Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lynn Margulis

| **Lynn Margulis** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 5-an de marto 1938 (1938-03-05) en Ĉikago
 |
| **Morto** | 22-an de novembro 2011 (2011-11-22) (73-jaraĝa) en Amherst
 |
| **Lingvoj** | angla vd |
| **Ŝtataneco** | Usono   vd |
| **Alma mater** | Universitato de Viskonsino ĉe Madison  (–1960) Universitato de Masaĉuseco Amherst   Universitato de Kalifornio en Berkelio  (–1965) Universitato Harvard   University of Chicago Laboratory Schools (en)    vd |
| Familio
 |
| **Edz(in)o** | Carl Sagan (1957–1965)  vd |
| **Infanoj** | Dorion Sagan (en) , Jeremy Sagan (en)   vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | universitata instruisto  mikrobiologo  biologo  preleganto  ekologo  botanikisto  zoologo  evoluisma biologo   vd |
| **Laborkampo** | ĉelbiologio  vd |
| Verkado
 |
| **Verkoj** | On the origin of mitosing cells vd |
|

| [Montri]  Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * (11-a de majo 2008)  honorary doctor of Syracuse University (en)
* (2008)  Medalo Darvino-Wallace
* (2007)  honorary doctorate of the University of Vigo (en)
* (2001)  honorary doctor of the University of Valencia (en)
* (2000)  Edinburga Medalo
* (23-a de marto 1999)  honorary doctorate from INP Toulouse (en)
* (1999)  Nacia Medalo de Scienco
* (1999)  William Procter Prize for Scientific Achievement (en)
* (1998)  Nevada Medal (en)
* (1978)  Guggenheim-stipendio
* Public Service Award (en)
* honorary doctorate of the Autonomous University of Madrid (en)
* honorary doctor of the Autonomous University of Barcelona (en)
* Komandoro de la Ordeno de Palmoj Akademiaj

vd |

 |
|

| [Montri]  Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj
 | Usona Nacia Akademio de Sciencoj (1983–) Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj   vd |

 |
| **En TTT** | Oficiala retejo vd |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Lynn Margulis** (naskiĝis la 5-an de marto 1938, en Chicago, Usono, mortis la 22-an de novembro 2011, en Amherst) estis usona biologino. Ŝi estis profesoro ĉe la Universitato de Masaĉuseco ĉe Amherst.

Ŝia plej konata scienca atingo estas la remalkovro kaj pluevoluigo de la teorio pri endosimbiozo, kiu estis proponita jam en 1883 de Andreas Franz Wilhelm Schimper kaj reproponita 1905 de Konstantin Sergejeviĉ Mereĵkovski.

La teorio pri endosimbiozo supozas, ke ĉelaj organeloj kiel kloroplastoj kaj mitokondrioj origine estis memstaraj prokariotaj organismoj, kiuj frue en la evoluo eniris simbiotan kunlaboron kun aliaj ĉeloj, kiuj tiel fariĝis eŭkariotoj.

Lynn Margulis estis edzino de Carl Sagan. Ŝi havas kvar gefilojn (du kun Sagan).

* Lynn Sagan (1967). *On the origin of mitosing cells*. In: J. Theoretical Biology. Bd. 14, Nr. 3, S. 255-274. PMID 11541392 COI:10.1016/0022-5193(67)90079-3

## Eksteraj ligiloj

* Informoj pri Lynn Margulis en katalogo de la Germana Nacia Biblioteko (germane)
* ttt-ejo de Universitato de Masaĉuseco
# Parapatrio

**Parapatrio** estas termino de biogeografio, kiu aludas al organismoj kies teritorioj ne multe koincidas sed estas tuje apudaj unu de la alia; ili kunestas nur en mallarĝa kontaktareo, se okaze. Tiu geografia distribuado malas al simpatrio (sama areo) kaj al alopatrio aŭ peripatrio (2 kazoj de distingaj areoj).

