Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Genaro

Kromosomoj de homo kun X kaj Y kromosomoj.
**Genaro** aŭ **genomo** en biologio estas la kompleta aro de la genoj de iu organismo. La vorto **genaro** ankaŭ povas signifi la tutan sinsekvon de kromosomaj informoj de la organismo.

Ĉiu ĉelo enhavas en sia genaro (DNA) ĉiun bezonatan instrukcion por kresko kaj por multflanka vivproceso. Preskaŭ ĉiuj organismoj pli kompleksaj ol virusoj portas genarojn ekster kromosomoj; ekzemple, bakterioj portas plasmidojn kaj eŭkariotoj havas genojn en siaj mitokondrioj (kaj kloroplastoj en plantoj).

Virusoj povas havi liniajn unu-komponaĵ-genarojn (Parvoviridae),
cirklajn unu-komponaĵ-genarojn (*Microviridae, Inoviridae, Circoviridae, kelkaj Geminiviridae*),
cirklajn du-komponaĵ-genarojn (kelkaj *Geminiviridae*),
cirklajn plur-komponaĵ- (>3) genarojn (Nanovirusoj), unu-komponaĵ-genarojn kun pluraj ORF-oj (ORF= malfermitaj leg-kadroj) (*Filo-, Paramyxo-, Rhabdoviridae*)
du-komponaĵ-ambaŭsencaj-genarojn (Arenavirusoj),
tri-komponaĵ, foje ambaŭsencaj genarojn (Bunyaviridae, Tenuiviruso (4)),
ses- ĝis ok-komponaĵ-genarojn (Orthomyxoviridae), inter aliajn.

En 1988, James Watson iĝis estro de la "Human Genome Project" (Homa Genara Projekto) ĉe *National Institutes of Health* (Nacia Saninstituto, Usono).

reta artikolo en Eo

## Grandeco de genaro

La longeco de genaro de iu specio povas enhavi inter 3,569 (la plej mallonga genaro, apartenanta al la bakteriofago MS2, viruso) kaj 670,000,000,000 (la plej longa, apartenanta al *Polychaos dubium*, ameboido) bazoparoj. Fakte, komplekseco de vivestaĵo ne dependas de longeco de genaro.

La homa genaro fariĝas de 3,200,000,000 bazoparoj, kaj la vertebrula plej longa genaro apartenas al *Protopterus aethiopicus* (fiŝo, kies genaro inkluzivas 130,000,000,000 bazoparojn)

## Vidu ankaŭ

* Biokomputiko
* Genetika malsano
* Homgenoma Projekto
# Endosimbioto

**Endosimbionto** estas viva estaĵo kiu vivas en la korpo de alia viva estaĵo. Male al parazito, endosimbionto ne malutilas, kaj eĉ utilas al la estaĵo (mastro) en kiu ĝi vivas.

La kunvivado de endosimbionto kaj ĝia mastro estas formo de simbiozo tiel nomata endosimbiozo.

Oni pensas, ke diversaj organeloj de la eŭkariotaj ĉeloj origine estis endosimbiontaj bakterioj.
# Piridoksino

|  |
| --- |
| Piridoksino |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Piridoksino** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de la Piridoksino** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
| * Adermino
* Trihidrokso-metil-piridino
 |
| Kemia formulo | **C8H11NO3** |
| CAS-numero-kodo | 65-23-6
 |
| ChemSpider kodo | 1025
 |
| PubChem-kodo | 1054
 |
| **Merck Index** | 15,8095
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | kristalblanka pulvoro
 |
| Molmaso | 169,18 g·mol-1 |
| Fandpunkto | 159 °C
 |
| Mortiga dozo (LD50) | 657 mg/kg (buŝe)
 |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Riskoj | R36/37/38
 |
| Sekureco | S26
 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |
| --- |
|  Xi Irita |

 |
| GHS Damaĝo Piktogramo |

|  |
| --- |
|  |

 |
| GHS Signalvorto | Averto
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H315, H319, H335 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P261, P264, P271, P280, P302+352, P304+340, P305+351+338, P312, P321, P332+313, P337+313, P362, P403+233, P405, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**Piridoksino** aŭ **adermino** estas unu el la sep kombinaĵoj kiuj apartenas al la vitamino B6-grupo, kune kun inter aliaj piridoksalo kaj piridoksamino. Ĝi diferencas de piridoksamino per alia grupo je la 4-pozicio. En nutraĵsuplementoj ĝi ofte estas uzata kiel la hidroklorido.

