# Sveda lingvo

|  |
| --- |
| **Sveda** |
| Svenska |
|  |
| Mapo de ĉefe svedlingvaj regionoj
 |
| **lingvo • moderna lingvo** |
| **Orient-Skandinavaj lingvoj** |
| **Parolata en** | Svedio, Finnlando
 |
| **Parolantoj** | 9 244 250
 |
| **Skribo** | latina kun kelkaj aldonoj
 |
| **Lingvistika klasifiko** |
| Hindeŭropa lingvaro
Ĝermanaj lingvoj
Nordĝermanaj lingvoj
Sveda |
| Oficiala statuso
 |
| **Oficiala lingvo en** | Svedio, Finnlando
 |
| **Reguligita de** | Svenska Akademien
 |
| Lingvaj kodoj
 |
| **Lingvaj kodoj** |  |
| **ISO 639-1** | sv
 |
| **ISO 639-2** | swe
 |
| **ISO 639-3** | swe
 |
| **SIL** | SWD
 |
| **Glottolog** | swed1254
 |
| **Angla nomo** | Swedish
 |
| **Franca nomo** | suédois
 |
| **Vikipedio** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vizitu vikipedion **en la sveda lingvo**!
 |

 |
|  |

La **sveda lingvo** (svede *svenska*) apartenas al la orienta branĉo de la nordĝermana lingvaro kaj estas klare la plej granda lingvo en tiu grupo. Ĝi estas parolata en Svedujo kaj en partoj de Finnlando (precipe en la Finna insularo kaj uusimaaanaj kaj sudostrobotniaj marbordaj regionoj), de totale ĉirkaŭ 10 000 000 homoj. La sveda lingvo proksime parencas al la norvega kaj la dana lingvoj. Tiuj kvar lingvoj estas grandparte inter si kompreneblaj. La norvega estas por svedoj kaj danoj pli facile komprenebla ol la dana por svedoj kaj la sveda por danoj. La sveda gramatiko estas relative simpla. Kazoj preskaŭ ne ekzistas, kaj verbojn oni fleksias nur laŭ tenso, ne laŭ persono, same kiel Esperanto faras. La longecaj diferencoj de la fonemoj estas fonemaj, kaj la sveda estas ete ankaŭ tonala lingvo.

*Rikssvenska* oni nomas la norman lingvon. Ĝi baziĝas sur la dialektoj ĉirkaŭ Stockholm kaj Mälardalen. Kvankam regionaj variantoj bazitaj sur lokaj dialektoj estas uzata, kaj la parola kaj la skriba *rikssvenska* estas normigita en la tuta lando. Kelkaj dialektoj distingas sin per la gramatiko, vortprovizo kaj ankaŭ la fonologio, kaj povas esti malfacile komprenebla por eksteruloj. Tiaj dialektoj maldisvastiĝas, eĉ se lokaj aŭtoritatoj ofte kuraĝigas al ilia uzado. Tiaj dialektoj estas ankau en Finnlando en la svedparolanta Ostrobotnio. Ne estas facile fari tute precizan limon inter *rikssvenska* kaj la dana – en dania dialekta esplorado plu oni taksas kiel variantoj de la dana iujn sudajn svediajn dialektojn.

La plej malnovaj tekstoj, kiuj estas trovita en Svedio, estas runŝtonaj. Al la plej fruaj latinalfabetaj tekstoj en la sveda apartenas la mezepokaj provincleĝoj. Dum la malfrua mezepoko la sveda, same kiel la dana kaj norvega sed malsame al la islanda, importis amason da vortoj el la platdiĉa lingvo. Aparta dialekto estas la gotlanda dialekto.

