Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Militistiko

**Militistiko** estas la scienco studanta la teknikojn, psiĥologion, praktikon kaj aliajn fenomenojn, kiuj konsistigas la militon aŭ armitan konflikton. Ĝi celas fari la studanton pli lerta kaj pli probable venkonta en iu ajn armita konflikto kontraŭ iu ajn malamiko. Tiucele ne esence gravas, ĉu la malamiko estas kontraŭanta armeo, gerilistoj aŭ aliaj neregulaj batalantoj, nek ĉu la malamiko konas aŭ praktikas militistikon siaflanke. Ses plej gravaj branĉoj de militistiko estas:

1. Milita organizado
2. Milita edukado kaj trejnado
3. Milita historio
4. Milita geografio
5. Militaj teknologio kaj ekipaĵoj
6. Militaj strategio kaj doktrino

## Vidu ankaŭ

* Milito
* Militfortoj
* Militfilozofio
* Carl von Clausewitz
* *La Militarto*
* Strategio - taktiko
# Semiotiko

**Semiotiko** estas scienco studanta signojn, de la plej simplaj signaloj, tra kodoj, lingvoj ĝis artefaritaj logikaj sistemoj (ekzemple, matematikaj, ĥemiaj, muzikaj ktp.)

La Internacia Asocio por Semiotikaj Studoj (angle *International Association for Semiotic Studies*, france *Association Internationale de Sémiotique*, konata per kombinaĵo de akronimoj el la du laborlingvoj kiel IASS-AIS) establita en 1969 estas grava monda organizaĵo de semiotikistoj.

## Vidu ankaŭ

* Biosemiotiko
* Signo
* Semiologio
* Semantiko
* Scio
# Urboplanado

Urboplanado traktas setlejojn, el la plej malgrandaj vilaĝoj al la plej grandaj urboj; tie montrita estas Hongkongo.
**Urboplanado** estas la konceptigo kaj realizado de urboj aŭ kvartaloj. Ĝi zorgas pri esplorado kaj analizo, strategia pensado, arkitekturo, urba fasonado, publika konsulto, politikaj rekomendoj, efektivigo kaj mastrumado.

## Urbofasonado

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Urbofasonado.
Duration: 1 hour, 39 minutes and 52 seconds.1:39:52Epizodo de podkasto Kern.punkto pri verdigo de urboj.
**Urbofasonado** aŭ **Urba fasonado** okupiĝas pri la aranĝado, aspektado kaj funkcioj de urbetoj, urboj kaj urbegoj.

Ĝia fokuso estas precipe sur publika spaco (alinome la ‘publika medio’, ‘publika regno’ aŭ la ‘publika regiono’) inkluzive la tutaĵon de spacoj, kiuj uziĝas libere ĉiutage per la publiko. Tio ampleksas stratojn kaj parkojn kune kun publika infrastrukturo kaj private-posedataj lokoj. Ĝi okupiĝas pri la maniero, laŭ kiu ĉi tiuj lokoj estas spertataj kaj uzataj, kaj ankaŭ fasadoj de konstruaĵoj kaj aliaj elementoj, kiuj helpas al la kvalito de publika spaco estas rigardataj kvankam la emfazo estas sur spacoj inter konstruaĵoj prefere ol sur la konstruaĵoj mem. Gravaj verkistoj pri – kaj alvokantaj por – la uzo de publika spaco tiusence inkluzivas Jane Jacobs, William H. Whyte kaj Jan Gehl.

Publikaj spacoj estas ofte la objekto de koincidantaj administradaj respondecoj de multoblaj publikaj agantoj aŭ respondeculoj kaj la intereso de posedantoj de apudaj konstruaĵoj/teroj, kaj ankaŭ la postuloj de multoblaj kaj foje konkurantaj uzantoj. Sekve, la desegnado, konstruado kaj administrado de publikaj spacoj tipe postulas konsultadon kaj intertraktadon je diversaj niveloj, kaj urbaj desegnistoj malofte havas la gradon de artisma libereco aŭ kontrolado, kio iam oferiĝas al desegnadaj profesioj kiel arkitekturo. Urb-desegnado ankaŭ tipe bezojnas interdisciplinajn kontribuaĵojn kun ekvilibra reprezentado de multoblaj fakoj interalie inĝenierado (aŭ: inĝenieristiko), ekologio, loka historio, kaj transport-planado.