La kombinaĵo posedas kiel bazo piridinoringon, kun sur ĝi 4 substitutentoj: hidroksil-, metil- kaj 2 hidroksimetilgrupoj. Ĝi estas transformita al la biologie aktiva formo piridoksal-5-fosfato.

## Apliko en kuracado

Tablojdoj estas uzataj ĉe malsufiĉo je piridoksino, jes aŭ ne per kuraciloj kiel izoniazido stimulitaj.

## Derivaĵoj de la piridino

* Piridino
* Piperidino
* Piridoksamino
* Piridoksalo
* **Piridoksala fosfato **Piridoksamina fosfato **Izoniazido**

## Referencoj
# Grasacido

Kelkaj grasacidoj kaj siaj strukturoj; tridimensiaj prezentoj de pluraj grasacidoj. Saturitaj grasacidoj havas perfekte rektan ĉenstrukturon. nesaturitaj estas tipe kurbaj
**Grasacidoj** estas saturitaj aŭ nesaturitaj multkarbonaj karbonacidoj, formitaj baze de triglicerido. Liberforme ili troviĝas nur en malgranda kvanto en la vivuloj, sed kiel esteroj kaj amidoj aperas en kelkaj grupoj de lipidoj (fosfolipidoj, sfingolipidoj, neŭraj grasoj). Preskaŭ ĉiu naturdevena grasacido estas necikla, ne disbranĉiĝanta, monokarbonacido kun para karbonnombro.

Saturitaj grasacidoj havas nur unuopaj ligojn inter siaj karbon-atomoj. Nesaturitaj grasacidoj havas almenaŭ unu duoblan ligon inter du najbaraj karbon-atomoj; laŭ sia resuma formulo ili do enhavas malpli da hidrogenaj atomoj, ne estas "saturitaj" per hidrogeno.

## Ekzemploj

### Saturitaj grasacidoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Saturita grasacido.
* butanata acido CH3(CH2)2COOH
* kaprilata acido CH3(CH3)6COOH
* kaprata acido CH3(CH2)8COOH
* laŭrata acido CH3(CH2)10COOH
* miristata acido CH3(CH2)12COOH
* palmitata acido CH3(CH2)14COOH
* stearata acido CH3(CH2)16COOH

### Nesaturitaj grasacidoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Nesaturita grasacido.
* mononesaturitaj (unuloke nesaturitaj) grasacidoj:
	+ oleata acido
* polinesaturitaj (plurloke nesaturitaj) grasacidoj:
	+ linoleata acido
	+ alfa-linolenata acido

## Bildaro

* Saturita (supre) kaj nesaturita (malsupre) grasacidoj kun po 14 karbon-atomoj
* Struktur-formuloj de ses grasacidoj kun po 18 karbon-atomoj, maldekstre steara acido
* Struktur-formulo de steara acido

## Terminologio

La ĉi-supre uzata signifo de "saturi" ne troviĝas en NPIV (2002) sub "saturi", sed ja la ekzemplo "saturita acido".

## Vidu ankaŭ

* Arganio
* Organika acido
* Eikosanoido
* Fosfolipido
* Saturita graso

## Eksteraj ligiloj

* Kutimuzaj nomoj de grasaj acidoj Arkivigite je 2018-03-18 per la retarkivo Wayback Machine artikolo de Anthony Lucas en *Scienca Revuo* 2 (2013), 77-87.
*
*  Arkivigite je 2009-03-04 per la retarkivo Wayback Machine
*  Raporto pri influo de grasacidoj al lernado angle
*
# Adukto

**Adukto** (latine: adductus) estas en kemio aldonprodukto de du aŭ pli malsamaj molekuloj, rezultante en unu sola reakcisubstanco enhavanta ĉiujn atomojn de la komencaj komponaĵoj. La rezulto konsideratas ian distingan molekulan specion. Kelkaj ekzemploj estas la adukto inter la natria peroksido kaj natria karbonato por estigi la natrian perkarbonaton, kaj la adukto inter la natria bisulfito kaj unu aldehido donante sulfonaton.