Tiu distribuado povus laŭlonge de la tempo kaŭzi speciiĝon al frata specio, procezo nome **parapatria speciiĝo**.

## Vidu ankaŭ

* Parapatria speciiĝo
* Kriptaj specikompleksoj
# Hibrido

Zebro/azena hibrido
**Hibrido** estas kunmiksiĝo el du diversaj aferoj, ĉu de bestoj, plantoj, artspecoj, mitologioj ktp.

Ekzemple, mulo estas hibrido inter azeno kaj ĉevalo, bildliteraturo estas hibrido inter belarto kaj literaturo.

## Naturaj ekzemploj pri plantoj

* *Nepenthes × cincta*
* Klementino (*citrus x clementina*)

## Artefaritaj ekzemploj

### Hibrido kun homo

Teamo de la universitato de Kalifornio kreis hibridon ŝafo-homan, kiu estis ĉesigita post 28 tagoj. Homaj stemĉeloj estis aldonitaj al ŝafaj embrioj. La rezulta enhavo estis 99,99% ŝafa kaj 0,01% homa. Tiu teamo antaŭe kreis similan porko-homan hibridon. La celo estas krei hibridan beston, kies organoj ne estas atakitaj de la homa imuna sistemo. Tiuj bestaj tolerataj organoj povus poste esti uzataj por organtransplantado por tiuj, kiuj senespere atendas organdonacon.

## Etendo de signifo ekster biologio

La termino "híbrido" ofte uzatas kiam du teĥnologioj estas kombinitaj. Komputiloj, kiuj povas funkcii kiel ordinaraj tekokomputiloj aŭ tabulkomputiloj, estas ankaŭ nomataj "hibridoj". Aŭtomobiloj, kiuj povas funkcii kun termikaj motoroj kaj elektraj motoroj, estas ankaŭ nomataj "hibridoj".

## Vidu ankaŭ

* bastardo
* hibrida veturilo
* hibridospeciiĝo
* ĥimero

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2004-08-24 per la retarkivo Wayback Machine
*
*  Arkivigite je 2006-03-08 per la retarkivo Wayback Machine
*
# Tero (ekonomiko)

**Tero**, en ekonomiko, estas la koncepto kiu enhavas ĉiajn krudmaterialoj kies disponeblo estas nature fiksita (tio estas, ili ne ŝanĝas responde al varioj de ties prezo en la merkato).

En tiu aro inkludiĝas la **teroj** propre dirite, difinitaj de ties geografia lokigo sur la tera surfaco (koncepto kiu ekskludas la plibonigoj ŝulditaj al infrastrukturoj kaj la natura kapitalo, kiu povas esti degradita per la homa agado -faktoroj biogeografiaj, kiaj la grundo, la klimato, la hidrologio, ktp.-), la mineralaj kuŝejoj de la subgrundo, kaj eĉ la lokoj en geostacia orbito kaj parto de la elektromagneta spektro.

En klasika ekonomiko oni konsideras la teron kiel unu de la tri produktofaktoroj, dum la aliaj du estus la kapitalo kaj la laboro; la pagado deriva de la posedrajto aŭ la kontrolo de la tero (aŭ de la krudmaterialoj en ĝi inkluditaj) estas kutime nomita rento aŭ pli precize tero-rento.

La tero, partikulare la minejaj kuŝejoj kaj la kampoj aŭ geografiaj lokoj de speciala valoro por ties uzado por agrikulturo (plugebla tero), brutobredado aŭ forstado (nome unuaranga sektoro kiu identigas ĉefe la ruran pejzaĝon); estis historie tialo de ĉia tipo de konfliktoj ĉu sociaj, politikaj aŭ militaj.

