Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Okcidenta Eŭropo

| Okcidenta Eŭropo |
| --- |
| Mondregiono |
| regiono [+] |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 47° 24′ 33″ N, 2° 32′ 13″ O (mapo)47.4092732.536919 |
|

---

 |
| Loĝantaro | 201 081 297 [+] (2023) |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Okcidenta Eŭropo (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Okcidenta Eŭropo (Eŭropo)DEC |

 |
|

---

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Okcidenta Eŭropo |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Western Europe** [+] |
|  |

Okcidenta Eŭropo
"Okcidenta Eŭropo" laŭ la lingvouzo dum la Malvarma Milito inter la jaroj 1947 kaj 1989
**Okcidenta Eŭropo** aŭ **Okcident-Eŭropo** signifas diversaj landoj en okcidenta Eŭropo, laŭ diversaj kriterioj.

Laŭ geografia senco "okcidenta Eŭropo" signifas la ŝtatoj Britio, Irlando, Francio, Belgio, Nederlando, kaj Luksemburgo.

Dum la tempo de la Malvarma Milito inter la jaroj 1947 kaj 1989 (respektive 1991), oni nomis ĉiujn ekonomie kapitalismajn parlamentajn demokratiojn de okcidenta, norda, suda kaj parto de meza Eŭropo "okcidenteŭropaj" kaj konsideris ilin parto de la "Okcidenta Bloko"), kontraŭe al la komunisme-aŭtoritate gviditaj landoj de la oriento de meza, orienta kaj granda parto de sudorienta Eŭropo, kiujn oni nomis resume kiel "Orienta Bloko".

## Vidu ankaŭ

* la difinon de Okcidenta Eŭropo laŭ la Geoskemo de la Unuiĝintaj Nacioj pri Eŭropo
# Bismarck (Norda Dakoto)

| Bismarck
 |
| --- |
|  |
| urbo en Usono  ĉefurbo de ŝtato aŭ insula areo en Usono   vd |
|  |
| Flago
 |
| Administrado
 |
|

|   Poŝtkodoj |
| --- |
|  | 58501 • 58502 • 58503 • 58504 • 58505 • 58506 • 58507 vd |

 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| **Urbestro** | Mike Schmitz
 |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 73 622  (2020) [+] |
| **Loĝdenso** | 843 loĝ./km² |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 46° 48′ N, 100° 47′ U (mapo)46.808333333333-100.78375 [+] |
| **Alto** | 514 m [+] |
| **Areo** | 87,381746 km² ( 873 8.1 746 ha) [+] |
| **Horzono** | centra horzono de Nordameriko [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Bismarck (Norda Dakoto)DEC |
| Situo de Bismarck en Norda Dakoto |

 |
|

|  |
| --- |
| Bismarck (Usono)DEC |
| Situo de Bismarck en Usono |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Bismarck, North Dakota [+] |
|  |

**Bismarck** (prononcita *BIZ-mark*) estas la ĉefurbo de Norda Dakoto, ŝtato de Usono. La loĝloko estas ankaŭ la ĉefurbo de la distrikto Burleigh. Ĝi ricevis sian nomon pro la germana kanceliero Otto von Bismarck.

Laŭ la stato de 2020 en la urbo Bismarck (Norda Dakoto) vivis 73 622 loĝantoj sur areo de 87,38 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 843 loĝantoj/km². La municipo havas komunan limon kun Mandan. Laŭ la popolnombrado en 2000 ĝi havis 55.532 loĝantojn.

