Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Katolikaj Gereĝoj

| Katolikaj Gereĝoj
 |
| --- |
|  |
|  |
| **(ge)edz(in)iĝinta paro duopo**  |
| Lando*j* | Reĝlando de Kastilio • Kronlando de Aragono vd |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Isabel la 1-a de Kastilio Fernando la 2-a de Aragono  vd |

 |
| **Posedatoj** | Monterreal Castle (en)   vd |
|

|   Premioj |
| --- |
|  | * Plej Katolika Reĝo

vd |

 |
|  |

*Kapitulaco de la Regno de Granada* al la Katolikaj Gereĝoj, de Francisco Pradilla.
**Katolikaj Gereĝoj** estis nomitaj Fernando la 2-a kaj Izabela la 1-a, reĝoj de la antikvaj regnoj respektive de Aragono kaj Kastilio en Hispanio kaj pro tio la du unuaj de la moderna Hispanio. Ili estis geedzoj kaj pro tio heredigis al filino kaj poste al nepo, la posta Karolo la 1-a, la tutan Hispanion.

La Papo Aleksandro la 6-a donis al Fernando la 2-a de Aragono la titolon *Rey Católico* (Katolika Reĝo), kiel kompenso ĉar jam antaŭe estis doninta la titolon de *Plej Kristana reĝo* al Francisko la 1-a de Francio, regno kiu tiam disputis kun Aragono la regadon de Italio; poste, la historio kaj la kutimo, popularigis la nomon de Katolikaj Gereĝoj kune al ambaŭ geedzoj, Fernando kaj lia edzino, Izabela la 1-a de Kastilio.

Ili geedziĝis en la Palaco de la familio Vivero de Valladolid la 19-an de oktobro 1469, kaj poste ekloĝis en la Kastelo de Fuensaldaña (Valladolid).

La regado de la Katolikaj Gereĝoj koincidis kun la transiro de la mezepoka mondo al la moderna en Hispanio. Per tiu geedziĝo oni atingis uniigon, en la dinastio de la familio Trastamara, de la regnoj de Kastilio kaj Aragono.

La gereĝoj danke al helpo de urboj kaj eta nobelaro starigis fortan monarkion kontraŭ la povo de eklezianoj kaj nobeloj. Per la konkero de la regnoj de Granada, Navarra, Kanarioj, Melilo kaj aliaj afrikaj urboj atingis teritorian union sub unusola krono de la tuta teritorio — escepte Ceŭto kaj Olivenza — kio nuntempe konsistigas Hispanion. Krome ili ekis la etnan purigadon kiu dum postaj jarcentoj homogenigos la landon sen spuroj ĉu etnaj ĉu kulturaj de islamanoj aŭ judoj.

La gereĝoj organizis komunan eksteran politikon kiu estis markita de la diplomatia eco de Fernando la Katoliko, kiu donos al la hispana regno la unuarangan lokon por postaj epokoj. Malkovro de Ameriko en 1492, je la flanko ĉefe de Izabela la 1-a ŝanĝos la mondan historion.

Tiu cirkonstanco malfermis enormajn eblojn al ekonomio, scienco kaj kulturo kaj akcentis la atlantikan disvastiĝon de Hispanio kio pluokazos en postaj jarcentoj.

## Vidu ankaŭ

* Forpelo de la judoj el Hispanio
# Moderna epoko

| Moderna epoko
 |
| --- |
|  |
| **historia epoko studfako universitata studfako erao**  |
| **historio** |
| Komenco
 | 17-a jarcento vd |
| Antaŭe
 | postklasika epoko • Frumoderna epoko vd |
| Poste
 | newest history vd |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Frumoderna epoko nuntempa historio newest history (en)  nuntempa epoko  vd |

 |
|  |

Mapo de la mondo, el Ptolemeo-eldono de 1548
La **moderna epoko** aŭ simple la **moderno** estas unu el la tri grandaj epokoj de okcidenta historio. La moderna epoko sekvis la eŭropan mezepokon, kiu sekvis la antikvan epokon. La moderna epoko daŭras hodiaŭe se oni konsideras la nuntempan epokon kiel parto de la moderna epoko, kaj ĝis la franca revolucio de 1789 male.

