Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hedyloidea

| Kiel legi la taksonomion**Hedyloidea** |
| --- |
|  |
|  specio *Macrosoma albida* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Artropodoj *Arthropoda*  |
| Klaso:
 | Insektoj *Insecta*  |
| Ordo:
 | Lepidoptera  |
| Subordo:
 | Glossata  |
| Infraordo:
 | Heteroneura  |
| (senranga familio)
 | Papilioj *Rhopalocera*  |
| Superfamilio:
 | **Hedyloidea** Malcom Scoble, 1986 |
| Familio:
 | **Hedylida** Guenée, 1857, nec. Bergh, 1895 |
| Genro:
 | **Macrosoma** Hübner, 1818 |

 |
| Tipa specio
 |
| *Macrosoma tipulata* Hübner, 1818  |
| genroj kaj sinonimoj
 |
|
vidu maldekstre

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Hedyloidea
 |

 |
|  |

**Hediloedoj**, latine **Hedyloidea**, estas biologia superfamilio de insektoj el la senranga familio de papilioj, konsistanta el unu familio, nomata **hediledoj**, latine **Hedylidae**. Tiu familio angle karakteriziĝas *"American moth-butterflies"* ("amerikaj noktopapilioj").

La superfamilio hediloedoj parencas al la aliaj du papiliaj superfamilioj *papilionoedoj* (latine Papilionoidea) kaj *hesperioedoj* (latine Hesperioidea). En 1986, la taksinomiisto Malcom Scoble grupigis ĉiujn speciojn de la superfamilio en unu genron de la nomo Macrosoma, kiu nun konsistas el 35 rekonataj specioj.

## Genra nomo kaj sinonimoj

Macrosoma Hübner, 1818

* =*Epirrita* Hübner, 1808
* =*Hedyle* Guenée, 1857, tipa specio *Hedyle heliconiaria* Guenée, 1857
* =*Phellinodes* Guenée, 1857, tipa specio *Phellinodes satellitiata* Guenée, 1857
* =*Venodes* Guenée, 1857, tipa specio *Phellinodes satellitiata* Guenée, 1857
* =*Macrophila* Walker, 1862, tipa specio *Macrosoma tipulata* Hübner, 1818
* =*Hyphedyle* Warren, 1894, tipa specio *Hedyle rubedinaria* Walker, 1862
* =*Lasiopates* Warren, 1905, tipa specio *Lasiopates hyacinthina* Warren, 1905
# Hidrofilo

Hidrofila kotono
**Hidrofilaj** (el la grekaj etimoj hydros (akvo) kaj philia (amikeco)) molekuloj estas tiuj kiuj tendencas miksiĝi kun akvaĵaj solvaĵoj. Ili povas esti ŝarĝitaj, polusiĝeblaj, etaj molekuloj.

## Vidi ankaŭ

* Hidro (apartigilo)
* Hidrofobo
* Higroskopio
# Hidroformiliigo

**Hidroformiliigo** aŭ **okso-sintezo** estas industria procezo por produktado de aldehidoj kaj alkenoj. La procezo estis disvolvita de la germana kemiisto Otto Roelen (1897-1993), kiu malkovris la reakcion sur kiu baziĝas la procezo dum esploroj pri la **Procezo Fischer-Tropsch**. La kemia reakcio envolvas la aldonon de formila grupo (CHO) kaj unu hidrogenatomo al karbona-karbona duobla ligilo.

