Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kolorŝargo

**Kolorŝargo** estas kvantuma nombro de kvarkoj kaj gluonoj, kiu difinas iliajn interagojn. Forta nuklea forto estas kuntiro de tri kvarkoj kun tri diferaj kolorŝargoj aŭ de kvarko kaj kontraŭkvarko kun sama kolorŝargo. La nomo *kolorŝargo* estas donita pro simileco de tiu fenomeno al tri primaraj koloroj - ruĝa, flava kaj blua, kiuj kune donas la blankan.

La interagojn de kolorŝargoj studas kvantuma kolordinamiko.
# Nukleo

**Nukleo** devenas de la latina (*nucleus*) por "centro" aŭ "kerno".
**Nukleo** aŭ **kerno** havas diversajn signifojn:

* En kemio kaj fiziko, la termino signifas **atomkerno** -- la aro de protonoj kaj neŭtronoj en la centro de atomo kiu konsistigas la plejpartojn de la atoma maso kaj pozitiva ŝargo.
* En elektrotekniko, kerno estas interna parto de bobeno, volvaĵo aŭ elektromagneto, plej ofte konsistanta el magneta materio.
* En biologio, nukleo referencas al la **ĉelkerno** -- la membrane limigita organelo trovita en la eŭkariotaj ĉeloj, videbla per mikroskopo, kiu enhavas ĉefe la kromosomojn de la ĉelo. La "kerno" estas (1) ligneca endokarpo de iuj karnaj fruktoj ( drupoj ), kiu entenas la semon : kerno de abrikoto, de ĉerizo; (2) la interna, malmola parto de karna frukto, kerno aŭ semo tute malmola ( ekzemple de daktilo ) .
* En astronomio, nukleo estas **kometa kerno** -- la solida kerno de kometo.
* **Kerno (operaciumo) **Kerno (procesoro) **Kerno** de kablo
* **Kerno (betono) En geometrio, **kerno** estas konveksa pluredro estas formita per la malgranda centra spaco komuna al ĉiuj membroj de pluredra kombinaĵo. Ankaŭ, **kerno** estas la fonta pluredro por aro de steligoj. Ĉi tiuj du okazoj povas interkovriĝi kaj tiam la aro de steligoj inkluzivas la pluredran kombinaĵon. (Vidu en listo de pluredroj de Wenninger por ĉi tiuj kombinaĵoj kaj pliaj steligoj.)
* En lineara algebro, **kerno (matrico)** de matrico *A* estas aro de ĉiuj vektoroj  x  por kiuj rezulto de la matrica multipliko egalas al la nula vektoro: *A**x** = **0 .
* **Kerno (teorio de kategorioj) Kernaĵo (geologio) estas cilindra kolono da rokaĵoj aŭ glaĉeroj, aperinta dum borado.

## Figura senco de kerno

Laŭ figura senco, **kerno** estas centra, esenca parto de io.

## Referencoj
# Nukleono

| Nukleono
 |
| --- |
|  |
| **speco de kvantuma partiklo**  |
| **N-baryon** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | kvarko  vd |

 |
|  |

**Nukleonoj** (laŭ la latina *nucleus* - kerno) estas la elementaj partikloj, el kiuj la atomkerno konstruiĝas, nome la protonoj kaj neŭtronoj.

Ĉiu atomo – krom tiu de hidrogeno kaj la heliumo-3-izotopo (2 protonoj, 1 neŭtrono) - havas en sia kerno almenaŭ same multajn neŭtronojn kaj protonojn. Ju pli peza estas la kerno, des pli granda estas la proporcio de la neŭtronoj rilate al la protonoj.

La nukleonoj mem ne estas elementaj partikloj, ĉar ili havas internan strukturon. Ĉiu nukleono konsistas el 3 kvarkoj.

## Antinukleonoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Antimaterio.
Ambaŭ nukleonoj havas respondajn antipartiklojn: la *antiprotono* kaj la *antineŭtrono*, kiuj havas la saman mason kaj kontraŭan ŝargon kiel la protono kaj neŭtrono respektive, kaj ili interagas en la sama maniero (tio estas ĝenerale konsiderata vera).

## Vidu ankaŭ

* Listo de partikloj
# Partikla akcelilo

Lineara akcelilo de la Australian National University, fruaj 1960-aj jaroj ĝis 2000.
**Partiklaj akceliloj** estas aparatoj por kreo de ŝargitaj partikloj kaj jonoj kun grandaj kinetaj energioj. Ili estas uzataj kaj en industrio kaj medicino, kaj ankaŭ por gravaj studoj de teoria kaj partikla fiziko. La akceliloj funkcias pere de elektra kaj magneta kampoj, kiuj influas la partiklojn. La elektra kampo aldonas energion al partiklo, kaj la magneta difinas ĝian trajektorion.

Grandaj akceliloj ofte estas grandaj kaj multekostegaj, eĉ grandaj ŝtatoj ne povas aĉeti ilin sen komunaj projektoj. Ekzemple nune konstruata koliziilo LHC en CERN estas subgrunda ringo de 27 kilometroj je longo kaj konsumas ĉirkaue 120 MW da povumo.

## Tipoj de akceliloj

Laŭ konstruoj kaj principoj de funkcio, ekzistas jenaj tipoj de partiklaj akceliloj:

* Elektrostatika akcelilo
	+ Kaskada
	+ Van der Graafa
* Ciklotrono
* Betatrono
* Mikrotrono
* Fazotrono
* Sinkrotrono
* Sinkrofazotrono
* Lineara akcelilo
* Koliziilo
* Liberelektrona lasero

## Literaturo

* Коломенский Д.Д., Лебедев А. Н. Теория циклических ускорителей. М.: Физматгиз, 1962.
* A.Chao, M.Tigner, Handbook of Accelerator Physics and Engineering, 1999.
* Б.С. Ишханов, И.М. Капитонов, Э.И. Кэбин, Эксперимент (Web-публикация)

## Vidu ankaŭ

* Koliziigilo
* Elementa partiklo
# Piono

**Piono** aŭ **pi-mezono** estas familio de elementaj partikloj ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ), malkovrita en 1947. Pionoj estas plej malmultepezaj mezonoj.

## Ecoj

Spino de pionoj estas nula. Ili konsistas el paro de kvarko kaj kontraŭkvarko de unua generacio. **u** kaj kontraŭ-**d** kvarkoj formas WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 -mezonon, kaj ĝia kontraŭpartiklo WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 -mezono konsistas el **d** kaj kontraŭ-**u** kvarkoj. Elektre neŭtralaj kombinaĵoj "**u** kaj kontraŭ-**u**" kaj "**d** kaj kontraŭ-**d**" povas ekzisti nur kiel kvantuma superpozicio, ĉar ambaŭ kombinaĵoj havas saman aron de kvantumaj nombroj. La plej energie nebezona stato de tia superpozicio estas la WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 -mezono, kiu estas *pure neŭtrala partiklo* (t.e. estas kontraŭpartiklo por si mem, kiel fotono).

Mezonoj WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 havas mason 139,6 MeV/*c*2 kaj duoniĝtempon de 2,6 × 10−8 sek. Plej ĉefa vojo de disfalo estas al muono kaj muona neŭtrino aŭ kontraŭneŭtrino:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
Mezono WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 havas malpli grandan mason 135,0 MeV/*c*2 kaj ege malpli grandan duoniĝtempon - nur 8,4 × 10−17 sek. Plej ofte ĝi disfalas al du fotonoj:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
## Historio de malkovro

En teoria verko de Jukava Hideki de jaro 1935 ekzistis predikto de ekzisto de partikloj, kiuj transdonas fortajn interagojn - mezonoj. Unue Jukava proponis terminon *mezotrono*, sed Werner Heisenberg, kies patro estis instruisto pri greka lingvo rimarkis ke vorto *mezono* pli ĝustas. En 1936 Carl David Anderson trovis tiajn partilojn en kosmaj radioj, kaj tiuj estas muono. Sed nun oni scias, ke muono ne estas mezono, ĉar ĝi ne konsistas el kvarkoj.

