Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Iktero

| Iktero
 |
| --- |
| klinika signo • simptomo aŭ signo • sana problemo
 |
|  |
| Iktero kiel simptomo de hepatito A
 |
| KIM-10
 | R17.-
 |
| MeSH
 | [1]
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Portalo pri Medicino |

 |
|  |

**Iktero** (el la greka icterus) estas malsano-simptomo, karakterizita per flaviĝo de la haŭto kaj de la okula konjunktivo. Ĝin kaŭzas la plimultiĝo de bilirubin-enhavo en la sangosero (bilirubino estas flavkolora farbaĵo en la galo). Tiu farbaĵo kolorigas laŭpaŝe la haŭton, organojn, mukan membranon, skleroton.

Tri tipoj

* hemolita iktero: Se la erirtocitoj abrupte disfalas, granda kvanto de galofarbaĵo estiĝas el la tiam liberiĝantaj hemoglobinoj. En la sangosero plimultiĝas la bilirubin-glukuronido. Tiukaze la fekaĵo estas pli malhelo ol normalokaze, oni trovas en la urino multan urobilinogenon kaj neniom da bilirubino.
* parenĥima iktero: La sekrecia funkcio de la hepetaj ĉeloj ĉesas kaj la galofarbaĵo sorbiĝas el la galaj kanaletoj. Ĝin kaŭzas bakterioj, viroj, venenoj. La bilirubin-enhavo de la sangosero altiĝas, la urino entenas bilirubinon-urobilinogenon.
* meĥanika iktero: ĝin kaŭzas la ŝtopiĝo de la grandaj galokanaletoj. En la sero plimultiĝas la libera bilirubino, la fekaĵo estas senkolora (?), la urino entenas bilirubinon, sed neniom da urobiligeno.

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2006-04-18 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2006-07-07 per la retarkivo Wayback Machine
*
*
# Terapio

| Terapio
 |
| --- |
|  |
| **speco de kuracoprocedo**  |
| **kuracoprocedo • traktado • sansistemo** |
|  |

Vitralo en la Kapelo de Universitato Princeton
**Terapio** (el la greka *θεραπεία* "servo") estas metoda kuracado de malsanoj kaj lezoj. La celo de la terapiisto estas neniigo aŭ malpligrandigo de la simptomoj kaj reĝustigo de la korpaj kaj psikaj funkcioj.

Por elekto de la taŭga terapio, necesas havi ĝustan diagnozon.

Terapio baziĝas sur rekta aŭ malrekta influo de la terapiisto al la paciento. La influebloj estas multegaj: per kirurgio, kuraciloj, radioj, manoj, ...

Grava flanko de la plejmultaj terapioj estas bona komunikado inter terapiisto kaj paciento. Ĝi certiĝas, ke la kuracado konformas al la paciento kaj pligrandigas la eblon de la paciento mem partopreni al pli rapida saniĝo. La psikiatria terapio uzas metodojn de sistema komunikado.

## Terapimetodoj

* Kemiterapio
* Konverta terapio
* Korpopsikoterapio
* Korpoterapio
* Medicino
* Psikoterapio
* Terapia rajdado

## Alternativaj metodoj

* Abelterapio
* Ŝtonterapio
# Rezistemo

**Rezistemo** aŭ **rezistemeco** (de la latina termino *resistentia* pri „rezisto“) estas kapablo kaj inklino de vivaĵo rezisti al damaĝaj influoj el la medio, kiel ekzemple parazitoj, malsanoj, klimataj faktoroj. Kiam temas pri vivaĵoj kiuj malsanigas bestojn aŭ plantojn, ekzemple bakterioj, rezistemeco ankaŭ estas la rezisto al ĥemiaĵoj kiuj kontraŭbatalas la malsanigajn vivaĵojn, do el la perspektivo de la malsanigataj bestoj (inkluzive de homoj) kaj plantoj celatas esti kuraciloj de antibiotiko. Rezistemo povas esti kaŭzata genetike, sed ankaŭ kreata per mediaj influoj, ekzemple nutrado. La kreo de rezistemaj vivaĵoj per mutacio aŭ krucigado kaj daŭra selektado estas unu el la precipaj celoj de bredado de bestoj kaj plantoj.
# Infekto

**Infekto** estas la malsaniga koloniado de organismo per fremda specio, kiu estas estaĵo uzanta la rimedojn de infektita estaĵo por vivi kaj multiĝi. La infekt-organismo (patogenaĵo) malhelpas al la norma funkciado (malsano) kaj, eble, al la vivo de la infektita organismo (morto). Kvankam patogenaĵo norme estas komprenata iu mikroorganismo, la vera difino estas pli larĝa. Patogena agento povas esti bakterio, parazito, fungo, viruso aŭ viroido.

