Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# William C. Gorgas

| **William C. Gorgas** |
| --- |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskonomo** | William Crawford Gorgas |
| **Naskiĝo** | 3-an de oktobro 1854 (1854-10-03) en Mobile
 |
| **Morto** | 3-an de julio 1920 (1920-07-03) (65-jaraĝa) en Londono
 |
| **Tombo** | Arlingtona nacia tombejo   |
| **Ŝtataneco** | Usono   |
| **Alma mater** | Sewanee: The University of the South (en)    St. Andrew's-Sewanee School (en)    |
|  |
| Memorigilo  |
| Familio
 |
| **Patro** | Josiah Gorgas (en)   |
| **Patrino** | Amelia Gayle Gorgas (en)   |
| Okupo
 |
| **Okupo** | kuracisto  armea kirurgo   |
|  |

**William Crawford GORGAS** (3a de Oktobro, 1854 – 3a de Julio, 1920) estis usonarmea kuracisto kaj 22a San-Generalo de la usona armeo dum la Unua Mondmilito (1914–1918). Li estas plej bone konata pro sia laboro en Florido, Havano kaj en la Panama Kanalo luktante kontraŭ la disvastigon de la flava febro kaj de la malario kontrolante la moskitojn kiuj transigas tiujn malsanojn. Tiame, lia strategio estis ricevita per konsiderinda skeptikismo kaj eĉ opozicio al la higienaj reguloj. Tamen, la reguloj kiujn li metis en praktiko kiel estro de la Sanitara Komisiono de la Panama Kanalzono savis la vivon de miloj de personoj kaj kontribuis al la sukceso de la kanalkonstruado.

Maj. Gen. William C. Gorgas, honorita per poŝtmarko de la Zono de la Kanalo de Panamo.
Li estis georgisto kaj argumentis, ke la adoptado de la popular 'Sola Imposto' defendita de Henry George estus vojo por havigi sanitarajn vivkondiĉojn, speciale por malriĉuloj.

## Referencoj

## Literaturo

* Ashburn, P.M., History of the Medical Department of the U.S. Army, 1929.
* Gibson, John M., Physician to the World: The Life of General William C. Gorgas, Durham, North Carolina: Duke University Press, 1950.
* Gorgas, Marie kaj Burton J. Hendrick, William Crawford Gorgas: His Life and Work, New York: Doubleday, 1924.
* Phalen, James M., "Chiefs of the Medical Department, U.S. Army 1775–1940, Biographical Sketches," Army Medical Bulletin, No. 52, April 1940, pp. 88–93.
* Wilson, Owen (Julio 1908). "The Conquest Of The Tropics: How Col. Gorgas's Sanitary Work At Panam Has Proved The Possibility of Beautiful Tropical Residence". The World's Work: A History of Our Time. XVI: 10432–10445. Alirita la 30an de Majo 2021.
* Endorsements, Resolutions and other Data in Behalf of the Nomination of Dr. William Crawford Gorgas for Election to the New York Hall of Fame for Great Americans, 2 vol., Birmingham: Gorgas Hall of Fame Committee, 1950.
# Kinkono

| Kiel legi la taksonomion**Kinkono** |
| --- |
|  |
|  *Cinchona pubescens* - floroj |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Dukotiledonoj *Magnoliopsida*  |
| Ordo:
 | Gencianaloj *Gentianales*  |
| Familio:
 | Rubiacoj *Rubiaceae*  |
| Genro:
 | **KinkonoCinchona* L. 1753 |

 |
| Specioj
 |
|
ĉ. 25 specioj; vidu tekston

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Kinkono
 |

 |
|  |

**Kinkono** (*Cinchona* el rubiacoj) estas genro de daŭrafoliaj arboj el Peruo, kiuj liveras amaran kaj kontraŭfebran ŝelon.

**Kinkono** estas ankaŭ uzata kiel nomo por la ŝelo mem.

## Ecoj

La efika biokemia substanco estas kinino, kiun oni uzis kontraŭ malario.

