# Pneŭmonito

| Pneŭmonito
 |
| --- |
| infekta malsano • malsano • mortokialo
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Portalo pri Medicino |

 |
|  |

Iksoradia bildo de brusto montranta pneŭmoniton en la maldekstra pulmo
**Pneŭmonito** aŭ **pneŭmonio** (latine *pneumonia*), foje ankaŭ nomata *pulmito*, populare ankaŭ **pulmobrulumo** estas inflama malsaniĝo de la pulmo. Ĝin kaŭzas infekto, radiado aŭ enspirado de fremdaj korpetoj (ekz. naftovaporo). La infektado povas okazi fare de virusoj, fungoj, sed plej ofte de bakterioj (ĉefe la specioj *Streptococcus* kaj *Mycoplasma*).

La virusa pneŭmonito estas malofta, kvankam ofte okazas, ke virusoj malfortigas la pulmon kaj tiel faras liberan vojon por la bakteria atako.

La fungodevena pneŭmonito estiĝas rapide kaj povas esti eĉ mortiga. Ĝi okazas plej ofte ĉe malsanuloj, kuŝantaj en hospitalo, kun malforta imunkapablo. Fungan pulmiton ĉe sanaj homoj kaŭzas enspirado de infektita polvo.

El la bakteriaj pneŭmonitoj, la *Mycoplasma*-pneŭmonio atakas junulojn, pere de familianoj, samlernejanoj aŭ najbaroj. La bakterioj multiĝas sur la interna mukomembrano de la pulmo kaj produktas oksidigan materialon, kiu povas detrui la ĉelojn, sed ne damaĝas la pleŭron. Ili kaŭzas inflamon en la bronkoj kaj aerveziketoj.

La plej ofta tipo de la pneŭmonitoj estas la *Streptococcus*-pneŭmonitoj, ĉefe ĉe hospitalaj malsanuloj. Tiu bakterio vivas eĉ en korpoj de sanaj homoj, sed ne kaŭzas malsaniĝon. Ĝi aktiviĝas, se pro alia malsaniĝo aŭ infektado malpliiĝas la kontraŭstara kapablo de la organismo. La gripo kaj aliaj virusaj infektiĝoj helpis elformiĝon de la pneŭmonitoj. En la pluemultiĝinta mukosekreciaĵo, la bakterio vigle kaj amase reproduktas sin. La malsano estas pli grava ol la Mycoplasma-pneŭmonito, sed ankaŭ ĝi estas kuracebla plej ofte per antibiotikoj.

La simptomoj aperas post ĉirkaŭ tri semajnoj de la ekinfektado kiel kapdoloro, febro, muskoldoloroj kaj gorĝodoloro. Post la plej grava simptomo iĝas la tusado, la sputaĵo povas esti sanga, pro la akra tusado povas aperi brusta doloro. La malsano povas esti grava, sed malofte mortiga.

Oni kuracadas la pneŭmonion per antibiotikoj dum kelkaj semajnoj.

La bakterio *Klebsiella pneumoniae* ne povas infekti pulmon de sana homo, sed ĝi povas kaŭzi mortigan infektadon ĉe enhospitalaj malsanuloj, kuŝantaj, kun malpliiĝinta imunforto.

## Fiziopatologio

La kazoj de infekta pneŭmonito ofte montras tusadon kiu produktas brunecan al verdecan sputaĵon kaj altan febron kiu povas esti akompanata de febrokazigitaj ektremoj. La dispneo (spira malfacilo) estas la frua signo plej specifa kaj sentiva. Ankaŭ la doloro torake pleŭra estas ofta, (akuta aŭ pinĉa doloro kiu aperas aŭ malboniĝas kiam oni spiras profunde.) La malsanuloj je pneŭmonito povas tusadi sangon, suferi kapdolorojn kaj havi svitoplenan kaj malsekan. Aliaj eblaj simptomoj estas manko de apetito, laceco, cianozo, naŭzo, vomado kaj muskolaj aŭ artiklaj doloroj. La formoj malpli oftaj de pneŭmonito povas okazigi aliajn simptomojn, por ekzemplo, la pneŭmonito okazigita de *Legionella*, ĉar ili povas okazigi ventrajn dolorojn kaj diareon, dum la pneŭmonito okazigita de tuberkulozo aŭ *Pneumocystis* povas okazigi nur pezperdon kaj noktan svitadon. En plej aĝaj personoj, la apero de la pneŭmonito povas esti netipa. Tiaj pneŭmonitoj povas disvolvigi novan aŭ plej gravan konfuzon, aŭ eksperimenti malekvilibron, kio povas rezulti en faloj. La infanoj kiuj suferas pneŭmoniton povas montrir multajn el la menciitaj simptomoj, sed tre ofte ili simple estas dormemaj aŭ apetitomankaj.