* Situo de Bismarck en Norda Dakoto
* Kapitolo de Bismarck
* La rivero Missouri apud Bismarck
* Lewis kaj Clark sur la rivero *Columbia* (pentris Charles Marion Russell en 1905)
# Nelly Sachs

| **Nelly Sachs** |
| --- |
| **Nobel-premiito**  |
|  Nelly Sachs, 1910
 |
|  |
| Persona informo
 |
| **Nelly Sachs**  |
| **Naskonomo** | Leonie Sachs |
| **Naskiĝo** | 10-an de decembro 1891 (1891-12-10) en Schöneberg
 |
| **Morto** | 12-an de majo 1970 (1970-05-12) (78-jaraĝa) en Högalid Parish
 |
| **Mortis pro** | naturaj kialoj  vd |
| **Mortis per** | intesta kancero  vd |
| **Tombo** | Juda tombejo en Stokholmo   vd |
| **Religio** | judaismo vd |
| **Lingvoj** | germana vd |
| **Ŝtataneco** | Svedio (1952–) Germanio (–1952)  vd |
|  |
| **Subskribo**  |
|  |
| **Memorigilo**  |
| Familio
 |
| **Edz(in)o** | –
 |
| Profesio
 |
| **Okupo** | poeto  verkisto  tradukisto  dramaturgo  libretisto   vd |
| **Laborkampo** | poezio  vd |
|

|   Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * (1966)  Nobel-premio pri literaturo
* (17-a de oktobro 1965)  Pacpremio de la germana librokomerco
* (1961)  Nelly-Sachs-premio
* (1960)  Droste-Preis (en)
* (1958)  Sveriges Radio's Poetry Prize (en)
* Honora civitano de Berlino

vd |

 |
|

|   Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj
 | Germana Akademio por Lingvo kaj Poezio  Bavara Akademio de Belartoj   vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

La verkistino kaj tradukistino **Nelly SACHS** [neli zaks] (origine: Leonie SACHS), naskiĝis la 10-an de decembro 1891 en Berlino. Ŝiaj novromantikaj poemoj estis ege popularaj dum la 1920-aj jaroj. Jardekon poste – la faŝismo disvastiĝis en Germanio – ŝia verkaro pli kaj pli dediĉis sin al la identeco de la juda popolo, al kiu la aŭtorino apartenis.

Persekutate de la nazioj, Nelly Sachs en 1940 fuĝis el Germanio al Svedio, helpe de la Nobel-premiita sveda verkistino Selma Lagerlöf. Ŝia verkaro ekde tiam ĉefe priskribis la sorton de la judoj sub la nazia teroro. En 1966 ŝi gajnis la Premion Nobel pri Literaturo, kune kun la israela verkisto Ŝ. J. Agnon. Je la 12-a de majo 1970 ŝi mortis en Stokholmo.

## Famaj verkoj

* Legenden und Erzählungen (1921)
* Dein Leib im Rauch durch die Luft (1944/45)
* In den Wohnungen des Todes (1947)
* Sternverdunkelung (1949)
* Flucht und Verwandlung (1959)
* Zeichen im Sand (1962)
* Glühende Rätsel (1964)
* Die Suchende (1966)
# !Kung lingvaro

**!Kung** IPA- prononco: [!ʊŋ] (!Xun), konata ankaŭ kiel **Ju**, estas dialektaro (lingva komplekso) parolata en Namibio, Bocvano kaj Angolo fare de la popolo ǃKung, konstituanta du aŭ tri lingvojn. Kune kun la ǂʼAmkoe lingvaro, la !Kung formas la Kxʼa lingvaron. !Kung konstituis unu el la branĉoj de la ombrelaj Kojsanaj lingvaroj, kaj pro tio ĝi estas nomata Norda Kojsana tiukadre, sed la unueco de la Kojsanaj lingvaroj neniam estis pruvita kaj estas nune konsiderata kiel dubinda. Tamen, la antropologia termino "Kojsana" estis retenita kiel ombrela termino por la klaketlingvoj ĝenerale.

**!Kung** estas fama pro siaj multaj klaketoj, kiel la ǃ en sia nomo, kaj havas kelkajn el la plej kompleksaj realaĵoj de kaj konsonantoj kaj vokaloj en la mondo. Ĝi havas ankaŭ tonon. Por plia priskribo, vidu Juǀʼhoan. Por prononci !Xuun (prononce [!͡χũː˦˥] en okcidenta !Kung/!Xuun) oni faras klaketon antaŭ la sono x (kiu estas kiel skota aŭ germana ch), sekvata de longa naza u vokalo kun alta altiĝanta tono.