## Etimologio kaj historio

La kinkono, aŭ *kina-kina* (ŝelo de ŝeloj), estis importita en Eŭropon sub la nomo *perua ŝelo*. Jam la peruanaj indiĝenoj malkovris la kontraŭ-malariajn ecojn de la kinkono. La latina nomo devenas de la edzino de la vicreĝo de Peruo, la grafino de *El Chinchon* kiu laŭdire resaniĝis danke al tiu ŝelo. Dankeme ŝi helpis importon de la drogo en Hispanion kie ĝi nomiĝis *"pulvoro de la grafino"*. Enmarketigita far la jezuitoj ĝi iĝis *"pulvoro de la jezuitoj"*, alinome Kinkona arboŝelo. Por lukti kontraŭ malario, kiu suferigas homojn eĉ en Versajlo, Ludoviko la 14-a venigis kinkonon en Francion.

## Specioj

|  |  |
| --- | --- |
| * *Cinchona antioquiae* L.Andersson (1998).
* *Cinchona asperifolia* Wedd. (1848).
* *Cinchona barbacoensis* H.Karst. (1860).
* *Cinchona × boliviana* Wedd. (1848).
* *Cinchona calisaya* Wedd. (1848).
* *Cinchona capuli* L.Andersson (1994).
* *Cinchona fruticosa* L.Andersson (1998).
* *Cinchona glandulifera* Ruiz & Pav. (1802).
* *Cinchona hirsuta* Ruiz & Pav. (1799).
* *Cinchona krauseana* L.Andersson (1998).
* *Cinchona lancifolia* Mutis (1793).
* *Cinchona lucumifolia* Pav. ex Lindl. (1838).
 | * *Cinchona macrocalyx* Pav. ex DC. (1829).
* *Cinchona micrantha* Ruiz & Pav. (1799).
* *Cinchona mutisii* Lamb. (1821).
* *Cinchona nitida* Ruiz & Pav. (1799).
* *Cinchona officinalis* L. (1753): kininarboŝelo
* *Cinchona parabolica* Pav. in J.E.Howard (1859).
* *Cinchona pitayensis* (Wedd.) Wedd. (1849).
* *Cinchona pubescens* Vahl (1790) : kininarbo
* *Cinchona pyrifolia* L. Andersson (1998).
* *Cinchona rugosa* Pav. in J.E.H oward (1859).
* *Cinchona scrobiculata* Humb. & Bonpl. (1808).
* *Cinchona villosa* Pav. ex Lindl. (1838).
 |

## Eksteraj ligiloj

* Germplasm Resources Information Network (en)
# Tinkturo

Lan-tinkturado, 1482: el franca traduko de Bartolomaeus Anglicus.
**Tinkturo** estas substanco per kiu oni kolorigas objekton (kutime tolo, vesto, hararo, farbo, manĝaĵo...) sur tiu kiun ĝi antaŭe havis. Kvankam estas multaj naturaj tinkturoj, la majoritato de la tinkturoj uzataj nuntempe enhavas kemiajn produktojn. La harartinkturoj estas dividataj en oksidigaj kaj neoksidigaj. Ĝenerale oni aplikas ĝin en akvosolaĵo kun mordanto kiu faciligas la fiksadon de la tinkturo en la fibro.

La tinkturoj kaj la pigmentoj estas kolorigiloj ĉar absorbas nur kelkajn ondolongojn de la videbla lumo. La tinkturoj ĝenerale estas solveblaj en akvo, dum la pigmentoj ne estas solveblaj.

La tinkturoj enhavas varion de elementoj, kiel senmineraligita akvo, cetil-alkoholo, proteino el tritiko, aloo vera, ekstrakto de mielo, natrio, odoresenco, amoniako ktp.

## Vidu ankaŭ

* Kolorigilo
* Tanejo

## Notoj
# Farmakopeo

Franca farmakopeo de 1676.
**Farmakopeo** estas oficiala kompendio kun preskriboj por la analizo de kuraciloj.
En la farmakopeo, ŝtate publikigita manlibro, estas formulitaj la normoj al kiuj konformendas kuraciloj kaj la preparaĵoj surbaze de tiuj ĉi. Ĝi entenas liston de la akceptitaj medikamentoj, kun sciigoj pri ilia formulado, preparado kaj uzado ( PIV2 ).

La redakto de la kompendio apartenas al ŝtate indikita komisiono. En 1964 oni decidis ke oni havigu Eŭropan Farmakopeon. La unua Eŭropa Farmakopeo estis publikigita tri jarojn poste.

