Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bandar-Seri-Begavano

|  |
| --- |
| Bandar-Seri-Begavano
 |
| jave: *بندر سري بڬاوان*  |
| urbo
 |
|   |
| **Oficiala nomo:** بندر سري بڬاوان
 |
|  |
| Sultanlando
 |  Brunejo |
| Insulo
 | Borneo |
| Distrikto
 | Brunei-Muara |
|  |
| Memorindaĵoj
 | Moskeo de Sultano |
| Rivero
 | Sungai Brunei |
|  |
| Situo
 | Bandar-Seri-Begavano
 |
|  - alteco
 | 10 m s. m.
 |
|  - koordinatoj
 | ﻿ / ﻿ (mapo) |
|  |
| Areo
 | 100,36 km² (10 036 ha)
 |
|  |
| Loĝantaro
 | 140 000 (*2010*) |
| Denseco
 | 1 394,98 loĝ./km² |
|  |
| Statuso de ĉefurbo
 | 1405
 |
|  |
| Horzono
 | UTC (UTC+8)
 |
|  |
|  Situo enkadre de Brunejo

Situo enkadre de Brunejo |
|  Situo enkadre de Azio

 Situo enkadre de Azio

 |
|  **Vikimedia Komunejo:**  Bandar Seri Begawan
 |
| **Retpaĝo:**  www.municipal-bsb.gov.bn
 |
|  |
|  |

Moskeo *Sultan Omar Ali Saifuddin* konstruita en 1958.
Moskeo de sultano Omar Ali Saifuddin
**Bandar-Seri-Begavano** estas ĉefurbo de Brunejo kaj havas ĉirkaŭ 56.000 loĝantojn. Ĝi situas ĉe la enfluejo de Limbang al la Sudĉina Maro.

Inter la vidindaĵoj de la urbo estas la palaco de la Bruneja Sultano kaj la moskeo *Sultan Omar Ali Saifuddin* konstruita en 1958.

En la urbo laboras ankaŭ produktistoj de mebloj, teksaĵoj, metiaĵoj kaj ligno. Oni prilaboras en Bandar-Seri-Begavano ankaŭ nafton kaj tergason.

La Universitato Bruneja Darusalamo (malaje *Universiti Brunei Darussalam*, javia skribo يونيبرسيتي بروني دارالسلام, akronime UBD) estas unu el du universitatoj kaj entute dek terciaraj instruejoj en Sultanlando Bruneja Darussalam. Ĝi estis fondita la 28-an de oktobro 1985 kaj baziĝas norde de Bandar-Seri-Begavano.

## Eksteraj ligiloj

*
*
# Silla

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitolaj artikoloj vidu la paĝojn Silla (Hispanio), Silla (stacidomo) kaj Silla (Italio) (stacidomo).
 |

|  |
| --- |
| **Silla** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **-57 – 892** |  |

 |
| **historia lando • reĝlando** |
| **Geografio**

|  |
| --- |
|  |

 |
| Ĉefurbo: | Kjonĝu
 |
| **Loĝantaro** |
| Lingvoj:
 | Sillan • klasika ĉina lingvo • antikva korea lingvo
 |
| Religioj:
 | mahajano
 |
| **Ŝtat-strukturo** |
| Ŝtat-strukturo:
 | monarĥio
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Antaŭaj ŝtatoj:**

 | **Postsekvaj ŝtatoj:**

 |
| **Elstaraj historiaj eventoj** |
| **Diplomatiaj rilatoj** |

 |
|  |

Ŝtonpagodo de la Silla epoko.
**Silla** (57 a.K. – 935 p.K.) estas unu el la Tri Antikvaj Regnoj de Koreio, la plej suda, ĝi enspacis parton de la nuntempa Sud-Koreio. Ĝi komenciĝis proksimume 57 a.K. kiel klano en la konfederacio samhana. Silla finfine venkis la aliajn du regnojn, Baekje en 660 kaj Goguryeo en 668. Poste, ĝi fojfoje estas nomata Unuiĝinta Silla kiu ampleksis plejparton de la korea duoninsulo, kiam la norda parto de Goguryeo renaskiĝis kiel Balhae. Post proksimuma jarmilo, Silla diseriĝis al la Postaj Tri Regnoj kaj cedis al Goryeo en 935.

