Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 2000-aj jaroj

|  |  |
| --- | --- |
| **Jarmiloj:** | 3-a jarmilo
 |
| **Jarcentoj:** | 20-a jarcento - **21-a jarcento** - 22-a jarcento
 |
| **Jardekoj:** | 1970-aj 1980-aj 1990-aj - **2000-aj** - 2010-aj 2020-aj 2030-aj
 |
| **Jaroj:** | 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
 |

## Eventoj

* 2001:
	+ Usono, Novjorko: Je la 11-a de septembro 2001 la ĝemelturoj de "World Trade Center" (Mondkomerca Centro) estas aviadile atakataj. Usono kulpigas Usama bin Laden pro tio. Samtempe terenkrakas po unu flugmaŝino en Pensilvanio kaj en la Pentagonon-Konstruaĵon. Ĉirkaŭ 3.000 homoj mortas.
	+ Afganio: Nordaj ribeluloj kaj Usono renversas la talibojn.
* 2002:
	+ La eŭro fariĝis la sola monunuo de 12 ŝtatoj de la EU.
	+ La civila milito en Angolo finfine ĉesas, post la morto de *Jonas Savimbi*. Granda malsato sekvas.
* 2003:
	+ Usono ekatakis Irakon komencigante la Irakan militon.
* 2007:
	+ Ŝtatestroj de la Eŭropa Unio subskribis la Traktaton de Lisbono.
* 2008:
	+ La tertremo de Siĉuano en 2008, forta 7,8-grada tertremo, mortigas pli ol 74.000 homojn
	+ UN deklaris la jaron 2008 Internacia Jaro de Lingvoj.
* 2009:
	+ Litovio festis 1000 jarojn de ekzistado.
	+ Usono: Barack Obama ekestis prezidento de Usono.

## Inventaĵoj kaj malkovraĵoj

* 2001: Vikipedio malfermiĝas, ĝis novembro 2001 estas 11 lingvoversioj inkluzive de Esperanto, kaj kontante kreskos dum la sekvaj almenaŭ du jardekoj
* 2004: Vizaĝlibro,
* 2005: Jutubo,
* 2006: Tvitero kaj multaj aliaj interretaj kanaloj kreskas kaj amase populariĝos aparte dum la 2010-aj jaroj; aliflanke multaj paperaj gazetoj draste reduktiĝos laŭ eldonkvanto
# Injekto

Unufoje uzebla injektilo el plasto.
Sanlaboristo en Meksiko ricevante intramuskole vakcinon kontraŭ la KOVIM-19.
**Injekto** en medicino estas la enkonduko de kuracilo aŭ biologiaj produktoj al celita loko en la korpo pere de la prenpiiko en la necesa korpa histo pere de injektilo kaj hipoderma pinglo.

La injektiloj estas aktuale el plasto, venas enmetitaj en saketo el hermeta silikono, estas sterilaj kaj uzeblaj por unusola fojo, cele al evitado de riskoj de infektoj de unu paciento al alia. Estas variaj grandoj de injektiloj. Ekde la plej malgrandaj, kun kapacito de po unu mililitro aŭ kuba centimetro, uzata ĉefe por la administrado de insulino al pacientoj de diabeto, ĝis la plej grandaj, kun kapacito de 60 mililitroj. La plej oftaj estas de 3 kaj de 5 mililitroj.

Estas kvar formoj de injektoj: intravejna, intramuskola, subhaŭta kaj intrahaŭta.

Injekto estas tre ofta sistemo por aplikado de vakcinoj, kontraŭdoloriloj, anestezo, inter aliaj terapioj, sed ankaŭ estas uzata por aplikado de toksaj kaj narkotaj drogoj.