## Planoj

* Plano Voisin

## Vidu ankaŭ

* Arkitekturo
* Urba fasonado

## Referencoj
# Prascienco

En la filozofio de scienco, ekzistas pluraj difinoj de **prascienco** aŭ pli fakvorte (duonneologisme) protoscienco. Ĝia plej simpla signifo (plej proksime reflektanta ĝiajn radikojn de pra- + scienco) implikas la plej fruajn epokojn de la historio de scienco, kiam la scienca metodo estis ankoraŭ naskiĝanta. La esprimo ankaŭ povas esti aplikita al modernaj emerĝantaj studkampoj.

## Antaŭscienca protoscienco

La esprimo antaŭscienca signifas radike "rilatanta al epoko antaŭ ol scienco ekzistis". Ekzemple, tradicia medicino ekzistis dum miloj da jaroj antaŭ ol la medicina scienco kun normigitaj pruvaj esploroj ekestis, kaj tiel multaj aspektoj de ĝi povas esti priskribitaj kiel antaŭsciencaj. En rilata signifo, protosciencaj temoj (kiel ekzemple la alĥemio de la tempo de Neŭtono) povas esti nomitaj antaŭsciencaj, en kiu kazo la proto- kaj antaŭ- etikedoj povas funkcii pli-malpli sinonime.

Kompare kun marĝena scienco, kiu estas konsiderita tre spekulada aŭ eĉ forte refutita, kelkaj protosciencoj daŭriĝas por iĝi akceptitaj partoj de ĉefa scienco. La historia bazo de multo da moderna ĥemio estas bazita sur la eltrovaĵoj de alĥemio, "pra-kemio" uzanta kelkajn el la modernaj teknikoj kaj procezoj de moderna pruvita kemio.
# Filozofio de scienco

La **filozofio de scienco** (aŭ scienca filozofio) estas fako de filozofio, kiu traktas la fundamentojn, supozojn kaj implicojn de scienco, inkluzive *formalajn sciencojn* kiel matematiko kaj statistiko; *naturajn sciencojn* kiel fiziko, kemio kaj biologio; kaj *sociajn sciencojn* kiel psikologio, sociologio, politika scienco kaj ekonomiko.

La filozofio de scienco parencas al la aliaj branĉoj de la filozofio kiel la sciteorio, la ontologio kaj la filozofio de lingvo. Ĝi penas klarigi: la naturon de sciencaj diraĵoj kaj konceptoj; la manieron, per kiu oni produktas ilin; kiel scienco klarigas, prognozas kaj, pere de teknologio, ekuzas la naturon; la manieron ekkoni pravecon de informoj; la formuladon kaj uzon de la scienca metodo; la tipojn de pensado, kiujn oni uzas por atingi konkludojn; kaj la implicojn de sciencaj metodoj kaj modeloj por socio ĝenerale kaj por la sciencoj mem.

## Filozofoj de scienco

* Carl Gustav Hempel
* Thomas Kuhn
* Karl Popper
* Paul Feyerabend
* Max Planck

## Fakoj

* Filozofio de biologio
* Filozofio de fiziko
* Filozofio de lingvo
* Filozofio de matematiko
* Epistemologio
* Historio de scienco
* Prascienco
* Razilo de Ockham

## Eksteraj ligiloj

* Ĉu scienco estas universala (artikolo el Le Monde diplomatique en Esperanto)
# Besta fiziologio

Fiziologio de reproduktado
**Besta fiziologio** aŭ **zoofiziologio** estas la studo de la funkcioj de histoj, organoj kaj sistemoj en bestoj sur ĉiuj niveloj, inkluzive de molekula nivelo kaj pli grandaj niveloj, kaj tial kiel tiuj ĉi funkcioj estas kontrolitaj kaj reguligitaj. Tiamaniere oni povas ankaŭ akiri scion pri homa fiziologio. Besta fiziologio estas subfako de zoologio. La ĉefaj temoj de besta fiziologio estas: strukturo-funkciaj rilatoj, adaptado, alklimatiĝo, homeostazo, retroregsistemoj, kaj plenumado kaj reguligo. Subfakoj de besta fiziologio estas ekofiziologio kaj evolua fiziologio. Veterinara fiziologio kiel branĉo de veterinara medicino traktas la korpajn funkciojn de dorlotbestoj.