## Vidu ankaŭ

* Tero
* Plugebla tero
* Grundo
* Land and Freedom
* Enkomendo
* Terposedanto
* Geografio
* Klasika ekonomika skolo
# Chytridiomycota

| Kiel legi la taksonomion**Kitridiomikotoj** |
| --- |
|  |
|  *Synchytrium endobioticum* sur terpomo (*Solanum tuberosum*) |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Subdomanio:
 | *Unikonta*  |
| Superregno:
 | *Opisthokonta*  |
| Regno:
 | Fungoj *Fungi*  |

 |
| Filumo
 |
| Chytridiomycota M.J. Powell (2007) |
| Klaso
 |
| * *Chytridiomycetes*
* *Monoblepharidomycetes*
 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Kitridiomikotoj
 |

 |
|  |

Kitridiomikotoj, latine *Chytridiomycota*, estas filumo de fungoj.

## Priskribo

Ili havas senseksajn sporojn kun unu flagelo.

## Vidu ankaŭ

* Ĥitridjomikozo

## Fontoj

* Hibbett kaj al: A higher-level phylogenetic classification of the Fungi. In: Mycological research 111 509-547 , 2007
# Briozooj

| Kiel legi la taksonomion**Briozoj** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Ordovicio |
|  "Bryozoa", Ernst Haeckel Artforms of Nature, 1904 |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | *Eukaryota*  |
| Regno:
 | *Animalia*  |
| Subregno:
 | *Bilateria*  |
| Superfilumo:
 | *Spiralia*  |
| Filumo:
 | *Bryozoa* Ehrenberg, 1831 |

 |
| Klasoj
 |
| * *Gymnolaemata*
* *Phylactolaemata*
* *Stenolaemata*
 |
| Sinonimoj
 |
|
Polyzoa
Ectoprocta (Nitsche, 1869) |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Briozoj
 |

 |
|  |

Kolonio de modernaj maraj briozooj *Flustra foliacea*.
**Briozoj** aŭ **muskanimaloj** (science: *Bryozoa* aŭ *Polyzoa*; el la greka *βρύον*, musko —aŭ *πολύς*, multaj— + *ζῷον*, animalo) estas filumo de akvaj senvertebruloj. Tipe ĉirkaŭ 0.5 milimetrojn longaj, ili estas filtromanĝantoj kiuj kribras partiklojn el akvo uzante retireblan *lofoforon*, neom "krono" de tentakloj kovritaj per cilioj. La filumo estas dividita en 3 klasojn, kiuj inkluzivas proksimume 6.008 speciojn.

Plej maraj specioj vivas en tropikaj akvoj, sed kelkaj loĝas en oceanaj fosejoj, kaj aliaj troviĝas en polusaj akvoj. Unu klaso vivas nur en vario de nesalakvaj medioj, kaj kelkaj membroj de ĉefa mara klaso preferas saletan akvon. Oni konas ĉirkaŭ 4,000 vivantajn speciojn. Unu genro estas solema kaj la cetero estas kolonia.

La filumo estis origine nomita "Polyzoa", sed tiu termino estis superŝutita per "Bryozoa" en 1831. Alia grupo de bestoj malkovritaj poste, kies filtromekanismo aspektis simila, estis inkluditaj ankaŭ en "Bryozoa" ĝis 1869, kiam oni notis ke ambaŭ grupoj estas tre diferencaj interne. La pli ĵusa malkovrita grupo estis nomita *Entoprocta*, dum la originaj "Bryozoa" estis nomitaj "Ectoprocta". Tamen, "Bryozoa" restis la plej disvastigita uzita termino por la lasta grupo.