## Nomo

De sia fondiĝo ĝis sia kresko al plena regno, Silla estis registrita per variaj hanĝa (ĉinaj ideogramoj) fonetike proksimaj al sia korea nomo: 斯盧 (사로, saro), 斯羅 (사라, sara), 徐那(伐) (서나(벌), seona(beol)), 徐耶(伐) (서야(벌), seoya(beol)), 徐羅(伐) (서라(벌), seora(beol)), 徐伐 (서벌, seobeol). En 503, Reĝo Jijeung normigis per la ideogramoj 新羅, kio en moderna korea lingvo estas legata kune kiel "Silla"; tamen, korea /s/ estas ofte palataligita antaŭ /i/, do la aktuala fonetika rezulto aŭdemas simile al "Ŝil-la". La origina nomo de la vorto eble signifis "ĉefurbo", kvankam ekzistas variaj aliaj konjektoj.

Unuigita Silla 新羅.
La rektan idon de la vorto "Seora-beol," la nomo de la ĉefurbo de Silla, oni povas vidi en la Frua Mezkorea formo Syebeurh (셔블) signifanta "reĝa ĉefurbo", kiu baldaŭ ŝanĝiĝis al Syeowul (셔울), kaj finfine rezultis al Seoul (Seulo) (서울) en la moderna korea lingvo. "Seoul" estas ja la nomo, per kiu la modernaj koreoj nomas la nunan ĉefurbon de Sud-Koreio, urbo kiu estis historie konata kiel Hanseong aŭ Hanyang.

La nomo de aŭ Silla aŭ ĝia ĉefurbo Seora-beol estis ankaŭ tre konata tra nordorienta Azio kiel etno-nomo de la prauloj de la mezepoka kaj morderna korea nacio, aperanta kiel "Shiragi" (新羅、しらぎ) aŭ "Shiragi-bito" (新羅人, laŭvorte "Silla-popolo") en la lingvo de la Yamato-japanoj kaj kiel "Solgo" aŭ "Solho" en la lingvo de la mezepokaj jurĉenoj kaj iliaj postaj idoj, la manĉuoj.

*
*
*

## Vidu ankaŭ

* Unuiĝinta Sillo

## Eksteraj ligiloj

*
*
# Carol Reed

| **Carol Reed** |
| --- |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 30-an de decembro 1906 (1906-12-30) en Putney
 |
| **Morto** | 25-an de aprilo 1976 (1976-04-25) (69-jaraĝa) en Chelsea
 |
| **Mortokialo** | korinfarkto  |
| **Tombo** | Londono   |
| **Lingvoj** | angla
 |
| **Ŝtataneco** | Unuiĝinta Reĝlando   |
| **Alma mater** | The King's School Canterbury (en)    |
| Familio
 |
| **Patro** | Herbert Beerbohm Tree (en)   |
| **Patrino** | Beatrice May Pinney (en)   |
| **Frat(in)oj** | Juliet Reed (en) , Guy Reed (en) , Robin Reed (en) , Claude Reed (en)  kaj Peter Reed (en)   |
| **Edz(in)o** | Penelope Dudley-Ward (en)  (1948–1976) Diana Wynyard (1943–1947)  |
| **Infano** | Max Reed (en)   ( Penelope Dudley-Ward (en) )  |
| Okupo
 |
| **Okupo** | filmreĝisoro  scenaristo  teatra aktoro  filmproduktoro  reĝisoro   |
| **Verkoj** | Roman Polanski: Odd Man Out The Fallen Idol The Third Man Our Man in Havana The Agony and the Ecstasy Oliver! Night Train to Munich
 |
|  |

**Carol REED** (Londono, 30a de decembro 1906 – samloke, 25a de aprilo 1976) estis angla kin-reĝisoro, konata ĉefe pro siaj filmoj La tria viro, *The Agony and the Ecstasy* kaj la muzikalo *Oliver!*, pere de kiu li ricevis Oskar-premion al plej bonkvalita reĝisoro.