*
*
*
*

**Infektaĵo** estas parto de organismo, kiu estas infektita.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Antisepso
* Damaĝa organismo
* Epidemiologio
* Infekta agento
* Infekta malsano
* Lepro
* Listo de homaj malsanoj
* Patogenezo
* Seninfektigo
* Vakcino

## Eksteraj ligiloj

*
*  Arkivigite je 2006-02-15 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2013-07-04 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2006-12-27 per la retarkivo Wayback Machine
# Plasmodium vivax

| Kiel legi la taksonomion**Plasmodium vivax** |
| --- |
|  |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Regno:
 | *Chromalveolata*  |
| Superfilumo:
 | *Alveolata*  |
| Filumo:
 | *Apicomplexa*  |
| Klaso:
 | *Aconoidasida*  |
| Ordo:
 | *Haemosporida*  |
| Familio:
 | Plasmodiedoj *Plasmodiidae*  |
| Genro:
 | Plasmodio *Plasmodium*  |

 |
| Dunomo
 |
| Plasmodium vivax Grassi & Feletti, 1890 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Plasmodium vivax
 |

 |
|  |

Plasmodium vivax estas specio de plasmodio vivante parazite en la sango de homoj, kie ĝi kaŭzas malarion. Ĝi estas transportita de homo al homo per specio de moskito. Ĉiuj specioj de plasmodio estas migrantaj senformaj masoj de protoplasmo senseptaj, multenukleaj, kiel ĉe miksomicetoj.
# Plasmodium malariae

| Kiel legi la taksonomion**Plasmodium malariae** |
| --- |
|  |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Regno:
 | *Chromalveolata*  |
| Superfilumo:
 | *Alveolata*  |
| Filumo:
 | *Apicomplexa*  |
| Klaso:
 | *Aconoidasida*  |
| Ordo:
 | *Haemosporida*  |
| Familio:
 | Plasmodiedoj *Plasmodiidae*  |
| Genro:
 | Plasmodio *Plasmodium*  |
| Specio:
 | Plasmodium vivax  |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Plasmodium malariae
 |

 |
|  |

Plasmodium malariae, do **malaria plasmodio**, estas specio de plasmodio, genro de protistoj el klaso de sporozooj, vivante parazite en la sango de homoj, kie ĝi kaŭzas malarion. Ĝi estas transportita de homo al homo per specio de moskito. Ĉiuj specioj de plasmodio estas migrantaj senformaj masoj de protoplasmo senseptaj, multenukleaj, kiel ĉe miksomicetoj.
# Plasmodium ovale

| Kiel legi la taksonomion**Plasmodium ovale** |
| --- |
|  |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Regno:
 | *Chromalveolata*  |
| Superfilumo:
 | *Alveolata*  |
| Filumo:
 | *Apicomplexa*  |
| Klaso:
 | *Aconoidasida*  |
| Ordo:
 | *Haemosporida*  |
| Familio:
 | Plasmodiedoj *Plasmodiidae*  |
| Genro:
 | Plasmodio *Plasmodium*  |
| Specio:
 | Plasmodium vivax  |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Plasmodium ovale
 |

 |
|  |

Plasmodium ovale, do **ovoforma plasmodio**, estas specio de plasmodio, genro de protistoj el klaso de sporozooj, vivante parazite en la sango de homoj, kie ĝi kaŭzas malarion. Ĝi estas transportita de homo al homo per specio de moskito. Ĉiuj specioj de plasmodio estas migrantaj senformaj masoj de protoplasmo senseptaj, multenukleaj, kiel ĉe miksomicetoj.
# Plasmodium knowlesi