## Vidu ankaŭ

* Infekto
* Injektilo
* Mortiga injekto

## Notoj
# Sud-Orienta Azio

| Sud-Orienta Azio |
| --- |
| Mondregiono |
|  |
| regiono [+] |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 12° 0′ 0″ N, 105° 6′ 0″ O (mapo)12105.1 |
| Akvokolektejo | 4 500 000 km² (450 000 000 ha) [+] |
| Areo | 4 500 000 km² (450 000 000 ha) [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 684 414 205 [+] (2023) |
| Denseco | 152,09 loĝ./km² [+] [+] |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Sud-Orienta Azio (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Sud-Orienta Azio (Sudorienta Azio)DEC |

 |
|

---

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Sud-Orienta Azio |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Southeast Asia** [+] |
|  |

Divido de Azio laŭ UN: - ﻿ Norda Azio
 - ﻿ Centra Azio
 - ﻿ Okcidenta Azio
 - ﻿ Suda Azio
 - ﻿ Orienta Azio
 - ﻿ Sud-Orienta Azio
 - ﻿ Orienta Eŭropo

**Sud-Orienta Azio** estas natura regiono en Azio, inkluzivanta Hindoĉinan duoninsulon, Malajan arkipelagon kaj apudajn teritoriojn, kun areo ĉirkaŭ 4,5 mln kv.km. Loĝantaro 463 mil. Reliefo mezmontara kaj ebena, tropikaj arbaroj kaj savanoj. Al sud-orienta Azio apartenas la landoj:

* Brunejo, Vjetnamio, Indonezio, Kamboĝo, Laoso, Malajzio, Mjanmaro, Singapuro, Tajlando, Filipinoj, Orienta Timoro.

Foje ĉi tiuj landoj estas rigardataj parto de suda Azio.

Biogeografie Sud-Orienta Azio plejparte apartenas al hindoĉina kaj al sundalanda-filipina ekoprovincoj de la orientalisa ekozono laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF). Nur sude de la Linio de Wallace ĝi troviĝas en la Aŭstralazia ekozono.

## Bildgalerio

*
*
*

## Vidu ankaŭ

* Mez-Azio
* Orienta Azio
* Sudorientazia Traktatorganizo
* Sundaj Insuloj
# Malsanulejo

Foto de granda malsanulejo en Singapuro.
**Malsanulejo**, **sanigejo** aŭ **hospitalo** estas kuraca institucio destinita al kuracado de homoj. Malsanulejo estas parto de san-sistemo. Ekzistas kaj publikaj (ŝtataj), kaj privataj kaj duon-privataj malsanulejoj.

Laŭ Francisko Azorín **hospitalo** estas *Malsanulejo. Konstruaĵo por malsanuloj.* Li indikas etimologion el latina *hospitalis* el *hospes* (gasto).

Ilona Koutny, en interesa vortotrezora studo, proponpetis sondenkete alternativojn al cento da esperantistoj kaj ili kiel sinonimo de *hospitalo* "89 %-oj donis la kutiman nomon *malsanulejo*, krome *kuracejo*: 3 kaj *resanigejo*: 2. [...] El la respondoj vidiĝas, ke la plejmulto trovas la kutiman derivitan vorton kiel *malsanulejo* (89 %), kiu estas praktike enleksikiĝinta kaj konvencie uzata, kvankam ankaŭ la du aliaj solvoj - kuracejo, resaniĝejo - taŭgus (en la ĉina estus "kurac-ejo", en la hungara "malsan-domo")".

## Priskribo

La Universitata Kliniko de Aachen en Germanio estas unu el la plej grandaj hospitaloj en Eŭropo.
La plej kutima tipo de malsanulejo estas ĝenerala malsanulejo, kie oni traktas plej diversajn malsanojn kaj vundojn. Tre grandaj malsanulejoj estas nomataj en kelkaj lokoj *medicinaj centroj* kaj iĝis la preferata vojo de disvolviĝo de sanprotektado en multaj landoj.

Ekzistas ankaŭ specialaj malsanulejoj, kiuj, ekzemple, traktas nur malsanojn de infanoj aŭ nur vundojn.

En Usono plejparto de malsanulejoj estas fakte komercaj entreprenoj, dum en multaj aliaj landoj de la mondo malsanulejoj estas neprofitaj.

Malsanulejoj ofte havas volontulajn programojn, kadre de kiuj eblas helpi al flegado de malsanuloj.

## Referencoj

## Bildaro

* Kuracisto vizitanta la malsanulojn en malsanulejo, germana gravuraĵo de 1682.
* Ĉambro de moderna malsanulejo en Danio.
* Malsanulejo *Charité*
en Berlino.