En la 1940-aj jaroj, Reed ŝanĝis la stilon de sia filmaro kio igis lin (kun Alfred Hitchcock) unu el la plej famaj reĝisoro el Granda Britio. Fakte lia filmo *Night Train to Munich* (1940) montras klaran influon de Hitchcock. Temas pri komedio de intrigo, protagonizita de Rex Harrison. Harrison ludas la rolon de brita spiono kiu filtriĝas en Germanion kirl naziisma oficiro kaj devas trovi la filinon de ĉeĥa sciencisto. Samtrajne veturas du sportfanoj (Basil Radford kaj Naunton Wayne), kiuj havigas la komedian ingrediencon al la filmo. Ĉiuokaze Reed tie faras pli seriozan filmon kaj montras la naziisman "purigadon" de ĉeĥaj intelektuloj, kiun tiam estis faranta la reĝimo de Adolf Hitler.

## Filmaro

* 1935 It Happened in Paris
* Midshipman Easy
* 1936 Laburnum Grove
* 1937 Talk of the Devil
* Who's Your Lady Friend?
* 1938 Penny Paradise
* Bank Holiday
* 1939 Climbing High
* A Girl Must Live
* 1940 The Stars Look Down
* Girl in the News
* Night Train to Munich
* 1941 Kipps
* A Letter from Home
* 1942 The Young Mr Pitt
* We Serve
* 1943 The New Lot
* 1944 The Way Ahead
* 1945 The True Glory Eksterliste
* 1947 Odd Man Out
* 1948 The Fallen Idol
* 1949 The Third Man
* 1952 Outcast of the Islands
* 1953 The Man Between
* 1955 A Kid for Two Farthings
* 1956 Trapeze
* 1958 The Key
* 1959 Our Man in Havana
* 1962 Mutiny on the Bounty Eksterliste
* 1963 The Running Man
* 1965 The Agony and the Ecstasy
* 1968 Oliver!
* 1970 Flap
* 1972 Follow Me!
# Retkomerco

Duration: 1 hour, 8 minutes and 3 seconds.1:08:03Epizodo de podkasto Kern.punkto pri reta merkatiko. Iomete kontroversa diskuto pri vendado de produktoj kaj financa libereco
**Retkomerco** aŭ **elektronika komerco**, ankaŭ **interreta komerco** aŭ **enreta komerco**, estas la aro de aĉetoj kaj vendoj per komunikado interreta kaj retpoŝta laŭ distribuometodaro de merkatiko. Per interreto kaj/aŭ retpoŝto kreiĝas rekta komcerca kontrakto inter vendanto kaj aĉetanto. En pli vasta senco, la elektronika komerco ampleksas ĉiajn specojn de komercaj transagoj inter interretaj ofertantoj de varoj aŭ servoj, sen nepre esti komercaj entreprenoj, kaj aĉetemaj klientoj. La anglan ekvivalenton de la termino, *electronic business*, popularigis reklama kampanjo de la firmao IBM fine de la 1990-aj jaroj. En pli malvasta senco, la elektronika komerco ampleksas la komercajn transagojn inter komercaj entreprenoj interrete ofertantaj varojn aŭ servojn, ĉu aldone al aliaj komercaj metodoj kiel komerco vendeja kaj perpoŝta ĉu nur interrete, kaj aĉetemaj klientoj interestiaj pri tiuj varoj aŭ servoj.