* unua eldono – publikigita en 1967
* dua eldono – publikigita en 1980
* tria eldono – publikigita en 1997
* kvara eldono – publikigita en 2001, valida ekde la 1-a de januaro 2002
* kvina eldono – publikigita je 15 juni 2004, valida ekde la 1-a de januaro 2005
* sesa eldono eldono – publikigita je 16 julio 2007, valida ekde la 1-a de januaro 2008

Intertempe oni regule publikigas aldonojn, ankaŭ tiuj ĉi validas ekde certa dato.
La Eŭropa Farmakopeo estas publikigita angle kaj france. Ankaŭ oficialaj germana kaj hispana tradukaĵoj estas disponeblaj.

## Etimologio

La termino derivas de la greka *φαρμακοποιεια* ( [farmakopoja] ), ekde *φαρμακο-* ( [farmako] ) 'kuracilo', sekvite de la verbo-radiko *ποιε-* ( [poje] ) 'fari' kaj fine de la abstrakta substantivo-finaĵo *-ια* ( [ja] ). Tiuj tri elementoj kunigitaj signifas 'kuracilo-farad-o'.

## Eksteraj ligiloj

* angle Brita Farmakopeo Arkivigite je 2014-09-26 per la retarkivo Wayback Machine
* Den Europeiske Farmakopéen Arkivigite je 2017-02-27 per la retarkivo Wayback Machine
* Pharmacopoea Danica 1907
* angle The International Pharmacopoeia (Ph. Int.) - Publication
* angle The International Pharmacopoeia (On-line)
* angle Usona Farmakopea Arkivigite je 2010-01-10 per la retarkivo Wayback Machine
# Arboŝelo

Arboŝelo de matura *Mango* (*Mangifera India*) montranta karakteran likenon, Kalkato, Barato.
Ekstera aspekto de la arboŝelo de robinio (videbla estas la ritidomon, la ekstera histo de la arboŝelo)
Malnovaj cikatroj en arboŝelo de fago
Parte senŝeligita korkkverko
**Arboŝelo** estas la plej eksteraj tavoloj de tigoj kaj radikoj de lignaj plantoj. Plantoj kun arboŝelo inkludas arbojn, lignajn grimpoplantojn kaj arbustojn. Arboŝelo aludas al ĉiuj histoj for de la kambiumo kaj estas neteknika termino.
La interna tavolo de arboŝelo nomiĝas basto. Tie troviĝas vivantaj ĉeloj, ekzemple sekundara kambiumo. La ekstera tavolo de arboŝelo nomiĝas ritidomo. Ĉi-tie la ĉeloj estas mortaj.

## Produktoj el arboŝelo

Produktoj uzataj de homoj, kiuj devenas el arboŝelo estas:

* spicoj kiel cinamo el vera cinamomo kaj aliaj ingrediencoj,
* tanino,
* rezino,
* laktosuko,
* medikamentoj,
* venenojn, variajn halucinaĵojn
* korko.

Arboŝelo estas uzata por produkti vestaĵojn, kanuojn, ŝnurojn kaj uzata kiel surfaco por pentraĵoj kaj mapfarado.

## Arboŝelo en Hortikulturo

En hortikulturo kaj ĝardenkulturo oni uzas arboŝelojn por

* plibonigi la grundon
* fari substraton
* mulĉi la teron.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* mulĉo
* substrato
* C/N-kvociento
* forsto
* krutmaterialo arboŝelo
* ritidomo

## Eksteraj ligiloj
# Artemisia annua

| Kiel legi la taksonomion**Artemisia annua** |
| --- |
|  |
|  *Artemisia annua* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Divizio:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Dukotiledonuloj *Dicotyledones*  |
| Subklaso:
 | Asteredoj *Asteridae*  |
| Ordo:
 | Asteraloj *Asterales*  |
| Familio:
 | Asteracoj *Asteraceae*  |
| Genro:
 | Artemizio *Artemisia* L., 1753 |
| Specio:
 | *Artemisia annua* L. |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Artemisia annua
 |

 |
|  |

Artemisia annua, **unujara artemizio** aŭ **dolĉa artemizio**, konata ankaŭ kiel *dolĉa vermoherbo*, *sweet annie*, *sweet sagewort*, *annual mugwort* aŭ *unujara vermoherbo* (ĉine), estas ofta tipo de artemizio indiĝena de moderklimata Azio, sed naturigita en multaj landoj samkiel en disaj partoj de Nordameriko.