## Notoj

## Bibliografio

* Haacke, W.H.G. (2009). "Khoesaan Languages". In Brown, Keith; Ogilvie, Sarah (eds.). Concise Encyclopedia of Languages of the World. Oxford, UK: Elsevier. pp. 600–602. ISBN 9780080877747. LCCN 2008934269.
* Heine, Bernd; Honken, Henry (2010). "The Kxʼa Family: A New Khoisan Genealogy" (PDF). Arkivigite je 2018-11-02 per la retarkivo Wayback Machine Journal of Asian and African Studies. Tokyo, Japan (79): 5–36. Arkivita el la originalo (PDF) la 31an de aŭgusto, 2017. Alirita la 16an de januaro 2020.
# Distrikto (Germanio)

**Kreis** aŭ **Landkreis**, en Esperanto **distrikto** aŭ iam **subdistrikto** (vidu sube), estas politika kaj administra unuo en Germanio. Hierarkie ĝi troviĝas sub la nivelo de administra distriktaro (*Regierungsbezirk* aŭ *Bezirk*), federacia lando (Land) kaj la federacio (=Germanio).

Sur la sama nivelo kiel la distrikto ekzistas urboj sen aparteno al distrikto (*kreisfreie Stadt*).

Distrikto subdividiĝas je komunumoj. Komunumo estas la plej suba administra unuo, kiu povas ampleksi aŭ urbon aŭ urbon kaj vilaĝo(j)n aŭ vilaĝojn.

Tiu urbo, en kiu troviĝas la administra centro de la distrikto, germane nomiĝas *Kreisstadt*. Ofte, sed ne ĉiam, la distrikto nomiĝas laŭ tiu urbo.

## *Landkreis* = (sub)distrikto?

Fakte nur en 5 el la 16 federaciaj landoj de Germanio (Baden-Virtembergo, Bavario, Hesio, Nordrejn-Vestfalio kaj Saksio) ankoraŭ ekzistas la koncepto de "Regierungsbezirk" aŭ "Bezirk", en la aliaj 11 landoj **ne**: la **sola** administra unuo en la plimulto de Germanio do inter "komunumo" respektive "urbo" kaj la "federacia lando" estas la **"Landkreis"** aŭ **"Kreis"** (Nordrejn-Vestfalio, Ŝlesvigo-Holstinio) respektive **"kreisfreie Stadt"** aŭ **Stadtkreis** (Baden-Virtembergo).

En **Esperanto** (preskaŭ ekskluzive en Vikipedio) oni foje ankaŭ uzis la vorton **subdistrikto** por "Landkreis", sendepende ĉu ekzistas distrikto "super" tiu subdistrikto, kaj sendepende de tio, ke la "sub"distrikto multe pli konatas ol la "super"distrikto, ĉar ekzemple ĝi videblas sur ĉiu aŭtokoda ŝildo ... Estis pli saĝe interkonsenti (kaj ĉi tie estas uzata tia lingvouzo), ke la *Landkreis* simple nomiĝu **distrikto** kaj la *Regierungsbezirk* aŭ *Bezirk*, en tiuj federaciaj landoj kie ĝi ekzistas, nomiĝu (administra) **distriktaro**.

