# Ĝeneralaĵoj pri scienco

La sekva skizo estas disponigita kiel topika superrigardo de scienco.

**Scienco** - sistema streĉo por akiri scion (tra observado kaj eksperimentado kunligita kun logiko kaj rezonado por malkovri tion, kio povas esti pruvita aŭ ne pruvita) kaj la scion tiele akiritan. La termino "scienco" originas de la latinaĵo "*scientia*" kun la signifo scio. Praktikanto de scienco estas nomita "sciencisto". Moderna scienco zorgas pri objektiva logika rezonado, kaj sekvas aron da kernproceduroj aŭ reguloj por determini la naturon kaj la subestajn naturleĝojn de la universo kaj ĉion en ĝi. Kelkaj sciencistoj ne konas la regulojn mem, sed sekvas ilin tra esplorpolitikoj. Tiuj proceduroj estas konataj kiel *scienca metodo*.

## Esenco de scienco

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Scienco.
* Scienca esplorado - sistema enketo en ekzistantan kaj novan scion.
* Scienca malkovrado - observado de novaj fenomenoj, novaj agoj, aŭ novaj okazaĵoj kaj disponigado de nova rezonado, por klarigi la scion kolektitan tra tiaj observaĵoj kun antaŭe lernita scio el abstrakta penso kaj ĉiuj tagaj eksperimentoj.
* Laboratorio - instalaĵo kiu disponigas kontrolitajn kondiĉojn, en kiu scienca esplorado, eksperimentoj, kaj mezurado povas esti plenumitaj.
* Scienca objektiveco - la ideo ke sciencistoj, per provado malkovri verojn pri natura mondo, devas deziri elimini personajn aŭ kognajn biasojn, apriorajn engaĝiĝojn, emocian partoprenon, ktp.
* Enketo - ajna procezo, kiu havas la celon pliigi scion, elimini dubon, aŭ solvi problemon.

## Scienca metodo

Scienca metodo - aro da teĥnikoj por esplorado de fenomenoj kaj akirado de nova scio, same kiel por korektado kaj integrado de antaŭscio. Ĝi estas bazita sur observebla, empiria, mezurebla indico, kaj kondiĉigita de leĝoj de rezonado kaj dedukta kaj indukta.

* Empiria metodo - Ĝi estas maniero de gajni scion per rekta kaj nerekta observado aŭ praktikado.
* Eksperiementa metodo - La ŝtupoj implicitaj por produkti fidindan kaj logikan konkludon inkludas la jenajn:
	1. Esprimi demandon pri naturfenomeno.
	2. Fari observojn de la fenomeno.
	3. Formi hipotezon - proponitan klarigon pri la fenomeno. Por ke hipotezo estu scienca hipotezo, la scienca metodo postulas ke oni povas testi ĝin. Scientistoj ĝenerale bazigas sciencajn hipotezojn sur antaŭaj observaĵoj, kiuj ne povas kontentige esti klarigitaj per la disponeblaj sciencaj teorioj.
	4. Antaŭdiri logikan sekvon de la hipotezo.
	5. Testi la hipotezon tra eksperimento - metoda proceduro aranĝita kun la celo konfirmi, falspruvi, aŭ establi la validecon de la hipotezo. La tri specoj de sciencaj eksperimentoj estas:
		+ Kontrolita eksperimento - eksperimento, kiu komparas la akiritajn rezultojn de eksperimenta provaĵo kun kontrolprovaĵo, kiu estas preskaŭ identa al la eksperimenta provaĵo krom tiu aspekto kies efiko estas testata (la nedependa variablo);
		+ Natura eksperimento - empiria studo, en kiu la eksperimentaj kondiĉoj (t.e.laŭ kiuj ĉiu unuopo ricevas apartan traktadon) estas determinitaj de naturo aŭ de aliaj faktoroj ekster la regado de la eksperimentistoj kaj tamen la traktita taskprocezo valideblas, tiel, naturaj eksperimentoj estas observostudoj kaj ne estas regitaj laŭ la tradicia signifo de hazardigita eksperimento;
			- Observostudo - ellaboras inferencojn pri la ebla efiko de traktado je subjektoj, kie la atribuo de subjektoj en traktatan grupon en komparo kun referenca grupo estas ekster la regado de la enketisto.
		+ Terena eksperimento - aplikas la sciencan metodon por eksperimente ekzameni intervenon al en la reala mondo (aŭ kiel multaj eksperimentistoj ŝatas diri, nature okazantaj medioj) prefere ol en laboratorio. Terena eksperimento estas ŝtupo de *terena eksplorado*.
	6. Kolekti kaj analizi datenojn de eksperimentoj aŭ observaĵoj, inkluzive de indikiloj de necerteco.
	7. Ellabori konkludojn per komparado de datenoj kun prognozoj; sekvas eblaj rezultoj:
		+ Konkludebla:
			- La hipotezo estas falsita de la datenoj.
			- Datenoj estas kongruaj kun la hipotezo.
			- Datenoj estas kongruaj kun alternativaj hipotezoj.
		+ Nekonkludebla
			- Datenoj ne estas signifaj kun la hipotezo, aŭ datenoj kaj prognozoj estas ne adekvataj.
			- Ekzistas tro multe da necerteco en la datenoj por ebligi ajnan konkludon.
* Dedukt-nomologika modelo - formala vidpunkto de scienco respondante al demando, "Kial ...?".
* Scienca modeligado - Ĝi estas scienca aktiveco, kies celo estas plifaciligi al aparta parto aŭ karakterizaĵo de la mondo komprenon, difinon, kvantigon, bildigon, aŭ simuladon.
* Modeloj de scienca metodo
	+ Hipotezdedukta modelo - proponita priskribo de scienca metodo. Laŭ ĝi, scienca enketo traktas per formulado de hipotezo en formo, kiu povus penseble esti falsita pro testo sur observeblaj datenoj. Tiele, testo, kiu povus kaj kontribuas kontraŭdiri la prognozojn ligitajn al la hipotezo estas prenita kiel falsaĵo de la hipotezo; testo, kiu povus sed ne kontraŭdiras la hipotezon konfirmas la teorion.

