŭata de nigra truo trans kiu ĉiu esploro fariĝas neebla.

Multaj hipotezoj, profititaj precipe de la sciencfikcio, naskiĝis ronde de la “singularecoj” kaj de iliaj teniĝoj: komuniko kun aliaj paralelaj universoj, kurtvojoj por transsalti senmezurajn distancojn, tempovojaĝadoj.

Multaj esploristoj opinias ke unuecigita teorio de gravito kaj de la kvantuma mekaniko (la kvantummekaniko) permesos en la estonteco priskribi en pli taŭga maniero la fenomenojn konektajn kun la alestiĝo de singulareco en la gravita kolapso de la masivaj steloj kaj de la origino mem de la universo.

Tiu koncepto de singulareco influos ankaŭ aliajn sciencon kiel la matematikon kie tamen la vorto singulareco ne havas tutsaman signifon.

## Vidu ankaŭ

* Nigra truo
* Ĝenerala teorio de relativeco
* kvantummekaniko
* Universo

## Fontoj

* Misner,Thorne, & Wheeler: *Gravitation*, Freeman, 1973.
* *The Elegant Universe* de Brian Greene.
* Wald. R.M. General Relativity. University of Chicago Press, 1984. ISBN 0-226-87033-2. (ĉap. 9)

## Eksteraj ligiloj

* angle *Generalised cosmological friedmann equations without gravitational singularity*, articolo di A. V. Minkevich, 1980.
* [1]
# Temperaturo de Planck

En fiziko, la **temperaturo de PlanckTP* estas la mezurunuo de temperaturo en sistemo de naturaj unuoj origine proponitaj de germana fizikisto Max Planck.

Ĝi egalas al

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
kie *c* estas lumrapideco en vakuo;

*G* estas gravita konstanto;
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 estas malpligrandigita konstanto de Planck;
*kB* estas konstanto de Boltzmann;
*mP* estas la maso de Planck.
Ĝia valoro estas

*TP* ≈ 1,416785(71) · 1032 K
La ĉeferarujo de la pritaksita valoro estas metita en krampoj.

Pli elvolvita formo de ĉi tiu lasta esprimo estas *TP* = 1,416785 · 1032 K ± 0,000071 · 1032 K.

Relativa necerteco de la valoro estas ĉefe pro necerteco de la gravita konstanto *G*. Relativa necerteco de *TP* preskaŭ egalas al tiu de *G* dividita je 2. Vidu plu en unuoj\_de\_Planck#Necertecoj\_de\_valoroj.

## Fizika signifeco

Laŭ kvantuma teorio, 1 temperaturo de Planck devus esti la plej granda temperatura kiun fiziko povas konsideri en signifa vojo. Je temperaturoj pli grandaj ol *TP*, la nunaj fizikaj teorioj ne taŭgas pro manko de teorio de kvantuma gravito.

Estas opinio ke je 1 tempo de Planck post la praeksplodo, universo havis temperaturon de proksimume 1 temperaturo de Planck.

## Vidu ankaŭ

* Unuoj de Planck
* Naturaj unuoj
* Temperaturo
* Epoko de Planck
* Absoluta nulo de temperaturo
* Temperaturo de Hagedorn

## Eksteraj ligiloj

* Valoro de temperaturo de Planck ĉe NIST-CODATA
* Kio estas la kontraŭa de absoluta nulo? Arkivigite je 2008-11-21 per la retarkivo Wayback Machine
* Absolute varma
# Scivolemo (projekto)

Blua lupeo estas la simbolo de la projekto.
**Scivolemo** estas esperantlingva aŭdvida projekto pri scienco, kiu konsistas el blogo, jutuba kanalo kaj podkasto.

## La blogo Scivolemo

En 2017 la blogo estis kreita de Frank van Hertrooij, studento pri ĥemia teĥnologio en la Teĥnika Universitato Eindhoven. La blogo estas persona projekto kaj enhavas artikolojn nur de Frank.

## La jutuba kanalo Scivolemo

"Kiel oni hejmigis katojn?" - ekzempla video de la projekto.
La jutuba kanao estas kreita de teamo ĉirkaŭ Frank, Rogier Huurman kaj Carlos Pesquera Alonso kaj ekzistas ekde 2019. Komence la kanalo kreis nur proprajn videaĵojn pri sciencaj temoj prezentitaj de persono, kiu parolas en la filmeto. Tiu teamo kreis sep videaĵojn, poste la kanalo havis pli ol unujaran paŭzon.