## Periodigo

Historiistoj malkonsentas pri la ekzakta dato de la komenciĝo de la moderna epoko:

* ĉu renesanco, renesanca humanismo, aŭ eŭropa libropresado (ĉirkaŭ 1450);
* ĉu la Konkero de Konstantinopolo (1453);
* ĉu la fino de la *Reconquista* kaj la alveno de Kolumbo en Ameriko (1492) kiel simbolo de la Epoko de Malkovroj;
* ĉu la reformacio de Martin Luther (1517);
* aŭ ĉu jam la granda pestepidemio (1347 ĝis 1353) markas ĝian komencon?

Multaj historiistoj akceptas la jaron 1500 kiel ekon de la nova epoko. Ĉar la epokoj estas konstruaĵoj de historiistoj kaj ne ekzistas en la pasinteco mem, la plejparto de historiistoj ne fervore pridebatas la precizan periodigon.

## Subperiodigo

Ene de la moderna epoko oni distingas ofte tri fazojn. Same kiel la ĉefa periodigo, historiistoj malkonsentas pri la ekzaktaj datoj.

Frua moderna epoko
La frua moderna epoko komenciĝas ekde la Kolumba "Malkovro de Ameriko" de 1492 ĝis la franca revolucio de 1789.
Pli moderna epoko
La pli moderna epoko komenciĝas ekde la franca revolucio de 1789 ĝis la oktobra revolucio de 1917 aŭ la fino de la unua mondmilito en 1918.
Nuntempa epoko
La nuntempa epoko sekvas la pli modernan epokon kaj daŭras ĝis nun.
## Vidu ankaŭ

* Antikvo
* Mezepoko
* Tempolinio

## Literaturo

* Egon Friedell: *Kulturgeschichte der Neuzeit. Die Krisis der europäischen Seele von der schwarzen Pest bis zum Weltkrieg*. 3 Bde., Beck, München 1927–1931 (de)

## Eksteraj ligiloj

* germane Artikolo pri la malkovro de *perspektivo* kiel iniciigo de la moderno
# David Silva

| David Silva
 |
| --- |
|  |
| **ekstremmaldekstrulo** |
| Personaj informoj
 |
| **Plena nomo** | David Josué Jiménez Silva |
| **Naskiĝo** | 8-a de januaro 1986 en Arguineguín
 |
| **Alteco** | 170 cm
 |
| Klubaj informoj
 |
| **Nuna klubo** | Manchester City
 |
| **Numero** | 21
 |
| **Pozicio** | halfo
 |
| Junularaj kluboj
 |
| 2000–2003
 | Valencia
 |
| Profesiaj kluboj\*
 |
| **Jaroj** | **Klubo** | **Matĉoj (goloj)** |
| 2003–2004 2004–2010 2004–2005 2005–2006 2010– | Valencia B Valencia → (pruntita al) Eibar → Celta Vigo Manchester City | 14 (1) 119 (21) 35 (5) 34 (4) 80 (11)
 |
| Reprezentado\*\*
 |
| 2002–2003 2004–2005 2005 2004–2006 2006–
 | nacia teamo de sub-17-jaruloj nacia teamo de sub-19-jaruloj nacia teamo de sub-20-jaruloj nacia teamo de sub-21-jaruloj Hispanio
 | 20 (5) 14 (5) 5 (4) 9 (7) 69 (18)
 |
|
\* Profesiaj klubaj startoj kaj goloj nur en hejma ligo kaj aktualaj laŭ la 17-a de novembro 2012.