## Kelkaj malsanulejoj

* Malsanuleja ŝipo
* Universitata Kliniko de Aachen

## Vidu ankaŭ

* Psikiatria hospitalo

## Eksteraj ligiloj

*
*
*  Arkivigite je 2006-03-10 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2006-10-14 per la retarkivo Wayback Machine
* Stanislavo Belov (2011-06-25) Anna Isaĉenko, flegistino de la evakua hospitalo (esperante). Blogger. Arkivita el la originalo je 2017-09-18. Alirita 2017-09-18 . *(vivhistorio de flegistino el Sovetunio)*
# Fenotipo

**Fenotipo** estas aro de signoj morfologiaj, fiziologiaj kaj biokemiaj de individuo. Fenotipaj markoj ekestas kaŭze de agado de genoj, tamen tiu ĉiu agado modifikatas per ĉirkaŭaĵa influo.

Biogeografiaj modeloj kaj teritoriaj distribuoj estas klarigitaj aŭ antaŭviditaj pere de la sciaro pri la fenotipaj trajtoj kaj niĉopostuloj de specio. Specioj havas funkciajn trajtojn kiuj estas unike adaptitaj al la ekologia niĉo. Trajto estas mezurebla propreco, nome fenotipo, aŭ karaktero de organismo kiu povas influi ties survivadon. Genoj ludas gravan rolon en la interagado de la disvolvigo kaj de la media esprimo de trajtoj. Loĝantaj specioj evoluigas trajtojn kiuj kongruas kun la selektigaj premoj de iliaj lokaj medioj. Tio tendencas havigi al ili kompetitivan avantaĝon kaj diskuraĝigas simile adaptitajn speciojn kiuj havas koincidan geografian teritorion.

## Vidu ankaŭ

* Genetika drivo
* Genomo
* Genotipo
* Fenotipa plastikeco

## Notoj
# Flegado

| Flegado
 |
| --- |
|  |
| **paramedical speciality (en)  studfako studfako universitata studfako laborkampo kariero**  |
| **medicino • flegado** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | psikiatria flegado  vd |

 |
|  |

Flegisto
**Flegado** estas prizorgo de malsanuloj kaj observo de la kuracado. Flegistoj ankaŭ helpas kuracistojn dum kompleksaj proceduroj, kiel ekzamenoj kaj kirurgioj.

## Sociaj aspektoj

Nuntempe, en plejparto de la landoj, oni bezonas universitata diplomo por flegado. En kelkaj landoj, kiel Brazilo oni ankaŭ akceptas flegistajn helpantojn sen universitataj diplomoj, pro malfacileco por akiri verajn flegistojn.

En multaj disvolvigitaj landoj (kvankam malriĉaj) flegistoj (kaj eĉ pli ofte flegistinoj) klopodas eliri el malfacila ekonomia situacio per elmigrado al pli riĉaj landoj, sed kie pro multaj kialoj (ekzemple pro manko de edukita socitavolo aŭ pro malakcepto plenumi malfacilajn aŭ malagrablajn taskojn) mankas flegistinoj kaj malmankas tiuj postenoj, ekzemple flegistinoj el slavaj landoj (kiel Bulgario) iras al riĉaj arabaj landoj, el Hispanio al Britio, el multaj landoj al Usono, ktp.

## Vidu ankaŭ

* Florence Nightingale
* Internacia Konsilio de Flegistoj

## Eksteraj ligiloj

* Stanislavo Belov (2011-06-25) Anna Isaĉenko, flegistino de la evakua hospitalo (esperante). Blogger. Arkivita el la originalo je 2017-09-18. Alirita 2017-09-18 . *(vivhistorio de flegistino el Sovetunio)*
# Viruso Epstein-Barr

La **viruso Epstein-Barr** (VEB) estas viruso de la familio de la herpetovirusoj (*Herpesviridae*, familio kiu enhavas ankaŭ la viruson de la herpeto kaj la citomegaloviruson). Estas la plej grava kaŭzo de la akuta infekta mononukleozo, ofta sindromo karakterizita per febro, gorĝodoloro, lacego kaj inflamo de limfaj ganglioj. La infekto per la viruso de Epstein-Barr okazas en la tuta mondo.

