Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kolumbio

**Kolumbio** (**Columbia**, devenanta el la nomo de Kristoforo Kolumbo) havas diversajn signifojn:

* Rivero **Kolumbio** en Norda Ameriko;
* **Columbia (Suda Karolino)** (prononcata proksime *ko-LOM-bi-a*) estas la ĉefurbo de Suda Karolino, ŝtato de Usono;
* **Columbia (Misurio)**;
* **Kolumbio (Nov-Jorkio)** estas distrikto de la usona ŝtato Nov-Jorkio;
* **Distrikto Kolumbio** aŭ Distrikto de Columbia, usona distrikto eksterŝtata, kie troviĝas la ĉefurbo de Usono, Vaŝintono
* **Brita Kolumbio**. Ŝtato de Kanado.

Ĝi ankaŭ povas aludi al:

* **Columbia (SkyTrain Vankuvero)** stacio de SkyTrain (Vankuvero) en New Westminster, Brita Kolumbio, Kanado;
* **Kolumbia Universitato**, situanta en Novjorko (Usono);
* **Columbia Broadcasting System (CBS)**. Radio- kaj televidstacio en Usono;
* **Kosmopramo Columbia**. Spacnavedo suferinta akcidenton en 2003;
* **Columbia Pictures**. Kinfirmao apartenanta al Sony Pictures Entertainment;
* **Columbia Records**. Muzikeldonejo apartenanta al Sony BMG;
* **Kolumbio** — malnova nomo de kemia elemento Niobio (**Nb**);
* La asteroido **327 Kolumbio**.

## Vidu ankaŭ

* Kolumbia ŝafo
* Columbia (nomo)
* Kolombio
# Challenger

*Challenger* estas angla vorto signifanta **defianto**. Tiu vorto aperas en projektoj kiuj celas iun novan, elstaran, atentokaptan temon. ĝi aperas ekz. kiel nome de

* usona kosmoavadilo Challenger (kosmopramo)
* usona veturila tipo de Dodge, legu Challenger (aŭtomobilo)
* fama brita esplorŝipo: legu Challenger (vaporŝipo), Challenger-ekspedicio
* brita tanko en la dua mondmilito, legu Challenger (tanko)
* moderna brita bataltanko-tipon, legu Challenger 1 kaj Challenger 2
* Komerca aviadilo de Bombardier Aerospace, La serioj Challenger.
* Challenger-profundo de plej profunda loko en la maro, legu Mariana Fosego
* konstruserio de usonaj vaporlokomotivoj, legu UP-klaso 3900
* produktiston de agrikulturaj maŝinoj, legu Challenger Equipment
* komputilon, legu Challenger (komputilo)
# Programo Voyager

| Programo Voyager
 |
| --- |
|  |
| **programo de NASA scienca esplora projekto**  |
| Komenco
 | 1977 vd |
| Fino
 | 2020 vd |
| Lando*j* | Usono vd |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | Voyager 1 Voyager 2  vd |

 |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

Kunmetaĵo de planedoj kaj kelkaj lunoj, kiujn esploris la sondiloj
La grandeco de la sunsistemo - video de la jutuba kanalo Scivolemo pri Voyager 2.
La **programo Voyager** estas usona scienca programo, kiu uzas du kosmosondilojn, *Voyager 1* kaj *Voyager 2*, por studi la eksteran Sunsistemon. Ili estis lanĉitaj en 1977 por utiligi favoran liniiĝon de Jupitero, Saturno, Urano kaj Neptuno kaj ili nun esploras la eksterajn limojn de la heliosfero. Kvankam ilia komenca misio estis studi nur la planedajn sistemojn de Jupitero kaj Saturno, *Voyager 2* plu vojaĝis ĝis Urano kaj Neptuno, kaj nun ambaŭ sondiloj esploras interstelan spacon. Ilia misio estis plilongigita trifoje kaj ambaŭ sondiloj daŭre kolektas kaj sendas sciencajn datumojn.

Kun distancoj de la Suno 133 AU (1,99×1010 km) kaj 109 AU (1,64×1010 km) en oktobro 2015, *Voyager 1* kaj *Voyager 2* estas inter la plej malproksimaj homfaritaj objektoj, kune kun *Pioneer 10* kaj *Pioneer 11*.

