Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Relo

Tipoj de reloj: UIC60, *Vignoles* (por trajnoj), fendita (por tramoj), duobla kapo, nesimetria duobla kapo
 Reloj, kuŝantaj sur ferbetonaj ŝpaloj, en stacio Prievidza, Slovakio, 2002.
**Relo** estas longa stango kun la sama difinita profilo laŭ sia tuta longo. Du paralelaj reloj lokiĝantaj laŭlonge de vojo permesas subteni veturilojn dum starado kaj veturado laŭ la vojo. Kutime reloj estas uzataj en fervoja trako, sed ankaŭ por diversaj aliaj celoj en diversaj aparatoj kaj sistemoj.

Laŭ Francisko Azorín **relo** estas *Tipa, profilita ferstango terkuŝanta po du, por faciligi la ruladon de vagonoj, tramoj, k. c.* Li indikas etimologion el la latina *regula* (regulilo). Kaj li aldonas la terminojn *relvojo* por fervojo, kaj *relŝanĝilo*.

Fervojaj reloj estas faritaj el fero aŭ ŝtalo.

* Relo
*
*
*
*
*

## Vidu ankaŭ

* Kontaktrelo
* Fervoja trako.

## Notoj
# Aŭtotransporto

| Aŭtotransporto
 |
| --- |
|  |
| **veturilo**  |
| **trafiko • surtera transporto** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | vojtunelo public transport bus service (en)   vd |

 |
|  |

En Ŝanghajo, la aŭtonebulo estas preskaŭ ĉiutaga, la aŭtotransporto estas unu de la kaŭzoj
La aŭtomobilo estas fonto de multnombraj impaktoj, eĉ por ŝanĝo de la geografio, kie ĉe tiu ŝosereto de Usono
Problemoj pri troa uzado de aŭtoj iĝas prokrastadojn dum horoj.
**Aŭtotransporto** estas la transporto farita per aŭto. La Ŝoseotransporto estas la transporto farita laŭ ŝoseoj per aŭtoj, kamionoj, busoj, ktp. Dum la uda duono de la 20-a jarcento anstataŭis aŭ malgravigis la ĝistiamajn aliajn tipojn de transporto: nome fervojo, ŝipo, ktp. Samtempe la aŭto iĝis kerno de la industrio kaj de la ekonomio en multaj landoj kaj kerno de la problemo pri poluado kaj atenco kontraŭ la medio ankaŭ en multaj diversaj tipos de pejzaĝoj kaj urbaj kaj kamparaj.

## Malavantaĝo de la aŭtoj

Ekzistas ankaŭ malavantaĝoj de la aŭtouzado por la socio, unuopaj homoj, pro kiuj unu konsideras aŭtomobilon kiel riskon por la homo kaj medio:

* ofteco de akcidentoj: laŭ la Mond-Organizo por Sano mortas ĉiujare pli ol 1,2 milionoj da homoj pro sekvoj de trafikakcidentoj
* aerpoluado: en Germanio mortas laŭ oficiala kalkulo ĉiujare 14.000 homoj en sekvoj de la dizel-ellasgasoj, pli ol pro tabako.
* klimata varmiĝo: la per fosilia energio pelataj aŭtomobiloj produktas grandan kvanton de forceja gaso CO2.
* Surfaco-voro pro stratoj, aŭtostradoj kaj parkejoj.
* fuŝado de la pejzaĝo.
* perdo de la sociaj kutimoj kaj virtoj: pro daŭra anstataŭiĝo de pieda aŭ publikvetura irado per aŭtomobila, homoj malkutimiĝas je la apudvivo socia kaj perdas la sociajn virtojn.
* Bruemisio: laŭ studoj de la germana federacia media oficejo, ekzistas rilato inter la trafikbruo sur-strata kaj koraj-cirkuladaj malsanoj.
* foruzado de krudmaterialoj: dum la produktado de unu aŭtomobilo oni foruzas ekzemple kelkajn centmil litrojn da akvo.
* malapero de la ĉieaj butikoj profite al superbazaroj kun pligongigo de irtempo kaj pliĝenadoj al la ĉiutaga vivo.
* alia kalkulo estis farita de iuj: sumigante la laborhorojn por pergajni la monon postulatan por aŭto-uzo: la aĉetkosto, la benzino, asekuro, taksoj kaj impostoj, riparoj, parkpago, ktp, plus la tempo pasanta dum la veturo mem, en remizo, por serĉi parkejon, ktp, oni dividas la kilometrojn veturitajn per la sumo de tiuj horoj, kaj oni ricevas la realan averaĝan rapidecon de veturado, la rezulto estas proksimume... po 5 kilometroj hore! La rapideco per kiu homo irus piede.
* socio kaj labormerkato iĝis tute dependaj de aŭtomobilo; diratis, ke "hodiaŭ la homoj laboras grandan parton de la tago por pergajni monon bezonatan por iri ĝis la laborloko", kaj "de du generacioj irdaŭro inter loĝejo kaj laborejo pligrandiĝis pli rapide ol malgrandiĝis samtempe deĵordaŭro."