\*\* Startoj kaj goloj en reprezentado aktualaj laŭ la 16-a de oktobro 2012.

 |
|  |

**David SILVA** aŭ plennome **David Josué Jiménez Silva**  (prononco [daˈβið ˈsilβa], naskiĝis la  8-an de januaro 1986 (nun 1986-01-08), do nun 40-aĝa) estas hispana futbalisto. Li kiel membro de la hispana nacia teamo de futbalo partoprenis la matĉojn pri la Futbala Mondpokalo 2010 en Sud-Afriko, kiujn la hispana teamo venkis. Matĉe li rekoneblis per la ĉemiza numero "21". Ekster naciaj matĉoj, li ekde la jaro 2000 ĝis 2010 estis futbalisto de la klubo Valencia C.F., ekde 2010 ludante en Manchester City F.C.. Poste li ankaŭ membris en la hispana teamo konkuranta pri la Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012, kiun ĝi same venkis, kaj pri la Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2016.

## Referencoj
# Gofio

Plado de gofio.
Muelilo de gofio.
**Gofio** [GOfjo] estas manĝaĵo produktita de malneta faruno el rostitaj cerealoj, ĝenerale de tritiko aŭ maizo, uzata en diversaj nutropreparaĵoj. Ĝi estas simila al la blanka faruno, sed kun pli malhela aŭ flaveca nuanco, depende de la preciza kompono kaj de la grado je kiu ĝi estis rostita.

En la Kanariaj insuloj la "gofio" estis konsumita de la indiĝenaj guanĉoj, de etno de berberoj, ekde antaŭhispanaj tempoj. Aktuale ĝi estas la plej tradicia manĝaĵo de la kanaria insularo, kaj estas centra elemento de la kanaria kuirarto kaj referenco de ties identeco. La Protektita Geografia Indiko "Gofio canario" estas rekonata de la Eŭropa Komisiono ekde la 10a de februaro 2014.

Krom ties konsumo en la devenlokoj de Kanarioj, la *gofio* etendiĝis al diversaj partoj de la mondo ĉefe pro la elmigrado de kanarianoj, kaj tial ĝi estas konsumata en Kaboverdo, Kubo, Usono, Nikaragvo, Puertoriko, Domingo, Okcidenta Saharo, Urugvajo kaj Venezuelo. Menciindas ke en tiu laste menciita lando la rostita faruno el tritiko estas nomata *gofio canario* aŭ *garfia*, dum tiu el maizo estas nomata *fororo*. En Panamo, estas nomata "cofio" simila preparaĵo de rostita maizo muelita kaj sukero.

## Notoj

## Bibliografio

* «Tecnología aplicada a las empresas productoras de gofio canario». El gofio, un alimento tradicional canario. Centro de la Cultura Popular Canaria. 2006. pp. 91-102. ISBN 84-7926-527-2.
# Tristan da Cunha (insularo)

| Tristan da Cunha |
| --- |
|  |
| grupo de insuloj [+] |
|

---

 |
| Akvejo | Atlantiko |
|

---

 |
| Supermara alteco | 2 062 m [+] |
| Koordinatoj | 37° 9′ 0″ S, 12° 18′ 0″ U (mapo)-37.15-12.3 |
| Ĉefurbo | Edinburgh of the Seven Seas |
| Plej alta punkto | Pinto de Reĝimo Maria [+] |
| Plej malalta punkto | Atlantiko [+] |
|

---

 |
| Akvokolektejo | 207 km² (20 700 ha) [+] |
| Areo | 207 km² (20 700 ha) [+] |
| Nombro de insuloj | 6 |
| Ĉefa insulo | Tristan da Cunha |
| Loĝantaro | 246 [+] (2019) |
|

---

 |
| Horzono | UTC±00:00 [+] |
| Telefona antaŭkodo | +290 8, +27 (Gough-insulo) |
| ISO 3166-2 | SH-TA |
| Interreta kodo | .sh |
|

---

 |
| Lingvoj | angla |
|

---

 |
| Valuto | Pundo |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Tristan da Cunha (Tristan da Cunha)DEC |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Tristan da Cunha (Suda atlantiko)DEC |

 |
|  |
| Tristan da Cunha |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Tristan da Cunha** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

La insularo **Tristan da Cunha** estas grupo da insuloj kiu situas en la suda parto de la Atlantika Oceano, 2816 kilometroj de Suda Afriko kaj 3360 kilometroj de Sudameriko. Ĝi apartenas al la Britia transmara teritorio de Sankta-Heleno. La loĝantaro de Tristan da Cunha estas la plej izolita el la mondo.