## Vidu ankaŭ

* Amazon
# Whole Foods Market

| Whole Foods Market
 |
| --- |
|  |
|  |
| **health food store chain (en)  entrepreno gourmet supermarket chain (en)  publika kompanio**  |
| **Dum** | 20-a de septembro 1980 - nekonata/nuntempe
 |
| **Antaŭulo** | Wild Oats Markets
 |
| **Jura formo** | akcia kompanio
 |
| **Fondintoj** | John Mackey vd |
| **Sidejo** | Aŭstino
 |
| Lando
 | Usono
 |
| **Estr(ar)o** | John Mackey
 |
| **Dungitoj** | 91 000
 |
| **ISIN-kodo** | US9668371068
 |
| **Posedata de** | Amazon vd |
| **TTT** | Oficiala retejo
 |
|  |

**Whole Foods MarketInc.** estas usona multnacia superbazara ĉeno de la Amazon Group, bazita en Aŭstino, Teksaso, kaj ekskluzive vendas produktojn sen hidrogenitaj grasoj kaj artefaritaj koloroj, gustoj kaj konservaĵoj . La ĉeno estas certifita de la Ministerio pri Agrikulturo de Usono (United States Department of Agriculture) kiel organika nutraĵbutikisto kaj estas populare konata pro sia organika manĝaĵo . La 4-an de marto 2019 Whole Foods havis ĉirkaŭ 500 vendejojn en Nordameriko kaj Britio.

La 23-an de aŭgusto 2017, estis raportite, ke la Federacia Komisiono pri Komerco aprobis fuzion inter Amazon kaj Whole Foods Market . La 28-an de aŭgusto 2017, la interkonsento estis konkludita por 13,7 miliardoj USD .

## Historio

Manĝaĵoj nomitaj *Whole Food* signifas, interalie, ke la vendataj manĝaĵoj devas enhavi naturajn ingrediencojn laŭ la plej granda mezuro, kaj ke ili ne estis prilaboritaj pli ol necese. La firmao estis establita en 1978 fare de John Mackey kaj Rene Lawson. La unua vendejo malfermiĝis en Aŭstino, Teksaso. Tra diversaj fuzioj kaj akiroj, la nombro da butikoj pliiĝis al pli ol 100 antaŭ 1999.

En 2003, la firmao iĝis la unua tutlanda nutroĉeno en Usono se temas pri esti koncedita statuso kiel vendisto de *atestitaj* organikaj produktoj. La firmao okupiĝas pri mediaj aferoj kaj sociaj aferoj kaj ricevis plurajn premiojn pro sia klopodoj.

## Biblioteko

* Davis, Joshua Clark. (2017) *From Head Shops to Whole Foods: The Rise and Fall of Activist Entrepreneurs*, Columbia Studies in the History of U.S. Capitalism. New York: Columbia University Press. ISBN 9780231171588. OCLC 974794470.

* Davis, Joshua Clark. (2017) *From Head Shops to Whole Foods: The Rise and Fall of Activist Entrepreneurs*, Columbia Studies in the History of U.S. Capitalism. New York: Columbia University Press. ISBN 9780231171588. OCLC 974794470.

* Mackey, John. (2012) *Conscious Capitalism: Liberating the Heroic Spirit of Business*. Cambridge, Mass.: Harvard Business Review Press. ISBN 9781422144206. OCLC 1089613438.

## Referencoj
# Borso

La "Huis ter Beurze" (dekstre) en Bruĝo, Belgio
En ekonomiko, **borso** estas organizaĵo, kies membroj estas akciaj makleristoj. Borso disponigas rimedojn por komerci akciojn kaj aliaj financajn instrumentojn. Kutime rimedoj proviziĝas ankaŭ por la eldonado kaj amortizado de valorpaperoj, plie aliaj kapitalaj eventoj inkluzive de la pagado de enspezo kaj dividendoj.

Laŭ Francisko Azorín **borso** estas *Ejo, kie estas farataj financaj operacioj, vendado k. aĉetado de akcioj, obligacioj, k.c., k. notata ilia kurso.* Kaj li indikas precizan etimologion el *Vander Bourse, propra nomo de la mastro de la Borsa domo ("Huis ter Beurze" en Bruĝo, Belgio), kie kunsidis dum la 16-a jcarcento famaj komercistoj kaj negocistoj.*.