BMW 320i
# Trako

**Trako** estas plursignifa vorto. Ĝi povas signifi (laŭ PIV2005):

* Projekcio de la vojo de la gravita centro sur la teran surfacon (parolante pri aviadilo).
* Konstrukciaĵo, konsistanta el reloj, ŝpaloj kaj akcesoraĵoj, servanta kiel vojo kaj gvidilo por veturiloj. (vidu fervoja trako).
* Vojo sur magneta bendo aŭ datendisko, laŭ kiu signalo estas registrata.

Ankaŭ, koncerne elektoforezon, trako estas la vojo, laŭ kiu migras la elektroforeze disigitaĵoj kiel DNA, RNA... Por vicriveli DNA-n ekzemple, baze necesas 4 **migrotrakoj**.

Distingu inter trako kaj leno, pri ŝoseo. Dum trako estas parto de vojo, larĝa por iro de unu veturilo, leno aŭ koridoro estas parto de vojo, kiu estas asignita por unu ŝnuro aŭ vico de aŭtoj aŭ ceteraj veturiloj. Ĝi povas esti markita per trafiksigno. En landoj kun trafiko sur la dekstra flanko de strato ofte la plej dekstra koridoro utilas por publikaj transportoj ĉu busoj ĉu taksioj ktp. Tiukaze aliaj normalaj privataj veturiloj ne rajtas veturi sur tiaj lenoj.

## Referencoj
# Ŝarĝo

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri transportaĵo. Por fizika grando rigardu la paĝon Elektra ŝargo.* |

| Ŝarĝo
 |
| --- |
|  |
| **transportebla varo** |
|  |

Kontenera ŝarĝo ĉe la stacio de Banbury, Anglio (2001).
**Ŝarĝo** aŭ **kargo** estas ĝenerale iu ajn pezaĵo portata; pli speciale en la ekonomi-scienco kaj transport-scienco ĝi estas movata aŭ veturigata varo kaj kutime nomiĝas kargo.

Laŭ Francisko Azorín **ŝarĝi** estas *Meti sur io pezan korpon.* Li indikas etimologion el la latina *carricare*, el *carrus* (ĉaro). Kaj li aldonas la terminojn *ŝarĝo*, por pezaĵo portata de iu, de io, kaj multajn por ŝarĝotipoj, nome unuforma, supozata, konstanta, utila, moviĝanta, izola, pleja, kaj krome ŝarĝomomento, ŝarĝolimo, ŝarĝindikilo, ŝarĝokoeficiento.

## Tipoj

Ŝarĝo estas klasifikata laŭ sia speco:

* Kontenera
* Likva (nafto, sulfura acido, ...)
* Ŝuta (minerala sterko, karbo, erco, ...)
* Nenorma

Ŝarĝo estas transportata per diversaj specoj de transporto - ŝipoj, fervojoj, aŭtomobiloj, ktp.