*Artemisia annua*
Ekstrakto de *A. annua*, nome artemisinino, estas medikamento uzata por trakti malarion. Malkovro de artemisinino kaj de ties kontraŭmalariaj proprecoj fare de la ĉina sciencisto Tu Youyou kondukis lin al la ricevo en 2011 de la Lasker-Premio kaj en 2015 de la Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino.

Temas pri unujara planto. Ties tigo estas rigida, bruneca aŭ violbruneca. La planto mem estas senhara kaj nature kreskas de 30 ĝis 100 cm alte, kvankam kultivata povas atingi alton de 200 cm. La folioj de *A. annua* havas longon de 3–5 cm kaj estas dividitaj de profundaj tranĉoj en du aŭ tri malgrandaj folietoj. La intensa aroma odoro de la folioj estas karakteriza.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Malario

## Eksteraj ligiloj

* Distribuo de artemisinino en *Artemisia annua*
* Project to improve artemesinin yield ĉe la University of York
* Pri *Artemisia annua* el Purdue University
# Herbokuracado

| Herbokuracado
 |
| --- |
|  |
| **popolmedicino** |
|  |

Manlibro araba de herboterapio, ĉ. 1334Papiruso Ebers, de la 16-a jarcento a.K., 877 receptoj kaj medikamentoj estis enmetitaj kombinante herbojn kiel mirho, olibano, fenkolo, ricina oleo kaj aromaj oleoj de plantoj kiel mento kaj lavendo. Aldone ankaŭ preskribo por kuracado de astmo - herba miksaĵo metita sur bolantan brikon por ke la paciento povu spiri la fumojn.
**Herbokuracado** (foje ankaŭ konata per *herbalismo*) estas kuracado per herboj kaj aliaj plantoj. Tiu estas unu el la plej tradiciaj terapioj en la mondo. Ekde la praa tempo la homo uzis la plantojn por sin kuraci. Vere, oni observas ke eĉ hundoj manĝas herbojn por kuraciĝi. Tiel, dum jarmiloj, kvankam bazita sur senscienca rutina sperto, la kuracado per plantoj estis unu el la plej efikaj rimedoj al la dispono de la malsanuloj. Antaŭ industria tempo, la herbokuracado estas la ĉefa terapio de medicino.

Oni scias, ke diversaj kaŭzoj (altitudo, kvalito de la kulturgrundo, kultivmetodoj, sterkoj uzitaj, tempo de kolektado ktp.) povas influi la biokemiajn karakterojn de la kuracaj plantoj. La elsekigo mem ofte aliecigas aŭ difektmodifas ilin. Sekve la kuracaj ecoj de la plantoj ofte ne estas konstantaj, kaj sekve ne eblas dozi ilin; la aktivaj elementoj el ili ekstraktitaj - male - povas esti perfekte dozitaj.

Aplikante la ĝustan teknikon en la kultivado, kolektado ktp. oni evitas tion; des pli prave se tuj post la kolektado oni stabiligas la planton per speciala procedo, kiu detruas la agadon de la en ĝi entenataj fermentoj, realaj kaŭzantoj de la plantaj malkomponiĝo kaj transformiĝo.

Ankaŭ la kemio interesiĝis pri la kuracaj plantoj, studis kaj analizis ilin, kaj sukcesis izoli ties aktivajn elementojn: alkaloidoj, glikozidoj, saponinoj, esencoj, rezinoj, acidoj, mucilagoj, grasoj ktp. Kaj, ĉar tiu elementoj estas konstantaj, en medicino estas uzataj kemiaj medikamentoj.

## Preparado de herboj

Plantoj povas esti preparitaj per infuzo, dekokto, macerado, aŭ oni povas simple trinki sukon de freŝa planto.

## Rilataj temoj

* Arba kuracado
* Plantoscienco

## Eksteraj ligiloj

* retpaĝo farita de Harald Schicke Arkivigite je 2008-05-14 per la retarkivo Wayback Machine esperante
# Li Yuying

| **Li Yuying** |
| --- |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 29-an de majo 1881 (1881-05-29) en Guangyang District
 |
| **Morto** | 30-an de septembro 1973 (1973-09-30) (92-jaraĝa) en Hospitalo de Nacia Tajvana Universitato
 |
| **Lingvoj** | Esperanto • Nordĉina dialektaro
 |
| **Ŝtataneco** | Tajvano (1949–) Respubliko Ĉinio (1912–1949) Dinastio Qing (–1912) Ĉinio   |
| **Alma mater** | Sorbono   Institut Pasteur   |
| Familio
 |
| **Patro** | Li Hongzao (en)   |
| Okupo
 |
| **Okupo** | esperantisto  pedagogo   |
|  |