La germana zoologo Wolfgang von Buddenbrock-Hettersdorff estas konsiderita la fondinto de kompara besta fiziologio. Kompara besta fiziologio esploras la similecojn kaj diferencojn en korpoprocezoj laŭ sistema pozicio de bestoj.

## Referencoj
# Ekofiziologio

**Ekofiziologio** (de la greka οἶκος, *oikos*, "domo(teni)"; φύσις, *physis*, "naturo, origino"; kaj -λογία, *-logia*), ankaŭ **media fiziologio** aŭ **fiziologia ekologio** estas biologia fako, kiu studas la respondon de la fiziologio de organismo al mediaj kondiĉoj. Ĝi estas proksime rilata al kompara fiziologio kaj evolua fiziologio. La termino **bionomio** de Ernst Haeckel estas foje uzata kiel sinonimo.

## Plankoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo planta percepto.
Plantekofiziologio ĉefe okupiĝas pri du aferoj: mekanismoj (kiel plantoj perceptas kaj respondas al mediaj ŝanĝoj) kaj skalo aŭ integriĝo (kiel respondoj al tre variaj kondiĉoj, ekz., gradientoj de plena sunlumo ĝis 95% ombro ene de arbokronoj estas kunordigitaj unu kun la alia), kaj kiel ilia kolektiva efiko sur plantkresko kaj gasinterŝanĝo povas esti komprenita sur ĉi tiu bazo.

En multaj kazoj, bestoj povas eskapi malfavorajn kaj ŝanĝiĝantajn mediajn faktorojn, kiel ekzemple varmon, malvarmon, sekecon aŭ inundojn, dum plantoj ne povas formoviĝi kaj tial devas elteni malfavorajn kondiĉojn aŭ perei (bestoj iras al lokoj, plantoj kreskas). Tiel, plantoj estas fenotipe plastaj kaj havas imponan aron da genoj, kiuj helpas ilin adaptiĝi al ŝanĝiĝantaj kondiĉoj. Oni hipotezas, ke ĉi tiu granda nombro da genoj povas esti parte klarigita per la bezono de plantspecioj adaptiĝi al pli vasta gamo da kondiĉoj.

## Referencoj
# Neŭrofiziologio

| Neŭrofiziologio
 |
| --- |
|  |
| **fiziologio • neŭroscienco** |
|  |

La **Neŭrofiziologio** estas la branĉo de la fiziologio kiu studas la nervan sistemon.

En ĉiu ago aŭ konduto de ĉiu organismo ĉeestas la nerva sistemo. Ajna ŝanĝo en ties disvolvigo estas rezulto de funkciaj modifoj de tiu sistemo. La neŭrofiziologio okupiĝas pri la malkovro kiel funkcias tiu komplika sistemo kaj kiel ĝi produktas la varion de kondutmodeloj kiujn montras la organismoj. Tamen, spite la progresoj atingitaj en la esplorado, ĉefe en la biokemiaj kaj elektraj aspektoj, oni estas konvinkitaj ke estas multe pli tio kion oni ne konas.

La baza neŭrofiziologio klopodas studi la konduton de neŭronoj aŭ grupoj de izolaj neŭronoj. La faroj establitaj de la baza neŭrofiziologio povas esti profititaj de la matematika teorio de neŭronaj retoj por konstrui matematikajn modelojn kiuj ebligu identigi neŭrofiziologiajn fenomenojn kiel la memoro kaj la lernado.

