Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Klasika fiziko

| Klasika fiziko
 |
| --- |
|  |
| **studfako de fiziko**  |
| **fiziko** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | dinamica del corpo rigido (it)   vd |

 |
|  |

La kvar ĉefaj domajnoj de la moderna fiziko
**Klasika fiziko** estas ĝenerala nomo por fizikaj teorioj, kiuj ne konsideras la kvantuman teorion. Foje ĉi tiu nomo ankaŭ estas uzata por fizikaj teorioj kiuj ne konsideras ĝeneralan relativecon kaj specialan relativecon.

Ĝenerale, ĉiu fizika teorio evoluigita ĝis la 20-a jarcento povas esti konsiderata kiel apartenanta al la kampo de klasika fiziko.

La branĉoj de fiziko inkluditaj en klasika fiziko estas la jeno:

* Klasika mekaniko (Leĝoj de Neŭtono )
* Klasika elektromagnetismo (Ekvacioj de Maxwell)
* Klasika termodinamiko (Ekvacio de Klapejrono)
* Ĥaosoteorio

Neŭtona mekaniko estas konsiderita kiel la komenco de klasika fiziko, fiziko kiu kulminis en la 19-a jarcento kun la eltrovo de la ekvacioj de Maxwell, kaj la leĝoj de termodinamiko.

La difino de la esprimo "moderna fiziko" ne estas rigida difino, kaj povas enhavi nur kvantuman teorion, aŭ ĉion el la fiziko de la 20-a kaj 21-a jarcentoj.

**Klasika fizika sistemo** estas sistemo en kiu validas la leĝoj de klasika fiziko. La leĝoj de klasika fiziko estas ĝenerale validaj en ajna sistemo kies komponentoj estas atomoj kaj molekuloj aŭ pli grandaj ol tiuj, inkluzive de astronomiaj sistemoj. La leĝoj de klasika fiziko ne validas por priskribi la fizikajn fenomenojn ene de molekuloj kaj atomoj. Krome, la klasika priskribo de elektromagneta radiado estas limigita en kelkaj sistemoj, ĉar lumo estas kvantuma fenomeno.

Kontraste al kvantuma teorio, klasika fiziko estas karakterizita per absoluta determinisma aliro.

La matematikaj ekvacioj kiuj priskribas la fenomenojn de klasika fiziko estas ekvacioj kiuj ne havas la konstanton de Planck. Laŭ la adapta principo de Bohr, la kvantuma priskribo de sistemo interkovras kun la klasika priskribo kiam la grandeco aŭ maso de la sistemo atingas la klasikan intervalon (ekzistas nekutimaj fenomenoj kiel ekzemple superfluido kiuj ne kontentigas la principon de adaptado). Tial, kvantuma teorio preskaŭ ne efikas sur la rezultoj, kiujn ni ĉiuj konas kiam temas pri sistemoj, kiujn ni traktas ĉiutage (ekzemple: motoro, radio, aviadilo, ktp.). Unu el la plej popularaj esplorkampoj en fiziko hodiaŭ estas trovi la kongruon inter klasika fiziko kaj kvantuma teorio - tio estas, provi respondi la demandon "Kiel klasikaj leĝoj devenas aŭ estas derivataj de kvantumo ĉe limo kie la sistemo estas sufiĉe granda?".

La komenco de la 20-a jarcento markas novan limlinion, kie la leĝoj de klasika fiziko estis frakasitaj kaj la moderna fiziko naskiĝis.

## Vidu ankaŭ

* Gravita lenso
* Moderna fiziko
# Solid-stata fiziko

**Solid-stata fiziko** estas branĉo de Fiziko de kondensa materio. Ĝi traktas ecojn kaj interagojn de solidaĵoj. Tio inkludas kristalojn (ordajn solidojn) kaj amorfajn solidojn (senordajn solidojn).

## Temoj

* kristalo
	+ kristalografio
	+ kristala latiso
	+ fizika simetrio
	+ metalo
	+ duonmetalo
	+ semikonduktaĵo
	+ bendbreĉo
	+ kondukta bendo
	+ valenta bendo
	+ Bloĥa ondo
	+ sono
	+ fonono
	+ elektra konduktado
	+ termika konduktado
* amorfa solido
	+ vitro
		- izolilo
	+ plasto
* Solidstata ĥemio
# Kontinuaĵa mekaniko

La **kontinuaĵa mekaniko** estas tiu fakoparto de la teoria konstruinĝenieriko, maŝinkonstruado kaj fiziko, kiu temas pri la deformiĝokonduto de diversaj substancoj.