Li Yuying en Parizo
D-ro **Li Yuying** aŭ latinliterigite laŭ sistemo Wade-Giles *Li Yu-ying* estis konata ĉina klerulo kaj prezidanto de la universitato de Suĝoŭo. Laŭ la Enciklopedio de Esperanto, ekde la fino de la 1910-aj jaroj li forte rekomendis Esperanton. Krome laŭ vikidatumoj li alportis kaj ekkonatigis tofuon en Francio ekde 1906.

Dum la Dua Mondmilito li estis aktivisto subtene al savado de judoj de la holokaŭsta genocido fare de la nazioj. Vivante en Usono dum la 1940-aj jaroj, li servis kiel kunprezidanto de la Emerĝenca Komitato por Savi la Judan Popolon de Eŭropo, branĉo de la grupo de Peter Bergson, kiu lobiis ĉe la usona registaro kaj publikigis anoncojn en gazetoj en klopodo premi usonan intervenon por savi la eŭropan judaron. En 1943 kaj 1944 li estis porparolisto de la komitato.
# Ĉina tradicia medicino

Butiko de ĉina medicino en Tsim Sha Tsui, Hong Kong.

**Ĉina tradicia medicino** estas gamo de praktikoj disvolviĝintaj dum miloj de jaroj en Ĉinio. Estas la sola medicino kun pli ol 2,000 jaroj de ekzistado. La ĉina tradicia medicino inkludas tradiciajn sistemojn de Azio kiel Japanio kaj Koreio .

## Korpomodelo

* Jin kaj Jang
* Kvin elementoj
* Teorio Zang Fu
* Meridianoj
* Tri jiaoj

## Diagnozoj teknikaj

* Esploro
	+ Observo shen
	+ Observo langon
	+ Observo vizaĝon
	+ Observo morfologio kaj teniĝo
	+ Observo kapon, kolon, kvin organoj sensoj kaj naŭ orificoi
	+ Observo haŭton
	+ Observo sangaj vaskuloj
	+ Observo ekskrecioj
* Aŭdado kaj flaro
	+ Aŭdado
	+ Flaro
* Demandado
	+ Principoj
	+ Temoj ĝeneralan
	+ Temoj specifa
		- Varma kaj malvarma
		- Ŝvito
		- Doloroj
		- Sensoi organoni
		- Soifo kaj apetito
		- Fekaĵoj kaj urino
		- Dormo
		- Ginekologio
* Palpi
	+ Palpi abdomenon
	+ Palpi pulson

## Teknikoj de traktado

1. Tui na
2. Akupunkturo kaj moksibustio
3. Ĉina Kurak-herba
4. Ĉina nutrado
5. Ĉigongo
6. Tajĝiĉuano
7. Feng shui
8. Ĉina astrologio

## Vidu ankaŭ

* Akupunkturo
* Taoismo
* Scienco
* Pseŭdoscienco
* Medicino

## Citaĵoj kaj popol-diro

* Sola rimedo ni provis ofte porti la doktoro de scienca kiel histerio.- *Ĉina popol-diro*
* Doktoro junon faras kompleto tombejo.- *Ĉina popol-diro*
* Doktoro senscian estas ne plej bona kiu murda.- *Ĉina popol-diro*

## Literaturo

* *Rakontoj pri la historio de la ĉinaj medicino kaj farmakologio*, traduko en Esperanto fare de LIAO Zhigen, Ill., 258p., eld. Ĉina Esperanto-Eldonejo, 1991.1987, ISBN 7505200089
* Santeni vian vivradikon, Wang Disheng, *Scienco kaj tekniko*, China Culture Development Press, 2021. Kiel teni sana nian korpon laŭ la tradicia ĉina medicino.

