Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kinino

Vidu ankaŭ: Kinidino

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun ĥinino.
 |

|  |
| --- |
| Kinino
 |
| Kemia formulo |  **C20H24N2O2** |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Kinino** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de la Kinino** |
|  |
| Blankaj kristaloj de kinino. |
| Alternativa(j) nomo(j) |
|  |
| CAS-numero-kodo | 130-95-0
 |
| ChemSpider kodo | 84989
 |
| PubChem-kodo | 3034034
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | blanka solidaĵo
 |
| Molmaso | 324,42284g mol−1 |
| Denseco | 1,21 g/cm−3 |
| Fandpunkto | 169 °C |
| Bolpunkto | 495,9 °C |
| Ekflama temperaturo | 253,7 °C |
| Solvebleco | Akvo:<1 x 10−3 g/L
 |
| Mortiga dozo (LD50) | 115 mg/kg (buŝe)
 |
| **GHS etikedigo de kemiaĵoj** |
| GHS Damaĝo Piktogramo |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| GHS Signalvorto | Damaĝa substanco
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H302, H315, H317, H319, H334 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P261, P264, P264+265, P270, P272, P280, P284, P301+317, P302+352, P304+340, P305+351+338, P321, P330, P332+317, P333+313, P337+317, P342+316, P362+364, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**Kinino** estas iu el la diversaj strukture rilataj polipeptidoj, kiel bradikinino kaj kalidino. Ili estas membroj de la familio de aŭtakoidoj.

Ĝi agas loke por plilarĝigi la sangajn vaskulojn kaj por kuntiri la glatajn muskolojn. Ĝi estas komponento de la kinina-kalikreina sistemo.

Iliaj prekursoroj estas kininogenoj.

|  |
| --- |
| **Bonvolu ne konfuzi...** |
| **Kinidino** | **Kinino** |
| **CAS-numero 56-54-2** | **CAS-numero 130-95-0** |
| Ili estas izomeroj sed ili malsimilas en la pozicio de la vinila grupo.
 |

## Referencoj
# Doksiciklino

La **doksiciklino** estas antibiotiko de la grupo de la tetraciklinoj kiu evitas la kreskon kaj propagadon de la bakterioj kaj Gram-pozitivaj (+) kaj Gram-negativaj (-).
Ĝi estas uzata en la trajtado kontraŭ pneŭmonio kaj aliaj infektoj kiel la Boreliozo Lyme, la akneo, la rozazo, la periodonta malsano kaj la malario. Ĝi estis komercigita en prezentaĵoj de 40, 50, 100 kaj 200 mg sub la markoj Oracea, Vibradoxil kaj Vibramicina.

Oftaj duarangaj efikoj estas diareo, naŭzo, vomado, iritiĝo, alta risko de sunbrulaĵoj. Se oni uzas dum la gravedo aŭ en beboj ĝi povas rezulti en problemoj permanentaj ĉe la dentoj inklude kolorŝanĝojn. Ties uzado dum la mamnutrado estas probable sekura. La doksiciklino estas antibiotiko de ampleksa gamo de la klaso de tetraciklinoj. Kiel ĉe aliaj agentoj tiuklasaj mortigas bakteriojn kaj protozoojn inhibante ties produktadon de proteinoj.

La doksiciklino estis patentita en 1957 kaj estis lanĉita por komerca uzado en 1967. Ĝi estas en la listo de esencaj medikamentoj de la Monda Organizaĵo pri Sano, nome la plej gravaj medikamentoj de baza neceso en sansistemo. La doksiciklino estas disponebla kiel ĝenerala rimedo kaj ĝenerale ĝi estas malmultekosta. La kosto pogranda en la disvolvigita mondo estas inter 0,01 kaj 0,04 usonaj dolaroj por dozunuo.