## Literaturo

* Arnold Sommerfeld: *Mechanik der deformierbaren Medien*, Leipzig : Becker & Erler, 1945. - Vorlesungen über theoretische Physik ; volumo 2 (6-a eldono, Harri Deutsch, Thun 1992, ISBN 3-87144-375-1)
* Popov, Valentin L.: *Kontaktmechanik und Reibung. Ein Lehr- und Anwendungsbuch von der Nanotribologie bis zur numerischen Simulation*, eldonejo Springer, 2009, 328 paĝoj, ISBN 978-3-540-88836-9.
* Greve, Ralf: *Kontinuumsmechanik*, Springer-Verl., 2003 ISBN 3-540-00760-1

## Vidu ankaŭ

* Elastecoleĝo
* Konfiguracio (mekaniko)
* Observado
* Deformiĝo
* Plastikecoteorio

## Eksteraj ligiloj

* Instru- kaj esplorkampo kontinumekaniko, profesoro Itskov, RWTH Aachen
# Meĥaniko de fluidoj

La **meĥaniko de fluidoj** aŭ **fluidomeĥaniko** aŭ **meĥaniko de fluidoj** aŭ **fluidmeĥaniko** estas la scienco, kiu studas la moviĝon de fluidoj (gasoj, likvoj aŭ plasmoj).

La ĉefaj studkampoj estas:

Aerodinamiko
Akustiko
Fluidaĵ-Dinamiko
Fluidodinamiko
Hidrodinamiko
Hidrostatiko
Reologio
# Nuklea fiziko

La **atomkerna fiziko** (aŭ **nuklea fiziko**) estas fako de la fiziko, kiu studas la ecojn de atomkernoj. Ĝi ankaŭ studas la atomkernajn reakciojn, kiel la fision kaj la fuzion.

Al la atomkerna fiziko apartenas interalie la branĉoj kiel radioaktiveco, atomkernfuzio kaj atomkernfendado.

## Historio

La historio de nuklea fiziko kiel aparta fako de "atoma fiziko" (studo de atomkerno kun ĝia ĉirkaŭaj elektronoj) komenciĝas per la malkovro de radioaktiveco fare de Henri Becquerel en 1896 , fare de sia esplorado de fosforesko en uraniaj saloj. La malkovro de la elektrono fare de J. J. Thomson unu jaron poste estis indiko, ke la atomo havas internan strukturon. Komence de la 20a jarcento la akceptita modelo de la atomo estis la modelo de "prunpudingo" de J. J. Thomson, en kiu la atomo estis pozitive ŝargita pilko kun pli malgrandaj negative ŝarĝitaj elektronoj enigitaj en ĝi, nuligante la tutan elektran ŝargon de l'atomo.

En la sekvaj jaroj, radioaktiveco estis vaste esplorata, precipe de Marie Curie, Pierre Curie, Ernest Rutherford kaj aliaj. Je la jarcentŝanĝo, fizikistoj ankaŭ malkovris tri specojn de radiado eliranta el atomoj, kiujn ili nomis alfa, beta kaj gama-radiado. Eksperimentoj de Otto Hahn en 1911 kaj de James Chadwick en 1914 malkovris, ke la beta-disfala spektro estis kontinua anstataŭ diskreta. Tio estas, elektronoj estis elĵetitaj de la atomo kun kontinua gamo da energioj, anstataŭ la diskretaj kvantoj de energio, kiuj estis observitaj en gamma kaj alfa-disiĝoj. Ĉi tio estis problemo por tiama nuklea fiziko, ĉar ĝi ŝajnis indiki, ke energio ne konserviĝis en ĉi tiuj disiĝoj.

La Nobel-premio pri fiziko de 1903 estis komune donita al Becquerel, pro lia malkovro kaj al Marie kaj Pierre Curie pro ilia posta esplorado pri radioaktiveco. Rutherford ricevis la Nobel-premion pri kemio en 1908 pro siaj "esploroj pri la disfalo de la elementoj kaj la kemio de radioaktivaj substancoj".