## Geografio

Mapo de la insularo
Insulo Gough, Tristan da Cunha
La ĉefa insulo kaj la plej granda estas Tristan da Cunha (areo: 98 km²). La aliaj ĉirkauaj insuloj estas Inaccessible-insulo (areo: 14 km²), Nightingale-insulo (areo: 3,2 km²) kaj Gough-insulo (areo: 91 km²).

Nur la ĉefa insulo estas konstante loĝata. Estas ankaŭ sudafrika veterstacio sur la insulo Gough.

La ĉefa insulo estas vere monteta. La nura ebena areo estas la loko kie la 269 insulanoj loĝas: Edinburgh.

La plej alta monto estas vulkano nomita **Queen Mary's peak** (2062 m) kies pinto ,vintre, estas kovrita de neĝo.

## Historio

En la jaro 1506, la portugala maristo Tristao Da Cunha malkovris la insulon kiun la Unuiĝinta Reĝlando konkeris en 1814. La unua ĉiama loĝanto estis la usonano Jonathan Lambert (de la urbo Salem, Masaĉuseco). Kun du aliaj samlandanoj, li alvenis sur la insulon en la jaro 1810. Li deklaris sin mem proprietulo de la insularo kaj baptis ĝin **Refreshment islands**. Dum la jaro 1812, li mortis pro ŝippereo.

En 1815, ĉefe por malebligi la elŝipigon de francaj trupoj, la Unuiĝinta Reĝlando aneksis la insularon . Elŝipiĝinte sur Tristan da Cunha, la francaj soldatoj estus povintaj organizi operacon por liberigi Napoleonon el sia prizono sur la najbara insulo Sankta-Heleno.

La 12-an de Januaro 1938, la insularo Tristan Da Cunha iĝis oficiale administran sendependecon de Sankta-Heleno.

En 1961, pro grava vulkana erupto, la tuta loĝantaro devis forlasi Tristan da Cunha kaj rifuĝi en Britio. Tamen, post kelkaj jaroj, plimulto decidis reveni sur la insulon. La franca verkisto Hervé Bazin rakontis tiun traŭman epizodon de la tristana historio en romano Les Bienheureux de la désolation, kiu aperis en 1970.

## Vidu ankaŭ

* Britaj transmaraj teritorioj

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* oficiala TTT-ejo
# Landsat 7

Landsat 7
**Landsat 7** estas esplorosatelito lanĉita la 15-an de aprilo 1999 de la usona Nacia Aeronaŭtika kaj Kosma Administracio (NASA). Ĝi havas multspektran sentilon *ETM+*, kies difino estis limigita ekde 2003.

Landsat 7 estas paro de Earth Observing-1, longdaŭra esplorprogramo de NASA.

## Eco

La satelito superflugas ĉiun tagon je la sama momento iun lokon sur la tero. Tial oni uzas tiajn sateliojn por meteorologiaj kaj terobservaj celoj.