Hidroformiliigo de alkeno.
La hidroformiliigo estas grava industria procezo, ĉar ĝi permesas la formiĝon de nova karbona-karbona ligilo facile konvertebla en aliajn funkciajn grupojn, kiu igas ĝin grava peretapo en multpaŝaj procezoj.
# Natria hidroksido

|  |
| --- |
| **Natria hidroksido** |
|  |
| **Tridimensia strukturo de la Natria hidroksido** |
|  |
| **Blankaj pilkoj de la Natria hidroksido** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
| * Kaŭstika sodo
* Natria hidrato
* Askarito
 |
| Kemia formulo | **NaOH** |
| CAS-numero-kodo | 1310-73-2
 |
| ChemSpider kodo | 14114
 |
| PubChem-kodo | 14798
 |
| **Merck Index** | 14,8627
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | senodora, senkolora aŭ blanka solido
 |
| Molmaso | 39,9971 g·mol−1 |
| Denseco | 2.13 g cm−3 |
| Fandpunkto | 318 °C |
| Bolpunkto | 1,388 °C |
| Refrakta indico | * WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  1,3576
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  1,4751
 |
| Ekflama temperaturo | nebrulema
 |
| Memsparka temperaturo | nebrulema
 |
| Acideco (pKb) | -0.93
 |
| Solvebleco | Akvo:
* 418 g/L (O °C)
* 1110 g/L (2O °C)
* <139 g/L (etanolo)
* Tute solvebla en glicerolo, neglektebla en amoniako k nesolvebla en etero
 |
| Mortiga dozo (LD50) | * 40 mg/kg (averaĝa dozo, intraperitonea)
* 500 mg/kg (plej malalta dozo, buŝa)
 |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Risko | R34 R35 R36/38
 |
| Sekureco | S24/25 S26 S36/37/39 S37/39 S45
 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |  |
| --- | --- |
|  Xi Irita |  C Koroda |

 |
| **GHS etikedigo de kemiaĵoj** |
| GHS Signalvorto | Danĝera
 |
| GHS Damaĝo-piktogramo |  |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H290, H314 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P280, P301+330+331, P305+351+338, P310 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**Natria hidroksido** (formulo NaOH, ankaŭ nomata **sodo**) estas forta minerala bazo, tre akvosorba, solida je vivmediaj cirkonstancoj. Ĝi ofte estas vendata en la formo de blankaj bidoj aŭ tablojdoj, kaj pro sia akra propreco detrui histojn estas nomata kaŭstika sodo.

Ĝia kemia formulo estas NaOH; ĝia CAS-numero 1310-73-2.

Natria hidroksido solviĝas en akvo, produktante enorman varmon kaj ege fortan bazon. Necesas konservi ĝin seke kaj sen aliro de aero; alie ĝi reakcias kun aera karbona dioksido produktante natrian bikarbonaton. La solvita bazo korodas eĉ vitron kaj do bezonas specialajn ujojn por konservado.

Natria hidroksido estas industrie grava substanco, precipe en la formo de akvosolvaĵa bazo. Solida natria hidroksido estas uzata en purigaĵoj por rubakvaj tuboj.

Produktado de natria hidroksido eblas per elektrolizo de natria klorido aŭ per ellavado el ruĝa ŝlimo. Ĉe la elektrolizo ekestas krome granda kvanto da kloro, kio historie stimulis la uzon de kloro ekzemple en la plasta industrio (polivinil-klorido).

## Vidu ankaŭ

* Kombinaĵoj de hidrogeno
* Natria oksido

## Referencoj
# Pentadekanolo

Vidu ankaŭ: 2-Pentadekanolo, 3-Pentadekanolo, 4-Pentadekanolo, kaj 5-Pentadekanolo

|  |
| --- |
| **1-Pentadekila alkoholo** |
| Kemia formulo | **C15H32O** |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la 1-Pentadekila alkoholo** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de la 1-Pentadekila alkoholo** |
|  |
| **1-Pentadekila alkoholo troviĝas en la Momordica charantia.** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
| * Tetradekila karbinolo
* Tridekila etanolo
* Dodekila propanolo
* 1-Pentadekila alkoholo
 |
| CAS-numero-kodo | 629-76-5
 |
| ChemSpider kodo | 11891
 |
| PubChem-kodo | 629-76-5
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | blanka solidaĵo
 |
| Molmaso | 228,42g mol−1 |
| Denseco | 0,834 g/cm−3 |
| Fandpunkto | 43-46°C
 |
| Bolpunkto | 298,5°C
 |
| Refrakta indico |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  1,4507 |
| Ekflama temperaturo | 130,1°C
 |
| Solvebleco | Akvo:nesolvebla
 |
| **GHS etikedigo de kemiaĵoj** |
| GHS Damaĝo Piktogramo |