Preskaŭ ĉiam, aduktoj formiĝas inter unu acido de Lewis kaj unu bazo de Lewis. Alia bona ekzemplo estas la adukto estigita inter la borano (acido de Lewis) kaj la oksigenatomo sur la bazo de Lewis de la kvarhidrofurano estigante la komplekson BH3•O(CH2)4, kaj la duetila etero kun borano estigante BH3•O(CH3CH2)2.

* KHF **+ BH3 **→ Adukto de Lewis inter borano kaj KHF
# Vitamino B

La kemia strukturo
**B-vitaminoj** estas aro da akvosolveblaj vitaminoj.

| Kemia nomo | Mallongigo | Karencaj malsanoj | Enhavas ĝin
 |
| --- | --- | --- | --- |
| tiamino | B1 | perturboj en la nerva sistemo | gisto, neskrapitaj rizosemoj, (kunbrana rizo), legumenoj, komplete muelitaj graminacaj grajnoj, lakto, hepato, viando
 |
| riboflavino | B2 | Sekiĝo, fendiĝo de la lipo, rompiĝemo da la harfino, ungo, perturboj de vidkapablo | viando, lakto, ovo
 |
| nikotina acido | B3 | perturboj en la metabolo | viando, lakto
 |
| folika acido | B9 | anemio, perturboj en la sangokoaguliĝo, malformo de embrioj | nutra gisto, aromaj herboj, hepato, la bakterioj de la intesto povas produkti ĝin
 |
| pantotena acido | B5 | laceco, dormproblemoj, deprimo | plantoj, mikroorganismoj
 |
| piridoksino | B6 | laceco, kelkfoje haŭtaj malsanoj | lakto, viando, oleo-riĉaj grajnoj
 |
| kobalamino | B12 | anemio, nervaj malsanoj | viando, lakto, hepato
 |

B1 estas koenzimo de pluraj enzimoj, malkomponiga la piruvatan acidon

B2 parto de la koenzimo FAD, helpantan la hidrogen-transporton.

B3 nikotina acido: partoj de la hidrogentransportaj koenzimoj NAD, NADP

B4 iama nomo pri adenino,

B5 parto de la koenzimo A,

B9 prekursoro de koenzimo,

B12 necesas por la produkto de la eritrocitoj, funkciado de la nerva sistemo (koenzimo)
# Organometala ĥemio

**Organometala ĥemio** estas la studo de **organometalaj komponaĵoj**, ĥemiaj kombinaĵoj kiu enhavas almenaŭ unu el la ĥemiaj ligoj inter atomo de karbono de organa molekulo kaj metalo, inklude alkalajn, alkalajn teron kaj transirajn metalojn, kaj foje larĝiĝite por inkludi ankaŭ metaloidojn kiel boro, silico kaj seleno. Krom ligoj al organaj fragmentoj aŭ molekuloj, ankaŭ ligoj al 'neorgana' karbono, kiel karbona monooksido (metalaj karboniloj), cianido, aŭ karbido, estas ĝenerale konsiderata organometala. Kelkaj rilataj komponaĵoj kiaj transirmetalaj hidridoj kaj metalfosfinaj kompleksoj estas ofte inkluditaj en studoj de organometalaj komponaĵoj, kvankam strikte parolante, ili ne estas necese organometalaj. La rilata sed distingita termino "metalorganika komponaĵo" referencas al metal-enhavaj komponaĵoj kiu ne havas rektajn metal-karbonajn ligilojn sed kiu enhavas organajn ligandojn. Metal β-diketonatoj, alkoksidoj, dialkilamidoj, kaj metalfosfinaj kompleksoj estas gravaj membroj de tiu klaso. La fako de organometala ĥemio kombinas aspektojn de tradiciaj neorganika kaj organika ĥemioj.

Organometalaj komponaĵoj estas amplekse uzataj stoiĥiometre en esplorado kaj industriĥemiaj reagoj, same kiel en la rolo de kataliziloj por pliigi la proporciojn de tiaj reagoj (ekz., kiel en uzoj de homogena katalizo), en kiuj la celitaj molekuloj estas polimeroj, medikamentoj, kaj multaj aliaj tipoj de praktikaj produktoj.