## Notoj

## Bibliografio

* Guía de terapéutica antimicrobiana 2008. Mensa J, Gatell J Mª, Azanza J R, et al. Elsevier Doyma. 2008. ISBN 978-84-458-1813-8.
* Goodman & Gilman. Las bases farmacológicas de la Terapéutica . Brunton L, Parker K. 2006. ISBN 970-10-5739-2.
* Antibiotic essentials. Cunha BA. Physicians´Press 2007.
# Suda Azio

| Suda Azio |
| --- |
| Mondregiono |
|  |
| regiono [+] |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 26° 54′ 0″ N, 72° 12′ 0″ O (mapo)26.972.2 |
| Plej alta punkto | Ĉomolungmo [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 2 027 722 296 [+] (2023) |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Suda Azio (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|  |
| Suda Azio |
| **Vikimedia Komunejo**:  **South Asia** [+] |
|  |

Divido de Azio laŭ UN: - ﻿ Norda Azio
 - ﻿ Centra Azio
 - ﻿ Okcidenta Azio
 - ﻿ Suda Azio
 - ﻿ Orienta Azio
 - ﻿ Sud-Orienta Azio
 - ﻿ Orienta Eŭropo
 - ﻿ landoj tute aŭ parte en malsamaj teritorioj

**Suda Azio** estas tiu parto de Azio, kiu konsistas ĉefe el aziaj landoj kiuj situas sude de Himalajo; laŭ kelkaj geografiistoj, ĝi ankaŭ inkluzivas aliajn ĉeajn landojn. Ĝi havas limojn kun Okcidenta Azio, Mez-Azio, Orienta Azio, Sudorienta Azio kaj la Hinda Oceano.

En Suda Azio situas la landoj Bangladeŝo, Barato, Butano, la Maldivoj, Nepalo, Pakistano kaj Srilanko. Oni kelkfoje inkluzivas Afganion, Birmon kaj Tibeton.

En Suda Azio loĝas pli ol kvinono el la tuta homaro - kio igas ĝin la plej abunde kaj la plej dense loĝata terparto.

## Vidu ankaŭ

* Orientaj religioj

## Referencoj
# Subtropiko

Subtropika klimatzono
La **subtropikoj** apartenas al la klimataj zonoj de la tero. Ĝi troviĝas inter la tropika kaj la mezvarma zono, ĉirkaŭ inter la 25°-40° norda kaj suda latitudo. Tiu areo havas tipan tropikan someron kaj netropikan vintron. Oni povas dividi la tropikan zonon je seka, vintrehumida, somerhumida kaj ĉiamhumida subtropikoj.

Oni difinas ankaŭ la klimaton subtropika, se tie la meza, jara temperaturo situas super 20 celsiusgradoj kaj la meza temperaturo de la plej malvarma monato situas sub 20 celsiusgradoj.

## Seka subtropiko

### klimato

* tutjara vegeta periodo
* vintra precipitaĵo
* tutjare seka ]
* tag-era klimato

### vegetaĵaro (flaŭro, plantaro)

* relative malmultaj specioj
* dezerta kaj stepa plantaro (ofto dornaj plantoj)

### ekzemploj

dezertoj: Saharo, Atakamo, Negevo (Israelo).

## Vintrehumida subtropiko, mediteranea klimato

### klimato

* tutjara plantara periodo
* vintra precipitaĵo
* nur somere seka

### plantaro

dominas la durfoliaj plantoj; multaj regionoj - pro pli frua rabmastrumado (troekspluatado)- estas preskaŭ senarbaj.

### ekzemploj

regiono de Mediteraneo, centra Ĉilio.

## Somere humida tropiko

### klimato

* tutjara plantara periodo
* duonsomera precipitaĵo

### plantaro

* plej ofte savana kaj arbusta vegetaĵaro

### ekzemploj

Gran Chaco, Altiplano (punja).
# Ekvatoro

La **ekvatoro** de Tero estas imaga ronda linio, egaldistanca al la
norda kaj suda polusoj, kiu dividas la tersurfacon en nordan kaj sudan
duonsferojn (kiuj estas nomataj ankaŭ hemisferoj). Ĝi kuŝas en ebeno, kiu estas orta al la rotacia akso de Tero kaj trapasanta la tercentron. La ekvatoro estas 40 075,7 kilometrojn longa. Sur la ekvatorlinio tago kaj nokto estas egale longaj.

mapo kun ruĝa ekvatoro
## Vidu ankaŭ

* Tropiko de Kaprikorno (suda tropiko)
* Tropiko de Kankro (norda tropiko)
* Termika ekvatoro
* Magneta ekvatoro
* Ĉielekvatoro
* Polusa cirklo
# Afriko sude de Saharo

| Afriko sude de Saharo |
| --- |
| Mondregiono |
|    |
| regiono [+] |
|

---

 |
| Lando | Afriko |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 10° 0′ 0″ S, 23° 0′ 0″ O (mapo)-1023 [+] |
|