|  |
| --- |
|  |

 |
| GHS Signalvorto | Averto
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H315, H318, H411 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P264, P264+265, P273, P280, P302+352, P305+351+338, P321, P332+317, P337+317, P362+364, P391, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**1-Pentadekanolo** aŭ **C15H32O** estas kemia kombinaĵo rezultanta el interagado de la **1-pentadekene**, blanka solidaĵo uzata en kemiaj sintezoj. Pentadekanolo estas unu el la 114 komerceblaj izomeroj kun la kemia formulo **C15H32O**. 1-Pentadekanolo ne estas solvebla en akvo, sed estas solvebla en etanolo, propilena glikolo, kloroformo, eteroj, kaj oleoj.

## Reakcioj

### Reakcio 1

* Preparado de **pentadekanolo** per hidratigo de la **1-pentadekeno**:

|  |
| --- |
|  + WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |

### Reakcio 2

* Preparado de **pentadekanolo** per traktado de **natria hidroksido** kun **1-kloro-pentadekano**:

|  |
| --- |
|  + + WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |

### Reakcio 3

* Preparado de **pentadekanolo** per reduktigo de **pentadekanalo**:

|  |
| --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  +  |

### Reakcio 4

* Preparado de **pentadekanolo** per traktado de **2-Bromo-1-etanolo** kun **tridekilmagnezia bromido**:

|  |
| --- |
|  + WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  + |

## Vidu ankaŭ

* Alkoholoj
* 2-Pentadekanolo
* 3-Pentadekanolo
* 4-Pentadekanolo
* 5-Pentadekanolo

## Referencoj
# 2-Pentanolo

|  |
| --- |
| 2-Pentanolo |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la 2-Pentanolo** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de la 2-Pentanolo** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
| * Sek-amila alkoholo
* Metil-propil-karbinolo
* 2-hidrokso-pentano
 |
| Kemia formulo | **C5H12O** |
| CAS-numero-kodo | 6032-29-7
 |
| ChemSpider kodo | 21011
 |
| PubChem-kodo | 22386
 |
| **Merck Index** | 15,7231
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | senkolora likvaĵo
 |
| Molmaso | 88.15 g·mol−1 |
| Denseco | 0.8098g cm−3 |
| Fandpunkto | −50 °C |
| Bolpunkto | 118 °C |
| Refrakta indico |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  1,4041 |
| Ekflama temperaturo | 34 °C |
| Memsparka temperaturo | 343 °C |
| Solvebleco | Akvo:166 g/L
 |
| Mortiga dozo (LD50) | 2821 mg/kg (buŝe)
 |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Riskoj | R10 R20 R37 R66
 |
| Sekureco | S46
 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |
| --- |
|  Xn Noca por la sano |

 |
| **GHS etikedigo de kemiaĵoj** |
| GHS Damaĝo-piktogramo |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

  |
| GHS Signalvorto | Damaĝo
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H226, H315, H319, H335 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P210, P233, P240, P241, P242, P243, P261, P264, P271, P280, P302+352, P303+361+353, P304+340, P305+351+338, P312, P321, P332+313, P337+313, P362, P370+378, P403+233, P403+235, P405, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**2-Pentanolo** estas kemia kombinaĵo apartenanta al la funkcia grupo alkoholo, brulema, senkolora, klara likvaĵo solvebla en akvo kaj etanolo. Ĝi uzatas kiel gustigilo kaj odoragento en nutraĵoj por doni fruktaromon simile al aneto, kukumo, koriandro, melono, rabarbo, gujavo aŭ tomato.