En 1947 grupo de esploristoj gvidata far Cecil Frank Powell trovis partiklon pli grandan ol muono. Ĉar tiam ankoraŭ ne ekzistis partiklaj akceliloj, la sola objekto de esploro estis kosma radiado. Powell kaj aliaj studis ĝin per fotografia plateto, levita al granda alto per balono. Post kiam la balono landiĝis, en fotografia emulsio oni trovis markoj de ŝargitaj partikloj, inter kiuj estis pionoj. Ambaŭ Jukava kaj Powell ricevis Nobelpremion por siaj malkovroj.

La neŭtrala piono WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 estis pli malfacila por malkovri, ĉar ĝi estas elektre neŭtrala kaj do ne lasa markojn en fotoemulsio. Nur en 1950 oni devenis ĝian ekziston laŭ produktoj de disfalo.

## Teoria priskribo

Nuntempe laŭ kvantuma kolordinamiko oni kredas ke forta nuklea forto estas transdonita per gluonoj. Sed oni povas krei teorion de interagoj inter nukleonoj laŭ kiu la forto estas transdonita per pionoj (t.n. Sigma-modelo. Kvankam nun oni scias, ke tia teorio povas esti ĝusta nur en limita diapazono de energioj, ĝi povas ege simpligi kalkulojn kaj doni imageblajn modelojn por procedoj. Ekzemple, fortoj de interago transdonitaj per piono oni povas facile priskribi per potencialo de Jukava.

## Ligoj

* Eksperimentaj ecoj de ŝargitaj kaj neŭtralaj pinoj en paĝaro de Particle Data Group, angle.
# Leptono

**Leptono** estas subatoma partiklo kun pozitiva duonentjera (valoro +1/2) spino (fermiono), kiu ne havas iun internan strukturon kaj ne partoprenas en fortaj interagoj. La etimo de la vorto *leptono* estas de greka vorto λεπτός, kiu signifas "malpeza". La terminon enkondukis Leon Rosenfeld en 1948 pro la fakto, ke ĉiuj konataj tiatempe leptonoj havis ege malpli grandajn masojn ol kompundaj "pezaj" partikloj kiel barionoj. Nuntempe tiu ĉi termino ne plu estas vera, ĉar ekzemple taŭono estas preskaŭ duoble pli peza ol tiaj barionoj kiel protono aŭ neŭtrono.

La familio de la leptonoj enhavas la elektronojn, la muonojn, la taŭonojn, kaj iliajn respektivajn neŭtrinojn. Laŭ norma modelo estas tri *generacioj* de leptonoj:

* Unua: elektrono, elektrona neŭtrino
* Dua: muono, muona neŭtrino
* Tria: taŭono, taŭ-neŭtrino

Ŝargoj de ĉiuj konataj leptonoj estas negativaj (elektrono, muono, taŭno), aŭ neŭtraj (neŭtrinoj). Ŝargoj de iliaj kontraŭpartikloj estas, male, pozitivaj aŭ neŭtraj.

| Nomo
 | Ŝargo
 | Pezo (GeV/c2)
 |
| --- | --- | --- |
| Elektrono
 | -1
 | 0,000511
 |
| Elektrona neŭtrino
 | 0
 | 0 (hipoteza)
 |
| Muono
 | -1
 | 0,1066
 |
| Muona neŭtrino
 | 0
 | 0 (hipoteza)
 |
| Taŭono
 | -1
 | 1,784
 |
| Taŭona neŭtrino
 | 0
 | 0 (hipoteza)
 |