## Referencoj
# Natria cianido

Vidu ankaŭ: Kalia cianido

|  |
| --- |
| **Natria cianido** |
|
 |
| **Kemia strukturo de la Natria cianido** |
|
 |
| **3D Kemia strukturo de la Natria cianido** |
| Kemia formulo | **NaCN** |
| CAS-numero-kodo | 143-33-9
 |
| ChemSpider kodo | 8587
 |
| PubChem-kodo | 8929
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | blanka solido kun ioma odoro de migdalo
 |
| Molmaso | 49,0072 g mol−1 |
| Denseco | 1,5955 g/cm3 |
| Refrakta indico |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  1,452 |
| Fandopunkto | 563.7 °C (1,046.7 ℉; 836.9 K)
 |
| Bolpunkto | 1,496 °C (2,725 ℉; 1,769 K)
 |
| Solvebleco | * Akvo:48.15 g/100 mL (10 °C)
* 63.7 g/100 mL (25 °C)
 |
| Mortiga dozo (LD50) | * 6.44 mg/kg (rato, buŝa)
* 4 mg/kg (ŝafo, buŝa)
* 15 mg/kg (mamulo, buŝa)
* 8 mg/kg (rato, buŝa)
 |
| Ekflama temperaturo | Ne bruliva °C |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Risko | R26/27/28 R32 R50/53
 |
| Sekureco | (S1/2) S7 S28 S29 S45 S60 S61
 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  T+ Venena |  T Toksa |  Xn Noca por la sano |  C Koroda |

 |
| **GHS etikedigo de kemiaĵoj** |
| GHS Damaĝo-piktogramo |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| GHS Signalvorto | Damaĝa substanco
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H290, H300+310+330, H372, H410 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P260, P273, P280, P301+310, P302+352, P304+340, P310, P330 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**Natria cianido** estas la natria salo de cianida acido (HCN, en iuj naciaj lingvoj nomata "blua acido" aŭ "prusia acido" en aludo de specifa malhelblua koloro, kiun oni nomas "prusia"). La struktura formulo de natriocianido estas **Na+ −C≡N**. La substanco en kutima tersurfaca temperaturo de inter 10 kaj 30 celsiusaj gradoj estas senkolora, higroskopia, kristala pulvoro, kiu iom odoras kvazaŭ amara migdalo aŭ ties oleo, respektive kvazaŭ oleo el aprikotaj kernoj. En kombino de acidaj substancoj, natria cianido disiĝas al la tre venena gaso hidrogena cianido:

* **NaCN + H2SO4 → HCN + NaHSO4**

Tiu paŝo povas esti konscia ago kadre de kemia militado, malpermesita fare de la ĝeneva konvencio de 1925, sed ankaŭ povas okazi akcidente, kiel ekzemple kadre de la katastrofaj eksplodoj de 2015 en Tjanĝino: Tie pro eksplodoj liberiĝis granda kvanto de natria cianido, kiu simple pro la acideco de la aera humideco, kaj ankoraŭ pli forte pro kontakto kun pluvo, transformiĝis al hidrogena acido, sen ke necesus pli fortaj acidoj.
# Kopta kalendaro

La **Kopta kalendaro**, nomita ankaŭ **Aleksandria kalendaro**, estas uzata de la Kopta Ortodoksa Eklezio kaj ankaŭ de Etiopio kiel ties oficiala kalendaro (kun diferencaj nomoj). Tiu kalendaro estis bazita sur la antikva Egipta kalendaro. Por eviti la kalendaran malrapidiĝon de tiu lasta, oni enkondukis reformon de la antikva Egipta kalendaro en epoko de Ptolemeo la 3-a (Dekreto de Kanopo, en 238 a.K.) kiu konsistis en la kalendara enŝovo de sesa tago ĉiun kvaran jaron. Tamen, tiu reformo estis kontraŭata de la Egiptaj pastroj, kaj la ideo ne estis adoptita ĝis 25 a.K, kiam la romia imperiestro Aŭgusto Cezaro formale reformis la kalendaron de Egipto, kunordigante ĝin kun la ĵus enkondukita Julia kalendaro. Por distingi ĝin el la antikva Egipta kalendaro, kiu restis uzata de kelkaj astronomoj ĝis la Mezepoko, tiu reformita kalendaro estas konata kiel Kopta kalendaro. Ties jaroj kaj monatoj koincidas kun tiuj de la Etiopia kalendaro sed havas diferencajn nombrojn kaj nomojn.