Ekde somero 2020 la kanalo denove komencis krei videaĵojn kun ŝanĝita teamo kaj nova koncepto. La nova teamo konsistas el Siru, Matheus, Stefan, Karlos’ kaj Frank. Nun, la kanalo enhavas ĉefe tradukojn de mallongaj liberaj videaĵoj de la germana televido ZDF, NASA, NOAA kaj aliaj liberaj fontoj per kiuj la teamo prezentas diversajn sciencajn temojn. La teamo kreas ankaŭ proprajn videaĵojn, sed sen persona presento de la temo. La videaĵoj havas liberajn licencojn, tial multe de ili estas enmetitaj en artikolojn en la esperantlingva Vikipedio, kaj ili estas haveblaj ankaŭ en la vikimedia komunejo.

Post aprilo 2022 la kanalo haltis krei novajn videojn ĉar la teamo estas okupata kun aliaj projektoj en Esperantujo.

## La podkasto de Scivolemo

La podkasto de Scivolemo enhavas la sonojn de la jutubaj videoj.

## Eksteraj ligiloj

* La Scivolemo-blogo
* La YouTube-kanalo de Scivolemo
* Enkonduka filmeto pri la blogo
* Podkasto kun la sonoj de la videoj

## Referencoj
# Elipsoido

3D bildiganta de elipsoido
En matematiko, **elipsoido** estas tipo de kvadrika, kio estas pli altdimensia analogo de elipso. La ekvacio de norma elipsoido en sistemo de karteziaj koordinatoj *x, y, z* estas

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
kie *a*, *b* kaj *c* estas la radiusoj laŭ *x*-, *y*- respektive *z*- aksoj, kaj ĉiuj tri estas difinitaj pozitivaj reelaj nombroj, kiuj difinas la formo de la elipsoido. Se du de tiuj nombroj estas egala, la elipsoido estas sferoido, se ĉiuj tri estas egala, ĝi estas sfero.

Se ni prenas a ≥ b ≥ c, tiam kiam:

* a ≠ b ≠ c : ni havas **skalenan** elipsoidon
* c = 0 : ĝi estas **elipso** (dudimensia)
* a > b = c : la elipsoido estas **longigita** sferoido (cigaro-forma)
* c < = b : ĝi estas **flaneca** sferoido (disko-forma)
* a = b = c : ni havas **sferon**

## Volumeno

La volumeno de elipsoido estas donita per:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
## Surfaca areo

La surfaca areo de elipsoido estas donita per:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
kie

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 estas la nekompletaj elipsaj integraloj de la unua kaj dua speco.

Akurataj formuloj estas:

Se ebena (*c* = 0): WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
Se longigita: WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
Se flaneca: WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
Aproksimita formulo estas:

Se skalena: WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
Kie p ≈ 1.6075 rendimenta relativa eraro de maksimume 1.061% (formulo de Knud Thomsen); valoro de
p = 8/5 = 1.6 estas optima por preskaŭ sfera elipsoido, kun relativa eraro de maksimume 1.178% (formulo de Davido W. Cantrell).

## Linearaj transformoj

Se ni aplikas inversigeblan linearan transformon al sfero, ni ricevas elipsoidon; ĝi povas esti transformata al la norma formo per taŭga turnado, konsekvenco el la spektra teoremo. Se la lineara transformo estas prezentita per simetria 3-per-3 matrico, tiam la ajgenvektoroj de la matrico estas perpendikulara (pro la spektra teoremo) kaj prezentas la direktojn de la aksoj de la elipsoido: la longoj de la duonaksoj estas donitaj per la ajgenoj.

La komunaĵo de elipsoido kun ebeno estas malplena, sola punkto aŭ elipso.

Oni povas ankaŭ difini elipsoidojn en pli altaj dimensioj, kiel la bildoj de sferoj sub inversigeblaj linearaj transformoj. Per spektra teoremo oni denove ricevas norman ekvacion simile al la supre donita.