---

 |
| Horzono | Centr-Afrika Horzono, Okcident-Afrika Horzono, Orient-Afrika Horzono [+] |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Afriko sude de Saharo (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Afriko sude de Saharo (Afriko)DEC |

 |
|

---

 |
|  |
| Afriko sude de Saharo |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Sub-Saharan Africa** [+] |
|  |

**Afriko sude de Saharo** (aŭ **Subsahara Afriko**, foje nomata **Nigra Afriko**) estas epiteto ofte donata al Centra kaj Suda Afriko, entenante ne nur la vastajn areojn sude de Saharo, sed ankaŭ sudajn partojn de ĉi tiu dezerto mem. Ĝi estas proksimume la nearaba parto de Afriko. Fojfoje ĉi tiu mondparto estas nomata **nigrula Afriko**, kvankam en kelkaj partoj de ĝi superregas ne-nigrula loĝantaro.

Afrikon efektive disigis en du partojn la dezertego Saharo dum pluraj jarcentoj de la historio. Tial la kontakto inter Norda Afriko kaj la cetera kontinento estis minimuma, escepte de kelkaj komercaj karavanoj. Antikvaj Egiptoj malbone konis la landojn sude de norda Sudano. Dum la mezepoko norduloj ĉaskaptis sklavojn sude de Saharo, kaj vendis tiujn en Eŭropo kaj Sudokcidenta Azio. Nur per la esplorvojaĝoj de Araboj (Ibn Batuta) kaj Portugaloj (Vasco da Gama) en la jarcentoj 14-a kaj 15-a ekis pli intensa kontakto inter la mondo ambaŭflanke de Saharo.

## Vidu ankaŭ

* Afrika naciismo
* Afrika Leviĝo

## Eksteraj ligiloj

*
*
*  Arkivigite je 2008-03-21 per la retarkivo Wayback Machine
# Sepso

| Sepso
 |
| --- |
| kriza malsano • simptomo • simptomo aŭ signo
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Portalo pri Medicino |

 |
|  |

**Sepso** (en la Greka *Σήψις*, putriĝo) estas serioza medicina kondiĉo, kaŭzita de signifa infekto kiu kondukas al sistemika inflamrespondo. La plej seriozaj kazoj de sepso inkluzivas la disigitan sepson (sepson kun akuta organo-malfunkcio) kaj sepsan ŝokon (sepson kun refraktiva arteria hipotensio).

**Septikemio** estas sepso de la sangsistemo kaŭzita de bakteremio, t.e. la esto de bakterioj en la sangsistemo. La vorto *septikemio* foje uziĝas ankaŭ por la plej ĝenerala signifo de sepso.

Ankaŭ **Sepsemio** estas la aro *de la afekcioj, kaŭzataj de la dissemiĝo, en la organismon kaj pere de la sango, de infekto, kiu evoluas sen loka reago.*

## Simptomoj

La sindromo de sistemika inflamrespondo kondukas al ampleksa aktivigo de la vojoj de inflamado kaj koaguliĝo. Tiu situacio povas evolui al malfunkcio de la cirkula sistemo kaj, eĉ post la plej optimigita terapio, al sindromo de multobla organo-malfunkciado kaj finfine morto.

## Vidu ankaŭ

* Antisepso
* Antisepsilo

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

*
*  Arkivigite je 2006-02-14 per la retarkivo Wayback Machine
*
*
# Tremado

| Tremado
 |
| --- |
| rhythmic process • simptomo aŭ signo • malsano
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Portalo pri Medicino |

 |
|  |

**Tremado** estas kiam antagonistaj muskoloj moviĝas ripete sen kontrolado. Estas malsamaj formoj de tremadoj. Tre ofte tremado estas simptomo por alia kondiĉo, kaj ne ĝia kaŭzo. Homoj kun tremado ne nepre malsanas. Ekzemple, fiziologiaj tremadoj estas mezureblaj, sed ne videblaj; ili okazas ĉe ĉiuj homedoj.
# Hemoglobino

**Hemoglobino** (simbolo **Hb**) estas la feroentena ruĝkolorigaĵo en la eritrocitoj de la vertebruloj. La hemoglobino konstruiĝas el kvar feroligaj hemoj kiel prosteta grupo kaj el globino kiel proteina parto.