## Notoj

## Vidu ankaŭ

* Bizanca kalendaro
* Etiopa kalendaro
* Hebrea kalendaro
* Islama kalendaro
* Ĝenerala Roma Kalendaro
# Atika kalendaro

La **Atika kalendaro** estas la nomo de la kalendaro de antikva Atenana imperio Atiko. Ĝi estas lunsuna kalendaro. Jaroj komencas dum la somero kaj daŭras 12 monatojn. Monatoj komencas je nova luno.

| Somero (Θέρος)
 |
| --- |
| 1 | **Hekatombaion** (Ἑκατομβαιών) | Julio/Aŭgusto
 |
| 2 | **Metageitnion** (Μεταγειτνιών) | Aŭgusto/Septembro
 |
| 3 | **Boedromion** (Βοηδρομιών) | Septembro/Oktobro
 |
| Aŭtuno (Φθινόπωρον)
 |
| 4 | **Pyanepsion** (Πυανεψιών) | Oktobro/Novembro
 |
| 5 | **Maimakterion** (Μαιμακτηριών) | Novembro/Decembro
 |
| 6 | **Poseideon** (Ποσειδεών) | Decembro/Januaro
 |
| Vintro (Χεῖμα)
 |
| 7 | **Gamelion** (Γαμηλιών) | Januaro/Februaro
 |
| 8 | **Anthesterion** (Ἀνθεστηριών) | Februaro/Marto
 |
| 9 | **Elaphebolion** (Ἑλαφηβολιών) | Marto/Aprilo
 |
| Printempo (Ἔαρ)
 |
| 10 | **Mounichion** (Μουνιχιών) | Aprilo/Majo
 |
| 11 | **Thargelion** (Θαργηλιών) | Majo/Junio
 |
| 12 | **Skirophorion** (Σκιροφοριών) | Junio/Julio
 |

*Interkalculaj monatoj* por teni sezonojn en fiksita rilato okazis je la 3-a, 5-a, 8-a, 11-a, 13-a, 16-a kaj 19-a jaroj de la *Metona ciklo*. Datoj kalkuliĝis per *Olimpiadoj* po kvar jaroj.

## Tradukfonto

|  |  |
| --- | --- |
|  | En tiu ĉi artikolo estas uzata traduko de teksto el la artikolo "Attic calendar" en la angla vikipedio (fonta versio 676029011). En historio de la alilingva artikolo troveblas la kontribuantoj. |

## Eksteraj ligiloj

*
# Noĉbastono

**Noĉbastono** aŭ **Noĉostango** estis rimedo por registri ŝuldojn aŭ aliajn devontigojn por ambaŭ partioj sen ebleco de falsado.

Noĉbastonoj el la muzeo de (Kastelo Zerbst)
## Uzado

Taŭga longforma ligna bastono estis markita per noĉoj. Poste la bastono estis distranĉita laŭlonge. Ambaŭ partioj konservis duonon de la noĉbastono. Se la noĉoj de du bastonoj precize kongruas, la aŭtenteco de la noĉbastono estas garantiita. Se necese, pliaj markoj povus poste esti metitaj per ambaŭ partoj denove kunpremitaj. Se la ŝuldoj estas pagitaj, la noĉoj estas forigitaj per raspado de la bastono, tiel ĝi povas esti reuzata. Se parto de la ŝuldo estis pagita, tio povus esti registrita sur la flanko de la bastono. Krom duoblaj, oni ankaŭ uzis ununurajn bastonojn, per kiuj nur la pruntedonanto registris la ŝuldojn kiel memorigilon. La kutimo ankoraŭ ekzistas en la esprimo "havi ion sur la noĉbastono", laŭlitere: ankoraŭ havi ŝuldojn. Metafore la esprimo signifas, ke la koncernato faris ion malbonan.
# Sagitario