La sondiloj estis konstruitaj de Jet Propulsion Laboratory kaj financitaj de NASA.

## Notoj kaj referencoj

## Vidu ankaŭ

* Ora disko de la kosmosondiloj Voyager
* Pala Blua Punkto

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo
# Kosmoteleskopo Hubble

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Hubble
 |

La Kosmoteleskopo Hubble
Surorbitigo de Hubble elde la kosmopramo Discovery
La **Kosmoteleskopo Hubble** (angle *Hubble Space Teleskope*, HST) estas scienca teleskopo lanĉita je la 24-a de aprilo en 1990 por stelobservado en videbla lumo, ultraviola radiado kaj infraruĝa radiado.

En alto de 589 km ĝi rivoluas ĉirkaŭ la tero dum 96 minutoj.

En kadro de kunlaboro de NASA kaj ESA ĝi estis surorbitigita dum misio STS-31 el kosmopramo Discovery. Ĝia nomo devenas de Edwin Hubble, kiu estis astronomo.

Ĉar nia atmosfero filtras ultraviolan radiadon kaj infraruĝan radiadon, estas avantaĝo havi teleskopon en kosmo. Tie ankaŭ mankas atmosferaj perturboj (scintilado), kiujn oni devas kompensi ĉe surteraj teleskopoj.

## Riparoj

La kvalito de la bildoj pliboniĝis, kiam en la jaro 1993 la kosmoteleskopo ricevis "okulvitrojn" por kompensi la eraron de la malĝuste polurita ĉefspegulo. La altkvalitaj bildoj ricevitaj aldonis aron da utilaj informoj pri la strukturo de nia Universo.

* Astronaŭtoj riparantaj Hubble-n
* Hubble kaptita en la ŝarga spaco de la kosmopramo Atlantis

## Videbleco

La kosmoteleskopo Hubble ne estas videbla de Mez-Eŭropo.

## Bildaro de fotoj

*
*
*
*
*

## Posteuloj

Kiel posteulo de la kosmoteleskopo *Hubble* estas ofte indikata la kosmoteleskopo James Webb. Tamen, ĝia spektro estas nur la infraruĝa radiado (kompare al Hubble mankos la videbla kaj la ultraviola lumoj).

Pli proksime al la spektro de *Hubble* estas la planata kosmoteleskopo LUVOIR.

* Arta bildigo de la kosmoteleskopo James Webb
* Komparo de la ĉefa spegulo de *Hubble*, *James Webb* kaj *LUVOIR-A*
* Arta bildigo de la LUVOIR-A

## Vidu ankaŭ

* Hubble-a profunda kampo
* Hubble-a Ultra-Profunda Kampo
* Hubble, filmo

## Eksteraj ligiloj

* Ĉi tiu artikolo legita esperante ĉe YouTube
*  Oficiala retejo
* NASA-paĝo de Hubble Arkivigite je 2012-02-09 per la retarkivo Wayback Machine angle
* Paĝo de HST Science Institute angle
* ESA-paĝo de Hubble Arkivigite je 2011-02-21 per la retarkivo Wayback Machine angle
* Kolekto de Hubble-bildoj angle

## Fonto

*En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el vikipedia artikolo Hubble-Weltruumteleskop Ŝablono:Als.*

```
Numero de revizio ne estis difinita.

```
# MIR

**MIR** aŭ **Mir** povas esti:

* Soveta/Rusia kosmostacio, vidu **Mir (kosmostacio) kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3, vidu **ISO 639-3 m#mir Interŝtata Televid-Radia Kompanio, vidu **Mir (televid-radia kompanio) Irana reĝisoro, vidu **Reza Mir-Karimi literatura periodaĵo, vidu **Novij Mir Mir (pagsistemo) — rusia pagsistemo
# Mars Global Surveyor

| Mars Global Surveyor
 |
| --- |
|  |
|  |
| **orbitilo**  |
| Poste
 | Mars Surveyor '98 vd |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