## Vidu ankaŭ

* Listo de partikloj

## Eksteraj ligiloj

*
*
*  Arkivigite je 2006-01-17 per la retarkivo Wayback Machine
# Spino (fiziko)

*Por anatomiaj kaj geologiaj signifoj de la vorto, vidu la paĝon spino.*
Arta reprezento de du objektoj, kun
spino 5/2 (fermiono) kaj 2 (bosono), respektive.
En kvantuma fiziko **spino** estas fundamenta kvantuma nombro indikanta la transformadan karakteron laŭ rotacio de speco de partiklo. Normale, spino estas nenegativa entjero aŭ duonentjero, t.e., nenegativa entjero plus duono. Spino povas ankaŭ esti pensata kiel la propra angula movokvanto de partiklo nerilata al movo (kiel **spinmomanto**); partiklo kun spino WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 havas propra angula movokvanto WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , kie WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 estas la reduktita konstanto de Planck.

La spino de ia partiklo estas rilatita al sia statistiko: normale, partiklo kun entjera spino estas bosono kaj sekvas statistiko de Bose-Einstein; partiklo kun duonentjera spino estas fermiono kaj sekvas statistiko de Fermi-Dirac.

## Operatoro de spino

Laŭ kvantuma mekaniko, kvantumaj nombroj (kaj pli ĝenerale tutaj observeblaj kvantoj) estas difinita de kaj asociata al sinadjunktaj operatoroj. La **operatoroj de spino** WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 sekvas la jenajn rilatojn:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
kie WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 estas la simbolo de Levi-Civita. Oni povas pruvi el tiu rilatoj ke la ajgenvektoroj samtempe de WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 devas esti WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 kun ajgenoj

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 .
La parametroj WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 estas aŭ entjero aŭ duonentjero. La parametro WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 estas nomita **(tuta) spinon**, dume la alia parametro WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 estas nomita la z*-projekcion de spino**. Konkrete, la operatoroj povas esti reprezentitaj kiel tri WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 sinadjunktaj matricoj. Por WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 , la matricoj estas la matricoj de Pauli

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 .
Sekvas ke ondfunkcio WIKINIUM\_MATH\_PH\_40 de kvantuma partiklo kun spino WIKINIUM\_MATH\_PH\_42 estas difinita ne sole sur fizika spaco, sed sur ambaŭ spaco kaj parametro WIKINIUM\_MATH\_PH\_44 .

La orbita angula movokvanto ankaŭ sekvas la komutkrampajn rilatojn. Tamen, la ajgenvektoroj de orbita angula movokvanto estas funkcioj sur sfero (specife, sferaj harmonikoj), dum la ajgenvektoroj de spino ne estas funkcioj. Por orbita angula movokvanto, ĉar ĝi estas kontinue difinita sur sfero, WIKINIUM\_MATH\_PH\_46 kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_48 devas esti entjeroj; sed por spino, duonentjeroj estas ankaŭ permesitaj. Pli precize, la operatoroj de orbita angula movokvanto agas sur spaco de funkcioj; la operatoroj de spino agas sur spaco izomorfia al WIKINIUM\_MATH\_PH\_50 .

## Vidu ankaŭ

* Angula movokvanto
* Partikla fiziko

## Referencoj

---
# Fermiono

**Fermiono** (laŭ nomo de Enrico Fermi) estas fizika partiklo aŭ kvazaŭpartiklo kun valoro de spino egala al entjero plus duono. Al fermionoj aplikiĝas Statistiko de Fermi-Dirac kaj principo de Pauli: en unu kvantuma stato ne povas esti pli ol unu partiklo. Onda funkcio por sistemo de samaj fermionoj estas kontraŭsimetria al permutaĵo de iuj du fermionoj. Iu sistemo de nepara nombro de fermionoj mem estas fermiono (ekzemple, atomkerno kun nepara masnumero, atomo aŭ jono kun nepara sumo de masnumero plus nombro de elektronoj ktp.)