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2005-01-13 per la retarkivo Wayback Machine

## Referencoj

## Fontoj

MARIÉ, Eric; Compendio de Medicina China; Ed. EDAF; Hispania; 2004; ISBN 84-414-0303-1
# Sifiliso

| Sifiliso
 |
| --- |
| infekta malsano • malsano • venera malsano
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Portalo pri Medicino |

 |
|  |

| Kodo laŭ la Klasifiko Internacia de Malsanoj (prova versio 11)
 |
| --- |
| 1B1 - 1B3 | sifiliso
 |
|  |

| Sifiliso
 |
| --- |
| infekta malsano • malsano • venera malsano
 |
|  |
| *Treponema pallidum* |
| Incidenco
 | 4,9 /100 000
 |
| Maksimumo de apero
 | 30-34
 |
| Klinika bildo
 |
| Paso
 | kronika
 |
| Kaŭzoj aŭ riskaj faktoroj | infekto de *Treponema pallidum* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Portalo pri Medicino |

 |
|  |

**Sifiliso** estas malsano disvastiĝanta per seksa kontakto. La patogena mikrobo estas la *Treponoma pallidum* (Treponemataceae). Laŭ ties simptomoj oni dividas la malsanon en tri fazojn.

* unua fazo: ulcero ĉe la infekta loko kaj lokaj bubonoj (bubono=inflamo de limfonodoj) (2-4 semajnoj post la infekto)
* dua fazo: haŭtaj malsanoj (4-6 semajnoj post la unua fazo)
* tria fazo: organaj malsanoj, perturboj en la sangocirkula sistemo, (post 2-20-jara sensimptoma tempo)

Sen kuraco, sifiliso povas efiki la korpon grave, ekzemple per difektoj al la nerva sistemo, koro aŭ cerbo, kaj eble ankaŭ morto. La malsano estas kuracebla per penicilino. Nuntempe ĝi sufiĉe efike flegeblas, sed ĝis ĉirkaŭ 1900 ĝi estis tiom terura malsano kiom nuntempe Aidoso.

Laŭ fruaj teorioj ĝi disvastiĝis en Eŭropo post malkovro de Ameriko sed lastatempaj esploroj kontraŭdiras tiun supozatan originon.

## Famuloj

Kelkaj famuloj mortis pro tiu malsano, interalie:

* Ulrich von Hutten
* Franz Schubert
* Guy de Maupassant
* Karen Blixen (tre maljune, post jardekoj da infektado)

Aliaj famuloj baraktis por la kuracado de la sifiliso, interalie:

* Juan de Almenar
* Girolamo Fracastoro
* Ulrich von Hutten
* Pedro Pintor
* Gaspar Torrella

## Bildaro

*
*
*
*

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2006-03-06 per la retarkivo Wayback Machine
*
*
*  Arkivigite je 2006-08-19 per la retarkivo Wayback Machine
# Guadalcanal (Salomonoj)

| Guadalcanal |
| --- |
|  |
| insulo [+] |
|

---

 |
| Akvejo | Salomona Maro |
|

---

 |
| Supermara alteco | 2 335 m [+] |
| Koordinatoj | 9° 35′ S, 160° 14′ O (mapo)-9.59160.235 [+] |
| Plej alta punkto | Mount Popomanaseu [+] |
|  - koordinatoj | 9° 42′ S, 160° 4′ O (mapo)-9.70374160.060713 [+] |
| Akvokolektejo | 5 302 km² (530 200 ha) [+] |
| Areo | 5 302 km² (530 200 ha) [+] |
| Loĝantaro | 109 382 [+] (1-a de januaro 1999) |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Guadalcanal (Salomonoj) (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Guadalcanal (Salomonoj)DEC |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Guadalcanal |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Guadalcanal** [+] |
|  |

**Guadalcanal** ([gŭadalkaNAL]), ebla esperantigo **Gvadalkanalo**, indiĝena nomo **Isatabu**, estas la ĉefa insulo en la Provinco Guadalcanal de Salomonoj, en la sudokcidenta Pacifiko, nordoriente de Aŭstralio. La insulo estas ĉefe kovrita de densa tropika pluvarbaro kaj havas montaran internon.

La malkovro de Guadalcanal fare de okcidentanoj dum la hispana ekspedicio de Álvaro de Mendaña en 1568. La nomo devenas el la vilaĝo Guadalcanal, en la provinco Sevilo, en Andaluzio, Hispanio, naskoloko de Pedro de Ortega Valencia, membro de la ekspedicio de Mendaña.

Dum 1942–43, ĝi estis la scenejo de la Kampanjo de Guadalcanal, kiu konsistis el akraj bataloj inter japanaj kaj usonaj trupoj. La usonanoj finfine venkis. Fine de la Dua Mondmilito, Honiara, en la norda marbordo de Guadalcanal, iĝis la nova ĉefurbo de la Brita Protektorato Salomonoj. Ankoraŭ en la 21a jardeko okazas ofte eksplodoj pro kaŝita armilaro kiu vundigas aŭ mortigas lokanojn.