| Kiel legi la taksonomion**Plasmodium knowlesi** |
| --- |
|  |
|  |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Regno:
 | *Chromalveolata*  |
| Superfilumo:
 | *Alveolata*  |
| Filumo:
 | *Apicomplexa*  |
| Klaso:
 | *Aconoidasida*  |
| Ordo:
 | *Haemosporida*  |
| Familio:
 | Plasmodiedoj *Plasmodiidae*  |
| Genro:
 | Plasmodio *Plasmodium*  |
| Specio:
 | Plasmodium vivax  |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Plasmodium knowlesi
 |

 |
|  |

Plasmodium knowlesi estas specio de plasmodio, genro de protistoj el klaso de sporozooj, vivante parazite precipe en la sango de simioj, aparte de longvostaj makakoj, sed trovebla ankaŭ en la sango de homoj, kie ĝi kaŭzas malarion. Ĝi estas transportita de homo al homo per specio de moskito. Ĉiuj specioj de plasmodio estas migrantaj senformaj masoj de protoplasmo senseptaj, multenukleaj, kiel ĉe miksomicetoj.
# Ina sekso

| Ina sekso
 |
| --- |
|  |
|  |
| **aro de vivuloj sekso**  |
| **eŭkariotoj • organismo** |
|  |

Bildigo de inseksa simbolo.
La **ina sekso** (malofte **femala sekso** derivata de **femalo** aŭ ankaŭ **femina sekso**) estas en la duseksa generado la sekso, kiu disponas la pli grandajn gametojn, ĉe animaloj (kaj homoj) nomataj ovoĉeloj. Tiuj koncipiĝas pere de la pli malgrandaj gametoj (spermatozooj) de la vira sekso, por ke ekestu ido.

Ĉe homoj inecon markas multaj biologaj kaj sociaj faktoroj. La biologiaj inaj signoj de homoj estas:

* La duobla seksa kromosomo X.
* La anatomiaj karakterizaĵoj kiel utero, ovario, vagino kaj laktoglandoj.
* La responda kvanto de la inaj seksaj hormonoj oestrogeno kaj progesterono.

Ĉe bestoj ekzistas diversaj meĥanismoj, kiuj determinas la sekson de individuo: La malinaj abeloj generiĝas el nekoncipitaj ovoj, la inaj el la koncipitaj. Ĉe kelkaj krokodilspecioj kaj aliaj reptilioj la sekso decidiĝas laŭ la temperaturo, per kiu la ovoj elkoviĝas. Ĉe birdoj la virseksuloj havas du egalajn seksajn kromosomojn, kaj la inaj birdoj diferencajn. La duseksa generado evoluis kelkajn fojojn sendepende.

La ina sekso ofte signiĝas per ♀, la stiligita spegulo de la diino Venuso.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Inseksulo
* Femino
* Virino
* Vira sekso
# Salivo

Salivo de bebo
**Salivo** estas biologia likvaĵo, sekreciata de la salivaj glandoj en la buŝo de homo kaj aliaj bestoj.

## Fiziologia rolo

**Salivo** utilas por malseki la buŝajn mukozojn, tio, kio helpas la voĉadon. Ĝi estas ankaŭ la unua digesta suko, kiu estas nepra al la digesto de amelo, dank'al la amelazo kiuj ĝi entenas. Ĝi estas antisepso kaj protektas la ezofagon.

### Salivado

la salivado estas denaska reflekso, stimulata de la buŝa kontakto kun nutraĵoj aŭ de ties odoro, vido aŭ eĉ imago. La eksperimento de Ivan Pavlov montris ke salivado povas esti estigita de kondiĉa reflekso.

La homa sekrecio de salivo varias inter po 500 ĝis 1200 ml por tago. Ĉirkaŭ duono de la kvanto da salivo estas sekreciata dum la manĝoj, la cetera utilas malsekigi la mukozojn kaj malhelpi la infektojn (inter aliaj, la kariojn).