Hemoglobino ebligas la transporton de oksigeno (O2, kaptita de la pulmoj aŭ brankoj dum enspiro de vertebruloj), al histoĉeloj, liverante al ili energion por la bonfunkcio de la organismo (Vd metabolismo-n). Aliflanke hemoglobino ebligas ankaŭ la transporton de karbona dioksido (CO2), produktita de tiaj ĉeloj, kiu estas emisiita al aero per la pulmoj aŭ brankoj dum elspiro.

Karakterizaĵoj de la hemoglobin-molekulo:

* globetforma proteino kun ekstrema solviĝemo
* afineco al oksigen-regula alostera proteino kun du formoj kiel

- R (*´relaxed´*, oksigen-liga)
- T (*´tense´*, karbondioksid-liga)
* ĝi konstruiĝas el 4 hemoj kaj 4 globinoj
* protekto de la 2-valora hem-fero kontraŭ la valorŝanĝo.

La hemoglobinurio estas la ĉeesto de libera hemoglobino en la urino kiel konsekvenco de intravaskula hemolizo.

## Bildaro

* Strukturo de hemoglobino
* Tridimensia strukturo de hemoglobino kun ĝia kvar hemoj (verdkoloraj)
* Ĥemia formulo pri la hemo b
* Vidigo de la du ligoj:
 la oksigen-liga kaj la karbondioksid-liga: alproksimiĝas la feraj atomoj (ruĝaj sferoj) kaj la histidinoj (ruĝaj kvinlateroj)
* Kurbo montranta la eblecon de hemoglobino kapti la dioksigenon (O2)

## Vidu ankaŭ

* Globulo
* Hemoglobinurio
* Hemolizo
* Klorofilo
* Serpoĉela anemio
* Spirado
# Retino

| Retino
 |
| --- |
|  |
| **kolora vidkapablo klaso de anatomia unuo**  |
| **layer of wall of eyeball • individua anatomia ento** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | retinal cell (en)   vd |

 |
|  |

La **retino** estas maldika tavolo de ĉeloj ĉe malantaŭo de la okulo de vertebruloj kaj iuj kapopieduloj. La retino estas la plej interna el la tri okulaj membranoj, sur kiu formiĝas la bildoj. Ĝi estas la parto de la okulo, kiu formas neŭrajn signojn el videbla lumo.

La retino enhavas lum-sensajn ĉelojn, ĉefe bastonetoj por nigra-blanka vido, kaj konusetoj por kolora vido.

## Vidu ankaŭ

* Blinda makulo (biologio)
* Foveo
* Lumsensilo
* Retina disiĝo
* *Retinitis pigmentosa*
* Retinoskizo
* Vidado

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2018-12-16 per la retarkivo Wayback Machine
*
*
*
*

* Konuseto meze de bastonetoj
* Retinografio
* Foveo meze
* Sekco de homa okulo:
A - vítreo, B - kristalino, C - korneo, D - pupilo,
E - iriso, F - sklero, G - optika nervo, H - retino
# Ŝvito

Janet Jackson Ŝvitante en koncerto
**Ŝvito** estas sekrecio, kiun ellasas homo, kiam li ŝvitas. La biologia funkcio estas malvarmigo de la korpo per elvaporigo. Ŝvito estas akveca, senkolora kaj salgusta likvo sekreciata de subhaŭtaj glandoj. Ĝi elfluetas el la haŭtoporoj. Plej ofte, oni ŝvitas kiam oni estas nervoza, oni korpekzercas, aŭ dum kelkaj malsanulaj kondiĉoj (kiel Korinfarkto).

## Kompozicio

La kompozicio de ŝvito varias de unu individuo al la alia, laŭ la temperaturo, la alklimatiĝo, la laborplenumo kaj la nutraĵo. Kutime ŝvito enhavas la jenajn elementojn:

* akvo (ĉirkaŭ 99 %)
* natria klorido (salo, ĉirkaŭ 1 %)
* aliaj ne-organaj saloj
* karbonacida diamido
* urinacido
* grasacidoj kiel ekzemple formika acido aŭ butera acido
* aminoacidoj
* amoniako
* sukero
* lakta acido
* askorbata acido (vitamino C)
* ĥolesterolo

## Proverbo

Ekzistas pluraj (4) proverboj pri ŝvito en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kiu ŝvitas, tiu profitas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Li ŝvitas ankoraŭ super la alfabeto.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Pli bone estas ŝviti ol tremi.* **”** |

 |

## Vidu ankaŭ

* Haliktedoj

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Quarks & Co: Nia ŝvito Arkivigite je 2006-09-09 per la retarkivo Wayback Machine germane
# Nistagmo