Ĝi ankaŭ uzatas en bakitaĵoj, pudingoj, sukosaŭcoj, viandaĵoj, kondimentoj, supoj kaj ne-alkoholaj trinkaĵoj. 2-pentanolo same aplikiĝas kiel solvanto kaj interaĵoj en sintezo de aliaj kemiaĵoj. 2-pentanolo reakcias kun fortaj oksidigantoj kaj uzatas kiel solvanto por farboj, nitrocelulozoj, lakoj kaj fenolaj rezinoj samkiel gumaj kaj naturaj rezinoj. Ĝi uzatas ankaŭ kiel flotagento en minado kaj kiel hidraŭlika fluida-komponanto.

## Sintezo

* 2-Pentanolo estas preparata per hidratigo de la *penteno*:

|  |
| --- |
| **Sintezo de la 2-Pentanolo**
Sintezo de **2-Pentanolo** ekde la **penteno**. |

## Reakcioj

### Reakcio 1

* 2-Pentanono estas preparata per hidratigo de la *penteno*:

|  |
| --- |
| **Sintezo de la 2-Pentanolo**
Sintezo de **2-Pentanono** ekde la **2-pentanolo**. |

### Reakcio 2

* Per senhidratigo de la **2-pentanolo** oni estigas **1-penteno** kaj **2-penteno** en ĉeesto de sulfata acido:

|  |
| --- |
| **Sintezo de la 2-Pentanolo**
Acida senhidratigo de la **2-Pentanolo'.* |

## Literaturo

* Master Organic Chemistry
* Organic Chemistry, Tom Sorrell
* Biocatalysis in the Pharmaceutical and Biotechnology Industries, Ramesh N. Patel
* Handbook of Industrial Biocatalysis, Ching T. Hou
* Chemicalland21
* NIST Webbook

## Vidu ankaŭ

* Pentanolo
* 1-Pentanolo
* Amila acetato
* Izoamila acetato
* Amila acetoacetato
* Etila acetato

## Referencoj
# Ebrio

Ebrio
*L'ivresse de Polichinelle* (la ebrio de Pulĉinelo) de Joseph Faverot (1894)
**Ebrio** estas korpa kaj mensa stato de iu kiu drinkis sufiĉan kvanton da alkoholaĵoj. Ofte ebria homo malbone aŭ malfacile parolas kaj balanciĝas. Ankaŭ li aŭ ŝi povus havi ruĝan vizaĝon kaj/aŭ ruĝajn okulojn. Ebriaj homoj foje faras agojn kiu ili ne farus normale. Ebrio povas kaŭzi grandan ŝanĝojn de emocioj, inkluzive de kolero, malĝojo, deprimo, ĝis ĝojego. Foje post ebrio homoj kapdoloras, tiu stato nomiĝas postebrio.

Ebrio en publika loko povas esti krima en iuj landoj, eventuale depende de la agoj kiuj akompanas ĝin. En plej multaj landoj, estas kontraŭleĝe gvidi aŭton en tiu stato.

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

* Stanislavo Belov (2018-03-25) Ludkartoj, vodko kaj drinkejo: historio de la siberia diboĉado (esperante). Blogger. Arkivita el la originalo je 2018-03-26. Alirita 2018-03-26 .
# Alkilooksida grupo

En ĥemio, la **alkilooksida grupo** estas alkilo (karbono-hidrogena ĉeno sen pluroblaj ligiloj) ligita al oksigeno kiel R-O-. Ĝi denove estas grupo (radikalo), ĉar la dua ligo de la oksigena atomo estas libera. La plej simpla alkilooksida grupo estas metilooksida grupo CH3-O-. La sekva estas etilooksida grupo CH3-CH2-O-.

Alkilooksida grupo estas en ĉiuj sufiĉe simplaj alkoholoj RO-H kaj esteroj RCO-OR' .

Alkilooksidoj estas derivaĵoj de alkoholoj kie la hidrogeno estas anstataŭita per metalo, tipe natrio.