*Por akvoherbo, vidu la paĝon Sagitario (planto).*

| Sagitario
 |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|  |
|
```
**konstelacio • zodiaka konstelacio**

```
 |
| Latina nomo
 | Sagitarius (*genitiva* Sagitarii)
 |
| Mallongigo
 | Sgr
 |
| Imagata bildo
 |  |
| Najbaraj Konstelacioj

```
**Aglo • Ŝildo • Serpento • Serpentisto • Skorpio • Suda Krono • Teleskopo • Indiano • Mikroskopo • Kaprikorno**

```
 |
| Observaj datumoj (Epoko 1875.0) |
| Rektascensio
 | 17h 36m 0s ... 20h 20m 0s
 |
| Deklinacio
 | -45° 30' 0" ... -12° 2' 0"
 |
| Areo
 | 867 kvadrataj gradoj
 |
| Rango laŭ la areo
 | 15
 |
| Enhavo
 |
| Kvanto de steloj de videbla magnitudo < 3
 | 7
 |
| Videbla magnitudo de la plej hela stelo
 | 1,9
 |
| Videbleco
 |
| Latitudoj de almenaŭ parta videbleco
 | -90° ... 78°
 |
| Latitudoj de plena videbleco
 | -90° ... 45°
 |
| Tempo de jaro de la plej bona videbleco
 | Aŭgusto
 |
| Historio
 |
| Unua priskribo fare de
 | Ptolemeo
 |
| Jaro de unua priskribo
 |  |
| Verko, en kiu ĝi estis priskribita
 |  |
| Postaj ŝanĝoj
 | Johann Bayer (Uranometria 1603), Nicolas Louis de Lacaille (1763)
 |
|  |

**Sagitario** aŭ **Pafisto** (latine *Sagittarius*) estas konstelacio de tera ĉielo de la zodiako.

## Astrologio

Signo de la konstelacio Sagitario
Laŭ Okcidenta astrologio, Sagitario estas zodiaka signo por naskitoj inter la 22-a de novembro kaj la 21-a de decembro. Fakte, la Suno troviĝas en ĉi tiu konstelacio inter la 18-a de decembro kaj la 18-a de januaro.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

*
*  Arkivigite je 2007-05-17 per la retarkivo Wayback Machine
*
*
# Mesidoro

Alegorio, nekonata aŭtoro
**Mesidoro** (france *Messidor*) estas la nomo de la deka monato de la franca respublika kalendaro, la unua de la somera sezono, kiu daŭras ekde la 19-a aŭ 20-a de junio ĝis la 18-a aŭ 19-a de julio, laŭ la jaro. Ĝi proksimume koincidas kun la ŝajna preterpaso de la Suno ĉirkaŭ la zodiaka konstelacio Kankro.

La nomo venas de la orumita koloro, kiun prenas la grenoj en la monatoj junio kaj julio en la norda hemisfero.
# Roka arto

Rok-arta sceno montranta ĝirafojn kaj aliajn bestojn en la nun dezerta regiono**Roka arto** estas termino uzita en arkeologio por ĉiuj home faritaj markoj sur natura ŝtono. Ili povas esti dividitaj en la sekvajn tri kategoriojn:

* "petroglifoj" - ĉizaĵoj sur ŝtonaj surfacoj
* "piktografiaĵoj" - pentraĵoj sur ŝtonaj surfacoj, subĉiele kaj en kavoj
* movebla roka arto - pli etaj, porteblaj artaĵoj de ambaŭ supraj tipoj

Laŭ la prahistoriisto Emmanuel Anati, ekzistas 45 milionoj da rokaj pentraĵoj sur rokoj kaj en kavernoj sur 170.000 lokoj en 160 landoj.