Horizontala nistagmo
**Nistagmo** estas "serio da senvolaj, oscilaj, iafoje rotaciaj movoj de la okulglobo". Temas pri movado nekontrolebla kaj nevola (vola nur en raraj kazoj)​ de la okuloj. La movado povas esti horizontala, vertikala, rotacia, oblikva aŭ kombino de tiuj. La nistagmo estas asocia al malbona funkciado de la areoj de la cerbo, kiuj zorgas por la kontrolado de la movado, sed oni ne komprenas tre bone la precizan naturon de tiuj nenormalecoj.

La pacientoj kiuj suferas pro nistagmo ofte metas la kapon en nenormala pozicio por klopodi plibonigi sian vidkapablon, nuligante plej eble la efekon okazigitan de la movado de la okuloj. La nistagmo povas okazi pro la konsumo de ekstazilo, fenciklidino (PCP) aŭ ketamino, sed tio okazas nur en tre sporadaj kazoj kaj malaperas kun la malapero de la efiko de tiuj stimuliloj.

La nistagmo estas kutime dividebla en du grandaj tipoj: nome infana aŭ denaska nistagmo kaj akirita nistagmo. La denaska nistagmo estas asocia ĝenerale kun akra manko de vidkapablo, ĝi okazas en unu el kvin mil infanoj kaj en 80 % de la kasoj tio estas konsekvenco de aliaj malsanoj, malordoj aŭ sankondiĉoj kiel albinismo. La denaska nistagmo okazas ofte spontane, sen genetika ligilo, kvankam foje la malsano ja ekzistas en la familia historio. Ĝi montriĝas inter la oka kaj la dekdua semajnoj, kvankam ĝi estas dokumentita ankaŭ en junuloj, pro kio la termino "denaska" eble ne estas ĝusta. La akirita nistagmo estas asocia al neŭrologiaj problemoj, kiuj aperas dum la vivo de plenkreskulo, kiel operacio en la cerbo, tumoro, inter aliaj.

## Notoj

## Vidu ankaŭ

* Benzodiazepinoj
* Ebrio
* Neŭrologio
# Spasmo

Spasmo de homo kun tetanoso
**Spasmo** estas forta, nevola, dolora kaj nedaŭra muskola streĉiĝo, kiu povas trafi aŭ unu muskolon (respektive parton de ĝi) aŭ plurajn muskolojn. Spasmoj kutime estas kaŭzataj per signifaj ŝanĝiĝoj de elektrolitoj en la muskolaj ĉeloj aŭ la sango, kaj ofte estas simptomoj de pli ĝenerala malsano.

Aparta subkategorio de spasmo estas kramfo - subita, nevola, dolora spasmo.
# Kolo

| *Kolo* |
| --- |
| Homa kolo Homa kolo
 |
| **klaso de anatomia unuo** |
| latine
 | *cervix; collum* |
| de Gray
 | *subject #280 1301* |
| MeSH
 | *Neck* |
|  |

**Kolo** estas la parto de la korpo de multaj vertebruloj inter la kapo kaj torso (aŭ trunko). Kolo de ĉiuj vertebruloj, do ankaŭ la homa kolo kaj eĉ ĝirafa, havas 7 vertebrojn. Escepto estas kelkaj bradipoj, kun ses ĝis naŭ kolaj vertebroj. Ĝi subtenas kaj donas al la kapo ĝian moveblecon, permesas paŝon al pluraj visceraj elementoj de la nerva sistemo, digestaj, spiraj kaj voĉaj aparatoj,

Geografie, oni uzas la vorton "**kolo**" por nomi mallarĝejon de tero aŭ akvo inter du pli larĝaj lokoj, parolante pri markolo resp. terkolo.