## Notoj
# ATP

La tri-litera kombinaĵo **ATP** povas signifi:

* Adenozina trifosfato, energioriĉa molekulo (energio-donanto) kaj universala energiotransportilo en vivantaj organismoj
* *Accord relatif aŭ transports internationaux de denrées périssables ...*, transporta traktato pri facile putriĝantaj nutraĵoj
* Asocio de Tenisaj Profesiuloj
* Aŭtomata Trajno-Protekto
* *Advanced Technology turboProp*, aviadila tipo por mallongaj distancoj
# Cipargamino

**Cipargamino** aŭ **Cipargamin** (**NITD609**, **KAE609**) estas eksperimenta sinteza kontraŭmalaria medikamenta drogo apartenanta al la klaso de spiroindolono. La komponaĵo estis disvolvigita en la *Novartis Institute for Tropical Diseases* en Singapuro, pere de kunlaborado kun la *Genomics Institute of the Novartis Research Foundation* (GNF), la *Biomedical Primate Research Centre* kaj la *Swiss Tropical Institute*.

Cipargamino estas sinteza kontraŭmalaria molekulo kiu apartenas al la klaso de spiroindolono, kaj ricevis la premion MMV Projekto de la Jaro 2009. Ĝi estas strukture rilata al GNF 493, komponaĵo unuafoje identigita kiel povega inhibilo de *Plasmodium falciparum* kreskita en alta produkta fenotipa montro de naturaj produktoj kondukitaj al la *Genomics Institute of the Novartis Research Foundation* en San Diego, Kalifornio, en 2006.

Cipargamino estis malkovrita per elekto en la biblioteko de Novartis inter 12 000 naturaj produktoj kaj sintezaj komponaĵoj por trovi aktivajn komponaĵojn kontraŭ *Plasmodium falciparum*. La unua elekto fokusis al 275 komponaĵoj kaj la listo estis mallarĝigita ĝis 17 eblaj kandidatoj. La nuntempa spiroindolono estis plibonigita por direkti siajn metabolajn enhavojn al plibonigita stabileco kaj eksponi nivelojn en animaloj.

## Notoj
# Steriligo

Ligado de la salpingoj
La **steriligo** (ankaŭ nomata: **malfekundigo**) estas kontraŭkoncipa kirurgia metodo kiu celas definitive senigi homon aŭ beston de sia reprodukta povo.

## Steriligaj metodoj

### Ĉe la viruloj (maskloj, virseksaj)

* Vazektomio: sekcio de la spermoduktojn (*Ductus Deferens*) ĉe la virestuloj.
* Kastrado: forpreno de la testikoj, nun uzata nur ĉe bestoj.

### Ĉe la ulinoj (femaloj, inseksaj)

* Ligo de la salpingoj per laparoskopa kirurgio.
* Ovariektomio: forpreno de la ovarioj kaj foje de la salpingoj.
* Histerektomio: forpreno de la utero, foje de la ovarioj kaj salpingoj.

## Besta steriligo

La kastrado kaj la ovarektomio celas malhelpi la seksajn kondutojn, la reprodukton kaj igi la virbestojn pli cedemaj. Por la buĉotaj bestoj, la kastrado kuntrenas
profiteman plidikiĝon. La steriligo de bestinoj protektas ilin kontraŭ ginekologiaj malsanoj (piometro, uterito, kancero de utero aŭ ovarioj...)

## Homa steriligo

La homa steriligo celas unue kontraŭkoncipon, kvankam iaj malsanoj de la reproduktaj organoj neprigas ties ektomion.

Kastrado de viroj povas havi aliajn celojn, ekzemple, fari el ili kastritajn kantistojn aŭ eŭnukojn. Tiaj praktikoj eksmodiĝis.

## Trudataj steriligoj

En la kadro de eŭgenikaj programoj, iuj ŝtatoj vaste steriligis ulojn rigarditaj kiel "*degeneritaj*".
La plej konata estas la nazia Germanio, sed la unuaj ŝtatoj kiuj programis steriligojn estis Japanio kaj Usono (Indiano) en 1907, Kanado en 1928, Svedio 1930. La eŭgenika programo de la nazia Germanio komencis en 1933 kaj trafis ĉirkaŭ 400 000 ulojn.