## Fizikaj ecoj

Salivo konsistigas el 99% da akvo. Ĝi estas malpli da jonoj ol la sangoplasmo (estas tiel nomata *hipotona solvo*), escepte koncern'al la jono kalio (K+), kiu estas de 5 ĝis 10 foje pli koncentrata en salivo ol en la plasmo. La kemia konsistaĵo de la salivo varias, laŭ ke ĝia sekrecio estas stimulata aŭ ne.

| Jono
 | Ne stimulata (mEk/L)
 | Stimulata (mEk/L)
 | Sangolasmo (mEk/L)
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Na+
 | 2,7
 | 54,8
 | 143,3
 |
| K+
 | 46,3
 | 18,7
 | 4,1
 |
| Cl-
 | 31,5
 | 35,9
 | 100,9
 |
| HCO3-
 | 0,6
 | 29,7
 | 27,5
 |

La viskozeco de la salivo varias de 1,5 al 13 *centipoise*.

La pH varias inter -0,5 kaj -2,5.

La pH kaj la viskozeco de la salivo varias laŭ la saliva glando, kiu sekrecias ĝin. La salivo secreciata per stimulo havas pli grandan pH.

### Organikaj komponaĵoj

La salivo entenas ĉefe Ureon, Albuminon, Glukozon, Amelazon kaj aliaj enzimojn, Lisozimon (kiu agas kiel natura antibiotiko).

Ĝi entenas ankaŭ hormonojn, proteinojn kaj RNA-molekulojn, kiuj povas utili por la diagnozo de malsanoj.

## Vidu ankaŭ

* Bavo (biologio)
* Ĉasveneno
* Muko

## Referencoj kaj notoj
# Diagnozo

**Diagnozo** (greke διάγνωση, laŭ nuntempa prononco *diágnosi*, el la vorteroj δια-, dis-, kaj γνώση, la scio, do la disapartigo per scio) laŭ PIV estas

1. Diagnozo (medicino);
2. en biologio, priskriba resumo de la karakterizaĵoj de sistematika analizo en laboratorio, je la molekula nivelo.
3. en biologio, priskriba resumo de la karakterizaĵoj de taksono.

"Diferencigaj diagnozoj" (mallongigite DD) estas aro da diagnozoj kiu povus esti klarigo por ia simptomo, respektive ekzamenaj trovaĵoj, aŭ ia kombino de simptomoj kaj ekzamenaj trovaĵoj.
# Mikroskopo

Ĉi tiu artikolo temas pri observilo. Por informoj pri la samnoma konstelacio, vidu la artikolon Mikroskopo (konstelacio).

| Mikroskopo
 |
| --- |
|  |
| **optika instrumento** |
|  |

Ĉefaj eroj de mikroskopo:
 :1. Okulario
 :2. Turna elektilo de objektivo
 :3. Objektivoj
 :4. Movilo de la objektivo
 :5. Preciza movilo de la objektivo
 :6. Tableto por la objekto
 :7. Spegulo por lumigi la objekton
 :8. Fokusilo por lumigi la objekton
Epizodo de podkasto Kern.punkto pri. Ni parolas pri mikroskopoj. Kio estas la bazaj principoj. Kiuj estas limoj de optikaj mikroskopoj. Kiel funkcias elektrona mikroskopo. Kio estas atomforta mikroskopo.
**Mikroskopo** (v. greke *mikrós*: malgranda; *skopein*: observi) estas ilo, kiu ebligas observi la tre malgrandajn objektojn pligrandigitaj.

## Tipoj

El teknika vidpunkto distingeblas ĉefe la sekvaj tipoj:

* optika mikroskopo
	+ stereomikroskopo kun du okularioj permesante vidi reliefon
	+ fluoreska mikroskopo
* elektrona mikroskopo
* Atom-forta mikroskopo
* Tunel-efika mikroskopo

**Mikroskopio** estas aro da teknikoj por esploro pere de mikroskopo.

La 8-a de oktobro 2014, la Nobel-premio pri kemio estis atribuita al Eric Betzig, William Moerner kaj Stefan Hell pro "la elvolvo de super-solvopova fluoreska mikroskopio", kiu kondukas "optikan mikroskopion al nanodimensio".

## Teknikoj

Kolorigo aŭ tinkturigo estas helpa tekniko uzata en mikroskopio por plibonigi la kontraston en la bildo vidata pere de la mikroskopo.

Mikrotomo estas ilo uzata por tranĉi tre fajnajn tranĉaĵojn de materialo, konataj kiel *sekcioj*.