Traduko de la germana termino *(Land-)kreis* per "distrikto" cetere respondas al la vortoj por **"Landkreis"** ekzemple en la angla *(district)*, hispana (distrito), indonezia (distrik), itala (distretto), nederlanda (district), portugala (distrito), rumana (districtul) kaj serba (дистрикт=distrikt).
# Lingvokonsilio de Norvegio

| Lingvokonsilio de Norvegio
 |
| --- |
|  |
|  |
| **directorate in Norway (en)  lingvoreguliganto**  |
| Komenco
 | 2005 vd |
| Antaŭe
 | Norwegian Language Council vd |
| Lando*j* | Norvegio vd |
| Sidejo
 | Oslo
 |
| Estro
 | Guri Melby (ekde 2016)
 |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
| **Jura formo** | Q55190098
 |
|  |

La **Norvega Lingva Konsilio** (norvege Språkrådet) estas la administra instanco de la norvega ŝtato kiu konsilas la norvegan registaron pri aferoj ligitaj al la norvega lingvo . Ĝi reguligas la du skribaj formoj de la norvega lingvo: Bokmål kaj Nynorsk.

Ĝi estis establita en 2005 kaj anstataŭigis la **norvegan Lingvan Konsilion** (Norsk språkråd,  : [ˈnɔʂk ) kiu ekzistis de 1974 al 2005. Ĝi estas duaranga agentejo de la Ministerio de Kulturo kaj ĝi estas unu el du organizaĵoj okupita en lingva normigado en Norvegio, apud la Norvega Akademio.

La celoj de la Norvega Lingva Konsilio estas jenaj:

* protekti la kulturan heredon de la skriba kaj parolata norvega lingvo;
* antaŭenigi konscion pri la lingvo kaj ĝia scio, inkluzive de ĝiaj historio kaj karakterizaĵoj;
* promocii kaj protekti la rajtojn de civitanoj en ĉio rilata al la norvega lingvo;
* antaŭenigi toleremon kaj reciprokan respekton inter la parolantoj de la malsamaj dialektoj de la lingvo.

La konsilio konsilas aŭtoritatojn ligitajn al la norvega lingvo, plejparte lernejoj, la Norvega Broadcasting Union kaj registaraj korpoj.

La konsilio estis fondita en 1972 kaj havas 20 membrojn, kaj ĝi publikigas la kvaronjaran "Lingvaj Novaĵoj" (Språknytt).

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Språkrådet
# Norvegia Akademio de Lingvo kaj Literaturo

| Norvegia Akademio de Lingvo kaj Literaturo
 |
| --- |
| **literatura societo akademio lingvoreguliganto**  |
| Informoj
 |
| fondodato
 | 7-a de majo 1953
 |
| lando
 | Norvegio
 |
| urbo
 | Oslo
 |
| Estraro
 |
| ĉefestro(j)
 | John Ole Askedal (en)   vd |
| retejo
 | Oficiala retpaĝaro [+] |
| jura formo
 | forening/lag/innretning vd |
|  |

La **Norvega Akademio de Lingvo kaj Literaturo** (norvege Det Norske Akademi for Sprog og Litteratur, kutime nomita **Det Norske Akademi**) estas akademio fondita en 1953 fare de norvegaj verkistoj kaj poetoj, kiel ekzemple Arnulf Øverland, Sigurd Hoel, A.H. Winsnes, Cora Sandel and Francis Bull kaj multaj aliaj , kiuj kontraŭbatalis la oficialan provon kunfandi la norvegan lingvon kun la nova norvega kaj la deziro de la registaro abolicii la literaturan norvegan, kiu estis uzata de la plimulto de la loĝantaro.

La modelo estis la naciaj lingvaj-literaturaj akademioj en aliaj eŭropaj landoj, ĉefe la Sveda Akademio kaj la Franca Akademio. La ideo fondi tian akademion estis origine lanĉita de Bjørn Bjørnson en 1913.

La akademio havas 44 membrojn kiuj estas fakuloj pri literaturo, historio, filozofio, juro, scienco kaj angla, franca, germana, nordia poezio ktp. La nuna prezidanto de la Akademio (2009) estas la eksministro pri kulturo de Norvegio, Lars Roar Langslet, kiu ekoficis en 1995 .

La Norvega Akademio de Lingvo kaj Literaturo havas reprezentanton en la Norvega Lingvo-Konsilio (Språkrådet), kiu kontrolas kaj la literaturan norvegan kaj la novnorvegan .