Arta bildo de la kosmoveturilo *Mars Global Surveyor* orbitanta super Marso.
Mars Global Surveyor (Marsa Tutmonda Mezuristo) estas misio de NASA cele al studo de la planedo Marso detale pere de variaj sciencaj instrumentoj altnivelaj. La misio estis la unua dum 20 jaroj kiuj alvenis sukcese al la nomita "ruĝa planedo". Dum sia unua jaro kaj duono ĝi zorgis por fazo de aerbremsado konsistanta en akirado de la definitiva orbito tra pasado tra la supraj tavoloj de la marsa atmosfero kaj tiel bremsi sian rapidon ĝis atingi taŭgan orbiton. Tiu periodo estis pli longa ol antaŭvidita, por ne troe damaĝi la sunpanelojn. La kosmoveturilo sekvis polusan orbiton proksiman al la surfaco kaj el tie sendis tre bonkvalitajn fotojn al Tero pri la esplorado de Marso kaj entute ĝi sendis pli da informo ol ĉiuj antaŭaj misioj kune.

La kosmoveturilo havas formon de skatolo de 1,7 x 1,17 x 1,17 metroj, kun du partoj tre bone diferencigitaj; unu por la instrumentoj kaj alia por propelo. La sunpaneloj havas enverguron de 3,5 x 1,9 m kaj havigas 980 W de energio por la instrumentoj. La parabola anteno havas diametron de 15 dm kaj etendeblan brakon de du metroj.

La misio estis financita de la NASA kaj kontrolita el la *Jet Propulsion Laboratory* (JPL) kaj de *Lockheed Martin Astronautics*.

## Eksteraj ligiloj

* NASA JPL Mars Link
* NASA misio
* Mars Global Surveyor Mission Profilo de NASA's Solar System Exploration
* Global Surveyor Mission plan
* Malin Space Science Systems (bildaro)
* 04/13/07: Mars Global Surveyor: Report Reveals Reasons for Loss.
* *New Scientist*, artikolo pri ĝenerala relativisma esploro
* MGS fotoj
# Mars Reconnaissance Orbiter

MRO. La marsa pejzaĝo estis aldonita de artisto.
Mars Reconnaissance Orbiter (MRO; esperante "Marsa Skolta Orbitilo" aŭ, por konservi la akronimon, "Marsa Rekognoska Orbitilo") estas usona kosmosondilo lanĉita la 12-an de aŭgusto 2005. La 10-an de marto 2006 ĝi eniris elipsan orbiton ĉirkaŭ Marso ; tiu orbito iĝu iom post iom cirkla, kaj tiam la sondilo sendu tre precizajn (alt-distingajn) fotojn de ĝia surfaco, interalie por prepari estontajn surmarsiĝojn. Krome ĝi servu al plusendilo de radio-mesaĝoj inter estontaj sondiloj kaj Tero.

MRO estas parto de la Mars-Esplora Programo de NASA.
Ĝi estis lanĉita per raketo Atlas-5 el Kennedy Space Center kaj enorbitiĝis ĉirkaŭ Marso en marto 2006. La programo estis planita por daŭri ĝis novembro 2008.

La itinero inter Tero kaj Marso
## La kosmosondilo

La tuta maso de la MRO estas 2180 kg (1149 kg pelaĵo). La antaŭpela sistemo konsistas el 20 peliloj. Por forsendo de la informoj posedas ĝi grandpovuman kaj malgrand-povuman antenojn. Du sunpaneloj donas ambaŭ 1000 W da energio, kiun konservas du akumulatoroj.

## Sciencaj mezuriloj

* HiRISE (High Resolution Imaging Science Experiment) kamerao;
* CRISM (Compact Reconnaissance Imaging Spectrometer for Mars) optika/IR spektrometro;
* MCS (Mars Climate Sounder) IR spektrometro;
* SHARAD (Shallow Subsurface Sounding Radar) radaro;
* MARCI (Mars Color Imager) kolora bildoforma instalaĵo;
* CTX (The Context Imager) griztonaj bildoj por konstrui mapoj el areoj 30 km larĝaj kaj, laŭ la interna memoro, ĝis 160 km longaj.