Inter kargoŝipoj diferencigeblas diversaj tipoj - inter ili kontenera ŝipo, ŝutvara ŝipo kaj cisternoŝipo. La **ŝarĝokapablo** de ŝipo estas la kvanto da tunoj, kiun ŝipo kapablas transporti.

## La vorto "kargo"

Apud "ŝarĝo", PIV kaj multaj Esperanto-vortaroj registras la vorton "**kargo**", kun la signifo "ŝarĝo en unu transportujo (kiel ŝipo, kontenero, trajno, vagono, kamiono kaj aliaj)". Kelkaj opinias tiun vorton superflua, vd. la diskutpaĝon.

## Vidu ankaŭ

* Normala ŝarĝa vagono
* Ŝarĝotrajno
* Ŝarĝoŝipo

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

* Galerio de transportaj perdoj - fotoj kaj rakontoj pri akcidentoj kun perdo de ŝarĝo Arkivigite je 2004-02-11 per la retarkivo Wayback Machine
# Kanalo

**Kanalo** (de la latina vorto latine *canalis* respektive la itala vorto *canale* = tubo, fosaĵo, defluilo) laŭ PIV estas

1. artefarita akvovojo por enlanda navigado (vidu kanalo (akvovojo), aparte famaj inter ili ekzemple la kanaloj de Venecio kaj de Amsterdamo, la Panama kanalo, la Sueza Kanalo aŭ la Granda Kanalo de Ĉinio (vidu ankaŭ la vortojn kluzo kaj barĝo);
2. simila artefaritaĵo, uzata por diversaj celoj, sekigo de marĉa regiono, irigacio, forkondukado de malpuraĵoj ktp. (ekzemple kloaka kanalo);
3. parto de maro, pli larĝa ol markolo, kaj komunikiganta du marojn, aparte famaj inter ili ekzemple la Kanalo de Sankta Georgo inter Kimrio kaj Irlando, la Mozambika Kanalo, la Manika Markolo inter kontinenta Eŭropo kaj Britio, kiu multfoje (i. a. jam de L. L. Zamenhofo) nomiĝas simple "la Kanalo", kaj en vasta senco ankaŭ la Kanalo de Bristol inter Anglio kaj Kimrio (kiu fakte estas golfo,
4. en la lingvaĵo de anatomio (do de medicino respektive biologio), organa tubo, ekzemple la duoncirklaj kanaloj de la orelo, la vertebra kanalo, la spira kanalo aŭ la uretra kanalo (vidu ankaŭ la vorton dukto);
5. komunika vojo en plurkonduktila kablo aŭ supertera dukto; uzebla cirkvito: *plurkanala sistemo* (telefonia aŭ telegrafa transsenda sistemo, permesanta pluroblan laboradon, uzante portantajn ondojn);
6. telekomunika vojo frekvencobendo asignita al radio- aŭ televido- stacio, kaj fine
7. en familieca, neformala lingvouzo, io, pere de kio oni atingas celon (ekzemple *diskonigi sian opinion per la kanalo de la revuo*).

Laŭ Francisko Azorín **Kanalo** estas *Artefarita defluejo.* Li indikas etimologion el la latina *canalis*, el *canus* (kano). Kaj li aldonas rilatajn terminojn kaj esprimojn kiaj *kanaleto*, por malgranda kanalo aŭ similforma aĵo; *kanaligi*, *kanalizi*, por fari kanalon; Panama kanalo, Sueza kanalo, irigacia kanalo, elflua kanalo, alflua kanalo, drenkanalo, kanalaro, kanalado.

Krome, la vorto kanalo ankoraŭ povas signifi

* ĝeneralan fluovojon por informoj en la lingvaĵo de la informteorio;
* en la kvantuma mekaniko, koncepton de la *dispersa teorio* (angle *scattering theory*, germane *Streutheorie*);
* en la lingvaĵo de fiziologio, *jonan kanalon*, do ligon por jonoj, elektre ŝarĝitaj saleroj, tra biologiaj membranoj;
* kaj nelaste, tutsimple, la slovenian komunumon *Kanal ob Soči* (itale *Canale d'Isonzo, germane* Kanalburg*).*

En aparta senco, *kanaleto* same laŭ PIV estas

1. mallarĝa kanalo, por defluigi akvon pluvan aŭ malpuraĵan (pri tio vidu ankaŭ la vortojn defluilo kaj rojo);
2. mallarĝa kanalo, difinita por akcepti tubojn, kondukajn kablojn ktp; kaj
3. en la lingvaĵo de anatomio (do de medicino respektive biologio), tre maldika kanalo en la korpo de homo aŭ alia besto.