## Situo

Kaj ĉizaĵoj kaj pentraĵoj de roka arto povas esti aplikataj al rokoj, ĝenerale al vertikalaj rokopartoj, kvazaŭ al muroj, kaj ofte en alteco inter unu metro kaj du metroj, tial ke homoj povas facile rigardi ilin. Artaĵoj en kavoj aŭ roka protektejo estas pli bone protektataj de veteraj influoj, sed ofte mankas lumo por bone rigardi ilin; subĉielaj artaĵoj facile rigardeblas, sed estas daŭre eksponitaj al suno, vento, pluvo, neĝo kaj glaciiĝanta akvo en rokaj fendoj.

Roka pentraĵo en sudorienta Utaho, atribuita al la epoko de korbfaristoj de la puebla arkeologia kulturo.
## Kreado

"Petroglifoj" kreiĝas per forprenado de parto de la roko - per skrapado, ĉizado kaj skulptado. Preferataj lokoj por tio estas rokopartoj, kies surfaco havas alian (ĝenerale plej malhelan) koloron ol la pli profundaj rokopartoj, tial je per skrapado kaj ĉizado videbliĝas koloraj kontrastoj. Foje ankaŭ forpreniĝas la roka surfaco ĉirkaŭ la celita figuro, tiel ke ekestas pli malhelaj figuroj antaŭ hela fono. Kelkaj "petroglifoj" estis aldone pentritaj aŭ akcentitaj per polurado. La grado de remalheliĝo de la forskrapitaj bildopartoj ebligas iugrade taksi la aĝon de la artaĵo: iuj el la plej antikvaj artaĵoj realprenis la saman kolorojn kiel la ĉirkaŭa roko.

"Piktografiaĵoj" kreiĝas per aldono de koloraj pigmentoj al la roko sen forpreni rokan materialon. Ke iuj antikvaj rokaj pentraĵoj konserviĝis ĝis hodiaŭ, ŝuldiĝas al la stabileco de la uzitaj mineralaj pigmentoj, ofte mangano, hematito, malaĥito, gipso, limonito, argilo kaj iuj oksidoj. Plej bone rokaj pentraĵoj konserviĝas sub protektaj rokaj tegmentoj kaj en kavoj.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Prahomaj pentraĵoj
* Rokpentraĵo
* Sidnejaj rokgravuroj
* Tadrart Akakus
* Migraj ŝtonetoj kun tekst-arto

## Eksteraj ligiloj

* bibliografia datumbazo kun pli ol 10.000 literaturaj citaĵoj pri roka arto (paĝoj anglaj) Arkivigite je 2002-01-27 per la retarkivo Wayback Machine
* pliaj informoj pri roka arto (paĝoj anglaj)
* fondaĵo por amerika roka arto (paĝoj anglaj) Arkivigite je 2011-07-22 per la retarkivo Wayback Machine
* fondaĵo por afrika roka arto (paĝoj anglaj) Arkivigite je 2020-11-26 per la retarkivo Wayback Machine
# Nadiro

Ilustraĵo de la relativa situo de la zenito kaj de la nadiro.
En astronomio nomiĝas **nadiro** (de la araba ندير nadir aŭ نظير nathir, "mala") al la intersekco inter la vertikalo de la observanto kaj la ĉiela sfero. Tio estas: se imagi rekton tra la centro de la Tero kaj tra onia loko sur ties surfaco, la nadiro troviĝas sur tiu rekto, sub oniaj piedoj. Male troviĝas la zenito.

Ĝi uzatas ankaŭ en prisunaj terminoj kiel "la nadiro de la Suno", kiu estas la orbito plej malalta rilate al la horizonto kiun sekvas la Suno je la 12:00a horo en vintro.

En la kunteksto de la pormalproksimaj sensiloj, la termino nadiro referencas al la dispono de la instrumentoj por observado orientitaj perpendikulare al la tera surfaco. Tio aplikiĝas ankaŭ al kosmonaŭto kiu direktas sian rigardon aŭ orientas sian fotilon malsupren, kvazaŭ por orientigi ĝin al la centro de maso de la Tero.