La VEB infektas la plej parton de homoj en ajna momento de ties vivoj. Tiel oni akiras adaptan imunecon tra la disvolvigo de antikorpoj kontraŭ la viruso, kio kutime preventas novajn kontaĝojn pro eksteraj faktoroj. La viruso restas latenta por la cetero de la vivo (kiel episomoj), kaj povas okazigi novajn infektojn, reaktivigante sin intermite kun aŭ sen simptomoj.

Multaj infanoj infektiĝas per la viruso Epstein-Barr, kvankam tiuj infektoj kutime ne disvolvigas gravan simptomaron kaj ne distingas sin el aliaj mallongdaŭrajn malsanojn de la infanaĝo. Kiam la infekto per la VEB okazas dum la adolesko aŭ la junaĝo, ĝi estas kaŭzo de infekta mononukleozo en 30 al 70 % de la okazoj.
# Grandcerbo

Ruĝe: lokigo de homa cerebro.
La **grandcerbo** (aŭ **cerebro** aŭ **telencefalo**) estas la supera parto de la cerbo, kun siaj hemisferoj kaj pedunkloj.

La surfaco de la grandcerbo nomiĝas kortekso kaj estas la sidejo de la inteligenteco, de la konsciaj sensaĵoj kaj movoj.
# Placebo

| Placebo
 |
| --- |
|  |
| Ujoj kun placeboj
 |
| **atestoprovo kuracilo terapio**  |
| **simulakro • kuracoprocedo** |
|  |

**Placebo** (aŭ **ŝajnkuracilo**) estas en strikta senco tiu pilolo aŭ alia medicina preparaĵo, kiu ne havas iun ajn farmakologian efikaĵon. Ofte uzata formo de placebo estas sukera pilolo. La *placeboefiko* estas tio, kio okazas kiam oni uzas placebon kaj saniĝas. Ĝi baziĝas je kredo, ke oni uzas veran efikaĵon.

## Medicina esplorado

Placeboj estas tre gravaj dum medicina esplorado. Kiam oni volas ekscii ĉu kuracilo havas sanigantajn ecojn, esploristoj devas kompari la kvanton de sanigo de tiuj personoj kiuj uzis la kuracilon, la placebon aŭ nenion. Ofte homoj saniĝas sole (tial oni devas scii kiel tio okazus) kaj ofte homoj saniĝas kiam ili pensas ke ili uzas bonan kuracilon (tial oni uzas placebojn).

## Vidu ankaŭ

* Homeopatio
* Laŭindikaĵa medicino
# Okcidenta Eŭropo

| Okcidenta Eŭropo |
| --- |
| Mondregiono |
| regiono [+] |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 47° 24′ 33″ N, 2° 32′ 13″ O (mapo)47.4092732.536919 |
|

---

 |
| Loĝantaro | 201 081 297 [+] (2023) |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Okcidenta Eŭropo (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Okcidenta Eŭropo (Eŭropo)DEC |

 |
|

---

 |
|  |
| Okcidenta Eŭropo |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Western Europe** [+] |
|  |

Okcidenta Eŭropo
"Okcidenta Eŭropo" laŭ la lingvouzo dum la Malvarma Milito inter la jaroj 1947 kaj 1989
**Okcidenta Eŭropo** aŭ **Okcident-Eŭropo** signifas diversaj landoj en okcidenta Eŭropo, laŭ diversaj kriterioj.

Laŭ geografia senco "okcidenta Eŭropo" signifas la ŝtatoj Britio, Irlando, Francio, Belgio, Nederlando, kaj Luksemburgo.

Dum la tempo de la Malvarma Milito inter la jaroj 1947 kaj 1989 (respektive 1991), oni nomis ĉiujn ekonomie kapitalismajn parlamentajn demokratiojn de okcidenta, norda, suda kaj parto de meza Eŭropo "okcidenteŭropaj" kaj konsideris ilin parto de la "Okcidenta Bloko"), kontraŭe al la komunisme-aŭtoritate gviditaj landoj de la oriento de meza, orienta kaj granda parto de sudorienta Eŭropo, kiujn oni nomis resume kiel "Orienta Bloko".