La akademio laboras parte kun lingvonormigo kaj gvidado rilata al nacia lingvo kaj modera bokmål , parte kun literaturo kaj parte havas ĝeneralan kulturan celon. Akademianoj estas elektataj dumvive surbaze de kvalifikoj en la scienca, arta kaj/aŭ lingva kampoj. La Norvega Akademio posedas kaj publikigas *la vortaron de la Norvega Akademio* (naob.no), determinas la nacilingvajn normojn kiuj estas publikigitaj en *la Nacia Vortaro* , aljuĝas la premion de la Norvega Akademio memore al Thorleif Dahl kaj, kunlabore kun la Thorleif Dahl Kultura Biblioteko-Fondaĵo, publikigis literaturajn klasikaĵojn en la norvega nacia lingvo.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo ((norvege))
# New International Encyclopedia

Marsupialoj
La New International Encyclopedia (Nova Internacia Enciklopedio) estis usona enciklopedio unuafoje publikita en 1902 de Dodd, Mead and Company. Ĝi descendis el la *International Cyclopaedia* (1884) kaj estis ĝisdatigita en 1906, 1914 kaj 1926.

## Historio

La *New International Encyclopedia* estis sukcedanto de la *International Cyclopaedia* (1884).

Dekomence la *International Cyclopaedia* estis ĉefe represaĵo de la verko de Alden *Library of Universal Knowledge* (Biblioteko de Universala Sciaro), kiu siavice estis represaĵo de la Brita Chambers's Encyclopaedia kun usontemaj aldonoj (include multajn biografiajn infomerojn pri usonanoj).

La *International Cyclopaedia* estis multe plibonigita de eldonistoj Harry Thurston Peck kaj Selim Peabody. La titolo estis ŝanĝata al *New International Encyclopedia* en 1902, kun eldonistoj Harry Thurston Peck, Daniel Coit Gilman, kaj Frank Moore Colby.

## Notoj
# Ĉefministro de Norvegio

| Ĉefministro de Norvegio
 |
| --- |
| Norges statsminister |
|  |
|  |
| Jonas Gahr Støre
 |
| **publika posteno**  |
| **ĉefministro • ŝtatministro** |
| Komenco
 | 1873 vd |
| Lando*j* | Norvegio vd |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

La **ĉefministro de Norvegio** (norveglingve *statsminister*) estas la efektiva politika estro de Norvegio kaj la estro de la registaro en la nomo de la norvega reĝo. La ĉefministro kaj ties kabineto kolektive responsas pri sia kondukita politiko antaŭ la reĝo de Norvegio kaj antaŭ la Norvega Parlamento.

La konstitucio de Norvegio estis enkondukita la 17-an de majo 1814.

La nuna ĉefministro de Norvegio ekde oktobro 2021 estas Jonas Gahr Støre.
# Regularo de Jante

**Regularo de Jante** (Dane kaj Norvege *janteloven*, Svede *jantelagen*) estas *Dekalogece* skemigita mok-priskribo de nepriparolataj, interhomaj normoj en multaj Skandinaviaj (kaj alilandaj) socioj malgrandaj. Kvankam troigante, ĝi donas sufiĉe klaran bildon de la laŭgrupemo kaj aliecula timo kiuj povas regi en tiaj socioj, kaj de la obstakloj por individuo, kiu ne volas cedi al la grupaj normoj.
Ĝi origine devenas de romano *En flyktning krysser sitt spor* de Aksel Sandemose, sed ĉar multaj skandinavoj vidas en ĝi paralelojn al propraj spertoj, ĝi populariĝis ankaŭ ekster la fikcia urbo Jante, kiu donis al ĉi "regularo" sian nomon.