## Vidu ankaŭ

* Alkilo
* Hidroksila grupo
* Karboksila grupo
# Silikato

**Silikato** estas

* En Kemio, la specoj de **silikato** estas ligoj inter silicio kaj oksigeno (SixOy) kun unu aŭ pluraj metaloj kaj eventuale ankoraŭ hidroksida jono. Al tio apartenas ankaŭ la saloj de silicio.
* En Mineralogio, la specoj de **silikato** estas granda grupo da mineraloj, la silikatmineraloj.

La ter-surfaco je pli ol 90 pocentoj konsistas el silikatoj. Plej ofta speco de silikato tie estas feldspato.
Aliaj gravaj mineraloj en la ter-surfaco estas glimo, argilo, amfibolo, pirokseno, grenato, olivino kaj diversaj specoj de kvarco.
# Serotonino

|  |
| --- |
| Serotonino |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Serotonino** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de la Serotonino** |
|  |
| **Agadkampoj de la serotonino kaj dopamino en la cerbo** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
| * Hidrokso-triptamino
* Trombotonino
* Trombocitino
 |
| Kemia formulo | **C10H12N2O** |
| CAS-numero-kodo | 50-67-9
 |
| ChemSpider kodo | 5013
 |
| PubChem-kodo | 5202
 |
| **Merck Index** | 15,8601
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | blanka pulvoro
 |
| Molmaso | 176.215 g·mol−1 |
| Fandpunkto | 167.7 °C |
| Bolpunkto | 416±30 °C |
| Acideco (pKa) | 10.16
 |
| Solvebleco | Akvo:Malmulte solvebla
 |
| Mortiga dozo (LD50) | 750 mg/kg (buŝe)
 |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Riskoj | R20/21/22 R36/37/38
 |
| Sekureco | S26
 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |
| --- |
|  Xn Noca por la sano |

 |
| **GHS etikedigo de kemiaĵoj** |
| GHS Damaĝo-piktogramo |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

  |
| GHS Signalvorto | Damaĝo
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H301, H361 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P201, P202, P264, P270, P281, P301+310, P308+313, P321, P330, P405, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**Serotonino**, aŭ **5-hidrokso-triptamino** (**5-HT**) respektive **enteramino**, estas biogena amino kaj kune kun dopamino, noradrenalino kaj adrenalino apartenas al la grupo de *Monoaminoj*. Ĝi kreiĝas el la aminoacido triptofano. Serotonino en la organismo de homoj kaj bestoj funkcias kiel hista hormono kaj kiel nervotransigilo en la centra nerva sistemo, la intestara nerva sistemo, la kardiovaskula sistemo kaj en la sango. La nomo kaŭziĝas pro la efiko de la substanco al la sangopremo: serotonino estas tiu komponento de la sero, kiu reguligas la premon (latine *tonus*) en la angioj.

En la homo la amino serotonino kreiĝas en la sekvaj organoj el la aminoacido L-triptofano:

* centra nerva sistemo
* hepato
* lieno
* la tiel nomataj "enterokromafinaj" ĉeloj de la intesta mukozo

Serotonino stokiĝas en neŭronoj, sed ankaŭ ekzemple en la trombocitoj kaj la mastocitoj.

Pluraj medikamentoj specife uzas la mekanismon pri inhibicio de nervotransigiloj en bestoj kaj homoj. Ekzemplo estas la *selektivaj serotoninaj reakceptaj inhibiciiloj* (SSRI) en la medicina terapio de deprimo.

## Ricevantoj

Pluraj ricevantoj pri serotonino estas konataj, kiu estas grupitaj en 7 familioj: 5-HT1 ĝis 5-HT7. Krom 5-HT3 ili estas proteino-G-ligataj.