## Ova formo

Ovalo
La formo de birda ovo estas kvazaŭ kunmetita ĉe la ekvatoro el du duonelipsoidoj, unu proksimume sfera, la dua pli longigita. elipsoido, sed, dum ĝi konservas cilindran simetrion, ĝi ne havas simetrio en ebeno orta al la longa akso.

## Vidu ankaŭ

* sferoido
* paraboloido
* hiperboloido
* referenca elipsoido
# Aleksandr Fridman

| **Aleksandr Fridman** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Александр Александрович Фридман**  |
| **Naskiĝo** | 16-an de junio 1888 (1888-06-16) en Sankt-Peterburgo
 |
| **Morto** | 16-an de septembro 1925 (1925-09-16) (37-jaraĝa) en Sankt-Peterburgo
 |
| **Mortis pro** | naturaj kialoj  vd |
| **Mortis per** | tifo  vd |
| **Tombo** | Smolenskoye Orthodox Cemetery (en)   ﻿ / ﻿ (mapo)  vd |
| **Lingvoj** | rusa • germana vd |
| **Loĝloko** | Kievo • Pavlovsk • Permjo • Sankt-Peterburgo vd |
| **Ŝtataneco** | Rusia Imperio  Soveta Unio   vd |
| **Alma mater** | fakultato de fiziko kaj matematiko de la Sankt-Peterburga Universitato  (1906–1910) The Second Saint Petersburg Gymnasium (en)   (1897–1906)  vd |
|  |
| **Subskribo**  |
| Familio
 |
| **Patro** | Alexander Friedmann (en)   vd |
| **Patrino** | Ludmila Ignatievna Friedmann (en)   vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | matematikisto  meteologo  fizikisto  sciencisto   vd |
| **Laborkampo** | teoria fiziko, geofiziko, teoria meteologio, kosmologio, matematiko, pura matematiko, aerologio, aerodinamiko, fiziko, akvomekaniko kaj dynamic meteorology (en)   vd |
| **Aktiva en** | Ŝtata Universitato de Perm vd |
| **Doktoreca konsilisto** | Vladimir Steklov • Paul Ehrenfest • Andrej Markov vd |
| Verkado
 |
| **Verkoj** | ekvacioj de Friedmann ❦ metriko de Friedmann-Lemaître-Robertson-Walker ❦ dynamic meteorology vd |
|

| [Montri]  Postenoj |
| --- |
| Postenoj
 | direktoro (1925–) ĉefredaktisto (1923–) adjunkta profesoro (1920–) dojeno (1919–1919) vicrektoro (1919–1920) profesoro (1918–1920)  vd |

 |
|

| [Montri]  Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * Ordeno de Sankta Georgo
* Ora Armilo por Kuraĝo
* Ordeno de Sankta Vladimiro
* Cross of St. George 4th class (en)
* Order of St. Vladimir, 4th class (en)
* Order of Saint Vladimir 4th class with swords and bow (en)
* Lenin-premio

vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Aleksandr Aleksandroviĉ FRIDMAN** (Sankt-Peterburgo, 16-an de junio 1888 - Leningrado, 16-an de septembro 1925) estis rusia matematikisto kaj meteologo, specialigita en relativisma kosmologio.

En 1922 Friedman malkovris unu el la unuaj kosmologiaj solvoj de la ekvacioj de la ĝenerala relativeco, la responda al universo en ekspansio.

La ekspansio de la universo estis konfirmita kaj malkovrita per la observado de Georges Lemaître en 1927, apogita de Edwin Hubble en 1929, de liaj mezuroj de la malproksimiĝo de diversaj galaksioj.

## Referencoj
# Galaksiamaso

klasifiko de galaksimasoj
**Galaksiamasoj** estas la plej grandaj strukturoj en la kosmo, konsistante el aroj de galaksioj. Oni parolas ankaŭ pri **galaksiamasego**.

Nia galaksio Lakta vojo apartenas al la galaksiamasego Laniakeo. Gravaj galaksiamasegoj estas Loka Grupo kaj Stephen-a Kvinopo.

## Referencoj
# Nebulozo

Nebulozo
**Nebulozo** estas astronomia objekto, kiu konsistas el polvo, gaso aŭ jono disvastigita en granda aero (malkiel stelo kiu videblas kiel punkto).