## Vidu ankaŭ

* Landsat 5

## Eksteraj ligiloj

* ttt-ejo de Landsat 7 angle
* ttt-ejo de *Earth Observing Systems* Arkivigite je 2004-11-12 per la retarkivo Wayback Machine angle
* ttt-ejo de *Earth Science Enterprise* Arkivigite je 2006-12-22 per la retarkivo Wayback Machine angle
* ttt-ejo de la NASA angle
# Tirsopteridacoj

| Kiel legi la taksonomion**Tirsopteridacoj** |
| --- |
|  |
|  *Thyrsopteris elegans* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | plantoj *Plantae*  |
| Subregno:
 | trakeofitoj *Tracheophyta*  |
| Klaso:
 | polipodiopsidoj *Polypodiopsida*  |
| Ordo:
 | ciatealoj *Cyatheales*  |
| Familio:
 | **tirsopteridacojThyrsopteridaceae C.Presl  |

 |
| Tipa genro
 |
| *Thyrsopteris* Kunze |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Tirsopteridacoj
 |

 |
|  |

La **tirsopteridacoj** (latine *Thyrsopteridaceae*) estas planta familio el pteridofitoj. Tiu familio apartenas al la ordo ciatealoj (*Cyatheales*). Ĝi entenas nur unu genron, kaj unu specion, la eleganta tirsopterido (*Thyrsopteris elegans*).

## Taksonomio

Jen la listo, laŭ The Plant List kaj World Flora Online (5 apr. 2020), de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

* *Pteridophyta* - pteridofitoj
	+ *Cyatheales* A.B.Frank - ciatealoj
		- *Thyrsopteridaceae* C.Presl - tirsopteridacoj
			* *Thyrsopteris* Kunze - tirsopterido
				+ *Thyrsopteris elegans* Kunze - eleganta tirsopterido

## Referencoj
# Polinezianoj

| Polinezianoj
 |
| --- |
|  |
| **etno • etnolingva grupo** |
| **Pacifikanoj • Aŭstroneziaj popoloj** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
|  |

Samoanoj
Kukinsulaj gedancistoj
Samoaj knabinoj 1902
Virino el Moorea
**Polinezianoj** aŭ **polinezia popolo** estas kolekto de diversaj etnoj kiuj parolas polineziajn lingvojn, nome branĉoj de la Oceaniaj lingvoj ene de la Aŭstronezia lingvaro, kaj loĝas en Polinezio. Ili estas ĉirkaŭe pli ol 1 500 000 homoj. La polineziaj homoj inkludas (populacioj de la pli grandaj grupoj estas montrataj):

* Samoo
* Tahitio
* Havajo
* Nov-Zelando (Maorio)
* Paskinsulo
* Tongo
* Niuo
* Tuvalo
* Belulino el Polinezio

* Anivaanoj
* Aŭstralanoj
* Futunanoj
* Havajanoj - 140,000 (inklude miksitajn: 400,000)
* Mangarevanoj
* Novzelandaj maorioj - 790,000 (inklude miksitajn)
* Kukinsulanoj - 60,000
* Markizinsulanoj
* Moriorianoj
* Niuafoanoj
* Niuoanoj - ~20,000-25,000 (vasta majoritato loĝas en Novzelando)
* Nukuoro
* Pileni
* Pukapukanoj
* Rapanoj
* Rapanuianoj - ~5,000 (inklude miksitajn kaj tiujn loĝantajn en Ĉilio)
* Mugabanoj
* Samoanoj - 249,000 (el ĉiuj landoj: 400,000+)
* Tahitianoj - 120,000 (inklude miksitajn: 250,000+)
* Takuuanoj
* Tikopianoj
* Tokelaanoj
* Tonganoj - 104,000 (el ĉiuj landoj: 150,000+)
* Tuamotuanoj
* Tuvalanoj - 10,000
* Uveanoj
* Valisanoj

Rotuma, Fitilevu, kaj aliaj partoj de Fiĝioj havas signifajn polineziajn populaciojn pro liniaj kaj historiaj ligoj. Fiĝianoj ĉiam estis konsideritaj, fare de la plej multaj, homoj de la Pacifiko, aparte polinezianoj, kiel laŭ genealogia arbo parencojn. Moderna scienco ĵus konfirmis tiun ligon per DNA-specimenigo. La historia signifo de la Fiĝioj-Insuloj unue estas ne same grava, minimume al polinezianoj, kiel al la liniaj ligoj de la fiĝianoj rilate al aliaj pacifikaj insulanoj.