Ekzemploj de fermionoj inkluzivas kvarkojn (kaj kompositaj far ili protonojn kaj neŭtronojn) leptonojn (elektronojn, muonojn, neŭtrinojn ktp), truojn en duonkonduktiloj ktp. Pro principo de Pauli sistemoj de fermionoj estas stabilaj kaj pro tio povas ekzisti atomoj kaj kemiaĵoj.

La norma modelo konsideras entute 12 tipojn de fermionoj, kiuj laŭ ĝi nomiĝas *aromoj*. Tiuj tipoj dividiĝas en 3 grupoj (*generacioj*) po 4 partikloj. 6 de tiuj fermionoj estas leptonoj, aliaj 6 - kvarkoj. El la leptonoj tri estas neŭtrinoj kaj aliaj tri havas unuopan negativan ŝargon - la elektrono, la muono kaj la taŭono.

Generacioj de partikloj
| *Unua generacio* | *Dua generacio* | *Tria generacio* |
| --- | --- | --- |
| Elektrono: *e−* | Muono: *μ−* | Taŭono: *τ−* |
| Elektrona neŭtrino: *νe* | Muona neŭtrino: *νμ* | Taŭona neŭtrino: *ντ* |
| u-kvarko («supra»): *u* | c-kvarko («ĉarma»): *c* | t-kvarko («vera»): *t* |
| d-kvarko («soba»): *d* | s-kvarko («stranga»): *s* | b-kvarko («bela»): *b* |

## Vidu ankaŭ

* Bosono
* Principo de ekskludo
* Superkonduktiveco
# Taŭono

| Taŭono
 |
| --- |
| **speco de kvantuma partiklo**  |
| **ŝargita leptono • elementa partiklo** |
| Antaŭe
 | muono vd |
| Poste
 | sen valoro vd |
|  |

**Taŭono** aŭ *taŭ-leptono* (τ-leptono) estas nestabila elementa partiklo kun negativa ŝargo kaj spino de 1/2. Laŭ norma modelo de partikla fiziko ĝi apartenas al leptona familio de fermionoj (kune kun elektrono, muono kaj neŭtrinoj). Kiel ĉiuj elementaj partikloj, taŭono havas kontraŭpartiklon kun pozitiva ŝargo sed kun sama maso kaj spino - **kontraŭtaŭono**. Krome, ekzistas **taŭ-neŭtrino** kaj ties **taŭ-kontraŭneŭtrino**. Ili kune estas tria generacio de leptonoj.

Taŭono estas malkovrita en 1975 en elektrono-pozitrona koliziilo SLAC en Stanford, Usono far Martin Perl kaj kunlaborantoj. Taŭonoj aperis rezulte de reakcio WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 Pro tiu malkovro Martin Perl ricevis Nobel-premion pri fiziko en 1995.

Maso de τ-leptono estas 1777 MeV. Vivdaŭro 2,9×10−13 sek.

## Disfaloj

Feynman-diagramo de plej bazaj disfaloj de τ-leptono
Taŭono estas sola leptono, kiu povas disfali je hadronoj. Ĉiuj aliaj leptonoj estas tro malpezaj pro tio.

Plej kutimaj vojoj de disfalo de WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 -leptono:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 (17,4 %)
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 (17,8 %)
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 hadronoj WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 (64,8 %)

## Ligoj

## Vidu ankaŭ

* Listo de partikloj
# Ĥaoso

La vorto **ĥaoso** estas uzata en kelkaj samoriginaj sencoj.