En 1915, Alberto Ejnŝtejno formulis la ideon de ekvivalenteco de maso-energio (nome WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ). Dum la laboro pri radioaktiveco de Becquerel kaj Marie Curie antaŭis ĉi tion, klarigo pri la fonto de la energio de la radioaktiveco devus atendi poste la malkovron en 1935, ke la kerno mem konsistis el pli malgrandaj eroj, la nukleonoj.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Atomfiziko
* Kvantumfiziko
* Partikla fiziko
* Fisio
* Fuzio
* Atombombo
* Nuklea energio, Nuklea centralo
* Masenergia ekvivalento
* Moesbauer-efiko
* Radiokarbona datado
* Radiologio
# Redoksa reakcio

| Redoksa reakcio
 |
| --- |
|  |
| **type of chemical reaction** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | oksidado redukto half-reaction (en)   vd |

 |
|  |

Duration: 47 seconds.0:47
**Redoksa reakcio** estas kemia reakcio konsistanta el reakciopartoj kiel oksidiĝo kaj redukto. Multaj reakcioj en kemio estas redoksaj reakcioj, al tiuj apartenas la reakcioj por produkto de metaloj kaj kemiaj reakcioj ĉe la elektrokemiaj procezoj en la baterioj.

## Evoluo de redoksa nocio

* oksidigo signifas elektrontransdonon (pli frue akcepton de oksigeno aŭ fordonon de hidrogeno), kio signifas altiĝon de oksidiĝa nombro

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Oksidigo.
* redukto signifas akcepton de elektronoj, kio signifas malkreskon de oksidiĝa nombro. (Se io reduktas ion, ĝi mem reduktiĝas.)

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Redukto (kemio).
### Ekzemploj

* **forbruligo de metano**

simpla ekzemplo pri redoksa reakcio estas la forbruligo de metano per oksigeno al karbona dioksido kaj akvo:
metano (reduktenzo) oksidiĝas al karbona dioksido. La oksidiĝa nombro de karbono ŝanĝiĝas de -IV al +IV (ĝi transdonas elektronojn).
Oksigeno (oksidenzo) reduktiĝas (oksidiĝa nombro de 0 al –II, tio estas ĝi akceptas elektronojn).
* **reakcio de natrio kun akvo**

la reakcio de metala natrio kun akvo kun estiĝo de natria hidroksido kaj hidrogeno:
2 Na + 2 H2O → 2Na+ + 2 OH− + H2
la elementara natrio troviĝas en la oksidiĝa ŝtupo 0, la hidrogeno en la +1.
dum la reakcio, Na transdonas sian valentan elektronon al hidrogeno kaj ŝanĝas la oksidiĝan ŝtupon de 0 al +1, dume hiderogeno de +1 al 0:
2 Na → 2 Na+ + 2 e−
2 H2O + 2 e− → 2 OH− + H2
-------------------------------
2 Na + 2 H2O → 2 Na+ + 2 OH− + H2
## Ĝenerale

Oni povas antaŭkalkuli per helpo de la redoksa potencialo de la unuopaj elementoj, kiu materialo reduktas kaj kiu oksidiĝas:
Oni povas formi potencialan vicon, kiu montras la *direkton* de la elektrona transiro.

* Nenoblaj metaloj transdonas elektronon facile, tiel ili estas facile oksideblaj, tiel ĝi estas bonaj reduktenzoj.
* noblaj metaloj (pli precize ties jonoj, ekzemple Ag+) facile akceptas elektronojn, tiel ili facile reduktiĝas, tiel ili estas bonaj oksidenzoj.

## Vidu ankaŭ

* anoksiaj akvoj
* redoksa potencialo,
* libera entalpio,
* redoksa titrado
# Astroĥemio

| Astroĥemio
 |
| --- |
| **studfako de ĥemio fako studfako studfako de astronomio studfako**  |
| **ĥemio • astrofiziko • aplikata ĥemio • astronomio** |
|  |

**Astroĥemio** estas la studo de la abundo kaj reakcioj de molekuloj en la Universo, kaj de ties interagado kun radiado. Tiu fako estas fakte koincido de astronomio kaj ĥemio. La termino "astroĥemio" povas esti aplikita kaj al la Suna Sistemo kaj al la interstela medio. La studo de abundo de elementoj kaj proporcio de izotopoj en objektoj de la Suna Sistemo, kiel la meteoritoj, estas nomita ankaŭ kosmoĥemio, kvankam la studo de interstelaj atomoj kaj molekuloj kaj ties interagado kun radiado estas foje nomita "molekula astrofiziko". La formado, atoma kaj ĥemia kompono, evoluo kaj estonteco de la molekulaj gasnuboj estas de speciala intereso, ĉar el tiaj nuboj estis formita la sunsistemoj.