## La kosmosondiloj de Mars Exploration Program

* Mars Odyssey (2001, Marsa orbito)
* Mars Exploration Rovers (2003, Marsa surfaco)
* Mars Reconnaissance Orbiter (2005, Marsa orbito)
* Mars Science Laboratory (2011, Marsa surfaco)
# Opportunity

Projekciaĵo de Mars Exploration Rover
La unua bildo de Opportunity
Panorama bildo de la kratero Aglo. Ĝi indikas ekziston de akvaj fontoj.
**Opportunity** (prononcu:[oporTJUneti]) estas la nomo de la aŭtonoma esplorada vaganta veturilo sur la planedo Marso.
Ĝia oficiala nomo estas: *Mars Exploration Rover - B* (**MER-B**) kaj ĝi estas la dua el du identaj esploradaj robotoj lanĉitaj en junio kaj julio de la jaro 2003. La alia veturilo **MER-A** ricevis la nomon Spirit.

Opportunity grundiĝis sur Marson la 25-an de januaro 2004, 5:05(UTC). La celita loko estis Meridiani Planum, granda ebenaĵo. Dum la proksimiĝo al la surfaco la sondilo sukcese uzis la paraŝutojn kaj la aersakojn por bremsi kaj rompi la ŝokon de la kontakto kun la surfaco.

## Ĉefaj malkovroj de *Opportunity*

La analizoj de la fotoj kaj la sciencaj datumoj eble pruvos la ekziston de akvorezervoj (en ajna formo) sur la planedo Marso.

## Problemo kun la blokitaj radoj en sabloduno

La 6-an de majo 2005, Opportunity kaptiĝis en tre mola sabloduno.

La 4-an de junio, Opportunity sukcese manovris kaj eskapis de la mola sablo.

## Fino de la misio

La 13-an de februaro 2018, la NASA finas la 15-jaran marsan mision de la kosmaŭto *Opportunity*, ne sukcesinte veki ĝin post tempo de memkonserva moduso.

## Vidu ankaŭ

* Spirit
* Kosmoesploro

## Eksteraj ligiloj

* "SpaceFlightNow" paĝo pri Marso (angle)
# Spirit

Projekciaĵo de Mars Exploration Rover
Apolonaj Montetoj: panorama bildo de la marsosurfaca restadejo de la sondilo
Unua tridimensia panorama bildo de la marsosurfaca restadejo de la sondilo
**Spirit** (esperante "Spirito") estas la nomo de la aŭtonoma esplorada vaganta veturilo sur la planedo Marso.
Ĝia oficiala nomo estas: *Mars Exploration Rover - A* (**MER-A**) kaj ĝi estas la unua el du identaj esploradaj robotoj lanĉitaj en junio kaj julio de la jaro 2003. La alia veturilo **MER-B** ricevis la nomon Opportunity.

Spirit grundiĝis sur Marson la 4-an de januaro 2004, 04:35 (UTC). La celita loko estis kratero kun nomo *Gusev*. Dum la proksimiĝo al la surfaco la sondilo sukcese uzis la paraŝutojn kaj la aersakojn por bremsi kaj rompi la ŝokon de la kontakto kun la surfaco.

La MER-teamo donis novan nomon al la areo de la surgrundiĝo honore al la sep kosmonaŭtoj kiuj mortis en la kosmopramo *Columbia*-katastrofo: "Columbia Memorial Station".

## Ĉefaj malkovroj de *Spirit*

La analizoj de la fotoj kaj la sciencaj datumoj eble pruvos la ekziston de akvorezervoj (en ajna formo) sur la planedo Marso.

## Problemo kun la interna memoro

La 21-an de januaro, Spirit abrupte ĉesis komunikadi kun la misia kontrolejo.
La venontan tagon, Spirit elsendis signalon kiu indikis ke ĝi bone ricevis la transmisiadon de la Tero sed ke la roboto spertis iun eraran funkciadon. La diagnozo de tiu signalo ŝajnis tre grava difekto.
La 24-an de januaro sekvis anonco de la riparista teamo ke la programaro kaŭzis la problemon, do supozeble ĝi estas riparebla.
La inĝenieroj diris ke ili komence kredis ke la problemo estis tre serioza kaj sekve de tio ili faris testojn kiuj neniel malkovris la veran problemon.

Finfine ili venis al la konkludo ke la sistema memoro enhavis tro multe da datumaroj, fakte tio nur estis relative malgrava problemo. Poste ili viŝis iom da nebezonataj datumaroj kaj reformatigis la tutan fulmomemoron.