## Priskribo

La valorpaperoj kutime komercataj ĉe borso inkluzivas akciojn eldonatajn de kompanioj, unitajn fidojn kaj aliajn kunigitajn investadojn, plie korporaciajn obligaciojn.

Kutime borso estas centra loko minimume por dosierkonservado, sed komerco estas malpli kaj malpli ligita al tia fizika ejo. Modernaj merkatoj estas elektronikaj retoj, kiuj havas avantaĝojn je rapideco kaj kosto de transakcioj.

Borso estas ofte la plej grava elemento de akcia merkato. Estas kutime ne devigo eldoni akciojn tra la borso mem, nek devus akcioj post eldono komerciĝi ĉe la borso. Tia komerco estas nomata "eksterborsa".

La komenca ofertado de akcioj al investantoj estas difinita kiel la unua merkato kaj post-eldona komercado estas la dua merkato.

Pli kaj pli ĉiuj borsoj partoprenas en tutmonda (globa) valorpapera merkato.

Oferto kaj postulo en borsoj peliĝas de diversaj faktoroj, kiuj, kiel en ĉiuj liberaj merkatoj, efektivigas la prezon de akciuloj (akcia valorigo).

Famaj borsoj estas la Amsterdama Borso, Borso de Italio, Borso de Madrido, Borso de Bonaero, Borso de Londono, Novjorka Borso, NASDAQ. Aliaj estas la Borso de Bruselo, Borso de Dako, Borso de Laoso, Borso de Bakuo

## Bildaro

*
*
*
*

## Vidu ankaŭ

* Borsa Katastrofo de 1929
* Derivaĵo (ekonomio)

## Notoj

## Bibliografio

* Hans Wiersch, Borsa terminaro kvinlingva, IKEF/FEL/Esperanto, 3000, 2004.
# WorldCat

| '
 |
| --- |
|  |
| **retejo • online public access catalog • unuigita katalogo • bibliografio • datumbazo • organizaĵo** |
| **Priskribo** | biblioteko da retejoj
 |
| **Retadreso** | Oficiala retejo |
| **Kategorio** | nekomerca datumbazo
 |
| **Lingvo(j)** | 13 lingvoj
 |
| **Posedanto** | Reta Komputila Biblioteka Centro
 |
| **Registriĝo** | ne deviga
 |
| **Fondiĝo** | la 21-a de januaro 1998
 |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Faceta Apliko de Subjekta Termino  vd |

 |
|  |

**WorldCat** estas la plej granda bibliografia datumbazo en la mondo. Pli ol 72.000 bibliotekoj en pli ol 90 landoj kunlaboras pri unusola komuna interreta katalogo. Fondita en 1971, *OCLC WorldCat* enhavis pli ol 380 milionojn da diskoj kaj 2,4 miliardojn da katalogitaj fizikaj kaj ciferecaj objektoj en pli ol 485 lingvoj (ĝis januaro 2017) .

WorldCat estas la plej granda (OPAC) aŭ '*Online Public Access Catalog*' (Interreta Katalogo kun Publika Aliro) en la mondo. WorldCat povas esti grava rimedo por la semantika reto kune kun OCLC WorldShare (reteja arkitekturo)

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Retejo WorldCat.org OCLC pri Worldcat
# Templo Sankta Familio

| Templo Sankta Familio |
| --- |
|  |
|

|   Estas |
| --- |
| malgranda baziliko, expiatory temple, nefinita konstruaĵo [+] |

 |
|

---

 |
| Supermara alteco | 46 msnm [+] |
| Koordinatoj | 41° 24′ 13″ N, 2° 10′ 28″ O (mapo)41.403692.17433 |
| Plej alta punkto | Christ Tower of the Sagrada Família [+] |
|