## Oficiala pozicio

Ekde 2009 laŭ la sveda leĝo la sveda estas *huvudspråk* (ĉeflingvo). Laŭ la finnlanda leĝo estas kune kun la finna svede *nationalspråk* kaj finne *kansalliskieli* de Finnlando – la ambaŭ termoj signifas "nacia lingvo". La termoj *huvudspråk*, *nationalspråk* kaj *kansalliskieli* estas praktike proksimume kiel la termo oficiala lingvo en multaj aliaj landoj, kvankam la leĝo de tiuj du landoj ne konas tiun termon. En Finnlando komunumo devas esti dulingva (sveda kaj finna) se la ambaŭ lingvogrupoj estas minimume proksimume 8 % aŭ absolute proksimume 3000 personoj krom en Alando, kies ĉiuj komunumoj estas aŭtomate ĉiam unulingve svedlingvaj). En Kontinenta Finnlando komunumo, kiu ne realas neniun el la du menciitaj kriteroj de dulingva komunumo, povas peti el la registaro permeson esti libervole dulingva.

## Specimeno (la Patro Nia)

>
> Vår fader, du som är i himlen.
>
> Låt ditt namn bli helgat.
>
> Låt ditt rike komma.
>
> Låt din vilja ske, på jorden så som i himlen.
>
> Ge oss i dag vårt bröd för dagen som kommer.
>
> Och förlåt oss våra skulder,
>
> liksom vi har förlåtit dem som står i skuld till oss.
>
> Och utsätt oss inte för prövning, utan rädda oss från det onda.
>
>
>
>

(Laŭ la oficiala sveda Biblio de la jaro 2000: Bibel 2000.)

>
> Fader vår som är i himmelen!
>
> Helgat varde ditt namn;
>
> tillkomme ditt rike;
>
> ske din vilja, såsom i himmelen,
>
> så ock på jorden;
>
> vårt dagliga bröd giv oss idag;
>
> och förlåt oss våra skulder,
>
> såsom ock vi förlåta dem oss skyldiga äro;
>
> och inled oss icke i frestelse,
>
> utan fräls oss ifrån ondo.
>
> Ty riket är ditt, och makten, och härligheten,
>
> i evighet.
>
> Amen.
>
>
>
>

(Laŭ la oficiala sveda Biblio de la jaro 1917, kun postbiblia aldono.)

## Historio

La unuaj en Svedio trovitaj tekstoj, kie svedoj skribas en sia propra lingvo, estas en runaj ŝtonoj, sed la lingvo en ili ne estas sveda sed *Norräna tungan*, el kiu iĝis la nuna nordĝermana lingvogrupo. La sveda, la dana kaj la norvega iĝis apartaj lingvoj en meza parto de la mezepoko. La unuaj klare svedlingvaj tekstoj estas *Hälsingelagen* el la 14-a jarcento. Eble la plej granda ŝanĝo en la lingvo estis simpliĝo de la gramatiko. Aliflanke ankaŭ en la fonetika prononco estis ŝanĝoj. Ekzemple la plej multaj diftongoj iĝis longaj vokaloj. En multaj vortoj la vokalo a estis anstataŭigita per la vokalo o. Ĉar oni volis esprimi la novan prononcon sed ne malaperigi la literon a, oni komencis marki etan literon o sur a en multaj vortoj. Do iĝis la litero å. Pruntvortoj el la sveda iĝis speciale el la germana, kaj el la sveda pruntvortoj iĝis speciale al la finna. La elito komencis paroli pli belan kaj precizan svedan ol la normala popolo.

Kiam Svedio inkludis vastajn areojn oriente la lingvo vastigis al tiuj areoj, iuj elitaj, alte edukitaj svedoj transloĝiĝis en tiuj areojn kaj krome multaj tute enlandaj familioj svediĝis lingve. En Litovio kaj Latvio la sveda pjejparte malaperis post ke la areo movis el Svedio al Germanio. Baldaŭ post la dua mondmilito la plejo el la svedlingvaj estonanoj movis al Svedio. Aliflanke en Finnlando, kiu apartenis al Svedio multe pli longe kaj kien post la edukitaj svedoj multe normalaj svedoj la sveda estas ankoraux tute vivanta malplimulta lingvo, kaj ĝia lernado iĝin en la 1970-aj jaroj deviga por la ĉiuj.