Sendependa astronomia fenomeno estas la *kanaloj de Marso*, unuafoje science observitaj en 1877, el kiuj iuj korespondas al realaj kanjonoj de la planedo, sed plej multaj estas rezulto de kontrastigoj kaj aliaj optikaj iluzioj.

**Ŝanelo** estas la plej profunda parto de rivero aŭ de mara pasejo, kiu estas signalita per lumturoj, lumŝipoj, buoj ks.

## Notoj
# MEP

**MEP** povas esti mallongigo por la jenaj:

* Membro de la Eŭropa Parlamento
* Malneta enlanda produkto
* Moraviaj Esperanto-Pioniroj
* **mep** estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
# 1880-aj jaroj

|  |  |
| --- | --- |
| **Jarmiloj:** | 2-a jarmilo
 |
| **Jarcentoj:** | 18-a jarcento - **19-a jarcento** - 20-a jarcento
 |
| **Jardekoj:** | 1850-aj 1860-aj 1870-aj - **1880-aj** - 1890-aj 1900-aj 1910-aj
 |
| **Jaroj:** | 1880 1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889
 |

1880s Montage II
## Eventoj

* Kongreso de Berlino por kolonizado de Afriko.
* Tunizio fariĝis kolonio de Francio
* Krakatoa, vulkano en Indonezio, erupciis.

## Inventaĵoj kaj malkovraĵoj

* L. L. Zamenhof pretigas Esperanton kaj la Unua Libro estas eldonita.
* Karl Benz patentis la aŭtomobilon.
* Trinkaĵo Coca-Cola estas inventita.
* La Eksperimento Michelson–Morley sugestas ke rapido de lumo estas konstanta.
* Marvin Stone inventis la trinkŝalmon.

## Gravaj personoj

* Imperiestro Franz Josef (Aŭstrio-Hungario)
* Ĉefministro John A. Macdonald (Kanado)
* Ĉefministro Guangxu (Ĉinio)
* Imperiestro Vilhelmo la 1-a (Germana Imperio)
* Imperiestro Vilhelmo la 2-a (Germana Imperio)
* Ĉanceloro Otto von Bismarck (Germana Imperio)
* Reĝo Viktoro Emanuelo la 2-a (Italio)
* Papo Leono la 13-a
* Imperiestro Meiji (Japanio)
* Generalo Porfirio Díaz (Meksiko)
* Imperiestro Aleksandro la 2-a (Rusio)
* Reĝo Alfonso la 12-a (Hispanio)
* Reĝino Viktoria (Unuiĝinta Reĝlando)
* Ĉefministro William Ewart Gladstone (Unuiĝinta Reĝlando)
* Ĉefministro Robert Arthur Talbot Gascoyne-Cecil, la 3-a Markizo de Salisbury (Unuiĝinta Reĝlando)
* Prezidento Rutherford B. Hayes (Usono)
* Prezidento Chester A. Arthur (Usono)
* Prezidento Grover Cleveland (Usono)
* Naser al-Din Ŝaho de Kaĝara dinastio (Persio)
* Imperiestro Petro la 2-a (Brazilo)
# Ĉeurba fervojo

Trajno de la serio 440R apartenanta al la reto de Proksimaĵoj Valencio en Hispanio, 2004.
**Ĉeurba fervojo**, **apudurba fervojo**, **antaŭurba fervojo** aŭ **suburba fervojo** estas pasaĝera fervoja transporta servo, kiu ĉefe funkcias ene de metropola areo liganta navedantojn al la urbocentro el antaŭurboj aŭ navedurboj.