## Lingvoj

La ĉefa lingvo parolata estas Tok Pisin (tokpisino), kvankam lokaj melaneziaj lingvoj ankaŭ estas vaste parolataj.

## Bibliografio

* Frank, Richard B. *Guadalcanal: The Definitive Account of the Landmark Battle*, Penguin Books, 1990.
* Hadden, Robert Lee. 2007. "The Geology of Guadalcanal: a Selected Bibliography of the Geology, Natural History, and the History of Guadalcanal." by Robert Lee Hadden. Alexandria, VA: Topographic Engineering Center.
* Hakim, Joy. (1995) *A History of Us: War, Peace and all that Jazz*. Nov-Jorko: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-509514-2.

## Eksteraj ligiloj

* Guadalcanal Odyssey (1975)
# Pesticido

Disvastigo de pesticidoj en Kalifornio per aviadilo, kio estas malpermesata en EU.
**Pesticidoj** (*ankaŭ biocidoj*), **kontraŭdamaĝantaj protektaĵoj** estas substancoj, kiuj devas mortigi la plantodamaĝantojn. Alia nocio estas la "plantprotektenzo", kiu pli bone priskribas la celon de tiuj kemiaĵoj. Sen la plantoprotektenzoj, la nutrada produktado estus malpli efika.

Oni povas rigardi damaĝantoj ekz.: insektoj, trudherbo, birdoj, ronĝuloj, fiŝoj, fungoj, bakterioj.

Ĉar la kemiaĵoj efikas ne specio-specife, tiel ofte malpliiĝas la specioriĉeco de la kultivita agro. La uzo de la kemiaĵoj signifas ankaŭ riskon por homa naturo kaj eĉ por la homo. La neuzo de la kemiaĵoj signifas ekonomian riskon, ĉar la malpliiĝonta rikolto kaŭzos financajn malfacilaĵojn. La riskojn de uzo kaj neuzo volas trakti la ekokultivado.

Katzegorioj de pesticidoj:

* akaricidoj kontraŭ akaroj
* algicidoj kontraŭ algoj
* baktericidoj kontraŭ bakterioj
* fungicidoj kontraŭ fungoj, fungaj damaĝantoj
* herbicidoj kontraŭ trudherboj
* insekticidoj kontraŭ insektoj
* moluskicidoj kontraŭ helikoj
* nematodicidoj kontraŭ nematodoj
* ronĝulicidoj kontraŭ ronĝuloj
* virusicidoj kontraŭ virusoj
* kreskigaĵoj kiel senfoliigaĵo kaj kreskoregulilo

## Vidu ankaŭ

* Hinda azadiraĥto
# Venenigo

| Venenigo
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Portalo pri Medicino |

 |
|  |

GHS-piktogramo por venenigo
**Venenigo**, **veneniĝo**, **toksado**, **toksiĝo** aŭ **toksigo** estas procezo kiu konsistas en volonta aŭ nevolanta ekspono, engluto, injekto aŭ enspiro de toksa substanco se tiu estas de kemia kompono, ĉar se temas pri natura komponaĵo, tio estas nomata troa engluto; kaj tio validas por ajna substanco ĉu natura, kemia, procezita aŭ kreita. La hazardaj aŭ volontaj venenigoj rilataj al konsumo de kuraciloj estas la plej oftaj. Aliaj toksaĵoj estas la jenaj: industriaj, hejmaj, ĝardenadaj produktoj, drogoj, karbona monooksido kaj alkoholo en troa uzado. La graveco de la toksigo dependas de la tokseco de la produkto, sed ankaŭ de la maniero enmetadi, de la englutita dozo kaj de la aĝo de la viktimo (respektive korpoforto). Estas fundamenta detekti la signojn de risko por la vivo: nome konstati la staton de konscio, la spiradon kaj ankaŭ la pojn-forton.

La branĉo de la Medicino kiu studas la toksigojn estas la Toksologio.

## En Esperanto aperis

* Frank van Hertrooij, *La Sekretoj de Veneno* ĉe la blogo Scivolemo, 21-a de julio 2021

## Vidu ankaŭ

* Ebrio
* Trodozo
* Veneno