## Branĉoj de scienco

Branĉo de scienco - sekcioj ene de scienco kun respekto al la ento aŭ sistemo koncernita, kiu tipe ampleksas sian propran terminologion kaj nomenklaturon.

### Fizikaj sciencoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Naturscienco.
#### Fiziko

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Fiziko.
**Fiziko** estas la scienco pri la naturo kiu priskribas la fundamentajn ecojn, la movadon, kaj la interagojn de la konstituantoj de la Universo. Fizikistoj priskribas tion ĉi en terminoj de la movokvanto kaj energio de la konsisteroj kaj la interagaj fortoj inter la konsisteroj. La tempa naturo de agado ĉe distanco de fortoj estas priskribitaj de fizikistoj per fundamentaj partikloj. Ekzemple, la fotono peras la elektromagnetan interagon inter elektrono kaj protono. Fizikistoj ĉiam premas por pli fundamenta priskribo de la konsistaĵoj de naturo; kaj tiel per priskribo de komponantoj de "fundamentaj" partikloj, per ekzemple kvarkoj.

#### Kemio

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Kemio.
**Kemio** aŭ **ĥemio** estas la scienco, kiu studas:

1. la konsiston kaj la strukturon de la materio,
2. la ecojn de la materio,
3. la ŝanĝiĝojn, kiujn suferas la materio kaj la kondiĉojn necesajn por estigi aŭ eviti tiujn ŝanĝiĝojn.

Ĉia materio apartenas al unu el la du ĉefaj kategorioj: aŭ pura substanco aŭ miksaĵo. Gravas rimarki, ke ekzistas signifa diferenco inter la terminoj substanco kaj pura substanco. Substanco estas ĝenerala termino por iu ajn speco de materio.

#### Tersciencoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Terscienco.
#### Medisciencoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Mediscienco.
#### Vivosciencoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Vivosciencoj.
### Formalaj sciencoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Formalaj sciencoj.
#### Komputiko

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Komputiko.
#### Matematiko

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Matematiko.
#### Statistiko

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Statistiko.
#### Sistemsciencoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Sistemsciencoj.
### Sociaj sciencoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Socia scienco.
#### Kognoscienco

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Kognoscienco.
#### Antropologio

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Antropologio.
#### Ekonomiko

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Ekonomiko.
Ekonomiko ne estas konsiderata kiel scienco laŭ kelkaj pensuloj.

#### Lingvistiko

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Lingvistiko.
#### Psiĥologio

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Psikologio.
#### Geografio

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Geografio.
#### Filozofio

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Filozofio.
Akademia filozofio estas konsiderata kiel scienco laŭ iuj. Aliaj diras, ke filozofio ne estas scienco, sed ĝi estas anstataŭ pioniro de ĝi.

La rolo de filozofio estas ankaŭ filozofia demando.

#### Politika scienco

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Politika scienco.
#### Sociologio

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Sociologio.
### Aplikataj sciencoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Aplikataj sciencoj.
#### Agronomio

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Agronomio.
#### Arĥitekturo

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Arkitekturo.
#### Edukado

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Eduko.
#### Inĝenierarto

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Inĝenierarto.
#### Sansciencoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Sanscienco.
#### Administradoscienco

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Administradoscienco.
#### Militistiko

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Militistiko.
#### Kosmoscienco

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Kosmoscienco.
## Historio de scienco

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Historio de scienco.
## Filozofio de scienco

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Filozofio de scienco.
## Referencoj

## Fonto

*En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el vikipedia artikolo Outline of science angle.*

```
 *helpe de WikiTrans.*

```

## Vidu ankaŭ

* Akademio de sciencoj
* Listo de sciencoj
* Listo de sciencistoj