La simptomoj de la pneŭmonito postulas tujan medicinan pritakson. La korpa ekzameno fare de sanlaboristo povas malkovri febron aŭ foje malaltan korpan temperaturon, altan spiran rapidecon (takipneo), malaltan sangopremon (hipotensio), altan kor-ritmon (takikardio), aŭ malaltan saturadon de oksigeno (SatO2), kiu estas la kvanto de oksigeno en la hemoglobino bone montrita per pulsa oksigenmetrio aŭ per arteria gasometrio. La malsanuloj kiuj suferas malfacilecojn por spiri (dispneo), estas konfuzaj aŭ montras cianozon (blueca haŭto) kaj bezonas tujan atenton.

La korpa esplorado de la pulmoj povas esti normala, sed ofte povas montri malpligrandigitan etendon de la torako en la tuŝita flanko, bronkan spiradon aŭskultitan per stetoskopo (sonoj pli aspraj devenaj de la plej grandaj spirtuboj, transmisiita tra la inflamita kaj plifirmita pulmo) kaj stertoroj percepteblaj en la tuŝita areo dum la enspiro. La perkutado povas esti milda sur la tuŝita pulmo, sed kun pliigita kaj nemalgrandigita rezonanco (kio distingas ĝin el pleŭra likvobaraĵo). Kvankam tiuj signoj estas gravaj, rezultas nesufiĉaj por diagnozi aŭ malkonsideri pneŭmoniton; fakte, en kelkaj studoj oni montris, ke du kuracistoj povas alveni al diferencaj konkludoj pri la sama paciento.

La viruso SARS-CoV-2, kaŭzanta de la pandemio de KOVIM-19, okazigis en siaj kazoj plej gravaj pneŭmoniton. Estis precize la granda nombro de kazoj de pneŭmonito de nekonata origino informitaj en la ĉina provinco Vuhano en Decembro 2019 kio faris, ke la malsano estis detektita kaj poste taksita kiel pandemio.

## Kaŭzoj

La pneŭmonito povas esti okazigita de unu aŭ kelkaj etiologiaj agentoj:

* Multaj bakterioj, kiel *pneŭmokoko* (*Streptococcus pneumoniae*), *Mycoplasmas pneumoniae*, *Chlamydias pneumoniae*.
* Kelkaj virusoj.
* Fungoj, kiel *Pneumocystis jiroveci*, kaj aliaj fungoj de la genro *Kandida*.

* En ĵusnaskitoj la pneŭmonitoj estas ofte kaŭzataj de: *Streptococcus pneumoniae*, *Staphylococcus aureus* kaj foje baciloj *gram* negativoj.
* En mamsuĉuloj (beboj de unu monato ĝis du jaroj) kaj antaŭlernejanoj (infanoj de du jaroj ĝis kvin jaroj): la ĉefa bakteria patogeno estas la *Streptococcus pneumoniae*, kaj foje estas kaŭzata de la *Chlamydia trachomatis* kaj de la *Mycoplasma pneumoniae*.
* En infanoj pli aĝaj ol kvin jaroj: *Streptococcus pneumoniae* kaj *Mycloplasma pneumoniae*.
* En imuno-suferantoj: gram-negativaj bakterioj, *Pneumocystis jiroveci*, citomegalovirusoj (CMV), fungoj, kaj *Micobacterium tuberculosis*.
* Foje povas estis pneŭmonitoj kaŭzita de bakterioj anaerobaj: en la kazo de personoj, kiuj havas faktorojn de risko por enspiri stomakan enhavon al la pulmoj, ekzistas grava risko de apero de pulmaj abscesoj.
* En la nosokomiaj pneŭmonitoj: *Pseudomonas aeruginosa*, fungoj kaj *Staphylococcus aureus*.
* En plenkreskuloj: *Streptococcus pneumoniae* kaj gripaj virusoj.
* En kazoj de netipa pneŭmonito: viruso, *Mycoplasma pneumoniae* kaj *Chlamydia pneumoniae*.

Diversaj infektaj agentoj ―virusoj, bakterioj kaj fungoj― kaŭzas pneŭmoniton, el kiuj estas la plej oftaj la jenaj:

* *Streptococcus pneumoniae*: la plej ofta kaŭzo de bakteria pneŭmonito en infanoj.
* *Haemophilus influenzae* de tipo b (Hib): la dua kaŭzo plej ofta de bakteria pneŭmonito.
* La sincitia viruso spira estas la plej ofta kaŭzo de virusa pneŭmonito.
* *Pneumocystis jiroveci* estas grava kaŭzo de pneŭmonito en infanoj malpli aĝaoj ol ses monatoj suferantaj pro VIH/aidoso, responsa de almenaŭ unu de ĉiuj kvar mortoj de mamsuĉuloj seropozitivaj al VIH.