## Referencoj

## Bildaro

* Kombina mikroskopo farita de *John Cuff* dum 1750
* Sciencisto uzante stereomikroskopon ekipitan kun cifereca detektilo kaj lumigo ler optika fibro.
* Elektrona mikroskopo

## Vidu ankaŭ

* Kolorigo
* Tunel-efika mikroskopo
* Teleskopo

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2007-04-19 per la retarkivo Wayback Machine Malnovaj mikroskopoj
*  Arkivigite je 2001-12-14 per la retarkivo Wayback Machine
*
*  Mikroskopoj el latuno
*  Enkonduko al optika mikroskopio, cifereca bildigo kaj fotomikrografio (angle)
# Sangekzameno

Montraĵoj de sango por sanganalizoj.
**Sangekzameno** aŭ **sanganalizo** estas analizo de laboratorio farata el montraĵo kiu povas esti de kompleta sango, de plasmo aŭ serumo. Kutime la montraĵo estas elprenita el vejno de brako uzante injektilon. Oni povas kolekti la montraĵon ankaŭ injektante al fingro, aŭ el arteria sango.​

La sanganalizo estas uzata por determini fiziologiajn kaj biokemiajn statojn kiaj malsanoj, enhavo de mineraloj, efiko de drogoj kaj funkcio de la organoj. Kvankam oni kutime uzas la terminon *sanganalizo*, la majoritato de la rutinaj sanganalizoj estas farataj el plasmo aŭ serumo (escepto de la majoritato de anaslizoj de hematologio).​

## Notoj

## Eksteraj ligiloj
# Antigeno

Ilustraĵo kiu montras kiel antigenoj induktas la imunsisteman respondon per interagado kun antikorpo kiu kongruas kun la molekula strukturo de antigeno
En imunologio, **antigeno** (**Ag**) estas molekulo, parto, fremda partiklo, aŭ alergeno, kiel ekzemple poleno, kiu povas ligi al specifa antikorpo aŭ T-ĉela ricevanto aŭ pli neologisme receptoro. Temas do pri substanco ekiganta imunreagon (produktado de antikorpoj) en la gastiganto.
# Kulvualo

Kulvualo pendanta el plafono super lito, distrikta historia muzeo, Florido
 Bebolitoj en hospitalo en Indonezio, 1930. La luliloj estas kovritaj per kulvualoj kaj iliaj piedoj estas trempitaj en ujoj kun insekticida likvaĵo.
Afiŝo el la Dua Mondmilito: "Ne enlitiĝu kun Malaria Moskito. Dormu sub vualo. Riparu ĝin laŭbezone. Enfaldigu la randojn."
**Kulvualo** estas reto por protekto kontraŭ moskitoj, muŝoj kaj aliaj insektoj, kaj tial ankaŭ kontraŭ la malsanoj kiujn ili portas, kiel malario, dengo, flava febro, encefalito kaj okcident-nila febro. La efikeco de la kulvualo dependas de la teksado de la reto, kiu malhelpos la penetron de ĉi tiuj insektoj, sen troa damaĝo al la kapablo travidi ĝin kaj la penetron de aero. Por pliigi efikecon, insekticido aŭ alia repelilo ankaŭ devas esti uzata.

Kulvualoj estas uzitaj en lokoj efikitaj de malsanoj kiel ekzemple malario, plejparte en formo de speco de tendo super lito. Por ke la kulvualo estu efika, certigu, ke ĝi ne havas truojn kaj ke ĝi bone kovras la liton. La kulvualo ne devas esti metita rekte sur la personon ŝirmitan sub ĝi, ĉar tio permesos al moskitoj piki preter la kulvualo. Tia rondforma kontraŭmoskita reto kovras la liton optimume.

Kulvualoj estas faritaj el kotono, polietileno, poliestero kaj nilono. Truetoj 1.2 milimetraj grandaj malhelpas moskitan penetron. Por malhelpi la penetron de skaraboj (Ceratopogonidae), sablomuŝoj kaj similaj, necesas truetoj 0,6 mm grandaj. Tiaj retoj estas uzataj ankaŭ por kovri dormsakon, tendojn kaj por meti kadrojn por retpordoj kaj retojn por fenestroj.