* **Ĥaoso** estas laŭ la helena mitologio, primitiva stato de la universo, kiam ĉiuj elementoj estis intermiksitaj, antaŭ ol dioj organizis ilin.
* En ĉiutaga lingvaĵo, **ĥaoso** estas senorda konfuzo aŭ plena malordo. Tio estas metafora senco de la mitologia signifo de la vorto.
* En **ĥaosoteorio**, **ĥaoso** estas la fenomeno de matematike nestabila konduto de dinamika sistemo, kies konduto ŝajnas hazarda ("**ĥaosa**"), kvankam la modelo de la sistemo estas determinisma.
* La asteroido **19521 Ĥaoso**

## Vidu ankaŭ

* **Ĥaosa Komputila Klubo** (CCC) estas la plej granda asocio de eŭropaj kodumuloj kiuj organizas la Ĥaosan Komunikadan Kongreson
* Ordo (apartigilo)
* Tohuvabohuo
# Erebo

| Erebo
 |
| --- |
| **Protogono**  |
| Informoj
 |
| Originala nomo
 | Έρεβος |
| Sekso
 | vira
 |
| Patro
 | Ĥaoso
 |
| Patrino
 | Caligo
 |
| Gefratoj
 | Nikso • Eroso
 |
| Edzo/Edzino
 | Nikso
 |
| Infanoj
 | Nemezo • Karono • Hemera • Eriso • Hipno • Tanato • Momo • Geras • Oneiroi • Etero • Fantaso • Epifrono • Eleoso • Moros • Keresoj • Hybris • Hesperidinoj • Amicitia • Contentio • Dumiles • Epaphus • Euphrosyne • Eroso
 |
|  |

Laŭ la helena mitologio **Erebo** (el la gr. Έρεβος) aŭ **Skotoso** (Σκότος), reprezentas la *inferan mallumon*. Rilatas al la hindeŭropa *regwos* kiu aperas en la sanskrita kiel *rajah* *obskura spaco*, el la gotika *siquis* *obskura*. Laŭ la greko-romia mitologio, la meza kaj malluma regiono de la subtera Hadeso inter Tartaro kaj Elizeo. En ĉi tiu regiono la animoj suferas dolorajn turmentojn pro siaj pekoj, sed ĝi ne estas tute egala al la judo-kristana infero, ĉar tie la animoj ne suferas eterne, ili kelktempe supreniras al pli altaj hadesaj regionoj aŭ revenas al la tero, pere de reenkarniĝo, por nova puriga ekzistado.

Li spruĉis el Ĥaoso, sed laŭ la orfea tradicio li estis filo de Ĥrono kaj Ananko. Erebo estis frato kaj edzo de Nikso (Nokto). Li mem naskis Eteron, kaj kun Nikso estis patro de multaj idoj: Hemero (la taglumo), Moroso, Karono, Eroso, Eleoso, Epafo, Epifrono, Ptono kaj la keresoj.

Nikso disŝutas la Ereban mallumon sur la ĉielo, formante tiel nokton. Poste ŝia filino Hemero dissolvas ĝin kaj ebligis tiel ke la lumo de Etero atingis la teron dum tago, ĉar la antikvaj grekoj pensis ke Suno ne estis la origino de lumo.

## Erebo en la nuntempa literaturo

* Laŭ la scienc-fikcia verko de Gene Wolfe *Erebo* estas glacia mitologia demono kiu reĝis en la malvarma sudo. Liaj partianoj atakis la sudajn insulojn en lia nomo, kaj ili batalis por ke la suno malaperas. Erebo rilatas kun aliaj duon-dioj: Abaja, Scilo kaj Arioĥ.
* *Erebo* estas romano verkita de Shaun Hutson.
* En la filmo Apocalypse Now Erebo estas la patrolŝipo stirita de kapitano Benjamin Willard.