Plej ofte oni konsideras por tiu kategorio maksimuman distancon de 100 km. Tiaj fervojoj utilas ĉefe por ligi dormurbojn kun la ĉefurbo aŭ alia urbego kaj "dormkvartalojn" kaj sateliturbojn de granda urbo kun ties centro, oficejaj kaj industriaj kvartaloj. Ilin pli-malpli ĉiutage uzas granda nombro da uzantoj. Tiaj trajnoj funkcias laŭ strikta horaro, tre ofte kun sufiĉe densa ofteco, kaj je rapidoj inter 50 kaj 150 km/h.

La disvolvigo de tiu trajnservoj ege kreskiĝas lastatempe, kun la pliigo de la publika konscio pri la trafikŝtopiĝo, la dependeco de la fosiliaj brulaĵoj kaj aliaj mediaj problemoj, same kiel la pliiĝo de la loĝkostoj en la urbocentroj, kio malproksimigas urbanojn aŭ intencitajn urbanojn al ĉirkaŭaj areoj.

## Bildgalerio

* S-Bahn de Berlino
* Dublin Area Rapid Transit
* Londona Surgrundo
* Proksimaĵoj Madrido
* RER + Transilien
* Moskvaj centraj diametroj
* Urba elektrotrajno de Kievo
* exo (Montrealo) + REM

## Notoj

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Navedado
* Rela transporto
* BHÉV
* Fervojoj de Latio
* Renfe Proksimaĵoj
* RER de Francilio
* S-Bahn
* Pasaĝerfervojo de Daresalamo

## Tradukfonto

|  |  |
| --- | --- |
|  | En tiu ĉi artikolo estas uzata traduko de teksto el la artikolo "Commuter rail" en la simpla angla vikipedio (fonta versio 8606085). En historio de la alilingva artikolo troveblas la kontribuantoj. |
# Orientiĝo (solido)

*Por orientiĝo sur vektora spaco, vidu la paĝon Orientiĝo (matematiko).*Ŝanĝo de orientiĝo estas la samo kiel turnado de la koordinataj aksoj
La **orientiĝo** de objekto en spaco estas la elekto de pozicio ĝi kun unu punkto tenita en fiksita (neŝanĝanta) pozicio. Pro tio ke la objekto povas ankoraŭ esti turnita ĉirkaŭ ĝia fiksa punkto, pozicio de la fiksa punkto estas ne sufiĉa por plene priskribi la objekton. Tial la konfigura spaco de ne-simetria objekto en *n*-dimensia spaco estas *SO(n) × **R**n*. Orientiĝo povas esti bildigita per alfikso de bazo de tangentaj vektoroj al objekto. La direkto de ĉiu vektoro alfiksita al ĝiaj punktoj difinas ĝian orientiĝon.

## Orientiĝo de solido

La orientiĝo de solido en la tri dimensia spaco ŝanĝatas per turnado. Ĉe turnado ĉirkaŭ akso tra la centro de korpo, nur la orientiĝo ŝanĝiĝas, alie ankaŭ pozicio. Se la solido havas iun turnan simetrion, ne ĉiuj orientiĝoj estas diferencigebla, escepti per observado kiel la orientiĝo evoluas kun tempo de sciata startanta orientiĝo.

En du dimensioj la situacio estas simila. En unu dimensio solido ne povas moviĝi kontinue de unu el la nur du orientiĝoj al la alia.

Ĉi tiu signifo de orientiĝo devus ne esti konfuzita kun la alia signifo, kie malsama orientiĝo signifas ŝanĝon al la spegula bildo per nepropra turnado, kiu inkluzivas reflekto, vidu en orientiĝo (matematiko).

Formale, por ĉiu dimensio, la orientiĝo de la bildo de objekto sub direkta izometrio kun respekto al tiu objekto estas la lineara parto de tiu izometrio. Tial ĝi estas ero de *SO(n)*, aŭ alivorte, la respektiva flanka klaso en *E+(n) / T*, kie *T* estas la mova grupo.