Ili troviĝas en la malproksima kosmo (ekster nia sunsistemo), sed ekde Tero ili foje videblas sen speciala aparato, ĉar iliaj partikloj absorbas la lumon kiuj venas de la malantaŭaj steloj de la Lakta vojo. Nebulozoj tiam aspektas kiel nigra makulo sur stelplena fono.

Al nebulozo similas ankaŭ aro da nedistingeblaj steloj (stelamaso, galaksio kiel la Lakta vojo), sed tia objekto ne estas nebulozo.

Nebulozoj estadas de jenaj specoj:

* Hela nebulozo
	+ Emisia nebulozo
	+ Reflekta nebulozo
	+ Supernovaa restaĵo
	+ Planeduma nebulozo
* Malhela nebulozo

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Messier-katalogo
# Jono

Kiam atomo aŭ molekulo ricevas aŭ perdas valentan elektronon, ĝi fariĝas **jono**. Tiu procezo nomiĝas **jonigado**. En fiziko, tute jonigita atoma nukleo, tiel kiel alfa-radiado, kutime nomatas **ŝargita partiklo**. Jonigado kutime estas farita per aplikado de alta energio al atomoj, je la formo de elektra tensio aŭ per altenergia radiado, tiel nomata joniga radiado. Jonigita gaso nomitas plasmo.

Negative ŝargitan jonon oni nomas **anjono** (kiu altiriĝas al anodo) kaj pozitive ŝargitan jonon **katjono** (kiu altiriĝas al katodo).

Jonoj estis unue hipotezitaj de Michael Faraday ĉirkaŭ 1830, por priskribi la partojn de molekuloj kiuj veturas aŭ al anodo aŭ al katodo. Tamen, la meĥanismo per kiu tio ĉi okazas ne estis priskribita ĝis 1884 de August Svante Arrhenius en sia doktora disertacio al la Universitato de Upsalo. Lia teorio unue ne akceptiĝis (li ricevis sian diplomon kun minimume sukcesa grado) sed li gajnis la Nobelan Premion pri ĥemio en 1903 pro ĝuste tiu ĉi tezo.

Ĉe sola atomo en vakuo, estas fizikaj konstantoj kunlige kun la procezo de jonigado. La energion bezonatan por forigi elektronojn de atomo oni nomas **joniga energio** aŭ **joniga potencialo**. Tiuj ĉi terminoj uziĝas por priskribi jonigadon de molekuloj kaj solidaĵoj, sed la kvantoj ne estas konstantaj ĉar jonigado povas influiĝi de lokaj ĥemiaj cirkonstancoj, de geometrio, kaj de temperaturo.

Jonigaj energioj malpliiĝas malsupren laŭirante ene de unu grupo de la Perioda tabelo, kaj pliiĝas maldekstre dekstren laŭ periodo. Tiuj ĉi tendencoj estas ĝuste kontraŭ la periodaj tendencoj de la atoma radiuso. Elektronoj en pli malgrandaj atomoj altiriĝas pli forte al la nukleo, do la joniga energio estas pli granda. En pli grandaj atomoj, la elektronoj ne estas tiel forte tenataj, do la postulata energio estas pli malgranda.

| Sinsekvaj Jonigaj Energioj laŭ kJ/mol
 |
| --- |
| Elemento
 | Unua
 | Dua
 | Tria
 | Kvara
 | Kvina
 | Sesa
 | Sepa
 |
| Na
 | 496
 | 4 560
 |
| Mg
 | 738
 | 1 450
 | 7 730
 |
| Al
 | 577
 | 1 816
 | 2 744
 | 11 600
 |
| Si
 | 786
 | 1 577
 | 3 228
 | 4 354
 | 16 100
 |
| P
 | 1 060
 | 1 890
 | 2 905
 | 4 950
 | 6 270
 | 21 200
 |
| S
 | 999
 | 2 260
 | 3 375
 | 4 565
 | 6 950
 | 8 490
 | 11 000
 |
| Cl
 | 1 256
 | 2 295
 | 3 850
 | 5 160
 | 6 560
 | 9 360
 | 11 000
 |
| Ar
 | 1 520
 | 2 665
 | 3 945
 | 5 770
 | 7 230
 | 8 780
 | 12 000
 |