* Totala populacio: 1.4 milionoj al 2.2 milionoj
* Populaciaj kalkuloj estas bazitaj sur taksoj en artikoloj de korespondaj etnoj, kiuj estas referencitaj.
# Insulo Malpelo

| Malpelo
 |
| --- |
|  La insulo Malpelo |
| **insulo** |
| **Akvejo** | Pacifiko
 |
| **Geografia situo** | 4° 0′ 10″ N, 81° 36′ 27″ U (mapo)4.0027777777778-81.6075300 f1 |
|

|  |
| --- |
| Malpelo (Kolombio)DEC |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
| **Longo** | 1,643 kmf2 |
| **Larĝo** | 727 mf3 |
| **Areo** | 0,35 km² f4 |
| **Plej alta loko** | *Cerro de la Mona* 300 mf5 |
| Loĝantaro
 | (neloĝata)
 |
|  Mapo de Malpelo |
|  |

Insulo Malpelo
Klifoj de Malpelo.
La **Insulo Malpelo** (hispane *Isla de Malpelo*) estas oceana insulo situanta en la zono de la Pacifika Oceano kiu apartenas al Kolombio. Ĝi estas, kun la insulo Gorgona, la ununura insulo de Kolombio en la menciitaj akvoj. Estas parto de la departemento Valo de Kaŭko, apartenanta al la jurisdikcio de la municipo de Buenaventura.

Estas unu de la insuloj plej vizitataj de la Kolombia Pacifiko ĉiujare de sciencistoj kaj submaristoj de la tuta mondo, kaj estas kontrolata de stabanaro de la Nacia Armeo de Kolombio, kiuj zorgas por la konservado de la areo evitante la kontraŭleĝa fiŝkaptado de ŝarkoj, inter aliaj specioj.

*Malpelo* signifas en la hispana *Malbona haro*.

## Ekosistemoj

Rokaj marbokaj koralrifoj.

Martelŝarkoj estas grupo de ŝarkoj de la familio **Sfirnedoj**, nomitaj tiele pro sia malkutima, rara kaj distinga strukturo de ties kapoj, kiuj estas ebenaj kaj flanke etendita al specifa "martel"-formo. Kelkaj el tiuj ŝarkaroj povas troviĝi ĉe Insulo Malpelo en Kolombio, Kokosa insulo ĉe Kostariko, kaj ĉe Molokajo en Havajo. Grandaj martelŝarkaroj estas vidataj ankaŭ en suda kaj orienta Afriko.

Insulo Malpelo estas protektata kiel nacia parko kaj apartenas al la Mara Koridoro de la Tropika Orienta Pacifiko.

## Populacio

Nek estis nek estas loĝantaro, nur malgranda soldataro kiu okupas malgrandegan areon.
# Algarrobo (Ĉilio)

**Algarrobo** estas komunumo de la marbordo kaj banurbo de riĉuloj, situanta en la Provinco San Antonio, en la Regiono Valparaíso. Estas konata kiel "Capital Náutica de Chile" (jaĥta ĉilia ĉefurbo), ĉar tie oni praktikas ĉiajn akvajn sportojn, kiaj velŝipado, surfo kaj aliaj. Ties nomo rilatas al abundo de la arbo Ĉilia prozopo. Ĝi havas abundajn strandojn kaj belan arkitekturon, kun la plej granda naĝejo de la mondo en la turismejo San Alfonso del Mar, menciita en la Guinness-libro de rekordoj.