## Referencoj
# Geokemio

| Geokemio
 |
| --- |
| **studfako de ĥemio studfako interfaka scienco universitata studfako**  |
| **ĥemio • terscienco** |
|  |

**Geokemio** aŭ **geoĥemio** estas scienco rilata al la Geologio, kiu okupiĝas pri la materia konstruo, la distribuo, la stabileco kaj la cirkulado de kemiaj elementoj kaj ties izotopoj en mineraloj, ŝtonaĵoj, grundo, akvo kaj atmosfero. Ĝi estas la naturscienca fakkombinaĵo, kiu kombinas geosciencojn kaj kemion. Kun la geosciencoj ĝi havas komunan esplorobjekton, kun la kemio komunajn esplormetodojn. La geokemio krome estas proksime ligita kun la planedologio kaj la kosmokemio, do okupiĝas ankaŭ pri la kompreno de la kemiaj donitaĵoj sur neteraj korpoj.

Alia vidpunkto estas, ke **Geokemio** esploras kaj praktike kaj teorie la distribuecon de la kemiaj elementoj en ĉiu regiono, sfero aŭ ero de la Tero, dum la **Ĝenerala geokemio** pristudas same distribuecon de la elementoj en la aero, akvoj, rokaĵoj ĉu de la terkrusto ĉu de la terinterno.

## Historio, taskokampo kaj esplordemandoj

La ĉefa studunuo de la Geokemio estas la klarko, tio estas la **averaĝa enhavo de elemento** en la terkrusto. La nomo devenas el la usona geokemiisto nome Frank\_Wigglesworth\_Clarke. Ekzemple laŭ tiu studunuo oni povas diri, ke diversaj elementoj estas pli aŭ malpli ofta en la terkrusto kiel aperas en la jena tabelo konstruita laŭ indikoj de Vinogradov:

* Oksigeno 47'2 %
* Silicio 27'6 %
* Aluminio 8'8 %
* Fero 5'1 %
* Kalcio 3'6 %
* Natrio 2'6 %
* Kalio 2'6 %

## Metodoj kaj aplikadoj

## Subdisciplinoj

La organika kemio pristudas la devenon de la organikaj kombinaĵoj, kiuj enhavas Karbonon, same kiel ties distribuiĝon kaj transformiĝon pro premo, varmo, fluidoj aŭ mikroba agado. Pristudante la movojn de specifaj organikaĵoj oni povas trovi tavolojn aŭ kuŝejojn de nafto aŭ tergaso, kio rilatas gravege al ekonomia afero kaj ankaŭ al socipolitikaj kaj sciencoteknikaj interrilatoj.

La **dinamika geokemio** pristudas la kemiajn aspektojn de la evoluo de la planedo Tero.

La **aplikata geokemio** permesas al geologoj esplori la industriajn eblojn de koncentriĝoj de ekonomie interesaj elementoj, ĉu industriaj metaloj ĉu energifontoj. Tiuj fakuloj analizas grundojn, desegnas mapojn de rokaĵoj, riveroj, lagoj, ktp., kaj pristudas tiujn informilojn en laboratorioj por lokigi eventualajn ercojn.

La biogeokemio estas scienco kiu studas la interagadon inter la geokemiaj kombinaĵoj kaj la vivaj organismoj.

## Referencoj

Endre Dudich, "Ĉu vi konas la Teron? Ĉapitroj el la geologiaj sciencoj", Scienca Eldona Centro de UEA, Budapest, 1983.
# Materiala inĝenierarto

| Materiala Inĝenierarto
 |
| --- |
|  |
| Materialaj scienca kvaredro
 |
| Akcio-kampo
 | Industrio, Scienca esploro
 |
| Subareoj
 | Materiala scienco
 |
|  |

La **Materiala Inĝenierarto** estas branĉo de la inĝenierarto kiu celas kompreni la rilatojn inter la proprecoj kaj la kristala strukturo de la materialoj, kaj dizajni la strukturon de materialo por atingi aron da dezirajn propecojn.