### Kaŭzostudoj

La bakterio *Streptococcus pneumoniae*, ofta kaŭzo de pneŭmonito, bildigita de elektrona mikroskopo.
Pneŭmonito devenas el infektoj kaŭzitaj ĉefe de bakterioj aŭ virusoj kaj malpli ofte de fungoj kaj parazitoj. Kvankam pli ol 100 specoj de infektaj agentoj estis identigitaj, nur kelkaj respondecas pri la plimulto de kazoj. Miksaj infektoj kun kaj virusoj kaj bakterioj povas okazi en ĉirkaŭ 45% de infektoj en infanoj kaj 15% de infektoj en plenkreskuloj. Kaŭza agento eble ne estas izolita en proksimume duono de kazoj malgraŭ zorgema testado. En esplorado bazita sur aktiva populacio (laboristaro) pri komunum-akirita pneŭmonito postulanta enhospitaligon en kvin hospitaloj en Ĉikago kaj Naŝvilo de januaro 2010 ĝis junio 2012, 2259 pacientoj estis identigitaj kiel tiuj kiuj havis radiografiajn signojn de pulminflamo (neŭmonito) kaj specimenojn kiuj povus esti testitaj pri la respondeca patogeno. Plej multaj pacientoj (62%) havis neniujn rimarkeblajn patogenojn en sia specimeno, kaj neatendite, spiraj virusoj estis detektitaj pli ofte ol bakterioj. Specife, 23% havis unu aŭ plurajn virusojn, 11% havis unu aŭ plurajn bakteriojn, 3% havis kaj bakteriajn kaj virusajn patogenojn, kaj 1% havis fungan aŭ mikobakterian infekton. "La plej oftaj patogenoj estis homa rinoviruso (en 9% de pacientoj), gripoviruso (en 6%), kaj *Streptococcus pneumoniae* (en 5%)."

La termino *pneŭmonito* foje estas pli vaste aplikata al iu ajn kondiĉo rezultiganta inflamon de la pulmoj (kaŭzata ekzemple de memimunaj malsanoj, kemiaj brulvundoj aŭ drogreagoj); tamen, tiu inflamo estas pli precize referita kiel pneŭmonito anstataŭ *pneŭmonio*.

Faktoroj kiuj antaŭpretigas al pneŭmonito estas fumado, imunomanko, alkoholismo, kronika obstrukca pneŭmonopatio, serpoĉela anemio, astmo, kronika renmalsano, hepatomalsano kaj biologia maljuniĝo. Pliaj riskoj en infanoj estas ne esti mamnutrita, eksponiĝo al cigareda fumo kaj alia aerpoluo, malsufiĉa nutrado kaj ĝenerale malriĉeco. La uzado de acidsubpremantaj medikamentoj - kiel protonpumpilaj inhibiloj aŭ H2-blokiloj - rilatas al pliigita risko de pneŭmonito. Proksimume 10% de homoj, kiuj postulas mekanikan aerumadon, disvolvas ventumil-rilatan pneŭmoniton, kaj homoj kun stomaka manĝotubo havas pliigitan riskon de evoluigado de spira pneŭmonito. Plie, la mislokigo de nutra tubo povas konduki al aspira pneŭmonito. 28% de tuba mispozicio rezultigas pneŭmoniton. Same kiel kun la sistemo de lokiga tubo de Avanos Medical, la CORTRAK\* 2 EAS, kiu estis retaksita en majo 2022 fare de la FDA pro malfavoraj eventoj raportitaj, inkluzive de pneŭmonito, kaŭzis entute 60 vundojn kaj 23 pacientajn mortojn, kiel komunikitaj de la FDA. Por homoj kun precizaj variantoj de la FER-geno, la risko de morto estas reduktita en sepso kaŭzita de pneŭmonito. Tamen, por tiuj kun TLR6-variaĵoj, la risko akiri legianan malsanon pliiĝas.