## Vidu ankaŭ

* monto Erebo, la dua plej alta monto de Antarkto
* ŝipo *HMS Erebus*
# Japanoj

| Japanoj
 |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|  |
| **etno** |
| **Orient-Azianoj** |
| Suma populacio
 |
|  Japanio
125 milionoj 130 milionoj (Japana deveno)

 |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  Brazilo | 2 milionoj |  |
|  Usono | 1,4 milionoj |  |
|  Ĉinio | 140,134 |  |
|  Filipinoj | 120,000 |  |
|  Kanado | 109,740 |  |
|  Peruo | 103,949 |  |
|  Aŭstralio | 89,133 (2015) |  |
|  Meksiko | 76,000 |  |
|  Britio | 66,000 (2019) |  |

 |
| Lingvo(j)
 |
| japana, riukiua lingvaro, ajnua lingvo kaj angla
 |
| Religio
 |
| ĉefe budhismo, ŝintoismo, kristanaj minoritatoj, adeptoj de japanaj novaj religioj kaj ateismo
 |
|  |

Japanino
La **japanoj** (japane 日本人, nihonĝin) estas popolo de izolita lingvofamilio, ĉefloĝantoj de Japanio (123,6 milionoj). Japanoj loĝas ankaŭ en Usono (Kalifornio, Havaja insularo, Gvamo), Kanado, Brazilo, Palaŭo kaj Peruo. Entute estas ĉirkaŭ 125,6 milionoj da japanoj (1992).

* **Lingvo:** japana.
* Apartenas al aparta transira rasa grupo.
* **Religio:** precipe ŝintoistoj kaj budhistoj, estas ankaŭ kristanoj kaj adeptoj de sinkretismaj kultoj.

Konserviĝas apartaj etnografiaj grupoj (ekz. loĝantoj de Rjukju-insularo) kun aparta kulturo - vestaĵoj, kutimoj, dialekto. Speciala etnografia fenomeno estas **Eta** aŭ **Burakumin** - posteuloj de popolo de malnoblaj profesioj, kiuj dum feŭda Japanio havis neniajn rajtojn kaj loĝis en apartaj urbetoj (kaj loĝas ĝis hodiaŭ). Ilia nombro estas ĉirkaŭ 2-3 milionoj.

Japanoj formiĝis kiel grupo de triboj dum 1-a jarmilo a.K. migrinte de la Korea duoninsulo al la Japanaj insuloj, kie loĝis Ajnoj kaj aliaj aŭstroneziaj popoloj. Dum la procezo de intermiksiĝo, la lingvo de la nov-venintoj super-regis. En 4 jc p.K. finiĝis kunmiksiĝo de antikvaj japanaj triboj kaj popoloj, kreante la unuan tutjapanan ŝtaton - **la Jamato-Regno**. Poste pro la izolita situo, japanoj trairis diferencan de aliaj popoloj de kontinenta Azio vojon de sia evoluo. Nur post la Dua Mondmilito okazis gravaj ŝanĝoj direkte al alproksimiĝo al moderna kulturo.

La bazo de ilia tradicia ekonomio estas riz-kulturado. Oni kulturas ankaŭ teon, legomojn, citrusojn, kaj diversajn fruktojn, kaj oni praktikas bredadon de silkraŭpoj kaj fiŝkaptadon. Modernaj japanoj laboras precipe en industrio kaj servoj, kaj loĝas en urboj.

Japanoj sin vestas laŭ eŭropa stilo, sed en hejmo aŭ dum ripozo ili portas ankaŭ nacian kostumon - **kimono**. Ili bone konas eŭropan kuirarton, sed multaj preferas la nacian. Nefermentita kuirita rizo estas ĉefa manĝaĵo, kiun oni manĝas per specialaj bastonetoj, nomitaj haŝioj. Spicoj kaj supoj estas tre diferencaj.