La celoj de la Materiala Inĝenierarto estas maksimume regi la plej novajn teĥnikojn de produktado kaj transformado de la materialoj kaj esti kapabla kontribui al la disvolvo de novaj materialoj kaj de novaj procezoj de produktado.

En la ŝanĝanta mondo de la novaj teknologioj el la 21-a jarcento, la inĝeniero de materialo estos tre necesa aganto por la selektado de materialoj en ĉiuj areo de la inĝenierarto kaj speciale en la dizajno-kampo.

La inĝenierarto de Materialoj estas konata titolo en la tuta mondo kaj estas dediĉa al la dizajnado, manufakturo kaj funkciado de ĉiuklaso de komponantoj kaj strukturoj, uzanta egale tradiciajn materialojn kiel novaj materialoj. La aŭtomobiloj, la vestoj kaj piedvesto, la sporta ekipo, la komputiloj aŭ la protezikoj kaj la biomedicinaj komponantoj estas faritaj kun materialoj ĉiujfoje plinovaj, eĉ bazita en la nanoteknologio. En ĉi tiu kampoj, kiel en multaj pliaj, nova materialoj estis la solvo kiu permesis disvolvigi novajn produktojn kaj aplikoj. Tiel okazis kun la kompozita materialoj en la aeronaŭtiko kaj en la profesia sporto.

La fandado estas parto el la scienco de ĉi tiu inĝenierarto.
Ĉi tiu inĝenierarto estas la bazo de la teknologia progreso kiu permesis transformi nian socion, jen ke la inĝeniero de materialoj estas unu el la plej bezonataj profesioj en la tuta mondo por la scienca esploro, la disvolvo kaj la novigado.

Rezume, la materiala inĝenierarto estas unu el la novaj inĝenierarto de la 21-a jarcento kiu estas farita por atingi plibonan, efikan, kaj kompetentan socion.

## Tipoj de materialoj

* Metaloj
* Ceramikaĵoj
* Polimeroj
* Kompozitaj materialoj
* Duonkonduktaĵoj
* Biomaterialoj

Vere en la materiala scienco nure estas akceptata kiel materiala kategorioj la metaloj, la ceramikaj materialoj kaj la polimeroj, ajna materialo povas esti inkludita en unu el ĉi tiu kategorioj, do la duonkonduktaĵoj apartenas al la ceramikajn materialojn kaj la kompozitaj materialoj nure estas miksaĵoj de materialoj kiuj apartenas al la ĉefaj kategorioj.

## Tradukfonto

|  |  |
| --- | --- |
|  | En tiu ĉi artikolo estas uzata traduko de teksto el la artikolo "Ingeniería de materiales" en la hispana vikipedio (fonta versio 50330269). En historio de la alilingva artikolo troveblas la kontribuantoj. |

## Aliaj projektoj
# Radioĥemio

| Radioĥemio
 |
| --- |
|  |
| **studfako de ĥemio**  |
| **nuklea ĥemio** |
|  |

**Radioĥemio** - aŭ (en alternativa literumo, por simpla evito de la sono kaj litero ĥ) radiokemio - estas la ĥemio de radioaktivaj materialoj, kie radioaktivaj izotopoj de elementoj uzatas por studi la ecojn kaj ĥemiajn reakciojn de ne-radioaktivaj izotopoj (ofte en radioĥemio la foresto de radioaktiveco kondukas al substanco priskribata kiel *senaga* kiam la izotopoj estas *stabilaj*). Ofte radioĥemiistoj traktas la uzon de radioaktiveco por studi ordinarajn ĥemiajn reakciojn.

Radioĥemio inkludas la studon de ambaŭ naturaj kaj homfaritaj radioizotopoj. Pioniro de la fako estis la ĥemiisto Otto Hahn.
# Solidstata ĥemio

| Solidstata ĥemio
 |
| --- |
| **studfako de ĥemio**  |
| **fizika ĥemio** |
|  |

La **solidstata ĥemio** estas la subfako de ĥemio, kiu okupiĝas pri sintezo, strukturo, fizikaj atributoj kaj aplikaĵoj de solidaj materialoj.