### Bakterioj

Kav-pneŭmonito pro MRSA vidita per skanilo CT.
Bakterioj estas la plej ofta kaŭzo de komunum-akirita pneŭmonito (KAP), kun *Streptococcus pneumoniae* izola en preskaŭ 50% de kazoj. Aliaj oftaj izolaj bakterioj estas *Haemophilus influenzae* en 20%, *Chlamydophila pneumoniae* en 13%, kaj *Mycoplasma pneumoniae* en 3% de kazoj; *Staphylococcus aureus*; *Moraxella catarrhalis*; kaj *Legionella pneumophila*. Nombraj drog-rezistantaj versioj de supre menciitaj infektoj estas iĝantaj pli oftaj, kiel la drog-rezistanta *Streptococcus pneumoniae* (DRSP) kaj la meticilin-rezistanta *Staphylococcus aureus* (MRSA).

La disvastiĝo de organismoj estas faciligita de precizaj riskofaktoroj. Alkoholismo estas asocia kun *Streptococcus pneumoniae*, anaerobiaj organismoj, kaj *Mycobacterium tuberculosis*; fumado faciligas la efikojn de *Streptococcus pneumoniae*, *Haemophilus influenzae*, *Moraxella catarrhalis*, kaj *Legionella pneumophila*. Ekspono al birdoj estas asocia kun *Chlamydia psittaci*; farmanimaloj kun *Coxiella burnetii*; enspirado de stomakaj enhavoj kun anaerobiaj organismoj; kaj kista fibrozo pankreata kun *Pseudomonas aeruginosa* kaj kun *Staphylococcus aureus*. *Streptococcus pneumoniae* estas pli ofta vintre, kaj estas suspektinda en homoj kiuj enspiras grandan nombron de anaerobiaj organismoj.

### Virusoj

Brusta radiografiaĵo de paciento kun akra virusal pneŭmonito pro SARS.
Ĉe plenkreskuloj, virusoj estas kaŭzo de ĉirkaŭ unu triono de kazoj de pneŭmonito, kaj en infanoj de ĉirkaŭ 15% el ili. Ofte rilataj agentoj estas rinovirusoj, koronvirusoj, gripaj virusoj *Orthomyxoviridae*, spira sincitia viruso (SSV), adenovirusoj kaj paragripaj virusoj. La viruso de simpla *Herpes* rare kaŭzas pneŭmonito, escepte en grupoj kiel ĵusnaskitoj, homoj suferantaj kanceron, transplant-ricevintoj, kaj homoj kun gravaj brulvundoj. Post transplantado aŭ en aliaj imunomankaj homoj, estas altaj proporcioj de citomegalovirusa pneŭmonito. Tiuj kiuj suferis virusajn infektojn povas duarange esti infektataj per la bakterioj *Streptococcus pneumoniae*, *Staphylococcus aureus*, aŭ *Haemophilus influenzae*, aparte kiam aliaj senproblemoj estas. Diferencaj virusoj hegemonias en diferencaj tempoj de la jaro; dum la kutima griposezono ekzemple la gripo povas esti kaŭzo de pli ol duono de ĉiuj virusaj kazoj. Foje povas aperi ankaŭ aliaj virusoj kiel hantavirusoj kaj koronvirusoj. Severa akra spira sindromo rilata al kronviruso (SARS-CoV-2) povas ankaŭ rezulti en pneŭmonito.

### Fungoj

Funga pneŭmonito estas malofta, sed povas okazi pli ofte ĉe individuoj kun malfortiĝintaj imunsistemoj pro Aidoso, drogoj kiuj malhelpas la imunsistemon aŭ aliaj medicinaj problemoj. Plej ofte ĝi estas kaŭzita de *Histoplasma capsulatum*, *Blastomyces*, *Cryptococcus neoformans*, *Pneumocystis jiroveci* aŭ PCP), kaj *Coccidioides immitis*. Histoplasmozo en Usono estas plej ofta en la Misisipa riverbaseno, dum "coccidioid"-mikozo estas plej ofta en Sudokcidenta Usono. La nombro da kazoj de funga pneŭmonito pliiĝis en la lasta duono de la 20-a jarcento pro kreskanta vojaĝado kaj proporcioj de imunsubpremado en la populacio. Ĉe homoj infektitaj per HIV/AIDS, PCP estas ofta oportunema infekto.

### Parazitoj

Dividiĝantaj parazitoj *T. gondii*.
Vario de parazitoj povas suferigi la pulmojn, kiel *Toxoplasma gondii*, *Strongyloides stercoralis*, *Ascaris lumbricoides*, kaj *Plasmodium malariae*. Tiuj organismoj tipe eniras en la korpo tra rekta kontakto kun la haŭto, engluto, aŭ tra insekta vektoro. Escepte ĉe la *Paragonimus westermani*, plejmulto de parazitoj ne specife suferigas la pulmojn sed ja tuŝas ilin duarange post aliaj lokoj. Kelkaj parazitoj, aparte tiuj kiuj apartenas al la genroj *Ascaris* kaj *Strongyloides*, stimulas fortan eozinofilian reagon, kiu povas rezulti en eozinofilia pneŭmonito. En aliaj infektoj, kiel ĉe malario, la suferigo al la pulmoj rilatas ĉefe al la citokin-induktita sistema inflamo. En la disvolviĝintaj landoj, tiuj infektoj estas plej oftaj en homoj kiuj revenas el veturado aŭ en enmigrantoj. Tra la tuta mondo, parazita pneŭmonito estas plej ofta en imunomankuloj.