## Muskoloj de la homa kolo

* platismo (*m. platisma*)
* sternoklavikomastoideo (*m. sternocleidomastoideus*)
* genihioido (*m. genihyoideus*)
* milohioido (*m. milohyoideus*)
* stilohioido (*m. stylohyoideus*)
* duventro (*m. digastricus*)
* sternohioido (*m. sternohyoideus*)
* tirohioido (*m. thyrohyoideus*)
* sternotiroido (*m. sternothyroideus*)
* skapolhioido (*m. omohyoideus*)
* longo kola (*m. longus colli*)
* longo kapa (*m. longus capitis*)
* antaŭa rekto kapa (*m. rectus capitis anterior*)
* laterala rekto kapa (*m. rectus capitis lateralis*)
* antaŭa skaleno (*m. scalenus anterior*)
* laterala skaleno (*m. scalenus lateralis*)
* malantaŭa skaleno (*m. scalenus posterior*)
* malgranda malantaŭa rekto kapa (*m. rectus capitis posterior minor*)
* granda malantaŭa rekto kapa (*m. rectus capitis posterior major*)
* supera oblikua kapa (*m. obliquus capitis superior*)
* malsupera oblikua kapa (*m. obliquus capitis inferior*)

## Proverbo

Ekzistas pluraj proverboj pri kolo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Li havas la kapon fortike sur la kolo.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Mizero piedojn sanigas, kolon elastigas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Ne iras hakilo al kolo humila.* **”** |

 |

## Vidu ankaŭ

* gorĝo (anatomio)
* anatomio
* kolumo
* kolapogilo

## Referencoj
# Dorso

| *Dorso* |
| --- |
|  Ilustraĵo de homa dorso
 |
| Malantaŭa vido de torako kaj ŝultra ostplektaĵo Malantaŭa vido de torako kaj ŝultra ostplektaĵo
 |
| **anatomia regiono • klaso de anatomia unuo** |
| latine
 | *dorsum* |
| de Gray
 | *subject #281 1303* |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | erector spinae muscles (en)   vd |

 |
|  |

**Dorso** estas parto de la homa korpo, de la ŝultroj ĝis la gluteoj. Ĝi estas supera parto de la korpo de mamuloj, de la kapo ĝis la vosto.

* Ĝi estas ankaŭ la malantaŭa, ordinare ne aganta parto de objekto ekz. Dorso de klingo, de segilo, de libro ktp.
* Ĝi estas la supera kurba parto de objektoj kiel nazo, piedo.
* Dorso estas geografia estaĵo, submara montara ĉeno (ekz. mezatlantika dorso)

## Esprimoj

* dorsaj nurskoloj, dorsa arkaĵo de brakseĝo; la dorsa naĝilo. Montri dorsan flankon. Dorsa doloro.
* surdorsigi selon al ĉevalo, surdorsigi ĉekon. ĝiri.
* Azendorsa: Prezentanta duoblan deklivon ambaŭflanke de meza eĝo: azendorsa porto.

## Vidu ankaŭ

* Dorsdekoltaĵo
* Ĝibo

## Proverbo

Ekzistas 8 proverboj pri dorso en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Mano pekis, dorso pagas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Okulo ne atentas, dorso eksentas.* **”** |

 |

## Referencoj
# Komato

| Komato
 |
| --- |
| **simptomo aŭ signo**  |
| **malsano pri konscio • klinika signo • konscistato • alteration of consciousness • nekonscieco** |
|  |

Karolina Olsson estis en komato inter 1876 kaj 1908
**Komato** estas korpa senkonscia stato de trafita homo, dum kiu la trafito ne reagas je eksteraj stimuloj. Dum la komato pupiloj estas dilataj kaj ili ne reagas al lumo. Tio estas malsaneca peza dormo kun malesto de sentokapablo kaj de memvola movkapablo.

## Vidu ankaŭ

* Cerba morto
# Plenkreskeco

**Plenkreskeco** aŭ **adolteco** estas stato de estulo (adolto), kiu atingis sian plenkreskan, definitivan formon.

Post la adoleska aĝo, homo ĉesas disvolvigi sian korpon, kaj fariĝas matura homo. Oni do parolas pri junaj plenkreskuloj aŭ junaj adoltoj.