## Skribsistemo kaj ortografio

La sveda skribsistemo kaj ortografio, precipe de vokaloj, ne estas ideala. Tio plejparte ŝuldiĝas al la fakto, ke la malnova ortografio estis konservita malgraŭ la ŝanĝo en la prononco, kiel en multaj aliaj lingvoj. Iafoje la sono "o" estas reprezentita per la litero å, iafoje per la litero "o", kaj "o" ankaŭ povas signifi la vokalon "u". "E" kaj "ä" povas signifi ambaŭ fonemojn "e" kaj "æ". Normale ili signifas la fonemon "ä" pre r (la verboformo är [estas] estas tamen eventuale diri krom ä:r ankaŭ e:], aliloke kiel *e*. El la konsonantaj literoj, precipe "l" povas esti lasita neprononcita, ekzemple en la vortoj *ljud* (voĉo), *ljus* (lumo, kandelo) kaj *värld* (mondo). G pre la vokalo e, i, y, ä aŭ ö estas prononcata normale kiel j. La ortografio alprenis sian nunan formon en la ortografia reformo de 1906, kiu, interalie, preterlasis la neprononcitajn "f" aŭ "d" el iuj vortoj. La markado kiel longa vokalo estas malforta.

La sveda alfabeto havas 29 literojn, 26 de la latina alfabeto, kaj aldone tri; å, ä kaj ö. Tiujn tri oni rigardas kiel propraj literoj, ne kiel literoj kun diakritaj signoj. W ne apartenas al la pura sveda skribsistemo. Ankaŭ q kaj z estas malordinaraj, kaj c aperas preskaŭ nur en la literunuigo ck, laŭ germana antaŭbildo inter s kaj h en iuj malmultaj vortoj kiel dusch (duŝilo) kaj schack (ŝako) kaj en la vorto *och* (kaj). La litero *å* iĝis tiel, ke en multaj vortoj la fonetika prononco de *a* ŝanĝis al o kaj oni volis esprimi la novan prononcon sed ne forigi la literon a kaj tial oni komencis marki etan literon *o* en multaj vortoj sur la litero *a*.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | Å | Ä | Ö
 |
| a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z | å | ä | ö
 |

## Fonologio

### Konsonantoj

|  | Bilabialoj
 | Labial- dentaloj
 | Alveolaroj
 | Retrofleksoj
 | Post- alveolaroj
 | Palataloj
 | Velaroj
 | Glotaloj
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nazaloj
 | m |  | n |  |  |  | ŋ |  |
| Plozivoj
 | p, b |  | t, d | ɖ |  |  | k, ɡ |  |
| Frikativoj
 |  | f, v | s | ʂ | ʃ,
 | ç,x |  | h |
| Triloj
 |  |  | r |  |  |  |  |  |
| Lateraloj
 |  |  | l |  |  |  |  |  |
| Alproksimantoj
 |  |  |  |  |  | j |  |  |

K, p kaj t estas plejparte aspiritaj, kiel en la angla kaj germana. La finna sveda estas escepto: aspiro plejparte forestas, sed la aspirita plozivo ofte estis anstataŭigita per ĝemela plozivo.

### Vokaloj

9 vokaloj ekzistas en ĉi tiu lingvo:

* a
* ä inter "a" kaj "e", sama kiel germana "ä" aŭ norvega "æ"
* å sama kiel esperanta "o"
* e
* i
* o malstabila, kvankam ofte konsiderata kiel unu vokalo, ĝia prononco dependas de kunteksto kaj dialekto, varias inter "o" (ekzemple en subjunkcio "som") kaj esperanta "u" (ekzemple en adjektivo "tom"), aŭ io meze, aparte ĝi estas literumata ĉiam kiel esperanta "u"
* ö sama kiel germana "ö" aŭ norvega "ø"
* u inter esperanta "u" kaj germana "ü"
* y inter "i" kaj germana "ü"

Vokalsistemo de la finnlanda sveda iomete malsamas kompare kun la svedia sveda.