## Vidu ankaŭ

* Giroskopo
* Nememspegulsimetrieco
* Ortonormala matrico
# Precesio

Precesio de giroskopo.
**Precesio** laŭ la difino de la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto estas specifa moviĝo de la rotacia akso de korpo, tiel ke la akso formas mantelon de konuso. Pri planedoj estas la progresado de la ekvinoksa punkto sur la ekliptiko: nome la precesio de ekvinoksoj. La precesia ciklo de la Tero havas periodon ć. 26 000-jaran.

Nutacio estas supermetita perioda eta moviĝo de la rotacia akso dum la precesio de korpo.

Oni povas aludi al jenaj glosoj:

* lunsuna precesio
* planeda precesio
* precesiperiodo
* precesia cirklo

## Vidu ankaŭ

* Aksa dekliniĝo
* Argumento de la periapsido
* Milankoviĉ-cikloj

## Referencoj
# Torda momanto

Tordomomanto WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 aganta al ŝafto: La forto WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 agas orte al la distancvektoro WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 kaj la valoro de la momanto rezultas WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
La momanto M=FLsin WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
**Momanto de forto** aŭ **torda momanto** estas vektora produto de forto **F** kaj levilbrako **r**, kiu donas la momanton **M** je punkto **O**:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10

La momanto estas same vektora kvanto, kiu estiĝas en la punkto **O**, ĝi estas orta je ebeno de la forto kaj la direkta vektoro. Ĝia direkto estas donata laŭ la regulo de vektora produto en dekstra kartezia koordinatsistemo. La mezurunuo de la torda momanto estas **Nm** (neŭton-metro).

La **torda momanto** aperas kun enkonduko de la masopunkta sistemo. La masopunktoj moviĝas en diversaj direktoj kaj rapidoj. Se oni difinas punkton al origino, la distanco de tiu estas la vektoro. La vektora produto de tiu kaj la impulsa vektoro de la masopunkto donas impulsmomanton.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12

Tiu estas kvanto dependa de la rilata punkto. La kvanto je tempa derivado la impulsmomanto estas la torda momanto.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14

kiel **v** kaj **p** estas paralelaj, tiel ilia produto estas 0.

La impulsmomanto de la punkta sistemo estas sumo de la unuopaj impulsmomantoj, kaj la torda momanto (alienomita tordokuplo pri du tordaj momantoj paralelaj kaj laŭ kontraŭaj direktoj) de la punkta sistemo estas sumo de la unuopaj momantoj de fortoj.

## Vidu ankaŭ

* Angula movokvanto
* Inercimomanto
* Rotacio
* Tordo
# 375 Ursula

|  |
| --- |
| **375 *Ursula |
| **asteroido**  |
| astronomia simbolo vd |
|  |
| **asteroido** |
| Oficiala nomo
 | 375 Ursula
 |
| Aliaj nomoj
 | **1893 AL** |
| Nomita laŭ
 | nekonata valoro vd |
| **Malkovro** |
| Malkovrinto
 | Auguste Charlois
 |
| Dato de malkovro
 | 18-a de septembro 1893
 |
| Loko de malkovro
 | Nico (Francio)
 |
| **Orbitaj ecoj** |
| Asteroida familio
 | asteroida zono vd |
| **Granda duonakso** - Periapsido - Apoapsido
 | 467,339 Gm (3,124 AU) 417,134 Gm (2,788 AU) 517,543 Gm (3,460 AU)
 |
| Discentreco
 | 0,107
 |
| Meza anomaliangulo
 | 121,102°
 |
| Klinangulo
 | 15,931°
 |
| **Periodo** | 2 016,740 tagoj (5,522 jaroj)
 |
| Meza cirkulrapido
 | 16,80 km/s
 |
| Longitudo de suprenira nodo
 | 336,679°
 |
| Argum. de periapsido
 | 344,677°
 |
| **Fizikaj ecoj** |
| **Diametro** | 216 ± 10 km
 |
| **Maso** - Denso - Surfaca falakcelo - Liberiga rapido
 | 1,06 × 1019 kg ~ 2 000 kg/m3 ? 0,0604 m/s² 0,1142 km/s
 |
| **Rotacia periodo** | 0,7012 tago (16,830 horoj)
 |
| **Atmosferaj kaj surfacaj ecoj** |
| **Surfaca temperaturo** | ~ 160 K
 |
| Geometria albedo
 | 0,049
 |
| **Observaj ecoj** |
| **Spektroklaso** | C
 |
| **Absoluta magnitudo** | 7,47
 |
|  |