## Bibliografio

* Shepherd, G. M. (1983): Neurobiology. Oxford University Press, New York.
* Kuffler S. W., Nicholls J. G., Martin A. R (1984): From neuron to brain.
# Psikofiziologio

**Psikofiziologio** (el greka ψῡχή, psȳkhē, "spiro, vivo, animo"; φύσις, physis, "naturo, origino"; kaj -λογία, -logia) estas la branĉo de la psikologio rilata kun la fiziologiaj bazoj de la psikologiaj procezoj. Ĝi estis nomita kogna psikofiziologio ĝis meze de la 1990-aj jaroj kaj aktuale ĝi estis nomita *kogna neŭroscienco*.

Por ekzemplo, psikologoj interesiĝas pri la tialo kial oni timas araneojn dum la psikofiziologoj povas esti interesataj por karakterigi la funkciadon de la cerba amigdalo, nome malgranda cerba strukturo kiu estas rilata al la regulado kaj respondo per emocioj. Psikofiziologo klopodus rilatigi ambaŭ: tiu povus, por ekzemplo, klopodi klarigi la araneofobion rilate al la elanoj kiuj eliras kaj eniras en kaj el la amigdalo. Tamen, la psikofiziologoj preskaŭ ĉiam studas la rilatojn psikologi/fiziologiajn en homaj netuŝitaj objektoj. Kvankam la unuaj psikofiziologoj preskaŭ ĉiam ekzamenis la efikon de la psikologiaj statoj per la reagoj de la fiziologiaj sistemoj, ekde la 1970-aj jaroj ili studas ankaŭ la efikon de la stato de la fiziologiaj sistemoj en la psikologia stato. Estas la perspektivo de la studado de la rilato inter la menso kaj la korpo kio distingas fundamente la psikofiziologojn.

## Bibliografio

* Cacioppo, J. T., Tassinary, L. G., & Berntson, G. G. (2000). Handbook of psychophysiology, 2a eldono. New York: Cambridge University Press. (3rd ed. 2007)

## Eksteraj ligiloj

* Society For Psychophysiological Research (SPR) Arkivigite je 2009-04-21 per la retarkivo Wayback Machine
* Journal--Psychophysiology Arkivigite je 2012-02-05 per la retarkivo Wayback Machine
* International Organization of Psychophysiology
# Termoregulado

Anhelado de hundo estas ekzemplo de termoregulado
**Termoregulado** estas la kapablo de organismo por reteni sian korpotemperaturon ene de precizaj limoj, eĉ kiam la ĉirkaŭa temperaturo estas tre diferenca. Tiu procezo estas unu aspekto de homeostazo: nome dinamika stato de stabileco inter animala interna medio kaj ties *ekstera* medio (la studo de tiaj procezoj en zoologio estas nomata ekofiziologio aŭ fiziologia ekologio). Se la korpo ne kapablas reteni normalan temperaturon kaj ĝi pliiĝas ege super normala, okazas kondiĉo konata kiel hipertermio (d:Q242165). Ĉe homoj, tio okazas kiam la korpo suferas konstantajn temperaturojn de proksimume 55 °C, longdaŭran eksponon (pli longe ol kelkaj horoj) je tiu temperaturo kaj ĝis ĉirkaŭ 70 °C kaj tiam morto estas preskaŭ neevitebla. Homoj povas ankaŭ suferi mortigan hipertermion kiam la temperaturo de humida mezurilo estas daŭre sub 35 °C dum ses horoj. La mala kondiĉo, kiam korpotemperaturo malpliiĝas sub normalaj niveloj, estas konata kiel hipotermio.

## Vidu ankaŭ

* Fridotremo

## Referencoj
# Stimulo

En fiziologio **stimulo** estas perceptebla ŝanĝo en la interna aŭ ekstera medio de organismo.

Kiam oni aplikas stimulon al iu senso, tiu efikas iun "*stimul-respondon*", do reagon kiel ekzemple reflekson.

Stimulo ofte estas la unua komponaĵo de memreguliga sistemo.

En neŭrologio oni parolas pri **nerva stimulo** , kiam sensa nervo kaj moviga nervo komunikas.

En psikologio oni parolas pri **stimulo** kiel eniga parto de stimulo-respondo-interrilato en la teorio de kondut-lernado.

## Vidu ankaŭ

* Kondutismo
* Percepto
* Stimulado