La Regularo de Jante sonas, en Esperanta traduko, tiele:

1. Vi ne kredu, ke vi estas io grava.
2. Vi ne kredu, ke vi egalas *nin*.
3. Vi ne kredu, ke vi estas pli saĝa ol *ni*.
4. Vi ne fiimagu, ke vi estas pli bona ol *ni*.
5. Vi ne kredu, ke vi scias pli ol *ni*.
6. Vi ne kredu, ke vi valoras pli ol *ni*.
7. Vi ne kredu, ke *vi* taŭgas.
8. Vi ne ridu je *ni*.
9. Vi ne kredu, ke oni zorgas pri *vi*.
10. Vi ne kredu, ke vi povas instrui al *ni* ion ajn.
# Dudekuma sistemo

**Dudekuma sistemo** estas sistemo de kalkulado, bazita sur la pozicia principo skribi nombrojn, kies bazo estas 20. Tiu nombrosistemo, kune kun la Dekuma sistemo, estas tutmonde disvastigita.

## Eŭropaj lingvoj

* En la eŭska la sistemo de kalkulado uzas la dudekuman sistemon: *hogei* 'dudek', *hogeita hamar* 'dudek kaj dek', *berrogei* 'duoble dudek', *berrogeita hamar* 'duoble dudek kaj dek'... Laŭ la germana lingvisto Theo Vennenmann, la dudekuma sistemo kelkfoje renkontata en kelkaj lingvoj de Eŭropo estus influo de eŭska substrato, kiu poste estus disvastiĝinta al aliaj lingvoj, ĉefe la kelta lingvaro, kaj tra ĝi al lingvoj kiel la franca kaj la dana. Tamen, laŭ Karl Menninger, la dudekuma sistemo devenis de la Normandoj kaj tra ili disvastiĝis al okcidenta Eŭropo.
* Kvankam la hindeŭropa sistemo de kalkulado estas dekuma sistemo, en multaj lingvoj de eŭropo troviĝas spuroj de la dudekuma sistemo, atribuita al la kelta sistemo, kiu kiel supremenciite povus esti influita de praeŭropaj lingvoj:
	+ Dudek (*vingt*) estas baza nombro en la franca. Ekzemple, *quatre-vingts* signifas kvaroble dudek (4x20), tio estas, 80.
	+ Dudek ankaŭ estas baza nombro en la dana. *Tres* (mallongigo de *tresindstyve*) estas trioble dudek (3x20), t.e. 60; *firs* (mallongigo de *firsindstyve*) signifas kvaroble dudek (4x20), t.e. 80. *Halvtreds* signifas (3 – ½) x 20, t.e. 50; *halvfjerds* signifas (4 – ½) x 20, t.e. 70; kaj *halvfems* signifas (5 – ½) x 20, t.e. 90.
	+ Dudek (*ugain*) same estas baza nombro en la gaela lingvaro, kvankam en la fino de la 20-a jarcento oni ekpreferis la dekuman sistemon, farante ke la dudekuma sistemo konvertiĝu en la "tradician". *Deugain* estas duoble dudek (2x20), t.e. 40. Sammaniere *trigain* estas 3-oble 20, t.e. 60.
	+ En la malnova brita monsistemo, estis dudek ŝilingoj en ĉiu Sterlinga pundo. Sammaniere, en la angla, oni historie kalkulis per dudekoj (*scores*), kiel en la fama Diskurso apud Gettysburg de Abraham Lincoln, kiu komenciĝas per la frazo "*Four score and seven years ago...*" ("*Antaŭ kvar dudekoj kaj sep jaroj...*").

## Aziaj lingvoj

* En la santala, unu el la mundaj lingvoj de Barato, "kvindek" estas havata per *bār isī gäl*, laŭlitere "du dudek dek." Sammaniere, en la gata, alia munda lingvo de Barato, la kompleksaj numeraloj uzas la dekuman sistemon ĝis 19 kaj dekuman-dudekuman sistemon ĝis 399.

## Sudamerikaj lingvoj

* La Mŭiskoj uzis dudekuman sistemon.