## Vidu ankaŭ

* la difinon de Okcidenta Eŭropo laŭ la Geoskemo de la Unuiĝintaj Nacioj pri Eŭropo
# UNICEF

| UNICEF
 |
| --- |
|  |
|  |
| **United Nations programmes and funds (en)**  |
| Komenco
 | 11-a de decembro 1946 vd |
| Geografia situo
 | 40° 45′ 1″ N, 73° 58′ 12″ U (mapo)40.750303-73.969927 |
| Lando*j* | Usono vd |
| Sidejo
 | Nov-Jorko
 |
|

|  |
| --- |
| UNICEF (Novjorko)DEC |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMapUNICEF
 |
| **Moto** | Unite for children |
| **Fondinto*j | Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj • Ludwik Rajchman vd |
| Estro
 | Catherine M. Russell (ekde 1-a de februaro 2022)
 |
| **Filioj** | UNICEF Canada (en)  UNICEF Belgium (en)  Stowarzyszenie Polski Komitet Narodowy UNICEF (mul)  UNICEF Sweden (en)   vd |
| **Posedatoj** | Judith with the head of Holofernes (en)  Kolekto Rau por UNICEF  vd |
|

| [Montri]  Premioj |
| --- |
|  | * (2006)  Premio de la Princino de Asturio pro Konkordo
* (1996)  Atatürk International Peace Prize (en)
* (1993)  Children of the Earth (en)
* (1989)  Premio Indira Gandhi
* (1965)  Nobel-premio pri paco
* (1957)  Pacpremio Wateler

vd |

 |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

La oficiala flago de UNICEF
La  **Infan-Fonduso de la Unuiĝintaj Nacioj**  (angle *United Nations Children's Fund*, mallongigita  **UNICEF**  - aŭ ĝis 1953  **Fonduso de Unuiĝintaj Nacioj por Urĝa Helpo al Infanoj**  (United Nations International Children's Emergency Fund) estas internacia organizaĵo de Unuiĝintaj Nacioj kiu laboras en 157 landoj kaj temas pri infanoj. Ĝi estis starigita de la Ĝenerala Asembleo de la Unuiĝintaj Nacioj la 11-an de decembro 1946 kun sidejo en Novjorko laŭ iniciato de pola kuracisto Ludwik Rajchman.

UNICEF donas longtempan helpadon al infanoj kaj patrinoj, kiuj loĝas en disvolviĝantaj landoj. La agentejo dependas de la donacoj de registaroj kaj privataj donacantoj. Ĝiaj programoj celas evoluigi komunumajn servojn por infanrajtoj: la sano, bonfarto, sekureco kaj edukado de infanoj.

UNICEF ricevis la Nobel-premion pri paco en 1965.

## Programoj

Kadro FRESH estas akronimo de la angla nomo **Focusing Resources on Effective School Health** (esperante: **KoncentriRimedojn** al **Efika Lerneja Sano**), interagenteja kadro kreita de Unesko, UNICEF, la Monda Organizaĵo pri Sano, kaj la Monda Banko, lanĉita ĉe la Forumo pri Eduko de Dakaro de 2000, kiu inkluzivas la sperton kaj sciaron de ĉi tiuj kaj aliaj agentejoj kaj organizoj. Ĝi estas tutmonda programo por plibonigi la sanon de lernejaj infanoj kaj junuloj.

## Gravaj aktivuloj

James Grant

## Vidu ankaŭ

* Save the Children

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

Oficiala retejo angle

Oficiala retejo arabe Arkivigite je 2005-04-19 per la retarkivo Wayback Machine

Oficiala retejo france Arkivigite je 2005-04-19 per la retarkivo Wayback Machine

Oficiala retejo hispane Arkivigite je 2015-06-27 per la retarkivo Wayback Machine
# Subregiono Granda Mekongo

La rivero Mekongo en Amphoe Khong Chiam, Tajlando (pliaj bildoj).
La **Subregiono Granda Mekongo** ne estas geologia regiono, sed evoluiga projekto planata de la Evoluiga Azia Banko en 1992 kun la landoj kie Mekongo troviĝas: Kamboĝo, Laoso, Mjanmaro, Tajlando, Vjetnamo, kaj la ĉinaj provincoj Junano kaj Gŭangŝjio. La regiono estas parto de la Hindoĉina biodiverseco-riĉaĵejo de Naturprotekto Internacie kaj parto de la dolĉakva tutmondaj 200-regiono Mekongo.