## Gramatiko

La gramatiko de la sveda estas plejparte simpla kaj facile lerni – tio validas ankaŭ al la finnlanda sveda krom iuj vere arkaikaj ostrobotniaj dialektoj,

### Substantivoj

Sveda lingvo havas du gramatikajn genusojn: pli ofta genuso, kies malklara artikolo estas *en* kaj malpli ofta genuso, kies malklara artikolo estas *ett*. La *en*-genuso iĝis do, ke la maskla kaj femina genuso estis unuigita. Klaraj artikoloj de sveda estas sufiksaj. Ekzemploj pri fleksio:

* En-vorto, kies lasta litero estas a: *en flicka* (knabino), *flickan* (la knabino), *flickor* (knabinoj), *flickorna* (la knabinoj)
* en-vorto, kies lasta litero estas e: *en pojke* (knabo), *pojken* (la knabo), *pojkar* (knaboj), *pojkarna* (la knaboj)
* en-vorto, kies lasta litero estas konsonanto: *en elev* (lernanto), *eleven* (la lernanto), *elever* (lernantoj), *eleverna* (la lernantoj)
* ett-vorto, kies lasta litero estas e: *ett äpple* (pomo), *äpplet* (la pomo), *äpplen* (pomoj), *äpplena* (la pomoj)
* ett-vorto, kies lasta litero estas konsonanto: *ett hus* (domo), *huset* (la domo), *hus* (domoj), *husen* (la domoj)

Tiu konsilo estis farita por emigrantoj en Svedio dum 1980-aj jaroj. Nuntempe ĝin uzas ankaŭ multaj instruistoj en Finnlando.

Sveda lingvo havas du kazojn: sensufiksan nominativon kaj genitivon. Sufikso de substantiva genitivo estas -s. La personpronominoj havas apartajn objektajn morfojn: *mig* (min), *dig* (vin), *honom* (lin), *henne* (ŝin), *oss* (nin), *er* (vin) *dem* (ilin).

### Verboj

Tempusoj de sveda estas prezenco, preterito, perfekto kaj pluskvamperfekto. La svedan preteriton oni nomas imperfekto, sed pri sia signifo tiu tempuso estas preterito. La regulaj verboj havas preteritan sufikson -de krom en iuj mallongaj verboj -dde kiel *födde* (naskis), se la lasta litero ne estas k, p, t, s aŭ x. Se la lasta litero estas iu en tiuj kvin, la sufikso estas -te. Perfekto kaj pluskvamperfekto estas konstruata per helpverbo *ha* (antaŭe *hava*) kaj supino, kiu estas t-fina morfo, kiu naskiĝis el perfekto de participo. Prezenco de participo havas finon -ande aŭ -ende. Finaĵo de infinitivo de plejmultaj (regulaj kaj neregulaj) verboj estas -a.

Ekzemple:

*visslar* (fajfas, fajfos), *visslade* (fajfis), *har visslat* (fajfis), *hade visslat* (fajfis), *visslande* (fajfanta, fajfante), *vissla* (fajfi, fajfu)

La pasivo estas konstruata per sufikso -s. En prezenca pasivo ne estas tempusa sufikso.

*visslas* (estas fajfata), *visslades* (estis fajfita).

La verbo vara (esti) flekcias:

*är* (estas, estos), *var* (estis, estu), *har varit* (estis), *hade varit* (estis), *varande* (estanta, estante), *vara* (esti).

Oni demandas (same ol en la germana) do, ke la verbo antaŭas la subjekton.