La unua joniga energio estas la energio bezonata por forigi unu elektronon, la dua por forigi duan elektronon (jam foriginte la unuan), kaj tiel plu. La sinsekvaj jonigaj energioj estas ĉiam pli granda ol la antaŭa. Pro tio, jonoj tendencas formi laŭ certaj manieroj. Ekzemple natrio troviĝas kiel Na +, sed ne kutime kiel Na2+ pro la granda bezonata joniga energio. Same, magnezio troviĝas kiel Mg2+ sed ne kiel Mg3+, kaj aluminio povas ekzisti kiel Al3+ katjono.
# Partiklo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun Partikulo.
 |

| Partiklo
 |
| --- |
|  |
| **fizika korpo** |
|  |

Varmegaj metalaj partikloj kreitaj dum veldado
**Partiklo** aŭ **korpusklo** en fiziko estas tre malgranda korpo, ĝenerale de subatoma grandeco. Sed la vorto ankaŭ uziĝas por korpo pli malgranda ol 100 μm. Pli ĝenerale partiklo estas memstara korpo, kiu estas malgranda kompare al iu konsiderata fizika sistemo.

La eroj de partikloj estas nomataj subpartikloj; ekz. subpartikloj de atomoj estas elektronoj, protonoj kaj neŭtronoj. La partikloj kiuj estas ne plu diseblaj al iuj subpartikloj (aŭ kies disigoj estas nepruvita en nuna fiziko) nomiĝas elementaj partikloj.

Nanopartiklo estas kutime difinita kiel partiklo de materio, kiu estas inter 1 kaj 100 nanometroj (nm) de diametro. La termino estas foje uzata por pli grandaj partikloj, ĝis 500 nm, aŭ fibroj kaj tuboj kiuj estas malpli ol 100 nm en nur du direktoj.

Vidu la liston de partikloj, konsiderataj far moderna fiziko.

## Vidu ankaŭ

* Antipartiklo
* Elementa partiklo
* Nanopartiklo
* Subatoma partiklo
* Partikla akcelilo
* Partikla fiziko
* Partikla materialo
* Koloido
* Polvo
# Hadrono

| Hadrono
 |
| --- |
|  |
| **speco de kvantuma partiklo**  |
| **neelementa partiklo • nefendebla partiklo • materio** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | kvarko antikvarko  vd |

 |
|  |

**Hadrono** (el greka *hadros* — forta) estas familio de kompundaj (t.e. nefundamentaj) elementaj partikloj, kiuj partoprenas en fortaj interagoj kaj konsistas je kvarkoj. La termino estas enkondukita far Soveta fizikisto Lev Okun. Ekzistas du bazaj grupoj de hadronoj:

* Barionoj - konsistas je tri kvarkoj de diferaj kolorŝargoj, kiuj kune donas t.n. *blankan* aŭ *senkoloran* kombinaĵon. Al barionoj apartenas nuklonoj (t.e. protonoj kaj neŭtronoj, el kiuj konsistas nukleo) kaj hiperonoj (multepezaj kaj nestabilaj partikloj, kiuj observeblas nur en partiklaj akceliloj).
* Mezonoj - konsistas je unu kvarko kaj unu kontraŭkvarko. Al mezonoj apartenas pionoj (π-mezonoj), kaonoj (K-mezonoj) kaj multaj pli pezaj partikloj.

Antaŭe, *mezono* signifis *meza je maso*, kaj pro tio al kategorio de mezonoj apartenis ankaŭ muonoj, kiuj tiam nomiĝis *μ-mezonoj*. Nun oni scias, ke muono ne konsistas je kvarkoj kaj do tute ne estas hadrono; ĝi apartenas al leptonoj. Do, nomo *μ-mezono* estas malĝusta.

Krom tiuj, antaŭnelonge estis malkovritaj t.n. *ekzotaj hadronoj* - la partikloj, kiuj ankaŭ konsistas je kvarkoj kaj partoprenas je fortaj interagoj, sed ne estas nek trikvarkaj, nek kvark-plus-kontraŭkvarkaj:

* ekzotaj barionoj, inter kiuj pentakvarkoj
* ekzotaj mezonoj- tetrakvarkoj, glupilkoj, hibridaj mezonoj ktp.
# Kvarko

| Kvarko
 |
| --- |
|  |
| **speco de kvantuma partiklo**  |
| **elementa fermiono • elektre neneŭtra partiklo** |
| Poste
 | mezono • dikvarko vd |
|  |

**Kvarkoj** estas 6 partikloj, el kiuj hadronoj estas konstruitaj. Ili formas strukturnivelon de materio. Neŭtrono kaj protono estas formitaj de la kvarko de la unua generacio (d-kvarko kaj u-kvarko). Dua kaj tria generaciaj kvarkoj (la 4 aliaj) estas pli pezaj, formas malstabilajn partiklojn kaj disfaliĝas en unua-generaciajn kvarkojn.