## Kunrilataj temoj

* **Indolo **Triptofano **Triptamino **Serotonino **Melatonino **Indolo-acetata acido **Indolo-buterata acido **Indolo-propionata acido**

## Referencoj
# Formaldehido

|  |
| --- |
| Formaldehido |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Formaldehido** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de la Formaldehido** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
| * Metanalo
 |
| Kemia formulo | **CH2O** |
| CAS-numero-kodo | 50-00-0
 |
| ChemSpider kodo | 692
 |
| PubChem-kodo | 712
 |
| **Merck Index** | 15,4263
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | senkolora gaso
 |
| Molmaso | 30.026 g·mol-1 |
| Denseco | 0.8153g cm−3 |
| Fandpunkto | −92 °C |
| Bolpunkto | −19 °C |
| Refrakta indico |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  1,3775 |
| Ekflama temperaturo | 62 °C |
| Memsparka temperaturo | 300 °C |
| Acideco (pKa) | 13.27
 |
| Solvebleco | Akvo:Tute solvebla
 |
| Mortiga dozo (LD50) | 135 mg/kg (buŝe)
 |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Riskoj | R45 R23/24/25 R39/23/24/25 R34 R68 R43
 |
| Sekureco | S53 S26 S36/37/39 S45
 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |  |
| --- | --- |
|  Xi Irita |  T Toksa |

 |
| GHS Damaĝo Piktogramo |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| GHS Signalvorto | Damaĝa substanco
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H228, H302, H312, H315, H317, H318, H319, H332, H334, H335, H351 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P201, P202, P210, P240, P241, P261, P264, P270, P271, P272, P280, P301+312, P302+352, P304+312, P304+340, P304+341, P305+351+338, P308+313, P310, P312, P321, P330, P332+313, P333+313, P337+313, P342+311, P362, P363, P370+378, P403+233 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25 °C kaj 100 kPa) |

**Formaldehido** aŭ **metanalo** (**HCHO**) estas organika kemia kombinaĵo, la plej simpla aldehido. La pura formaldehido estas senkolora, flamema, pikodora gaso, kiu iritas la mukomembranon.

Oni uzas en diversaj kemiindustriaj procesoj grandkvantan formaldehidon. Oni produktas ĝin ĉefe per vaporfaza oksidado de metanolo. Oni surmerkatigas ĝin plej ofte kiel formalinon (en akvo-solvaĵo de koncentriteco de 37%). La formalino povas transformiĝi - per akvoperdo - al kristala trimero, trioksano aŭ amorfa polimero, paraformaldehido. La paraformaldehido tre konvenas pro produkti la gas-statan formaldehidon.

La reago de formaldehido kaj amonio estigas heksametilen-tetraminon, kiun oni uzas kiel ureteran antisepsaĵon. Per nitratigo de la heksametilen-tetramino estiĝas la eksplodaĵo heksogeno (alinome ciklonito aŭ RDX). La formaldehido kaj la acetaldehido transformiĝas - kun ĉeesto de kalcia hidroksido - al pentaeritrito, kies tetranitrato estas la eksplodaĵo PETN.

Oni uzas grandan kvanton da formaldehido por produktado de karbamidrezinoj, fenoplastoj kaj acetalrezinoj.

La formaldehido bone reagas kun proteinoj, tiel ĝi estas grava tanaĵo, desinfektaĵo, balsamaĵo.

En junio 2004 internacia laborgrupo de fakuloj decidis surbaze de ekzistaj epidemiologiaj studoj meti formaldehidon en grupo I, do karcinomiga (kancerkaŭza) por homoj (IARC, 2005).

## Referencoj
# Polifenolo

**Polifenoloj** estas grupo da aromataj kombinaĵoj, kiuj havas du aŭ pli da hidroksilaj grupoj ligitaj al la cikla ĉeno tipa por tiaj kombinaĵoj. Ili kalkuliĝas inter la duarangaj metabolitoj. Naturaj polifenoloj ekzistas en plantoj kaj estas farbiloj (flavonoidoj, antocianoj), aromoj kaj taniloj. Ili protektu la planton kontraŭ konsumiĝo fare de bestoj aŭ per agrabla koloro allogu insektojn kun la celo transporti la plantajn semojn de floro al floro.