## Eksteraj ligiloj

* angle Hindocina biodiverseco-riĉaĵejo (Naturprotekto Internacie) Arkivigite je 2014-05-28 per la retarkivo Wayback Machine
* angle Subregiono Granda Mekongo (WWF)
* angle Mekongo (WWF) Arkivigite je 2013-05-12 per la retarkivo Wayback Machine
* angle Subregiono Granda Mekongo (ADB)
# Dominga sukceno

Laborista termito en Dominga sukceno.
**Dominga sukceno** estas sukceno el Domingo derivita el rezino de formortinta arbo *Hymenaea protera*.

Dominga sukceno diferenciĝas el la Balta sukceno je tio ke ĝi estas preskaŭ ĉiam travidebla, kaj ĝi havas pli altan nombron de fosiliaj inkludaĵoj. Tio ebligis la detalan rekonstruadon de la ekosistemo de delonge formortinta tropika arbaro.

Studo de komenco de la 1990-aj jaroj havigis daton de ĝis antaŭ 40 milionoj da jaroj. Tamen, laŭ Poinar, Dominga sukceno datas el Oligoceno ĝis Mioceno, tiel el antaŭ 25 milionoj da jaroj. La plej malnova, kaj plej dura el tiu sukceno venas el la montara regiono norde de Santiago.

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

* Ambercollector.info: Dominican Amber Arkivigite je 2019-02-25 per la retarkivo Wayback Machine
* Ambarazul.com: The Definitive List of Dominican Blue Amber Mines
* Palaeo.uk: "Geological setting and age of the Dominican Republic" — de Christine Lipkin.
* PBS NOVA: "Amber: Jewel of the Earth"
* ISEM Research: Anolis lizard in amber
* American Museum of Natural History: "Amber: Window to the Past" (1998)
* Emporia.edu: Life in Amber Arkivigite je 2010-03-01 per la retarkivo Wayback Machine
# Registrita historio

**Registrita historio** aŭ **skriba historio** estas historia rakonto surbaze de skriba registro aŭ alia dokumentita komunikado. Registrita historio povas esti komparita al aliaj rakontoj pri la pasinteco kiel ekzemple mitologiaj aŭ parolaj tradicioj.

Por monda historio, registrita historio komenciĝis pro la raportoj pri la praa mondo ĉirkaŭ la 4-a jarmilo a.K., kaj koincidas kun la invento de skribo. Por kelkaj regionoj de la mondo, skribita historio estas limigita al relative lastatempa periodo en homa historio. Krome, homaj kulturoj ne ĉiam registras ĉiujn informojn signifajn al pli postaj historiistoj, kiel ekzemple naturkatastrofoj aŭ la nomoj de individuoj; tiel, registrita historio por specialaj specoj de informoj estas limigitaj surbaze de la specoj de registroj konservitaj. Pro tiuj limoj, registrita historio en malsamaj kuntekstoj povas rilati al malsamaj tempodaŭroj depende de la historia temo.

La interpreto de registrita historio ofte dependas de historia metodo, aŭ la aro de teknikoj kaj gvidlinioj per kiuj historiistoj utiligas ĉeffontojn kaj alian indicon al esplorado kaj tiam skribi raportojn pri la pasinteco. La demando de la naturo, kaj eĉ la ebleco, de solida historia metodo estas levita en la filozofio de historio kiel demando de sciteorio. La studo de historia metodo kaj skribo estas konata kiel historiografio.

## Vidu ankaŭ

* Historia reviziismo
* Prahistorio

## Bibliografio

* Russo, Stan (2005). *The 50 Most Significant Individuals in Recorded History*. Inklings Press. ISBN 0975912992. [1] Konsultita la 19an de Oktobro 2015.
* Tosh, John (2006). The Pursuit of HIstory (4a eld.). Pearson Longamn. ISBN 9781405823517.