La 6-an de februaro, Spirit estis restarigita al normala operaciado kaj povis daŭrigi sian valoregan sciencan esploradon.

## Vidu ankaŭ

* Opportunity
* Kosmoesploro

## Eksteraj ligiloj

* "SpaceFlightNow" paĝo pri Marso (angle)
* Dokumenta televid-programo kun rakonto pri usonaj kaj rusiaj esplorad-veturiloj (en E-o) Arkivigite je 2007-01-02 per la retarkivo Wayback Machine
# Orion (kosmoŝipo)

| Orion (kosmoŝipo)
 |
| --- |
|  |
|  |

Orion 3D modelo surteriĝo
Ilustraĵo de la paraŝuta sistemo
Orion la modelo en uzino
La **kosmoŝipo Orion** (pli frue konata kiel *Crew Exploration Vehicle* (CEV)) estas nova homa kosmopramo de NASA, kiu post la jaro de 2022 anstataŭos Kosmopramo-n en la suba terorbita flugo kaj ankaŭ uzeblos por flugoj al la Luno en la Programo Artemis.

## Celoj kaj evoluo

CEV havas la celon, anstataŭigi la erar-riĉan kaj kostan Space Shuttle kaj atingi la celojn de usona prezidento George W. Bush, skizitajn en januaro de 2004. Al la celoj apartenas ankaŭ la ekkonstruo de homloĝata lunbazo kaj homa marsflugo. Oni dividis la tempon je fazoj por atingi la celon:

* Exploration Spiral 1 (*CEV Earth Orbit Capability*): evoluigo de homa kosmoŝipo por uzo en suba orbito ĝis 2014 kiel antaŭpreparo por lunflugo.
* Exploration Spiral 2 (*Extended Lunar Exploration*): Surluniĝo kaj restado de homoj sur la Luno dum min 4 tagojn (2015 ĝis 2020).
* Exploration Spiral 3 (*Long Duration Lunar Exploration*): pli longa (kelkaj monatoj) lunmisioj, kiuj servas por kolekti la spertojn por la pli posta marsflugo (post 2020).
* Exploration Spiral 4 (*Crew Transportation System Mars Flyby*): prtereflugo ĉe Marso (post 2020).
* Exploration Spiral 5 (*Human Mars Surface Campaign*): Homa surmarsiĝo (post 2020).

NASA esperas la evoluigon de CEV laŭ la sekva tempoplano:

* 2008 - unua prototipo de CEVs flugas sen homoj en suba tera orbito.
* 2008 - 3-a kvarono - NASA planas elekti la finformon de la lunŝipo.
* 2011 - unua perhoma flugo de CEV en suba tera orbito.
* 2014 - unua perhoma flugo de CEV en suba tera orbito.
* 2014 - unua perhoma flugo de la lunŝipo.
* 2015 - unua perhoma flugo de la lunŝipo.
* 2018 - 2023 - unua perhoma surluniĝo per lunŝipo.

Post kiam eksplodis kosmopramo de NASA kaj la unua kosma flugo en 2005 ne estis tro sukcesa, oni ŝanĝis la planojn kaj volas plirapidigi la eventojn.

La 13-an de junio de 2005, NASA sciigis, ke ĝi akceptis la konceptojn de Lockheed Martin kaj la komuna teamo de Northrop Grumman kaj Boeing, plua plibonigo. La konkuron gajnis Lockheed Martin, kiu evoluigas similan kosmopramon kiel la hodiaŭa, sed estos lanĉata sur pinto de raketoj. Ĝi realvenos same helpe de falŝirmoj.
# Marilando

| **Marilando State of Maryland** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Flago de Marilando)
 | (Blazono de Marilando)
 |

