# Orienta Timoro

|  |
| --- |
| Respubliko Demokratia de Orienta Timoro
 |
| **Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e República Democrática de Timor-Leste** |
|  |  |
| Detaloj
 | Detaloj
 |
| **Nacia himno**: *Pátria* |
|  |
| suverena ŝtato (2002–) lando  insula lando   vd |
| Bazaj informoj
 |
| **Ĉefurbo** | Dilo
 |
| **Oficiala(j) lingvo(j)** | portugala lingvo, tetuna lingvo
 |
| **Uzata(j) lingvo(j)** | tetuna kaj portugala
 |
| **Horzono** | +9
 |
| **Interreta domajno** | tl
 |
| **Landokodo** | TL
 |
| **Telefona kodo** | +670
 |
| **Plej alta punkto** | Tatamailau
 |
| **Plej malalta punkto** | Timora Maro
 |
| Politiko
 |
| **Politika sistemo** | Respubliko
 |
| **Ŝtatestro** | Prezidanto José Ramos-Horta
 |
| **Ĉefministro** | Taur Matan Ruak
 |
| Ekonomio
 |
| **Valuto** | Usona dolaro
 |
|

|   Membro de |
| --- |
|  | ASEAN (mul)  (2025–) Monda Organizaĵo pri Komerco (2024–) Internacia Telekomunika Unio (2010–) Monda Organizaĵo pri Meteologio (2009–) Internacia Financa Korporacio (2004–) Universala Poŝta Unio (2003–) Tutmonda Organizaĵo pri Doganoj (2003–) Organizaĵo por malpermeso de ĥemiaj armiloj (2003–) Unesko (2003–) Interpol (2002–) Unuiĝintaj Nacioj (2002–) Internacia Centro por Aranĝo de Investaj Disputoj (2002–) Multflanka Investo-Garantia Agentejo (2002–) Internacia Banko por Rekonstruo kaj Disvolvigo (2002–) Internacia Evoluiga Asocio (2002–) Banko por Azia Disvolviĝo (2002–) Alianco de Malgrandaj Insuloj-Ŝtatoj  Komunumo de portugallingvaj landoj  Regiona Forumo de ASEAN  g7+ (en)   Monda Organizaĵo pri Sano  Grupo de Afrikaj, Karibaj, kaj Pacifikaj Ŝtatoj  Traktato pri Atoma Nedisvastigo   vd |

 |
|  |
|  |
|

---

 |
| Akvejo | Hinda oceano |
|

---

 |
| Koordinatoj | 8° 58′ S, 125° 45′ O (mapo)-8.966667125.75 |
| Plej alta punkto | Tatamailau [+] |
|  - alteco | 2 963 m [+] |
| Plej malalta punkto | Timora Maro [+] |
|  - malalteco | 0 m [+] |
| Akvokolektejo | 14 918,72 km² (1 491 872 ha) [+] |
| Areo | 14 918,72 km² (1 491 872 ha) [+] |
| Loĝantaro | 1 243 235 [+] (2017) |
| Horzono | UTC+09:00, Asia/Dili [+] |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Orienta Timoro (Orienta Timoro)DEC |

 |
|  |
| Orienta Timoro |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Timor-Leste** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

**Orienta Timoro** (tetune *Timor Lorosae*, portugale *Timor Leste*) estas regno en Sudorienta Azio. La nomo Timoro devenas de *timor* aŭ *timur*, la vorto por "oriento" en ĉiuj malajaj lingvoj. La lando konsistas el la orienta duono de la insulo Timoro kaj la najbaraj insuloj Atauro kaj Jaco, kaj ankaŭ Oecussi-Ambeno, regiono tute ĉirkaŭata de Okcidenta Timoro (parto de Indonezio) kuŝanta sur la nordokcidenta parto de la insulo .

## Geografio

Mapo de la distriktoj de Orienta Timoro

### Distriktoj

1. Lautém
2. Baucau
3. Viqueque
4. Manatuto
5. Díli
6. Aileu
7. Manufahi
8. Liquiçá
9. Ermera
10. Ainaro
11. Bobonaro
12. Cova-Lima
13. Oecusse
14. Atauro

## Historio

Ĝi estis kolonio de Portugalio ekde la 16-a jarcento kaj dume konata kiel Portugala Timoro. En 1975, Orienta Timoro sin deklaris sendependa. Post naŭ tagoj, indoneziaj trupoj invadis la landon. Usono akceptis tiun okupon. Tuj okazis miloj da murdoj kaj en la sekvanta 25-jara periodo Indonezio genocidis ĉirkaŭ trionon de la popolo de Orienta Timoro preskaŭ neatentite de la mondo. En 1986 Indonezio aneksis ĝin kaj anoncis ĝin sia 17a provinco - Loro Sae. Tiun fakton ne agnoskis Unuiĝintaj Nacioj .

La organizo Fretilin gvidis la politikan kaj armean lukton kontraŭ la transpreno de fare de Indonezio de Orienta Timoro ĝis ĝia gvidanto, Nicolau Lobato, estis kaptita kaj mortigita fare de la indonezia armeo en Decembro 1978. Ekde la mortigo de Lobato, la armita rezisto de la timora loĝantaro kontraŭ la indoneziaj invadantoj efike vanuiĝis. La perdo estis disbatanta (85% de la gvidistoj de la movado estis mortigitaj, 80% de la armetrupoj estis perdita, kaj 90% de iliaj armiloj estis kaptitaj aŭ detruitaj). La civila loĝantaro estis dissemita al tendaroj kaj malsatego regis en Timoro. Krome, la indoneziaj militfortoj kontrolis kaj la amaskomunikilojn kaj la komunikajn kanalojn kiuj ligis la kontraŭulojn de la insulo kun tiuj kiuj apogis la lukton en la ekstera mondo. Komence, la restaĵoj de la rezisto, sub la gvidado de Xanana Gusmao agis por renovigi la ligon inter la malmultaj militunuoj forlasitaj en la areo kaj kiuj povis aranĝi armean agadon kontraŭ la okupaciaj fortoj.

En 1999 okazis baloto, en kiu la loĝantoj de Orienta Timoro subtenis la ideon de sendependeco. Finfine, post periodo en prizorgeco de UNO, Orienta Timoro liberiĝis, je la 20-a de majo de 2002 . Komparu kun Okcidenta Saharo.

## Loĝantaro

Gravaj lingvaj grupoj en Orienta Timor de *suco*
Kultivado de akvo-spinaco en kanalo de Dilo.

## Ekonomio

La timora eskudo de 1959 ĝis la jaro 1976 estis la nacia valuto de Orienta Timoro. Unu eskudo estas dividita je cent centavoj. La internacia valuta kodo laŭ la normo ISO 4217 estas TPE. Ĝin en 1976 anstataŭigis la indonezia rupio. Intertempe en Orienta Timoro la oficiala valuto estas la usona dolaro .

## Ekstera politiko

Orienta Timoro apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.

En la 26-a de oktobro 2025, Orienta Tomoro eniris ASEAN, igante ĝia 11-a membro.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Portugala Timoro
* Nacia Universitato de Orienta Timoro
* Artikoloj pri la gerila armeo FALINTIL, kiu inter 1975 kaj 1999 armite luktis por la restarigo de la ŝtata sendependeco de Oriente Timoro
* Nacia parko Nino Konis Santana, la unua nacia parko de Orienta Timoro

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (tetune, portugale kaj angle)
* Bazaj informoj pri Orienta Timoro en la vikio de UEA esperante
* YouTube: Discovering Timor-Leste - Lonely Planet travel video (Turisma jutuba filmeto pri Orienta Timoro)