### Neinfektaj

Idiopatia interstica pneŭmonito aŭ neinfekta pneŭmonito estas klaso de komplekso de pulmomalsanoj. Ili estas svaga alveola damaĝo, organiza pneŭmonito, nespecifa interstica pneŭmonito, limfocita interstica pneŭmonito, deskvamae interstica pneŭmonito, spira bronkiolita interstica pulmomalsano, kaj ofta interstica pneŭmonito. Lipida pneŭmonito estas alia rara kaŭzo kiam lipidoj eniras en la pulmoj. Tiuj lipidoj povas ĉu esti inhalitaj aŭ etendiĝi al la plmoj el aliloke en la korpo.

## Signoj kaj simptomoj

La jenaj simptomoj povas esti rilataj kun la malsano:

* Ĝenerale, ĝi estas antaŭata de malsano kiel la gripo aŭ la komuna malvarmumo.
* Febro longdaŭra dum pli ol tri tagoj, partikulare se ĝi estas alta.
* La spira ofteco pliigita:
	+ ĵusnaskitoj ĝis malpli ol tri monatoj: pli ol 60 por minuto,
	+ mamsuĉuloj: pli ol 50 por minuto,
	+ antaŭlernejanoj kaj lernejanoj: pli ol 40 por minuto,
	+ plenkreskuloj: pli ol 20 por minuto.
* Okazas kaviĝo aŭ retiriĝo de la ripoj kun la spirado, kio estas observebla facile kun la malkovrita brusto.
* La naztruoj malfermiĝas kaj fermiĝas kiel rapida flugilfrapado pro la spirado. (tio okazas ĉefe ĉe infanoj).
* Ĝemo en la brusto kiel de astmulo spirante.
* La personoj tuŝitaj de pneŭmonito ofte havas tusadon kiu povas produkti ekspektoradon de tipo muk-pusa (flava), altan febron kiu povas esti akompanata de ektremoj. Ankaŭ limigo spira estas ofta same kiel toraka doloro de pleŭraj karakteroj (tio pliiĝas per profunda spirado kaj tusado). Tiuj personoj povas suferi pro hemoptizo (ekspektorado de sango tra la buŝo dum epizodoj de tusado) kaj dispneo. Ĝi kutime estas akompanata de malbonigo de la ĝenerala stato (anoreksio, astenio kaj adinamio).
* Dum la ĝenerala korpa ekzameno estas probable trafi takikardion, takipneon kaj malalta arteria premo, ĉu sistola aŭ diastola.
* Dum la segmenta korpa ekzameno, la sindromo de pulma kondensigo estas ofte klara:
	+ al palpado: malpliigo de la toraka ekspansio kaj de la elasteco kaj pliigo de la voĉaj vibradoj;
	+ al perkutado: obtuzeco;
	+ al aŭskultado: malpliigo de la vezika murmuro. Povas okazi klinika kadro komponita de tubara bruo ĉirkaŭita de aro de krepitaj stertoroj.
* La infana paciento havas la haŭton malvarma, tusas intense, aspektas laca, apenaŭ povas plori kaj povas suferi konvulsiojn, iĝas violeca kiam tusas, ne deziras manĝi (apetitomanko), apenaŭ reagas al stimuloj. La klinika kadro estas simila en la paciento ĉe plenkreskuloj.
* En plenkreskuloj pli aĝaj ol 65-jaraĝaj estas probabla simptomaro multe pli subtila ol tiu trafita en junaj personoj.

## Vidu ankaŭ

* Legiana malsano
* Papaga malsano
* Kronvirusa pneŭmonito

## Notoj

## Bibliografio

* Cunha BA, ed. (2010). *Pneumonia essentials* (tria eldono). Sudbury, MA: Physicians' Press. ISBN 978-0-7637-7220-8.
* Murray JF (2010). *Murray and Nadel's textbook of respiratory medicine* (kvina elsono). Philadelphia, PA: Saunders/Elsevier. ISBN 978-1-4160-4710-0.

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el vikipedia artikolo Pneumonia angle.*

```

```