## Historio

## Geografio

## Vidindaĵoj

## Demografio

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

* Indicadores comunales de Algarrobo en la Biblioteca del Congreso Nacional de Chile
* Turisma informo de Algarrobo (fotoj - klimato - mapoj)
* Turismo de Algarrobo Arkivigite je 2009-11-26 per la retarkivo Wayback Machine
* Sporta klubo de Algarrobo
* Turismejo Cabañas Canemar en Algarrobo kun informaro pri strandoj kaj turismo
# Tertremo de Piĉilemo (2010)

| Tertremo de Piĉilemo |
| --- |
|  |
| tertremo [+] |
|

---

 |
| Lando | Ĉilio |
| Koordinatoj | 34° 55′ 12″ S, 71° 57′ 0″ U (mapo)-34.92-71.95 |
|

---

 |
| Epicentro | ĉe Piĉilemo |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Tertremo de Piĉilemo (Ĉilio)DEC |

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **2010 Pichilemu earthquake** [+] |
|  |

Post la tertremo en Piĉilemo en 2010
La **tertremo de Piĉilemo (2010)** estis tertremo, kiu atingis forton de 6,9 Mw la 11-an de marto 2010.
La epicentro situis ĉirkaŭ 40 km sudokcidente de Piĉilemo en la regiono Libertador General Bernardo O'Higgins, Ĉilio.
Kvankam la epicentro situis en la maro, ne okazis ĝenerala averto de la *Pacific Tsunami Warning Center*, kvankam ĝi ja indikis, ke loke cunamoj povus okazi inter La Serena kaj Koncepciono.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Tertremo en Ĉilio en 2010
# Mahagono

| Kiel legi la taksonomion**Mahagono** |
| --- |
|  |
|  *Swietenia mahagoni* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Dukotiledonoj *Magnoliopsida*  |
| Ordo:
 | Sapindaloj *Sapindales*  |
| Familio:
 | Meliacoj *Meliaceae*  |
| Genro:
 | Svitenio *Swietenia*  |
| Specio:
 | S. mahagoni  |

 |
| Dunomo
 |
| Swietenia mahagoni  |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Mahagono
 |

 |
|  |

En plej strikta senco, **Mahagono** estas kariba arbo el la svitenia genro (*Swietenia mahagoni*) kun duope kontraŭsidantaj, pinataj folioj kaj kun malgrandaj floroj en paniklo.

Post kiam oni rikoltis preskaŭ ĉiuj arboj de ĉi tiu specio, la nomo uziĝis ankaŭ por la proksime parenca specio *Swietenia macrophylla*. Nun ĉiuj specioj de svitenio estas protektitaj, sed oni rikoltas arbojn de aliaj meliacaj genroj, unuavice la afrika genro *Khaya*, sub la nomo **mahagono**.

La peza, malmola, ruĝbruna ligno estas grava (luksa) mebloligno.

* specio de *Swietenia*, verŝajne *Swietenia macrophylla*, plantita en Havajo
* ligno de *Swietenia macrophylla*
# Sorbo

| Sorbo
 |
| --- |
|  |
| **chemical term (en)  fizika termino**  |
| **ĥemia procezo • fizika procezo • sorbo** |
|  |

En kemio, **absorbo** aŭ prefere simple **sorbo** estas fizika aŭ kemia fenomeno aŭ procezo en kiu atomoj, molekuloj aŭ jonoj altiriĝas kaj fiksiĝas ene de alia materialo, ĉu gasa, likva aŭ solida. Tiu estas malsama procezo ol alsorbo (aŭ neologisme *adsorbo*), ĉar molekuloj (ab)sorbataj estas enprenataj per la tuta volumo, ne nur tenataj per la surfaco (kiel estas la kazo en alsorbo). En figura kaj pli ĝenerala senco, sorbo estas kondiĉo en kiu io enprenas alian substancon.

En multaj procezoj gravaj en teknologio, la kemia sorbo estas uzata anstataŭ la fizika procezo, ekzemple la sorbo de karbondioksido fare de natria hidroksido.

## Vidu ankaŭ

* Sorbo kaj dfuzo en atmosfero
* Sorbo pri optiko

## Referencoj
# Kardo

Kardo klinita
**Kardoj** estas plantoj el la tipo de karduo kaj cirsio, tio estas, pikilhavaj (i.a. kun pikilhavaj kapituloj), el la asteracoj (ekzemple, artiŝoko, centaŭreo, cirsio, ekinopso, karlino, onopordo, silibo) kaj dipsakacoj (dipsako).