## Eksteraj ligiloj

* More on ancient scripts at Ancientscripts.com
# Kolumelo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Kolumelo (fungoscienco).
 |

| **Kolumelo** |
| --- |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 4 p.K. en Kadizo
 |
| **Morto** | 70 p.K. en Taranto
 |
| **Lingvoj** | latina
 |
| **Ŝtataneco** | Roma regno   |
| Okupo
 |
| **Okupo** | verkisto  poeto   |
|  |

*De re rustica*, 1564
**Kolumelo** (**Lucio Junio Moderato KOLUMELO**, en la latina **Lucius Iunius Moderatus Columella**) (4 p.K. – 70 p.K.) estis romia verkisto de la 1-a jarcento, devena de Kadizo (Hispanio), aŭtoro de traktato pri agrokulturo *Res rustica* en 12 libroj kun granda precizeco kaj granda riĉeco.

## En Esperanto

La "Enkonduko" de lia 12a libro aperas en la tria volumo de Antologio Latina.

## Eksteraj ligiloj
# Marĉo

| Marĉo
 |
| --- |
|  |
| **malsekejo** |
|  |

Marĉo en Poznano
**Marĉo** ekestas, se en malsekaj terenoj akumuliĝas plantorestoj, kiuj pro manko de oksigeno malkomponiĝas (disputras) nur nekomplete. Marĉo konsistas el diversaj torf-tavoloj.

Oni diferencigas du specojn. Ekzistas

* marĉoj, kiujn enfluas grunda akvo (ili formiĝis ekzemple en iamaj lagoj) kaj

* marĉoj sen ligo al grunda akvo, akvumitaj nur per pluvakvo.

## Kelkaj gravaj marĉoj en la mondo

### Afriko

Marĉoj de Bangveulu dum la seka sezono
Lago Bangveulu en Zambio estas tre grava sistemo, enhavanta lagon, marŝojn, sezonajn marsojn kaj inundebenaĵojn. La marŝoj povas atingi la longon de 120 km.

Sudd estas miksaĵo de marĉoj, riveroj kaj herbejoj, kiuj kune iĝas ega marĉo (ĉirkaŭ 130mil km²) dum la pluva sezono.

### Sudameriko

Pantanalo en Brazilo ("marĉaro" laŭnome) estas granda regiono (ĉirkaŭ 200mil km²) enhavanta plurajn marŝojn sed ankaŭ herbejojn, inunditajn herbejojn ktp.

## Proverbo

Ekzistas pluraj proverboj pri marĉo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kie ajn rano iras, ĝi ĉiam marĉon sopiras.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Li pasis akvon kaj fajron kaj marĉojn kaj marojn.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Rano eĉ en palaco sopiras pri marĉo* **”** |

 |

## Bildaro

* marĉo ĉe Bad Buchau en sudokcidenta Germanio
* marĉo ĉe Henstedt en norda Germanio
* la sama marĉo pli detale
* marĉo ĉe Bad Sülze en nordorienta Germanio

## Vidu ankaŭ

* Aluvia grundo (marsko)
* Sala marĉo
* Poldero
* Torfejo
* La vorto "marĉo" estas enhavata de la nomoj de multaj specioj de birdoj, kiel la marĉanaso aŭ kerkedulo (*Anas querquedula*), la marĉotringo (*Tringa stagnatilis*), la marĉostrigo (*Asio flammeus*), la marĉoparuo aŭ foliarparuo (*Poecile palustris*), la marĉotroglodito (*Cistothorus palustris*), la marĉa cirkuo aŭ marĉocirkuo (*Circus aeruginosus*) ktp.

## Eksteraj ligiloj

* anglalingva artikolo en la ĵurnalo *New Scientist* Arkivigite je 2007-12-13 per la retarkivo Wayback Machine
* Bazaj informoj pri marĉoj en nordokcidenta Germanio (paĝoj germanlingvaj, bone ilustritaj)
* Marĉ-muzeo Arkivigite je 2005-02-10 per la retarkivo Wayback Machine (germanlingve)

## Referencoj