---

 |
| Arkitekto | Antoni Gaudí |
| Materialo | ŝtono, betono, ligno, vitro [+] |
|

---

 |
| Estiĝo | 19-a de marto 1882 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Templo Sankta Familio (Barcelono)DEC |

 |
|

---

 |
|  |
| Templo Sankta Familio |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Sagrada Família** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

La **Pentofera Templo de la Sankta Familio** (katalune *Temple Expiatori de la Sagrada Família*, simple konata kiel la **Sagrada Família**) estas granda katolika templo de Barcelono (Katalunio), dizajnita de la kataluna arkitekto Antoni Gaudí. Ekkonstruita en 1882, ankoraŭ ĝi estas konstruata. Ĝi estas sendube, la majstra verkaĵo de Gaudí, kaj la pleja ekzemplo de la arkitekturo de la t.n kataluna modernismo.

La verko komenciĝis laŭ novgotika stilo, sed kiam Gaudí ricevis la projekton en 1883, ĝi estis tute replanita. Laŭ lia kutima agmaniero, spite al ĝeneralaj skizoj li improvizis la konstruaĵon laŭ ĝia evoluo. Li entreprenis tiun projekton nur 31-jaraĝa kaj dediĉis al ĝi la ceteron de sia vivo, la lastaj dek kvin jaroj ekskluzive.

Unu el la plej avangardaj ideoj estis la dizajno de la altaj cirklaj konusaj turoj kiuj distingiĝas super la tegmento. La templo estos konsakrita la 7-an de novembro 2010 de la papo Benedikto la 16-a.

## La Templo Sankta Familio kaj Esperanto

En la fasado de la Gloro (kiu estos la ĉefa enirejo), estas la pordo de la Eŭkaristio de la skulptisto J. M. Subirachs, kie aperas la preĝo “Patro Nia” en multaj lingvoj, inter ili en Esperanto.

Krome, en la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome *Poemo de Utnoa* okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo *anoŭdo*. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el Ĉina Murego al insulo Srilanko. Poste aperas la japana pentristo Hokusajo kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el Azio. Kaj poste venas la vico de Fidiaso, kiu montras mirindaĵojn el Eŭropo. Jen kiel oni prezentas la Templon de la Sankta Familio kiel unu el ĉefaj mirindaĵoj de Barcelono:

Sed nun jam Fidiaso al Dilmunido parolas,
gvidante lin denove en la rondira vojaĝo,
dum aŭskulteblas ankaŭ trobadorkanta muziko:
-Ni nun ŝvebadas super la Barcelona grafurbo,
kie alfingras nuben Sanktfamilia Preĝejo,
kun orgenblovaj turoj kaj Gŭejla parko fabela,
pri kiu vere ŝajnas, ke faris ĝin la feinoj.
## Transporto

* TMB metrostacio L2 L5 Sagrada Família

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Antoni Gaudí
* Kataluna modernismo

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retpaĝo
# Kinetiko (fiziko)

En fiziko kaj inĝenierado, **kinetiko** estas la branĉo de klasika mekaniko kiu temas pri la rilato inter movo kaj ties kaŭzoj, specife, fortoj kaj tordaj momantoj. Ekde la mezo de la 20-a jarcento, la termino "dinamiko" (aŭ "analiza dinamiko") delonge superis la terminon "kinetiko" en lernolibroj pri fiziko, kvankam la termino estas ankoraŭ uzata en inĝenierado.

## Vidu ankaŭ

* Kinematiko

## Notoj
# Psikoaktiva drogo

**Psikoaktiva drogo** estas stimula, halucina aŭ stuporiga substanco.

Depende de la kulturo, kelkaj drogoj estas malpermesitaj, aliaj permesitaj, aliaj estas eĉ preskaŭ socie devigaj en difinitaj cirkonstancoj.

La sama aŭ simila substanco, depende de la uzo kaj kvanto (aŭ dozo) povas esti drogo, kuracilo (medikamento, farmako; aŭ narkotilo, t.e. dormigilo) aŭ veneno.