## Homaj vivofazoj

|  |
| --- |
| **Homaj vivfazoj** |
|  | **Inseksa Homo** | **Virseksa Homo** |
| Bebeco
 | Bebo
 |
| Infaneco
 | Knabino
 | Knabo
 |
| Adolesko
 | Adoleskantino
 | Adoleskanto
 |
| Plenkreskeco
 | Virino
 | Viro
 |
| Maljuneco
 | Maljunulo
 |

## Vidu ankaŭ

* Plenaĝeco, neplenaĝeco (jure)
* La tri ĉefaj vivofazoj: Junaĝo | **Plenkreskaĝo** | Maljunaĝo
# Edemo

| Kodo laŭ la Klasifiko Internacia de Malsanoj (versio 10)
 |
| --- |
| R60 | Edemo (simptomo)
 |
|  |

Edemo de la kruroj
**Edemo** (de la malnovgreka vorto οἴδημα, oídēma, „ŝveliĝo“) estas ŝvelo kaŭzata de enfiltriĝo de sero. Se la ekvilibro inter filtriĝo de sero en la histon unuflanke kaj forfluigo de limfo aliflanke estas malbalancata, povas resti tro da likvaĵo en la histo, aparte en la spaco inter la unuopaj ĉeloj - kaj ekestas edemo.

Kutime edemoj estas sekvoj de pli vasta malsano, do konsidereblas simptomoj de alia malsano, ekzemple de nesufiĉa funkcio de koro aŭ la renoj, aŭ de hepata cirozo.

## Referencoj
# Pulmo

| *Pulmo* |
| --- |
| Tranĉita fronta vido al homaj pulmoj Tranĉita fronta vido al homaj pulmoj
 |
| Vido al la pulmoj, meze de ili la koro Vido al la pulmoj, meze de ili la koro
 |
| **organa tipo • klaso de anatomia unuo** |
| latine
 | *pulmo* |
| de Gray
 | *subject #240 1093* |
| sistemo
 | spira
 |
| MeSH
 | *Lung* |
|  |

La **pulmoj** estas la gaso-interŝanĝaj organoj de la spira sistemo de homoj kaj de aliaj bestoj. Pulmo estas en kontakto kun la sangocirkula sistemo, eligas el la sango karbonan dioksidon kaj anstataŭe enigas oksigenon.

Homo havas du pulmojn, dekstran kaj maldekstran, en la brusta parto (torako) de la korpo. La dekstra pulmo estas pli granda ol la maldekstra kaj konsistas el tri loboj. La maldekstra, samflanke kun la koro, estas duloba. La pulmoj de mezgranda plenkreskulo pezas iom pli ol unu kilogramon.

## Pulmaj malsanoj

* Bronkito
* Emfizemo
* Kronika obstrukca pneŭmonopatio
* Pleŭrito
* Pulma kancero

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* branko
* bronko
# Sindromo

En medicino **sindromo** (aŭ **simptomaro**) estas la samtempa ĉeesto de pluraj simptomoj, tiel ke la ĉeesto de certaj simptomoj indikas al la kuracisto, ke la aliaj ankaŭ povus ĉeesti. Ofte sindromo havas unusolan kaŭzon.

La sindromo estas io rekte observebla. Foje oni eltrovas, kiu malsano kaŭzas la sindromon, sed alifoje ne. Konfuze estas, ke foje la nomo "sindromo" restas en la nomo de malsano eĉ post kiam oni eltrovis ĝian kaŭzon. Tiel ekz-e estas en la kazo de aidoso (Akirita Imuno-Deficita Sindromo), kiu origine estis neklarigebla sindromo, ĝis kiam oni eltrovis, ke ĝin kaŭzas HIV.

## Malsanoj

* Down-sindromo
* Sindromo de Anton–Babiński
* Sindromo de Asperger
* Sindromo de Bálint
* Sindromo de Gerstmann-Sträussler-Scheinker
* Sindromo de Kanner
* Sindromo de Klinefelter
* Sindromo de skuita bebo
* Sindromo de Usher
* Sindromo de Williams
* XXX-sindromo
# Hemoglobinurio

La **hemoglobinurio** estas la ĉeesto de libera hemoglobino en la urino kiel konsekvenco de intravaskula hemolizo.

La hemoglobino estas molekulo kiu estas aligita al la eritrocitoj kaj helpas en la transporto de oksigeno kaj de karbona dioksido tra la korpo.

La eritrocitoj havas averaĝan vivon de 120 tagoj kaj, post tiu tempo, ili malkomponiĝas en partoj kiuj povas produkti novan eritrociton. Tiu procezo okazas tipe en la lieno, en la osta medolo kaj en la hepato. Se la eritrocitoj malkomponiĝas en la sangaj vaskuloj, la partoj moviĝas libere en la sangofluo. Se la nivelo de hemoglobino en la sango plialtiĝas troe, tiam tiu hemoglobino ekaperas en la urino, kio estas nomata "hemoglobinurio".

## Notoj