Ĉiuj kvarkoj havas spinon ½, kaj rilate elektran ŝargon, kelkaj kvarkoj havas 1/3 kaj aliaj 2/3 (se −1 estas la ŝargo de elektrono). Kvarkoj estas influataj de forto nomata kolorforto, studata en la Kvantuma kromodinamiko.

## Historio

En 1964 la fizikistoj Murray Gell-Mann kaj George Zweig, sendepende unu de la alia, elpensis modelon kiu klarigas la hadronojn, bazite sur partikloj, kiujn Gell-Mann nomis "kvarkoj". Komence temis pri nur tri specoj de kvarkoj, nomataj tri "gustoj" far la fizikistoj, sed nun estas ses specoj de "gustoj" (vidu ĉi-malsupre).
En la modelo de kvarkoj, mezonoj estas komprenataj kiel konsistantaj el kombino de kvarko kaj kontraŭkvarko, dum barionoj estas komprenataj kiel konsistantaj el kombino de tri kvarkoj de diferaj kolorŝargoj.

Laŭdire Gell-Mann kreis la nomon "kvarko" laŭ frazo el la verko Finnegans Wake de James Joyce (*three quarks for Muster Mark*).

## Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj

Kvarkoj havas du proprecojn nomatajn gusto kaj kolorŝargo, kaj laŭ tiuj proprecoj ekzistas kvarkoj en ses variantoj laŭ gusto kaj en 3 variantoj laŭ kolorŝargo.

### Specoj de kvarkoj laŭ gusto

U-kvarko aŭ "supra"; d-kvarko aŭ "suba"; s-kvarko aŭ "stranga"; c-kvarko aŭ "ĉarma"; b-kvarko aŭ "bela"; kaj t-kvarko aŭ "vera" (iam nomita "timida", ĉar ĝi estis la lasta eltrovita kvarko).

### Elektraj ŝargoj kaj masoj de kvarkoj

| **Kvarko** | **Elektra ŝargo**
Unuo = protona ŝargo *(e)* | **Maso** |
| --- | --- | --- |
| u
 | + 2/3
 | inter 1,5 kaj 4 MeV/c2 |
| d
 | − 1/3
 | inter 4 kaj 8 MeV/c2 |
| c
 | + 2/3
 | inter 1,15 kaj 1,35 GeV/c2 |
| s
 | − 1/3
 | inter 80 kaj 130 MeV/c2 |
| t
 | + 2/3
 | inter 174,3 ± 5,1 GeV/c2 |
| b
 | − 1/3
 | inter 4,1 kaj 4,4 GeV/c2 |

### Specoj de kvarkoj laŭ kolorŝargo

"Ruĝa", "verda" kaj "blua".

### Kombinoj

Neŭtrono estas bariono de kvarka formulo "udd" (tio estas: konsistanta el unu u-kvarko plus du d-kvarkoj, kaj protono estas bariono de kvarka formulo "uud" (tio estas: konsistanta el du u-kvarkoj plus unu d-kvarko; kaj simile por aliaj barionoj, ĉiu estas triopo de kvarkoj: Ekzemple, bariono **Σ**+ havas kvarkan formulon "uus" (du u-kvarkoj plus unu s-kvarko); bariono **Σ**− havas kvarkan formulon "dds" (du d-kvarkoj plus unu s-kvarko); mezono **K**+ konsistas el unu u-kvarko plus unu anti-s-kvarko); mezono **K**− konsistas el unu anti-u-kvarko plus unu s-kvarko), kaj tiel plu.

## Eksteraj ligiloj

* france Ekzisto de la kvarkoj (de Pierre-Erik Isabelle, Philippe MacKay, Laurie Rousseau-Nepton kaj Simon Viel , Universitato Laval, Kanado) Arkivigite je 2009-10-17 per la retarkivo Wayback Machine