## Specoj de drogoj

Psikoaktiva drogoj, ekzemple magiaj fungoj, LSD kaj kanabo
### Laŭ ĝia efekto

#### Deprimaj

* Alkoholo
* Heroino
* Kodeino
* Metadono
* Morfino
* Opio
* Kratomo

#### Ekscitantaj

* Amfetamino
* Ĉato
* Ekstazilo aŭ MDMA
* Kafeino
* Kokaino
* Metamfetamino
* Tabako aŭ Nikotino

#### Halucinaj

* Haŝiŝo
* Psilocino (kiel psilocibinaj fungoj)
* Ibogao
* LSD
* Mariĥuano
* Meskalino
* *Salvia divinorum*

#### Disociaj

* Dekstrometorfano
* Ketamino
* PCP

## Vidu ankaŭ

* Distra uzo de drogoj
* Droga misuzado
# Vaglumo

Artefarita vaglumo
*Vaglumo kaj serpento* de Hermann Hendrich
**Vaglumo** (kelkfoje nomata *erarlumo*) estas fenomeno en marĉoj manifestiĝanta per mallongdaŭra fajreto. Ĉar tiu fenomeno estas tre malofte observata, la fizikaj fundoj estas pridiskutaĵo. Laŭ raportoj de vidintoj ĝi daŭras kelkajn sekundojn kaj ŝajnas blueta.

Plej verŝajne ĝi estas fajreto de gasoj elvenintaj el la marĉo, kie ili estiĝis per putrado. Alia klarigo estas, ke ĝi estas bioluminesko de certaj fungoj. Dum longaj tempoj la vaglumoj estis vaste rigardataj kiel nura superstiĉo.

Nomoj en aliaj lingvoj:

* En la nederlanda ĝi nomiĝas *dwaallicht*, kio signifas "erara aŭ erariga lumo", eble pro la kredo, ke pere de tiu lumo spiritoj volas erarigi la homojn, kiuj dumnokte vagas en la marĉoj. Similan signifon povas havi la germana *Irrlicht*, laŭ kiu fariĝis la esperanta *erarlumo*.
* En la latina oni diris *IGNIS FATVVS* (*ignis fatuus*) "stulta fajro", en la franca oni diras *feu follet* "frenezeta fajro", kio devenas aŭ de la "freneza", t. e. neklara, naturo de la fenomeno aŭ de la frenezeco, al kiu oni atribuis la laŭkrede fantazian imagon de tiu lumo. Similaj estas la vortoj en aliaj latinidaj lingvoj: hispane *fuego fatuo*, itale *fuoco fatuo*, portugale *fogo fátuo*, katalune *foc follet*.
* La rusa vorto estas *блуждающий огонёк* (*bluždájuščij aganjók*) "vaganta fajreto", evidente pro la ne antaŭvidebla apero kaj la laŭdira vagado de la fajreto. Tio evidentas esti la origino ankaŭ de la esperanta vorto.
* Angle oni konas la fenomenon apud multaj lokaj nomoj ĉefe kiel *will-o'-the wisp*, t. s. "volo de la fojn- aŭ pajlfasko (kiu kelkfoje uziĝas kiel torĉo)" pro mitologiaj kialoj. Alia angla nomo estas *Jack o' lantern* "Johano de la lanterno", kiu ankaŭ diriĝas en la kimra kiel *jacolantern*.
* En la sveda ankaŭ pro mitologiaj kialoj oni diras *lyktgubbe* "vir(maljuneg)ulo kun lanterno/torĉo".
* Inter la pluraj platdiĉaj vortoj estas *Spöklicht* "fantomlumo", *Dodenlücht* "lumo de mortintoj" kaj *Duivelsfratzen* "diablogrimaco".
* La finna kaj estona *virvatuli* signifas ion kiel "flagranta fajro".
* En la eŭska ĝi nomiĝas *argi-txakurrak* [ĉa**kur**rak] "hunda lumo".