## Centramerikaj lingvoj

* En la Mezamerika lingva areo, troviĝas pluraj lingvaj familioj kiel la Jut-azteka lingvaro, la Majaeca lingvaro, la Otomi-mangea lingvaro kaj la Miŝe-zokea lingvaro ne genetike parencaj kiuj tamen prezentas plurajn komunajn tipologiajn trajtojn kaj formas *Sprachbund* per longdaŭra kontakto. Unu el la tipologiaj trajtoj fakte partigitaj estas sistemo de kalkulado kies bazo estas 20.
* La majaa kalkulado uzis 20 kiel bazon.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Eŭska lingvo#Nombroj
* Majaaj ciferoj

## Eksteraj ligiloj

* esperante Nombroj en la majaa lingvo
* esperante Nombroj en la nahŭatla lingvo
# Dana kolonia imperio

|  |
| --- |
| **Dana kolonia imperio** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **1536 – 1953** |  |

 |
|  |  |
| **kolonia imperio** |
| **Geografio**

|  |
| --- |
|  Dana kolonia imperio ĉe sia hegemonio meze de la 18a jarcento
 |

 |
| Ĉefurbo: |  |
| **Loĝantaro** |
| **Ŝtat-strukturo** |
| Ŝtat-strukturo:
 |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Antaŭaj ŝtatoj:**

 | **Postsekvaj ŝtatoj:**

 |
| **Elstaraj historiaj eventoj** |
| **Diplomatiaj rilatoj** |

 |
|  |

La **Dana kolonia imperio** (Ŝablono:Lang-dk) aludas la koloniojn kiujn Danio (aŭ Danio-Norvegio ĝis 1814) posedis el 1536 ĝis ĉirkaŭ 1945. Ĉe sia hegemonio la kolonia imperio atendis al kvar kontinentoj (Eŭropo, Nordameriko, Afriko kaj Azio) kaj atingis areon de ĉirkaŭ 3,000,000 km² en 1800. La periodo de kolonia etendo markis plialtigon en la statuso de Danio kaj povon neviditan ekde la Vikinga erao.

En 1536, Danio eniris en personan union kun Norvegio kaj ekposedis la norvegajn teritoriojn de Gronlando, la Ferooj, kaj de Islando. Orkadoj kaj Ŝetlandoj, estis tiam de Skotlando, kvankam estis origine regataj de Norvegio ĝis la 15a jarcento, kaj poste oni faris kelkajn klopodojn reakiri ilin.

En la 17a jarcento, sekve de teritoriaj perdoj ĉe la Skandinava Duoninsulo, Danio-Norvegio ekfaris koloniojn, fortikaĵojn, kaj komercajn staciojn en Afriko, Karibio, kaj Barato. Post 1814, kiam Norvegio estis trapasata al Svedio sekve de la Napoleonaj Militoj, Danio retenis la koloniajn posedojn. Kristiano la 4-a iniciatis politikon etendi la danian transmaran komercon, kiel parto de la komercisma tajdo kiu estis balaante Eŭropon. La dania unua kolonio estis establita ĉe Tarangambadi, en dana *Trankebar*) en la suda marbordo de Barato en 1620. Admiralo Ove Gjedde estris la ekspedicion kiu establis la kolonion.

Nune, la nuraj restintaj ŝpuroj de tiu imperio estas la Ferooj kaj Gronlando; la Ferooj estis dania lando ĝis 1948, dum la gronlanda kolonia statuso ĉesis en 1953. Ili estas nune aŭtonomaj landoj de la Reĝlando de Danio kun memregado, en rilato menciita kiel "rigsfællesskabet".