**375 *Ursula estas tre granda, malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono.

## Malkovro

Ĝi estis malkovrita la 18-an de septembro 1893 de la franca astronomo Auguste Charlois elde la observatorio de Nico.

## Nomo

Ĝi ricevis, sen konata kialigo, la inan antaŭnomon "*Ursula*".

## Ecoj

Per observoj de kaŝadoj de steloj far de 375 Ursula, la 15-an de novembro 1984 kaj la 27-an de majo 2008, oni mezuris ĝian diametron je 216 ± 10 km.

## Notoj kaj referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Parametroj kaj simulado de orbito ĉe *JPL Small-Body Database Lookup* angle
* Objekto ĉe Minor Planet Center angle
* Objekto ĉe *Space Reference* angle

| Antaŭe: | Listo de asteroidoj (1 - 1000) | Poste: |
| --- | --- | --- |
| *374 Burgundia* | **375 *Ursula | 376 Geometrio |
# Holocena amasa formorto

| Holocena amasa formorto
 |
| --- |
|  |
| **formortiga evento**  |
| **holoceno • Homa efiko sur la medio** |
| Komenco
 | 10 000 jaroj "a.K.E." vd |
| Antaŭe
 | kretacea-paleogena formortiga evento • pleistocena-holocena formortiga evento vd |
|  |

La **Holocena formorto** estas la ampleksa, ankoraŭ okazanta formorto de biologiaj specioj dum la nuna geologia epoko nome Holoceno.

Tiuj formortoj tuŝas multenombrajn familiojn da plantoj kaj bestoj, ĉefe en la insuloj kaj kontinentoj konkeritaj de Homo Sapiens.

Ĝi estas tiel nomata Sesa Formorto, ĉar la nombro da formortintaj specioj estas komparebla kun tiu, de la *kvin grandaj* amasaj formortoj, kiuj markis la geologian historion de Tero.

## Kialoj

Kvankam aliaj faktoroj povus influi, plejparto el la indikaĵoj montras la homajn agadojn kiel
pera aŭ senpera kaŭzo de la holocenaj formortoj.
Tiuj agadoj estas, por la prahistoria epoko:

* Formortigo pro troa ĉasado de la grandaj bestoj,
* Aliformigo de la vivmedio (antropizado), detruo de arbaroj per brulo (fajra senveprigo) por terkultivado, tio, kiu pligravigas la erozion,
* Enkonduko de specioj en novan medioj, tie, kie iĝas en konkurenco kun ĉelokaj specioj kaj estigas formorton de tiuj-ĉi.

La agadoj dum la moderna epoko estas pli diversaj.
# Oksido

Pordo el oksidigita fero (rusto)
**Oksido** estas la rezulto de la kombinado de oksigeno(j) kun malpli elektronegativa(j) elemento(j).

Preskaŭ ĉiuj metaloj formas oksidojn ĉe kontakto kun oksigeno. Pro sia agresemo, oksigeno kovras ilin per maldika tavolo de oksido. Ĉi tiu kovrilo povas havi la efikon aŭ protekti la subestan metalon kiel pri la kazo de alumino (oni tiam parolas pri **pasivigado**), aŭ male prezenti vundeblecon kiel en la kazo de fero.

## Kelkaj gravaj oksidoj

* Molekulaj strukturoj
* Karbona dioksido
* Karbona monooksido
* Nitrogena dioksido
* Sulfura dioksido
* Dinitrogenoksido ("ridgaso")
* Dihidrogenmonoksido (akvo!)