Kardo estas la simbolo de Skotlando. La vorto estas tradicia kaj bone dokumentiĝas ankaŭ en PIV kaj aliaj Esperanto-vortaroj, sed ĝi ne estas konkreta faka taksonomia termino.

Cnicus benedictus
Sentiga arĝentokardo
Kardilo / dipsako
## Vidu ankaŭ

* Karduo
* Cnicus benedictus / Benedikta herbo (vidu la apudan foton)
* Artiŝoko
* Ekinopso
* Sentiga arĝentokardo (vidu la apudan foton)
* Kardilo / dipsako (vidu la apudan foton)

## Referencoj
# Benko (meblo)

Parka benko.
**Benko** estas longa tabula sidilo por pli ol unu persono, kun aŭ sen dorsapogilo, en hejmo, ĝardeno, aŭto, vagono, kaj similaj. Ili povas esti moveblaj (ekzemple lignaj benkoj en hejmo), nemoveblaj (metalaj aŭ masonaj) en publikaj parkoj aŭ eĉ apogitaj kaj konstruitaj sur muro (ŝtonbenko).

Benko estas de ofta kaj komuna uzado en publikaj lokoj kiaj parkoj, ĝardenoj, promenejoj, bulvardoj, lernejoj, trajn- aŭ bus-stacioj, flughavenoj ktp. Ili estas konstruitaj aŭ fabrikitaj en variaj materialoj kiel el ligno, metalo, ŝtono aŭ cemento. Ĝi estas la ĉefa meblo en preĝejoj, temploj, kirkoj kaj sinagogoj, dum en moskeoj apenaŭ ili estas uzataj. Tie ili estas disponitaj laŭ vicoj kaj estas uzataj de la religianoj dum la servo religia. En gimnastikejoj, oni uzas malaltajn lignajn benkojn, super kiuj salti aŭ sur kiuj ekzerci.

Laŭ PIV benko estas "Longa tabulo, el ligno, ŝtono kc, apogita sur subteniloj ĉe la ekstremoj, k servanta por sidi": kaj estas menciitaj ekzemploj la benkoj de la promenejo; lerneja benko; preĝbenko; la benko de la registaro en parlamenta ĉambro.

Laŭ Francisko Azorín **benko** estas *Longa sidilo. Similaspekta strio en tereno aŭ konstruo.* Kaj li indikas etimologion el angla aŭ germana *banc, panc* kaj el gaela *beine*.

## Notoj

## Vidu ankaŭ

* Benko, apartigilo
# Atroposo

| Kiel legi la taksonomion**Atroposo** |
| --- |
|  |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Artropodoj *Arthropoda*  |
| Klaso:
 | Insektoj *Insecta*  |
| Ordo:
 | Lepidopteroj *Lepidoptera*  |
| Superfamilio:
 | Papilionoedoj *Papilionoidea*  |
| Familio:
 | Sfingedoj *Sphingidae*  |
| Genro:
 | Akerontio *Acherontia*  |
| Specio:
 | A. atropos  |

 |
| Dunomo
 |
| Acherontia atropos (Linnaeus, 1758) |
|  |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Atroposo
 |

 |
|  |

La **atroposo** (*Acherontia atropos*) estas noktpapilio el la familio de la Sfingedoj. En kelkaj lingvoj ĝia nomo estas skeletkapa papilio pro ĝia tipa hela makulo sur la brustoparto en kiu estas du malhelaj punktoj, kiu kun iom da fantazio similas al homa skeletkapo.

## Fotogalerio

* Raŭpo
* Raŭpo
* Krizalido
* Krizalido
* Elkokoniĝinta krizalido
* Supra flanko
* Malsupra flanko
* Klare videbla skeletkapo