Ĝi okupiĝas plej ofte pri neorganikaj ligoj en solidoj. Multaj solidoj aperas en kristala formo, kiu estas ekkonebla per la perioda tridimensia aranĝo de la partikloj (atomoj, jonoj, molekuloj). Sed ankaŭ amorfaj materialoj estas objektoj de la solidstata ĥemio, ekzemple vitroj. Tipaj ekzemploj de neorganikaj solidoj estas mineraloj, saloj, metaloj kaj alojoj.

La ekkono de la mikroskopa strukturo kaj ties rilatoj kun la makroskalaj atributoj donas por la solidstata ĥemio gravajn taskojn. Akra, klara distingo ne eblas inter solidstata ĥemio, solidstata fiziko, materiala scienco same kiel mineralogio, metalurgio kaj kristalografio.
# Astrofiziko

| Astrofiziko
 |
| --- |
|  |
| **studfako de astronomio fako studfako studfako studfako de fiziko universitata studfako**  |
| **astronomio • fiziko • cosmic physics** |
|  |

**Astrofiziko**, unu el la plej junaj sciencoj, aperis en la 20-a jarcento, kiel la fizika bazo por astronomiaj fenomenoj. Ĝi provas klarigi per la leĝoj de fiziko la fenomenojn en la astra regno - stelojn, galaksiojn kaj la tutan universon. Nuntempe la astronomio okupiĝas pri observado, analizo kaj disponigo de datumoj pri tiuj fenomenoj. La unua kaj eble plej "klasika" atingo de astrofiziko estis la kompreno de la naturo kaj evoluo de steloj, kaj tiun branĉon mi prezentos iom pli detale. Ni vidas ke ĉiuj temas pri malkovroj de la lastaj jardekoj. Ankaŭ la funkciadon de steloj, kiujn oni konas jam de antikveco, ni komprenis nur komence de la 20-a jarcento.

## Vidu ankaŭ

* suna fiziko

*
*
*

## Eksteraj ligiloj

*
*
*
*  Arkivigite je 2005-05-24 per la retarkivo Wayback Machine
# Planedoscienco

| Planedoscienco
 |
| --- |
|  |
| **scienca fako fako studfako studfako**  |
| **spacoscienco** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | discovery and exploration of the Solar System (en)  Terhistorio  vd |

 |
|  |

**Planedoscienco** estas la branĉo de astronomio kiu okupiĝas pri planedoj, nanplanedoj, lunoj, asteroidoj, kometoj kaj ĉiuj aliaj objektoj kiuj ĉirkaŭorbitas la Sunon (kaj aliajn stelojn). Planedosciencistoj pristudas la devenon, la evoluon kaj la nunan konsiston kaj strukturon de tiuj korpoj.

## Historio

Planedoscienco verŝajne estiĝis per la unuaj teleskopaj observadoj de Galilejo, kiu unue priskribis geologiaĵojn similajn al montaroj sur la supraĵo de la Luno. Tamen, planedoscienco signife evoluis nur ekde la dua duono de la 19-a jarcento, kiam la pioniraj astronomiistoj Giovanni Virgilio Schiaparelli kaj Eugène Michel Antoniadi unue okupiĝis pri scienca observado kaj analizo de la supraĵo de Marso.

Granda antaŭenpaŝo por planedoscienco estis la lanĉo de la unuaj kosmosondiloj, dum la 1950-aj jaroj. Sinsekvaj generacioj de kosmoesploriloj fotis kaj analizis la malantaŭan flankon de la Luno kaj la plej rimarkindajn ecojn de Marso kaj Venuso. Sekve, dum la 1970-aj jaroj komenciĝis la esplorado de la ekstera parto de la sunsistemo, per sendado de la esploriloj Pioneer kaj Vojager al Jupitero, Saturno, Urano, Neptuno kaj iliajn lunarojn kaj ringarojn.