## Nomenklaturo de oksidoj

Kiam estas malsamaj oksidoj por sama elemento E, prefikso estas aldonita al la vorto "oksido". Tiuj prefiksoj karakterizas la nombrojn da atomoj kaj de oksigeno kaj de la elemento E :

| *n* x O
 | Prefikso
 |
| --- | --- |
| 1
 | mono-
 |
| 2
 | di-
 |
| 3
 | tri-
 |
| 4
 | tetra-
 |
| 5
 | penta-
 |

Ekzemplo: la dinitrogena pentaoksido kun du elementoj nitrogeno kaj kvin elementoj oksigeno.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* dioksido
* hidroksido
* oksidigo
* peroksido
# Zonoj de Van Allen

La **zonoj de Van Allen** estas regionoj ĉirkaŭ la Tero, en kiuj orbitas ŝargitaj partikloj, kaptitaj de la tera magneta kampo.

Tiuj zonoj estis nomitaj honore al James A. van Allen.

Oni distingas internan kaj eksteran zonojn de Van Allen;
la interna etendiĝas en alteco de 3.000 ĝis 8.000 km super la tersurfaco,
la ekstera inter 15.000 kaj 30.000 km.
La partikloj kaptitaj en ili venas plejparte el la kosma radiado.
La zonoj estas certa danĝero por astronaŭtoj, ĉar la forta radiado minacas ilian sanon. Normalaj orbitoj de homportantaj spacŝipoj konsiderinde malsupras la zonojn, sed dum la Usonaj Apolo-flugoj al la Luno la astronaŭtoj devis trairi la zonojn.

## Vidu ankaŭ

* Magnetosfero
* Polusa lumo
* Suna vento
# Usona Muzeo de Natura Historio

| Usona Muzeo de Natura Historio
 |
| --- |
| American Museum of Natural History |
|  |
|  |
| muzeo de natura historio eduka institucio neprofitcela organizaĵo  |
| **Lando** | Usono vd |
| **Situo** | Manhatano
 |
| **Poŝtkodo** | NY 10024-5
 |
| **Arkitekto(j)** | Calvert Vaux • Rafael Guastavino • Jacob Wrey Mould • James Polshek vd |
| **Estiĝo** | 6-a de aprilo 1869
 |
| **Malfermo** | 1878
 |
| **Direktoro** | Ellen Victoria Futter • Sean M. Decatur
 |
| **Koordinatoj** | 40° 46′ 51″ N, 73° 58′ 28″ U (mapo)40.780833333333-73.974444444444 |
|

|  |
| --- |
| Usona Muzeo de Natura Historio (Manhatano)DEC |
| Situo de Usona Muzeo de Natura Historio |

 |
|
Usona Muzeo de Natura Historio
 |
| **Jaraj vizitantoj**:
 | 5 000 000  |
| **Retpaĝo** |
 |
|  |

Ĉefaj fasado kaj enirejo
La **Usona Muzeo de Natura Historio** (angle *American Museum of Natural History* mallongigita **AMNH**), situanta en Upper West Side de Manhatano en Novjorko, Usono, estas unu el la plej grandaj kaj plej famaj muzeoj de la mondo. Situanta ĉe parkecaj lokoj proksime de la Centra Parko, la Muzo enhavas 25 interkonektatajn konstruaĵojn kiuj gastigas 46 konstantajn ekspoziciejojn, pristudajn laboratoriojn, kaj famegan bibliotekon.

La kolektoj enhavas ĉirkaŭ 32 milionojn da specimenoj, el kiuj nur eta parto povas esti montrata konstante. La Muzeo havas sciencan stabanaron de pli da 200 dungitoj, kaj apogantoj por ĉirkaŭ 100 specialajn kampoekspedicioj ĉiujare.

Lincoln Ellsworth (1880–1951) estis polusa esploristo el Usono kaj ĉefa protektanto de la Usona Muzeo de Natura Historio.

﻿ / ﻿ (mapo)

## Referencoj