 |
| Ŝtata kromnomo: *Old Line State*; *Free State*; *Little America*; *America in Miniature* |
|  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
| Aliaj subŝtatoj de Usono
 |
| **Oficiala(j) lingvo(j):** | Neniu
 |
| **Plej granda urbo** | Baltimore
 |
| **Guberniestro** | *Wes Moore* (ekde 18-a de januaro 2023) |
| **Areo** | 32 131 km² (42‑a)
 |
|  - **Tero** | 25 142 km²
 |
|  - **Akvo** | 6 819 km² (21 %)
 |
| **Loĝantaro (2020)** |
|  - **Loĝantaro** | 6 177 224 (19-a)
 |
|  - **Denso** | 192,25 /km² (5-a)
 |
| **Aliĝo** |
|  - **Dato** | 28‑a de aprilo 1788
 |
|  - **Ordo** | 7‑a
 |
| **Horzono** | UTC−5, UTC−4
 |
| **Latitudo** | 37° 53′ N al 39° 43′ N
 |
| **Longitudo** | 75° 03′ O al 79° 29′ O
 |
| **Larĝeco** | 163 km
 |
| **Longeco** | 400 km
 |
| **Alteco** |  |
|  - **Plej alta** | Hoye-Crest, 1 020 m
 |
|  - **Meza alteco** | 110 m
 |
|  - **Plej malalta** | Atlantiko, 0 m
 |
| **Mallongigoj** |
|  - **USPS** | MD
 |
|  - **ISO 3166-2** | US-MD
 |
| **Retejo** | maryland.gov |
|  |

**Marilando** (angle *Maryland* [MER‑a‑lend]) estas usona subŝtato. Ĝi fariĝis la 7‑a subŝtato de Usono la 28‑an de aprilo 1788. La ŝtato nomiĝis laŭ Henrietta Maria.

De 1763 ĝis 1767, la Linio Mason–Dixon difinis la nordan limon de la ŝtato. Poste ĝi fariĝis la limo inter la sklavaj kaj nesklavaj usonaj ŝtatoj.

Francis Scott Key komponis la usonan nacian himnon "The Star Spangled Banner" post kiam la britoj malsukcesis kapti Fortikaĵon McHenry en 1814.

**Loĝantaro:** 6 006 401 (2015)

**Ĉefurbo:** Annapolis

**Urboj:** Baltimore

Okcidenta Marilando (angle *Western Maryland*), ankaŭ konata kiel la Marilanda Panotenilo, estas la parto de la usona ŝtato Marilando konsistanta el la kantonoj Frederick, Vaŝingtono, Allegany, kaj Garrett.

## Kantonoj

Marilando konsistas el 24 kantonoj:

* Alegania Kantono
* Anne Arundela Kantono
* Baltimora Kantono
* Baltimoro
* Dorĉestera Kantono
* Frederika Kantono
* Gareta Kantono
* Harforda Kantono
* Hovardo Kantono
* Kalverta Kantono
* Kantono de Reĝeto Georgo
* Kantono de Reĝina Anne
* Kantono de Sankta Marino
* Karla Kantono
* Karolina Kantono
* Karola Kantono
* Kenta Kantono
* Montgomeria Kantono
* Sesila Kantono
* Somerseta Kantono
* Talbota Kantono
* Vaŝingtona Kantono
* Vikomika Kantono
* Worstera Kantono

Krome historie estis tri pliaj prakantonoj:

* Durhama Kantono
* Malnove Karla Kantono
* Malnove Worstera Kantono

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo
# NASA X-43

X-43A
**X-43A** estas nomo de senhoma testaviadilo de la usona kosmoesplora asocio NASA.

Ĝi atingis la 27-an de marto 2004 – antaŭ la marbordoj de Kalifornio sonrapidon pli ol sepoblan. La aviadilo kapablas atingi la rapidon de maĥo 10. Ĝi estas propulsita per reaktora propulsilo kun supersona bruligo (ankaŭ nomata kiel skremĵeto).

La aviadilo – longa 3,6 m kaj peza 1.270kg – estis liverita per bombaviadilo Boeing B-52 Stratofortress en la flugalton de 12.200 m, de kie ĝin pluliveris modifita Pegasus-raketo ĝis alto de 30.000 m.

Dum la posta 11-sekunda memstara flugo, la prototipo atingis rapidon de 7,700km/h (super maĥo 7) – kaj tiel novan rekordon por aviadiloj kun aeruza propulsilo. La aviadilo kontrolite surmariĝis.

Ĉe la lasta (deksekunda) testa flugo super la Pacifiko – la 16-an de novembro 2004 – la aviadilo atingis rapidon de preskaŭ 11.000 km/h, tio estas pli ol 3 kilometrojn je sekundo.