## Deveno

Multaj polifenoloj konsideriĝas bonaj por la homa sano. Plantoj kun multe da polifenoloj ekzemple estas aroniaj beroj, la folioj kaj beroj de ruĝaj vinberoj, ankaŭ en formo de ruĝa vino aŭ ŝereo, la ŝelo kaj fruktokarno de la frukto mangostano, la suko de granato, gingko, teo, cistacoj, la semo de perilo (*perilla frutescens*), baloteo, ĉina meliso kaj sovaĝa sezamo.
# Epilobium hirsutum

| Kiel legi la taksonomion**Hara epilobio** |
| --- |
|  |
|  floranta *Epilobium hirsutum* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Dukotiledonuloj *Dicotyledones*  |
| Ordo:
 | Mirtaloj *Myrtales*  |
| Familio:
 | Enoteracoj *Onagraceae*  |
| Genro:
 | **EpilobioEpilobium*  |
| Specio:
 | **Hara epilobioEpilobium hirsutum* Karolo Lineo |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Hara epilobio
 |

 |
|  |

Epilobium hirsutum, do **hara epilobio**, estas botanika specio el la genro epilobio (latine kaj fake botanike *Epilobium*). Kiel ĉiuj aliaj specioj de epilobio, ankaŭ Epilobium hirsutum estas herbo kun duope kontraŭsidantaj folioj kaj kvarnombraj epiginaj floroj kaj kun lanohavantaj semoj en kvarangula kapsulo. La sciencan nomon enkondukis Karolo Lineo.

## Referencoj
# Biglo

Ĉi tiu artikolo temas pri la hunda raso Biglo . Por aliaj signifoj vidu la artikolon Biglo (apartigilo).
Trifarba biglo.
La **biglo** estas eta aŭ mezgranda raso de hundo. Ano de la Ĉashundo Grupo, li aspekte similas al la Vulphundo, sed havas malpligrandajn brakojn kaj plilongajn, molajn orelojn. Bigloj estas flarhundoj, plejparte originale bredite por spursekvi leporojn, kuniklojn, kaj aliajn ĉasaĵojn. Ili havas fortan flarpovon kaj spursekvan instinkton kiuj igas ilin esti uzataj tra la tuta mondo kiel eltrovhundojn pri nepermesitaj agrikulturaj kaj manĝaĵaj importaĵoj. Ili popularas kiel dorlotbestoj pro sia grandeco, bona humoro, kaj manko de heredaj sanproblemoj. Ĉi tiuj karakteristikoj bedaŭrinde ankaŭ popularigas ilin por uzo en 'besto-pruvoj'.

Biglojn oni kreskigas aparte por ĉasado kaj spektakloj. Speciale en Anglio la "ĉasaj bigloj" kaj la "spektaklaj bigloj" estas preskaŭ kiel du rasoj. Aliflanke, oni sentis, ke ankaŭ iuj el la spektaklaj bigloj sukcesas cxasante.

Malgraŭ tio ke bigloj ekzistas jam ekde jarmiloj, la nuna 'biglo-raso' estas bredita en Granda Britio dum la 1830aj jaroj. La sango venas de kelkaj rasoj, inkluzive la Talbot Ĉashundo, la Nordkampara Biglo, la Suda Ĉashundo, kaj povus-esti de la Hariero.

Bigloj aperas en popularkulturo ekde Elizabeta Epoko. Ili aperas en literaturo kaj pentraĵoj, kaj lastafoje en filmo, televidilprogramoj, kaj komikslibroj. Snoopy, rolulo de la komikso Peanuts estas reklamita kiel "la plej fama biglo de la mondo".

## Aliaj vortuzoj

**Biglo**, angle "Beagle" (*bi'-gol*), povas esti la nomo de ŝipo. 'La H.M.S. Beagle' estis la nomo de la ŝipo, en kiu Darvino vojaĝis dum li verkis sian teorion de evoluo.

## Bigloj

* Snoopy
* Lucky