## Eksteraj ligiloj

* angle Informo pri vazektomio
* esperante Trudata steriligo: antaŭuloj kaj aliancanoj de la naziismo en Usono el Le Monde diplomatique
# Genetike modifita organismo

Oranĝe, la landoj kultivante pli ol 95% de la por-komercaj GMO-oj en 2005. Oranĝstreke, la ceteraj areoj kie porkomercaj GMO-oj estis kulturitaj en 2005. La punktoj indikas la landojn kiuj uzis eksperimentajn GMO-ojn.
**Genetike Modifita Organismo**  (**GMO**) estas biologia organismo kies genetika materialo estis intence modifita. Ekzemple kelkaj branĉaĵoj de tritiko kiuj estis modifitaj perradiade ekde la 1950-aj, transgenaj eksperimentaj animaloj kiel musoj, aŭ mikroskopaj organismoj.

La modifado de genetika materialo ne nepre postulas enportadon de novaj genoj (transgenoj).

Ekzemplo de aplikado de GMO estas mikroorganismoj en kiujn oni enigis la genon de insulino kaj kiuj produktas hom-insulinon, viv-necesan por diabet-malsanuloj. Nuntempe fakte, multaj hormonoj rilataj al hormonmalsanoj akireblas per genetika modifado de bakterioj aŭ unuĉelaj eŭkariotoj. Ankaŭ por la manĝindustrio gravegas genetika modifado de mikroorganismoj.

Nuntempe ekzistas serioza problemo pro la kreskado de populacio kaj malkreskado de manĝaĵoj, kaj la favorantoj de GMO-oj pro diversaj kialoj esperas, ke GMO-oj povu iom helpi kontraŭ ĉi-problemo - ekzemple kreante plantojn kiuj pli bone adaptiĝas kreski en regionoj kie la grundo ne tiom bonas. Aliflanke kontraŭantoj de GMO-oj pro diversaj kialoj fokusiĝas al la studo de la negativaj efikoj en multaj aspektoj kiujn la genmodifado povus okazigi eĉ nevole.

## Genetika modifado de bakterioj

* **Transformado** - per tiu metodo oni enkondukas nudan DNA en bakterio - oni sukcesas tion fari ekzemple per *termoŝoko* (altegaj temperaturoj) aŭ *elektroporigado* (elektroŝoko).

* **Konjugacio** - du bakterioj povas interŝanĝi DNA-n - ĉi-metodo ne multe uziĝas por intenca genetika modifado.

* **Transdukcio** - enigado de DNA per bakteriofago (pli mallonge, "fago", kvankam la vorto fago tradicie estas nomo de arbo).

## Leĝoj kontraŭ GMO-oj

La 1-an de julio Hugo Chávez deklaris, ke de tiam Venezuelo malpermesos eniron de GMO-oj en la landon, kaj male fondos internacian bankon de semoj efektivigita pere de agrikulturoj en ĉiuj landoj.

En Britio fine de 2004 vasta opinistudo montris, ke 86 % el la britoj ne ŝatus manĝi genetike modifitajn nutraĵojn, 91 % opinias, ke ties uzado rezultas el malbonaj efikoj al la naturmedio, 93 % pensas, ke tiu teĥnologio celas al profito de la firmaoj pli ol al publika intereso.

 Vidu ankaŭ artikolon pri Biologia patento.

## Literaturo

WESTERMAYER, Manfred. *Genetike modifitaj organismoj*. En: Scienca Revuo, vol. 62, n-ro 227 (2011), pp. 257-264 (online Arkivigite je 2017-09-12 per la retarkivo Wayback Machine)

## Vidu ankaŭ

* Biotekniko
* Genetike modifita maizo
* Gentekniko
* Interkonsento pri Biologia Diverseco

## Eksteraj ligiloj

*
*  Arkivigite je 2008-07-19 per la retarkivo Wayback Machine
*
*  Arkivigite je 2006-04-06 per la retarkivo Wayback Machine
*
# Plasmodium coatneyi

Plasmodium coatneyi estas parazita specio kiu estas agento de malario en nehomaj primatoj. *P. coatneyi* ekzistas en Sudorienta Azio. La naturaj gastigantoj de tiu specio estas la rezuso (*Macaca mulatta*) kaj la krabema makako (*Macaca fascicularis fascicularis*), sed ne estis pruvaro ke zoonozo de *P. coatneyi* povas okazi tra ties vektoro, nome la ino de moskito *Anopheles*.