En la 1980-aj jaroj, insekticid -enhavantaj kulvualoj (ITN) estis evoluigitaj por malhelpi malarion. En multaj landoj ili nun estas anstataŭigitaj per nova kaj pli riĉa speco de moskitoreto (LLIN). Kulvualoj trempitaj en insekticidoj estas vendataj en la cellandoj fare de UN, Monda Organizo pri Sano kaj aliaj organizoj je prezo de po ĉirkaŭ 2-3 eŭroj. Privataj organizoj, kiel la fondaĵo Bill kaj Melinda Gates, aĉetas kaj donacas LLIN-ojn.

Revizio de 22 randomigitaj kontrolitaj provoj de ITNoj montris ke tiuj moskitoretoj reduktas infanmortecon je kvinono. En lokoj kie malario estas stabila, la okazo de epizodoj de senkomplika malario estis reduktita je 50% kompare kun tute ne uzado de kulvualoj, kaj je 39% kompare kun uzado de kulvualoj sen insekticidoj. En lokoj kun malstabila malario, estis 62% redukto kompare kun tute ne uzado de Kulvualoj, kaj 43% kompare kun uzado de retoj sen insekticidoj. Konkludo de la recenzo - el 1000 infanoj protektitaj per kulvualoj, ITN-oj savos la vivojn de 5,5 infanoj ĉiujare danke al la kulvualoj.

## Galerio

* Kulvuala tendo
* Kulvualo estas fiksita sur kadro ĉirkaŭ lito
* Fenestro kovrita per kulvualo

## Vidu ankaŭ

* Anopheles
* Kontrolo de moskitoj
* Malario

## Eksteraj ligiloj

 **Kulvualo** en Vikimedia Komunejo
## Piednotoj
# Insekticido

Traktoro ŝprucanta insekticidojn
**Insekticido** estas pesticido uzata kontraŭ insektoj. Ili inkludas ovicidojn kaj larvicidojn kiuj estas uzataj kontraŭ respektive ovoj kaj larvoj de insektoj. Insekticidoj estas uzataj en agrikulturo, medicino, industrio kaj en hejmo. La uzado de insekticidoj supozeble estas unu el la plej gravaj faktoroj por la pliigo ĉe agrikultura produktiveco en la 20a jarcento. Preskaŭ ĉiuj insekticidoj havas eventuale povon draste ŝanĝi la ekosistemoj; multaj estas venevaj por homoj; kaj aliaj koncentriĝas en la manĝoĉeno.

## Klasoj de agrikulturaj insekticidoj

### Organokloraj komponaĵoj

* Endrino

### DDT

## Vidu ankaŭ

* Pesticido
* Piretro

## Notoj
# Vualo

La taksistino de perloj kun pesilo, Johannes Vermeer (1665)
**Vualo** estas kovrotuko, portata de virinoj, farata el ŝtofo aŭ tulo, kiu kovras parton de la kapo aŭ vizaĝo. Ili estas portata pro multaj kialoj, inkluzivante pro religio, modo, aŭ dum funebrado.

En islamaj socioj ekzistas malsimilaj manieroj kovri sin. Ekzistas abajo, hiĝabo, ĉadoro, nikabo aŭ burko.

## Vidu ankaŭ

* Kulvualo
# Dozo

Tranĉilo por piloloj
**Dozo** (el la greka *δόσις, dósis*, "dono", konvena mezurita kvanto da medikamento), aŭ *Substancokvanto* aŭ *Drogokvanto*, mallongigo **D**, signifas en Medicino kaj Farmakologio la kvanton da certa substanco, esprimite en unuoj de volumo aŭ pezo por unuo de preno, por akiri iun efikon.

La trodozo estas la preno super la dozo rekomendita. En ekstremaj kazoj, ĝi povas preni la formon de mortiga dozo.