*Jag visslar* (mi fajfas), *visslar jag?* (ĉu mi fajfas?), *du var* (vi estis), *var du?* (ĉu vi estis?).

En la sveda verboj, same kiel en Esperanto, nuntempe ne normale estas apartajn formojn laŭ gramatika persono, sed la unuan kaj duan personon esprimas nur personpronomo kaj ankaŭ pluralpersonaj formoj ne normale ekzistas. Tio validas por ĉiuj verboj, inkluzive la neregulaj kaj la verbo "vara" ("esti"). Antaŭe ekzistis apartaj pluralaj formoj. Ili malaperis el ĉiutaga parolado antaŭ jaro 1900 krom kelkaj eksterdialektoj kaj tio okazis ne nur en Svedio sed ankaŭ en Finnlando, kvankam la finna-sveda konservis kelkajn trajtojn, kiuj malaperis de la sveda lingvo de Svedio. Ili estis forigita el la lasta gazeto kaj oficialaj rekomendoj dum 1950-aj jaroj, kaj en 1968 ili estis forigitaj el leĝtekstoj. Nuntempe ili estas uzata preskaŭ nur en jubileaj paroloj, se eĉ en ili. En Finnlando dum la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj kelkaj svedaj instruistoj estis kritikitaj pro tio, ke ili instruis pri tiuj morfoj kaj ne rakontis, ke nuntempe oni uzas ilin preskaŭ neniom. Ankaŭ alie la gramatiko multe simpliĝis, ekzemple nombro de kazoj de substantivoj malpliis el kvin al du.

### Adjektivoj

Plej multaj adjektivoj estas fleksiitaj laŭ la substantivo, per kiu ili finiĝas. Ett-genitivaj vortoj kutime postulas adjektivon finiĝantan per -t en la singularo. Kaj en- kaj ett-genitivaj vortoj kutime postulas adjektivon finiĝantan per a en la pluralo, kiu ankaŭ en iuj kazoj estas uzata en la singularo, ekzemple antaŭ la difinita formo kaj inter la genitivo kaj la substantivo. Ekzistas ankaŭ kelkaj adjektivoj, kiuj ne fleksias, el kiuj la plej rimarkinda estas *bra* (bona). La adjektivoj ricevas saman sufikson nedepende la situacio, ne nur pre la substantivo kiel en la germana.

La komparativo havas normale la sufikson -*are* kaj la superlativo -*ast*. Aliflanke ekzistas multaj neregulaj komparativoj kaj superlativoj.

## Vortprovizo

## Dialektoj

## La sveda en Finnlando

En la finnlanda socio la sveda havas pro historiaj, ideologiaj kaj politikaj kialoj vere fortan pozicion, kvankam el la finnlandanoj estas denaske svedlingvanoj nur proksimume 5 %. Ĝi estas ekzemple deviga fako en la plej multaj lernejoj en Finnlando, ĝia lingvoscio estas postulo por ege multaj laborejoj kaj la Sveda Popola Partio, kies ĉefcelo estas apogi la svedan, estas preskaŭ ĉiam en la registaro kaj havas vere fortan politikan, speciale lingvopolitikan, potencon, kvankam ĝin voĉdonas nur proksimume 3 - 4 %. Tiu situacio peras multe da emociajn opiniojn por kaj kontraŭ.

## Vidu ankaŭ

* Lingvistiko
* Listo de lingvoj
* Lingva familio
* Sveda Lingva Konsilio
* Svedlingva literaturo
* Svedoj
* Svedoj de Estonio
* Svedlingvaj finnlandanoj
* Herr Mannelig
* Norena lingvo
* Sveda lingvo en Finnlando

## Referencoj

|  |  |
| --- | --- |
|  | En tiu ĉi artikolo estas uzata traduko de teksto el la artikolo "Svensk" en la norvega vikipedio (fonta versio 8178844). En historio de la alilingva artikolo troveblas la kontribuantoj. |