## Nuntempaj branĉoj

### Sunsistemaj planedoj

Dum la lastaj jardekoj oni sendis surlokajn esplorilojn kaj veturilojn al Marso: ili rimarkinde antaŭenpuŝis nian konon pri la konsisto de la marsa supraĵo kaj pri ĝia evoluo, inkluzive de la verŝajna ĉeesto de likva akvo en la pasinteco. En la venontaj jardekoj oni planas simile esplori la jupiteran lunon Eŭropo kaj la saturnan lunon Titano, kiuj, pro siaj interesaj trajtoj, povus doni gravajn informojn pri la eventuala ekzisto aŭ verŝajneco de ekstertera vivo. Titanon jam vizitis, dum la 2000-aj jaroj, la eŭropunia alteriĝilo Huygens.

### Ekstersunsistemaj planedoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Ekstersunsistema planedo.
Ekde la 1990-aj jaroj komenciĝis longa vico de malkovroj de planedoj kiuj ĉirkaŭorbitas aliajn stelojn. Tiel malfermiĝis tute nova branĉo de planedoscienco, kiu ne nur postulas atentan pristudon de novaj manieroj por malkovri pliajn ekstersunsistemajn planedojn, sed ankaŭ necesigas evoluigon de pli detalaj teorioj pro priskribi la estiĝon kaj evoluon de planedaroj similaj al la sunsistemo.
# Klimatscienco

| Klimatscienco
 |
| --- |
|  |
| **interfaka scienco studfako ĝenro**  |
| **fizika geografio • atmosfera fiziko • meteologio • oceanografio** |
|  |

Klimata klasifiko de Köppen
La **klimatscienco** (aŭ **klimatologio**) estas interdisciplina scienco inter veterscienco kaj geografio. Ĝi esploras la klimaton, do la averaĝan staton de la vetero en iu loko. Por tio la klimatscienco uzas la statistikan metodaron. La ĉefa diferenco al la veterscienco estas ke la veterscienco esploras la vetersistemon je la mallongdaŭra skalo, dum la klimatscienco studas ĝin je la tre longdaŭra skalo (de jaroj ĝis jarmiloj).

## Vidu ankaŭ

* Meteologio
* Klimata ŝanĝo
# Mediscienco

**Mediscienco** estas interfaka stud- kaj esplordirekto, kiu okupiĝas speciale pri la medio de la homo kaj la sekvoj de homaj agoj por aŭ kontraŭ la medio. Surbaze de la tradiciaj fakoj kiel biologio, kemio kaj fiziko, kiuj decide kunagis je la ekesto de tiu interfako, la mediscienco estas parto de la natursciencoj.

## Subkampoj

Depende de la emfazo ekzistas multnombro da natursciencaj kaj homsciencaj disciplinoj, kiuj partoprenas en la mediscienco. La jena listo pro tio ne estas kompleta, sed nomas nur la plej gravajn fakterenojn:

* pedologio
* botaniko
* geologio
* hidrologio
* klimatologio
* oceanologio
* meteorologio
* ekologio
* medikemio
* medigeologio
* medimedicino
* medijuro
* medifiziko
* medipsikologio
* zoologio

Krom tiuj fakterenoj, kiuj kaj aktive kaj pasive kunagas, ekzistas ankaŭ vico da helpsciencoj, kiuj, kiel en ĉiuj fakdirektoj, kunagas apoge, sed en kiuj la mediscienco ne mem esploras. Al tiuj apartenas statistiko (matematiko), socia scienco, psikologio kaj informadiko. Precipe la fako informadiko havas gravan pozicion, ĉar sen ĝia helpo ne eblus registri kompleksajn sistemojn.

## Vidu ankaŭ

* Geoekologio
* Konserva biologio

## Literaturo

* Brandt, E.: Rechtswissenschaften. Mit 13 Tabellen. Berlin: Springer (Studium der Umweltwissenschaften), 2001
* de Hahn, G.; Donning, I.; Schulte, B.: Der Umweltstudienführer, Stuttgart: Ulmer, 1999
* Härdtle, W.: Naturwissenschaften. Mit 20 Tabellen. Berlin: Springer (Studium der Umweltwissenschaften), 1999
* Müller-Rommel, F.; Meyer, H. (2001): Sozialwissenschaften. Mit 14 Tabellen. Berlin: Springer (Studium der Umweltwissenschaften), 2001
* Schaltegger, S. (Hrsg.): Studium der Umweltwissenschaften. Wirtschaftswissenschaften, en: Brandt, E. (eldonanto de la serio): Schriftenreihe „Umweltwissenschaften“. Berlin: Springer, 2000