## Radiologio

En Radiologio kaj Radiprotektado, oni uzas la terminon **dozo** por difini la kvanton de radiado ricevitan de materialo, kaj pli precize, de vivestaĵo. Dependante de la celo de la mezuro, oni difinas diversajn grandojn:

* Sorbita dozo
* Ekvivalenta dozo
* Efikeca dozo

## Vidu ankaŭ

* Farmakokinetiko
* Letala dozo
* Terapeŭtika vario
* Radiadodozo
* Dozefika kurbo
# Bebo

**Bebo** estas junega infano, sed ankaŭ nomata suĉinfano, infaneto.

En kelkaj kulturoj, bebo estas nur rigardata kiel homo post ritoj antropologie nomataj rito de "trudo de nomo". La bapto de beboj de kelkaj religioj kaj la "prezentado" de aliaj (kiel Spiritismo) estus modernaj restaĵoj de tiuj ritoj.

Oni normale rigardas homon kiel bebon depost ĝia naskiĝo, kaj normale ĝis la aĝo de marŝado (antaŭ 1-jaraĝo), kiam ĝi ankoraŭ portas vindotukojn. Naskota infano estas nomata feto ekde la kvara monato de gravedeco ĝis la naskiĝo, antaŭe estas embrio. ĵus naskiĝinta (de nur kelkaj tagoj) homido estas nomata "novnaskito". Ĉar bebo nutras sin per suĉado de lakto, oni nomas ĝin ankaŭ "suĉinfano". Bebo povas esti knabo aŭ knabino, laŭ la sekso.

Dum bebeco, homoj kreskas rapide korpe kaj mense. Tamen, ili bezonas oftan zorgon kaj oftajn manĝojn.

## Homaj vivofazoj

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Inseksa Homo** | **Virseksa Homo** |
| Bebeco
 | Bebo
 |
| Infaneco
 | Knabino
 | Knabo
 |
| Adolesko
 | Adoleskantino
 | Adoleskanto
 |
| Plenkreskeco
 | Virino
 | Viro
 |
| Maljuneco
 | Maljunulo
 |

## Bildaro

*
*
*
*
*
*

## Vidu ankaŭ

* Bebokesto
* Beboportotuko
* Gepatrozorgo
* Krablejo
* Mamnutrado
* Suĉbotelo
* Suĉilo
# Trimestro

**Trimestro**, *trimonato*, aŭ *jarkvarono* estas serio de tri sinsekvaj monatoj.

La gregoria kalendaro estas dividita en kvar trimestrojn nome:

* Unua Trimestro: de Januaro al Marto ;
* Dua Trimestro: de Aprilo al Junio ;
* Tria Trimestro: de Julio al Septembro ;
* Kvara Trimestro: de Oktobro al Decembro.

Por multaj agado en ĉiutaga vuivo trimestroj gravas por la administrado de ekonomia, socia kaj kultura vivo. Tiele kelkaj pagoj estu farataj laŭ trimestroj (sociaj kotizoj en Belgio, retirpagoj en Francio), la lernojaro en multaj landoj dividiĝas laŭ trimestroj (aŭ foje laŭ semestroj, post kiuj venas ferio, ktp. Gravedeco estas kalkulata laŭ trimestroj, monatoj kaj eĉ semajnoj, depende de la afero. Kelkaj gazetoj havas tiun aperritmon.

## Vidu ankaŭ

* Semestro
* Lerneja aŭ akademia jaro
# Meflokino

**Mefloquina** estas medikamento uzata por la tratakdo kaj evito de malario, kaj estas inkludita en la listo de esencaj medikamentoj de la Monda Organizaĵo pri Sano. Kiam ĝi estas uzata kiel preventilo, estas rekomendata la uzo unufoje semajne englute, dekomence 2 semajnojn antaŭ la antaŭvidita ekspono al la riskozono kaj ĝis 4 semajnoj post la foriro el la riskozono. Ĝi estas uzebla ankaŭ por la traktado de la malario milda aŭ modera, sed ne por la akraj formoj de la malsano.

## Duarangaj efikoj

Same kiel ĉe ĉiuj medikamentoj, la *meflokino* povas okazigi duarangajn efikojn, inter kiuj plej oftaj estas jenaj: kapturniĝo, sendormeco, naŭzo kaj vomemo. Malpli ofte oni registris kazojn de deprimo, kondutoŝanĝoj, reagoj psikozaj kaj konvulsioj, pro kio la personoj kun antaŭaĵoj psikotaj procezoj devas konsulti la kuraciston antaŭ uzi tiun traktadon.

## Vidu ankaŭ

* Hidroksiklorokino
* Klorokino

## Notoj