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala paĝo de X-43 projektoj Arkivigite je 2016-02-13 per la retarkivo Wayback Machine angle
# Olimpiado

Olimpia flago.
Nomiĝas **olimpiado** kvarjara intervalo inter olimpiaj ludoj. Ĝi iam estis maniero tempkalkula ĉe Helenoj, unuafoje en jaro 776 a.K.

Ofte tiu vorto malĝuste uziĝas por nomi Olimpikojn mem.

## Referencoj
# Pendolo

Animado de pendolo montranta la rapidon **v** kaj la akcelan forton **a**.
**Pendolo** estas korpo, libere turnebla ĉirkaŭ firma horizontala akso, netrairanta tra ĝia gravita centro. Se tia ĉi korpo estas klinigita el ekvilibro, ĝi faras pendolan movon. Dum ĝi alterne ŝanĝiĝas potenciala energio de la pendolo en kinetan energion de la pendolo kaj male.

Al tiu ĉi difino respondas fizika pendolo.

## Ekzemplo

Ekzemplo de la pendolo povas esti globeto pendigita sur maldika ŝnureto. Tio estas modelo de mekanika oscilatoro (vidu la tekston oscilado). Libere pendigita globeto estas en ekvilibra pozicio, kiam la pezoforto WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 egalas al la tirforto WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 de la pendigaĵo. Se ni klinigos la pendolon el la ekvilibra pozicio, estiĝos per kunmeto de la fortoj WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 kaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 rezulta forto WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 , kiu celas en la ekvilibran pozicion kreante tiel vibran movon de la pendolo. Post la kliniĝo, la pendolo periode revenas en sian ekvilibran pozicion, kie ĝi havas la plej grandan rapidecon moviĝante plu, ĝis kiam ĝi ne atingos la plej grandan kliniĝon, kaj poste ĝi denove revenas en la ekvilibran pozicion.

## Ekvacio de la movado

La ekvacio de la movado estas pri la evoluo de la oscilangulo WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 :

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
kie

* *J* estas la inercimomanto de la pendita globeto,
* *f* estas la frotokoeficiento de la ĉirkaŭa aero,
* *m* estas la maso de la globeto (la maso de la ŝnureto ne konsiderita),
* *g* estas la gravita akcelo (*g* # 9,809 m/s2),
* *l* estas la longo de la pendolo (inter la fiksa akso ĝis la centro de la mova globeto).

La solvo de tiu ekvacio ne estas *izokrona*, ĉar ĉi tie la periodo iomete ŝanĝas dum la tempo, kio ne okazas ĉe izokronaj fenomenoj. Sed pri malgrandaj anguloj, oni povas skribi:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
tial la pendolo iĝas *pseŭdoperioda* (ĝiaj movamplitudoj malgrandiĝas dum la tempo) kun periodo:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
Kiam la tre malgranda froto estas neglektebla:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
kiu estas la periodo de *izokrona* simpla vibra movo.

Fakte pri tia kazo, la periodo ne dependas de la maso *m*, sed nur de la pendololongo *l*, ĉar:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
do

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
## Uzo

* La pendolo kaj leĝecoj de ĝia movo ebligis konstruadon de precizaj horloĝoj, kiuj ebligis mezuri tempon multe pli precize ol ĉe la antaŭaj modeloj. Unuafoje ĝi estis uzita en la jaro 1656.
* La pendolo validiĝis dum konstruo de sismografo.
* Pendolo de Foucault estas pendolo ebligante eksperimente verkontroli turniĝadon de Tero.

## Vidu ankaŭ

* Fizika pendolo (vidu ĉapitreton *Compound pendulum* angle)
* Matematika pendolo
* Tordopendolo
* Pendolo de Foucault
* Balistika pendolo (vidu en vikidatumoj)
* Vibrado
* Pendolo de Maxwell [??]
* Pendolhorloĝo
* Pendolado aŭ *navedado*, ago de persono kiu ĉiutage vojaĝas de antaŭ-urbo aŭ alia loko al la urbocentro por labori tie

## Eksteraj ligiloj

* Applet Java : Vidigo de kineta energio Ec, potenciala energio Ep kaj mekanika energio Ea dum la movado sen frotado (france);