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* List of Danish colonial possessions Arkivigite je 2012-01-06 per la retarkivo Wayback Machine
# Randstad

| Randstad |
| --- |
| Regiono |
|  |
|

| [Montri]  Estas |
| --- |
| Kunurbejo, metropola regiono, polycentric metropolitan area [+] |

 |
|

---

 |
| Lando | Nederlando |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 52° 11′ 27″ N, 4° 39′ 20″ O (mapo)52.1908334.655556 |
| Akvokolektejo | 11 372,15 km² (1 137 215 ha) [+] |
| Areo | 11 372,15 km² (1 137 215 ha) [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 8 400 000 [+] (2023) |
| Denseco | 738,65 loĝ./km² [+] [+] |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Randstad (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |
| la Metropola regiono Randstad |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Randstad (Nederlando)DEC |

 |
|

---

 |
|  |
| Randstad |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Randstad (conurbation)** [+] |
|  |

Skema mapo de Randstad
**Randstad** (Randurbo) estas kunurbejo kaj eŭropa metropola regiono en okcidenta Nederlando, ampleksanta kvar aglomeraĵojn: Amsterdamo, Roterdamo, Utrecht kaj Hago kaj ankaŭ aliajn urbojn. Ĝi havas 7,1 milionojn da loĝantoj, tio estas ĉirkaŭ 40% de la landa loĝantaro.

Koncepta mapo kiu montras la populacian grandecon de pli grandaj urboj en la Randstad ĉ. 2012
# Srana lingvo

La **srana lingvo** (sialingve nomata Sranan tongo, ankaŭ *Sranantongo* aŭ mallonge *Sranan*) estas la ĉefe parolata lingvo de Surinamo. Precipe antaŭe oni neformale diris *taki taki*, sed tiu nomo nuntempe estas konsiderata kiel malestima. Sranan estas la lingua franca de Surinamo, larĝe disvastigita kontaktlingvo, kaj per tio kreola lingvo, kiu en la ĉiutaga vivo estas uzata de preskaŭ ĉiuj grupoj de la loĝantaro. Takso el 1997 donis 300 000 parolantojn, aŭ 80% de la loĝantaro de Surinamo. Alia konata surinama lingvo estas *Sarnami* kiu antaŭ ĉio estas parolata de homoj kiuj devenas el Hindio. La oficiala lingvo de Surinamo estas tiu de la antaŭaj koloniistoj, nome la nederlanda.

La srana estas kreola lingvo, miksita lingvo, kreita el la neceso interagi inter si por povi komuniki. Sranan tongo estiĝis inter la sklavoj, kiuj laboris sur la plantejoj dum la nederlanda kolonia regado en Surinamo. En la lingvo ankoraŭ retroveblas multaj spuroj kaj influoj el la nederlanda, angla, hispana, portugala kaj okcidentafrikaj lingvoj. La simpla lingvo, kiu tiel estiĝis, estas unualoke piĝin-lingvo. Se la lingvo poste disvolviĝas pli kaj pli kaj estas pludonata ankaŭ al infanoj kiel gepatra lingvo, ĝi estas kreola lingvo.

memorejo pri la nacia himno de Surinamo, "God zij met ons Suriname", duone verkita en la srana
Cetere la nacia himno de Surinamo, titolata "God zij met ons Suriname" (nederlande, "Dio estu kun nia Surinamo") estas duone verkita en la norma nederlanda kaj duone en la srana.

Ekzemploj kun la verbo 'wroko' (labori)

|  |  |
| --- | --- |
| mi e wroko (m'e wroko) | mi laboras
 |
| yu ben e wroko | vi laboris
 |
| a ben wroko (kaba) | li (jam) laboris
 |
| a mu wroko | li devas labori
 |
| wi ben wroko | ni laboris
 |
| unu sa/o wroko | vi (plurale) laboros
 |
| den ben o (b'o) wroko | ili laborus
 |

* Fa waka? = Kiel vi fartas?
* Numeraloj:

wan (1), tu (2), dri (3), fo (4), feyfi (5), siksi (6), seybi (7), ayti (8), neygi (9), tin (10)

## Literaturo

* Michaël Ietswaart, Vinije Haabo. *Sranantongo, Surinaams voor reizigers en thuisblijver*s. Walburg Pers, 2025 (nederlande)

## Eksteraj ligiloj

* Pri Srana lingvo en Ethnologue (angle)