Kvankam *P. coatneyi* ne povas esti transigita al homoj, ĝi estas sufiĉe simila al la *Plasmodium falciparum* por garantii laboratorian studon kiel modela specio.

## Referencoj
# Plasmodium cynomolgi

Imunofluora bildo de *P. cynomolgi* infektanta ĉelojn de makaka hepato. La parazito estas montrata verde. Grandaj bluaj ovaloj estas makakaj ĉelnukleoj. Bluaj punktoj estas ĉirkaŭitaj de verde estas parazitaj nukleoj. La bildo estas proksimume 100 mikrometrojn.
Plasmodium cynomolgi estas apikompleksa parazito kiu infektas moskitojn kaj aziaj Cerkopitekedoj. Tiu specio estis uzata kiel modelo por homa *Plasmodium vivax* ĉar *Plasmodium cynomolgi* kunhavas la saman vivociklon kaj kelkajn gravajn biologiajn trajtojn kun *Plasmodium vivax*.

*P. cynomolgi* ege similas al la homa parazito *P. vivax* tra sia vivociklo. Simile al *P. vivax*, la infekto de *P. cynomolgi* ŝanĝas la membranan strukturon de eritrocitoj, kio okazigas surfacajn perturbojn kiuj aperas kiel rozkoloraj punktoj (nomitaj punktoj de Schüffner) se makulitaj per Giemsa.

## Notoj
# Plasmodium berghei

Plasmodium berghei estas specio en la genro *Plasmodium* subgenro *Vinckeia*.

Ĝi estas protozoa parazito kiu okazigas malarion en kelkaj roduloj. Origine, izolata el ratoj de la genro *Thamnomys* en Centra Afriko, *P. berghei* estas unu el kvar specioj de la genro *Plasmodium* kiuj estis priskribitaj en afrikaj musenaj roduloj, dum la aliaj estas *Plasmodium chabaudi*, *Plasmodium vinckei*, kaj *Plasmodium yoelii*. Pro ties kapablo infekti rodulojn kaj relativa facilo por geninĝenierado, *P. berghei* estas populara modela organismo por la studo de homa malario.
# Birda malario

| Birda malario
 |
| --- |
| birda malsano • infekta malsano
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Portalo pri Medicino |

 |
|  |

**Birda malario** estas parazita malsano de birdoj.

## Etiologio

**Birda malario** estas plej alstare kaŭzata de Plasmodium relictum, nome protist kiu infektas birdojn en tropikaj regionoj. Estas kelkaj aliaj specioj de *Plasmodium* kiuj infektas birdojn, kiaj *Plasmodium anasum* kaj *Plasmodium gallinaceum*, sed tiuj estas malpli gravaj escepte foje por la industrio de Birdobredado. La malsano troviĝas tutmonde, kun gravaj esceptoj. Kutime ĝi ne mortigas birdojn. Tamen ĉe areoj kie la Birda malario estas nove enmetita, kiel ĉe Havajo, ĝi povas esti ruiniga por birdoj kiuj perdis siajn rezistojn dum evolua tempo.
# Galapagoj

| Galapagoj
 |
| --- |
|  Satelita bildo de la Galapagoj
 |
| **insularo • ekoregiono laŭ Monda Natur-Fonduso • vidindaĵo** |
| **Akvejo** | Orienta pacifiko
 |
| Geografia situo
 | 0° 21′ S, 90° 28′ U (mapo)-0.3575-90.47 f1 |
| Mapo de Galapagoj |
|  |
| **Nombro de insuloj** | pli ol 114
 |
| **Ĉefa insulo** | San Cristóbal
 |
| **Tuta areo** | 8 010 km²f1 |
| **Loĝantoj** | 25 000 (2009) f2 |
|  Topografia mapo
 |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Baltra Island • Bartolomé Island • Insulo Wolf • Santiago Island • Santa Fe Island • Insulo Santa Cruz • Insulo San Kristobal • Rábida Island • Pinta Island • Pinzón Island • North Seymour Island • Marchena Island • Insulo Isabela • Genovesa • Floreana Island • Insulo Fernandina • Española • Insulo Darwin • Daphne Major • South Plaza Island • Nameless Island • Redonda Rock • Nacia Parko Galapagoj • Darwin and Wolf • Seymour Islands vd |