## Vidu ankaŭ

* Globa fulmo
* Halloween
* *Kiel Vaglumo*
# Svalbardo

| Svalbardo
 |
| --- |
|  |
| **insularo • integrita transmara teritorio • unua-nivela administra teritoria unuo • nenies tero** |
| **Akvejo** | Arkta Oceano
 |
| Geografia situo
 | 77° 50′ N, 19° 50′ O (mapo)77.83333333333319.833333333333 f1 |
|

|  |
| --- |
| Svalbardo (Arkto)DEC |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
| **Nombro de insuloj** | pli ol 400 insuloj kaj Schären
 |
| **Ĉefa insulo** | Spicbergo
 |
| **Tuta areo** | 61 022 km²f1 |
| **Loĝantoj** | 2 698 (1-a de julio 2013) f2 |
|  Mapo de Svalbardo
 |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | Hopen • Edgeøya • Spicbergo • Nordeostlando vd |

 |
|  |

Flago de Norvegio
Situo de Svalbardo.
**Svalbardo kaj Janmajeno** estas insularo en Nord-Eŭropo, kiu administre estas ekstera teritorio de Norvegio. Krom la insularoj Svalbardo (precipe la insulo Spicbergo) kaj Janmajeno la areo kovras iujn pli malgrandajn insuletojn. La insularo havas sume 2 500 loĝantojn. Ili parolas la norvegan kaj la rusan lingvojn. La landokodo estas SJ.

En la Svalbarda traktato Norvegio akiris limigitan suverenecon pri la insuloj en 1920. Ĝis tiam ankaŭ la norvegoj uzis la nomon Spicbergo por tiu insularo. Laŭ la traktato, Norvegio permesas ekonomian uzon de la insuloj al ĉiuj subskribintaj ŝtatoj.

## Geografio

Svalbardo havas areon de 62 050 kvadrataj kilometroj. Gravis sur Svalbardo mineja industrio (karbo), sed la minejoj pli kaj pli elĉerpiĝas, lasante lokon al turismo. La Svalbarda naturo ja estas eksterordinara, kun interalie arkta urso. Ĉiuj kiuj eksteriris la ĉefurbon Longjarurbo devas kunporti pafilon. Estas pli da arktaj ursoj (3 000) ol homoj (2 500) sur la insulo.

La Frama Markolo aŭ Markolo Fram estas la mara trapasejo inter Gronlando kaj Svalbardo, situa inter 77°N kaj 81°N latitudoj kaj centre sur la unua meridiano.

Janmajeno havas areon de 373 kvadrataj kilometroj. Tie loĝas nur kelkaj sciencistoj. Janmajeno estas parte kovrita de glaciejo, kaj tie troviĝas la sola aktiva vulkano en Norvegio.

Kvitøya (en Esperanto estus: "Blanka Insulo") estas insulo en la insularo **Svalbardo** de la Arkta Oceano, kun areo de 682 km². Ĝi situantas je ﻿ / ﻿ (mapo), kio faras ĝin la plej orienta parto de Norvegio.

Nordaustlandet estas la dua plej granda el insuloj de Svalbardo. Preskaŭ la tuta insulo havas glaĉeron. La glaĉero Austfonna tie estas la dua plej granda glaĉero en Eŭropo kaj la tria plej granda en la mondo. La insulo estas neloĝata.

La insularo Svalbardo ﻿ / ﻿ (mapo)plej norda punkto de Eŭropoplej norda punkto de Eŭropo konsideriĝas la plej norda punkto de Eŭropo.

## Servoj

* Universitatcentro de Svalbardo

## Bildoj

* La montoj Adventtoppen kaj Hiorthfjellet ĉe Adventfjorden, ĵus norde de Longyearbyen
* Averta signo pri blanka urso ĉe la nordorienta limo de Longyearbyen
* Universitatcentro de Svalbardo

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Nana betulo
* Svalbardo kaj Janmajeno

## Eksteraj ligiloj