Klasika poezio, pentroarto, arkitekturo de dekoraj ĝardenoj, aranĝado de floroj - **ikebana**, diversaj specoj de teatro - opero **noo**, pupteatro **bunraku**, kortega teatro **bugaku**, templa teatro - **dengaku** kaj **kagura**, k.a. - ĉi tiu diverseco de kulturaj tradicioj prezentas originan parton de moderna kultura vivo de japanoj.
# Alfred A. Knopf

| Alfred A. Knopf
 |
| --- |
|  |
| **eldonejo libroeldonejo**  |
| Komenco
 | 1915 vd |
| Lando*j* | Usono vd |
| Sidejo
 | Nov-Jorko
 |
| **Agareo** |
eldonejo • traduko

 |
| **Fondinto*j | Alfred A. Knopf, Sr. vd |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

**Alfred A. Knopf, Inc.** (knɒpf) estas usona eldonejo fondita de Blanche Knopf kaj Alfred A. Knopf Sr. en 1915. Blanche kaj Alfred regule vojaĝis eksterlanden kaj estis konataj pro publikigado de eŭropaj, aziaj kaj latinamerikaj verkistoj, krom gvidi usonajn literaturajn tendencojn. Ĝi estis akirita de Random House en 1960, kaj nun estas parto de la Knopf Doubleday Publishing Group-dividaĵo de Penguin Random House, kiu estas posedata de la germana konglomeraĵo Bertelsmann.

La eldonejo estas konata pro sia varmarko, desegnita de Blanche Wolf Knopf mem, bazita sur *barzojo*, rusa leporhundo. La emblemo estis uzata kaj sur la dorso kaj sur la titopaĝo de iliaj libroj. Knopf ankaŭ famiĝis ĉar librodezajno kaj tipografio estis konsiderataj tre gravaj en libroproduktado, kaj la eldonejo plurfoje dungis eminentajn grafikistojn.

La eldonejo gajnis reputacion pro antaŭenigado de plejboneco kaj bona gusto. Knopf publikigis librojn de multaj famaj aŭtoroj, inkluzive de John Banville, Carl Bernstein, Albert Camus, Robert Caro, Willa Cather, Bill Clinton, Gabriel García Márquez, Toni Morrison, Haruki Murakami, Tobias Wolff, kaj multaj aliaj. Libroj eldonitaj de Knopf gajnis multajn prestiĝajn premiojn, inkluzive de la Premio Pulitzer, la Usona Nacia Libropremio, kaj la Nobel-premio pri literaturo.

En siaj fruaj jaroj, ĝi ĉefe publikigis tradukojn de eŭropa fikcio, kun fruaj publikaĵoj inkluzivantaj verkojn de Émile Augier, Nikolaj Gogol, Stanisław Przybyszewski, kaj Guy de Maupassant. En 1923, ĝi ankaŭ komencis eldoni periodaĵojn, komencante per *The American Mercury*.

## Aŭtoroj

Alfred A. Knopf publikigis librojn de multaj famaj aŭtoroj, inkluzive de James Baldwin, John Banville, Elizabeth Bowen, Frederick Buechner, Albert Camus, Robert Caro, Willa Cather, John Cheever, Julia Child, Bill Clinton, Michael Crichton, Miguel Covarrubias, Don DeLillo, Joan Didion, Bret Easton Ellis, James Ellroy, Martin Gardner, Kahlil Gibran, Lee H. Hamilton, Kazuo Ishiguro, John Keegan, Nella Larsen, John le Carré, Jack London, Gabriel García Márquez, Cormac McCarthy, Toni Morrison, Alice Munro, Haruki Murakami, Cynthia Ozick, Christopher Paolini, Edgar Allan Poe, Ezra Pound, Anne Rice, Dorothy Richardson, Stephen M. Silverman, Oswald Spengler, Susan Swan, Donna Tartt, Barbara W. Tuchman, Anne Tyler, John Updike, Andrew Vachss, James D. Watson, kaj Elinor Wylie .

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo
* Alfred A. Knopf, Inc. Records, 1873-1996 ĉe la Harry Ransom Center ĉe la Universitato de Teksaso en Aŭstino
* The Borzoi 1920: being a sort of record of five years' publishing