Kiel etendo, **nadiro** uzatas ankaŭ por aludi al la plej malalta punkto aŭ al la momento de plej granda malo de procezo.
# Luna eklipso

| Luna eklipso
 |
| --- |
|  |
| **eklipso** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | duonombra Luna eklipso plena Luna eklipso parta Luna eklipso  vd |

 |
|  |

**Luna eklipso** estas astronomia evento, kiu okazas, kiam la Luno pasas tra la ombro de Tero. Tio okazas nur dum plenluno, kaj ne ĉiumonate, sed nur dufoje dum la jaro, ĉar la luna kaj tera vojoj poziciiĝas tiel, ke plej ofte la luno pasas iom super aŭ sub la tera ombro.

Nur en la punktoj 1 kaj 4 povas ekesti luna eklipso, en la punktoj 2 kaj 3 suna eklipso. En ĉiuj ceteraj pozicioj la luno pasas iom pli supre aŭ sube de la tera ombro.

La distancoj ne estas proporciaj, kaj la distanco de la luna vojo de la tera ombro por pli da klareco pligrandigita.
Desegnaĵo de luna eklipso
Kontraste al suna eklipso, luna eklipso videblas de ĉiu punkto de la nokta duono de Tero, kaj ĝi aspektas de ĉiu tia punkto same. Pro tio luna eklipso rigardeblas pli ofte ol suna eklipso, kvankam entute sunaj eklipsoj okazas iom pli ofte - simple ili rigardeblas nur en tre limigita parto de Tero.

Ĉar la Tera ombro estas ĉiam cirkla, jam la grekaj astronomoj de antikvaj tempoj konkludis, ke Tero devas havi la formon de sfero.

## Specoj de lunaj eklipsoj

Distingeblas kvar specoj de lunaj eklipsoj:

Sangoluno de la 28-a de septembro 2015, fotita de Dietrich Michael Weidmann en Oberuster
La pozicio de la astroj dum la plena luna eklipso.
A – la Suno
B – la Tero
C – la Luno
D – la konuso de la duonombro
E – la konuso de la plena ombro
* **Plena luna eklipso**: La luno komplete troviĝas en la kerna ombro de Tero. 29 procentoj de ĉiuj lunaj eklipsoj estas tiaj. La maksimuma daŭro de plena luna eklipso estas proksimume 115 minutoj. Ĉar dum plena luna eklipso la luno aspektas tute ruĝa oni tiun fenomenon ankaŭ nomas **ruĝa luno** aŭ **sangoluno**. Vidu ekzemple la artikolon Luna eklipso de la 21a de Januaro 2019.
* **Parta luna eklipso**: Nur parto de la lumo eniras la kernan ombron de Tero, la resto restas en la ĉirkaŭa duonombro. 34 procentoj de ĉiuj lunaj eklipsoj estas tiaj.
* **Plena duonombra luna eklipso**: La luno komplete troviĝas en la duonombro de Tero. La parto de la luno, kiu plej proksimas al la kerna ombro, aspektas videble pli malhele. Tiu tipo de luna eklipso estas la plej malofta.
* **Parta duonombra luna eklipso**: La luno nur parte troviĝas en la duonombro de Tero. Ĝi daŭre restas komplete videbla, sed la parto de la luno, kiu plej proksimas al la kerna ombro, aspektas iugrade pli malhele. Se malpli ol duono de la lumo situas en la tera duonombro, la fenomeno apenaŭ rimarkeblas.

## Bildaro

* Plena luna eklipso la 4-an de majo 2004
* Parta luneklipso la 25-an de aprilo 2013

## Vidu ankaŭ

* Suna eklipso
* Listo de Lunaj eklipsoj