 |
|  |
|

---

 |
| Koordinatoj | 0° 40′ 0″ S, 90° 33′ 0″ U (mapo)-0.66666666666667-90.55 |
| Plej alta punkto | Volcán Wolf [+] |
|  - alteco | 1 707 m [+] |
| Akvokolektejo | 7 880 km² (788 000 ha) [+] |
| Areo | 7 880 km² (788 000 ha) [+] |
| Loĝantaro | 25 000 [+] (2010) |
| Horzono | UTC−06:00, Pacific/Galapagos [+] |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Galapagoj (Galapagoj)DEC |

 |
|  |
| Galapagoj |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Galápagos Islands** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

La **Galapagoj** (hispane *Archipiélago de Colón*) estas insularo en la Pacifika Oceano. Ĝi estas parto de Ekvadoro.

Ĝi konsistas el 13 grandaj insuloj (Isabela, Santa Cruz, Fernandina, Santiago (San Salvador), San Cristóbal, Floreana (Santa María), Española, Genovesa, Santa Fe, Darwin, Roca Redonda, Marchena, Pinta), 8 malgrandaj insuloj kiaj Wolf kaj ĉirkaŭ 40 insuletoj.

Laŭ la stato de 2010 en la insularo vivis 25 000 loĝantoj sur areo de 7 880 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 3 loĝantoj/km².

Biogeografie la galapagaj kserofitaroj estas unu el la tersupraĵaj tutmondaj 200-regionoj. Tiuj ĉi estas nombro da kunigitaj ekoregionoj elektitaj fare de la Monda Natur-Fonduso (WWF) pro ties graveco por la naturprotekto. Galapagoj ankaŭ troviĝas en mara ekoregiono.

Administre kaj politike ĝi konstituas provincon el Ekvadoro, kies ĉefurbo estas Puerto Baquerizo Moreno en la insulo San Cristóbal.

## Flaŭro

*Scalesia helleri* estas specio de angiospermo el la familio asteracoj. Ĝi estas indiĝena el la Galapagoj.

## Faŭno

* Galapaga testudo
* Galapaga kormorano

## Bildaro

Animacia vojaĝo al la Galapagoj
La arko de Darwin je malpli ol 1 km. de la insulo Darwin.
Mapo

## Vidu ankaŭ

* Nacia Parko Galapagoj
* Insulo Darwin
* Insulo Wolf

## Eksteraj ligiloj

* angle Galapagoj ( WWF )
* angle Tutmondaj 200; numero 132 : Galapagaj kserofitaroj (WWF) Arkivigite je 2012-10-15 per la retarkivo Wayback Machine

## Aliaj projektoj
# Plasmodium relictum

Plasmodium relictum estas specio en la genro *Plasmodium*, subgenro *Haemamoeba*.

Ĝi estas parazito, kaj la plej ofta kaŭzo de malario en birdoj.

Kiel ĉiuj specioj de *Plasmodium*, *P. relictum* havas kaj vertebrulajn kaj insektajn gastigantojn. La vertebrulaj gastigantoj de tiu parazito estas birdoj.

Tiu parazito estis por la unua fojo priskribita de Gilruth, Sweet kaj Dodd en 1910.

*P. relictum* estas geografie disvastigita, kaj estas fakte la plej disvastigita malariparazito de birdoj. *P. relictum* infektas ampleksan varion de birdoj inklude speciojn de variaj ordoj. Infektoj en nombraj kaj naturaj kaj eksperimentaj birdoj estis priskribitaj kiel perdrikoj, kanarioj, kokoj, anasoj, kaj kolomboj. Eksperimentaj klopodoj por infekti gufojn ne estis sukcesaj, kio sugestis, ke gufoj eble ne estas vundeblaj de *P. relictum*.

## Notoj