Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Diatomeo

Vidate per mikroskopo
Diatomea en Kunstformen der Natur de Ernst Haeckel, 1904
**Diatomeoj**, aŭ *Diatomaceae* laŭ la scienca latina nomo, estas tipoj de flavbrunaj unuĉelaj algoj, kies skeleto pristudata mikroskope de la paleobotaniko estas el siliko. Ili vivas en ĉia tipo de akvo kaj estas bonkvalitaj indikiloj pri saleco, temperaturo kaj aliaj kondiĉoj de sia tiama vivmedio. Tradicie oni diferencigis inter la diatomeoj *Centraj*, kun radia simetrio, kaj la *Pennales*, kun duflanka simetrio kaj plilongigita formo. Multaj specioj aperas formantaj ĉenojn aŭ aliajn ordajn kunmetaĵojn.

Kolonio de *Gomphonema* laŭ Ernst HaeckelDuflanka kaj centra diatomeoj. Desegnoj de Ernst HaeckelLa diatomeoj estas fotosintezuloj, kiuj formas parton de la fitoplanktono. Ili estas flavbrunaj pro la kuniĝo de fotosintezaj pigmentoj, kiuj enhavas klorofilon c1 kaj c2, kiel aliajn pigmentojn.

Ili povas esti koloniukoj kaj de sala akvo kaj de fluanta akvo; same ili povas ĉeesti malfacilegajn kondiĉojn de temperaturo aŭ saleco, aŭ interĉeestas kun aliaj vivuloj.

Ili posedas kovraĵon el siliko, nomitan frustulo, konsistanta el du pecoj kiuj alĝustiĝas kiel skatoleto kaj kovrilo, sed tiu pli malgranda ol tiu ĉi. La frustulo estas delikate ornamita per variaj kaj simetriaj desegnoj kiuj diferencigas la du tipojn de diatomeoj. La frustuloj de la diatomeoj sedimentiĝas pro gravecforto, kiam ĝi estas englutita aŭ kiam mortas la ĉelo, kreante la konsiston de la sedimentaj rokoj kiel la diatomito aŭ la moronito. La ecoj de tiuj materialoj, formitaj de mikroskopaj eroj, komplikegaj sed tre regulaj laŭ grandeco, faris ilin allogaj por diversa uzado, kiel la produktado de la dinamito, kie la nitroglicerino estas facile sorbita, malpliigante la eblecon de eventuala akcidenta eksplodo. La diatomeoj ne aperis ĝis la fino de la Mezozoiko aŭ komence de la Cenozoiko, sed rapide akiris grandan ekologian gravecon, ĉar iĝis granda parto de la unua produkto de maroj.

## Referencoj

Endre Dudich, "Ĉu vi konas la Teron? Ĉapitroj el la geologiaj sciencoj", Scienca Eldona Centro de UEA, Budapest, 1983.

*
# Filtromanĝanto

Krilomanĝanto ĉe alta koncentro de fitoplanktono (sub faktoro 12)
**Filtromanĝanto** (subgrupo de pendomanĝantoj) estas animalo kiu manĝas per filtrado de materialo kaj manĝeroj el akvo, tipe per pasado de akvo tra speciala filtrostrukturo. Kelkaj animaloj kiuj uzas tiun metodon manĝi estas pektenoj, krilo, sponguloj, balenoj kaj multaj fiŝoj (inklude kelkajn ŝarkojn). Ankaŭ kelkaj birdoj, kiaj flamengoj, estas filtromanĝantoj. Filtromanĝantoj povas ludi gravan rolon por purigado de akvo.

## Vidu ankaŭ

* *Cirripedia*
# Vintra dormo

Kiroptero vintro-dormante en Norvegio
**Vintra dormo** estas fiziologia stato de dormanta neaktiveco por pasigi la vintran sezonon. Temas pri alia ripoz-stato ol dormo precipe ĉe la kontinentaj kaj malvarm-klimataj bestoj, ĉefe mamuloj. Dum la vintra dormo, la vivfunkcioj malpliiĝas je la minimumo, la spirado pigriĝas, la kora frekvenco ŝanĝiĝas, la metabolo malpliiĝas je 1-2 %.

La varmoprodukto estas minimuma, tiel la korpotemperaturo malpliiĝas je la minimumo, ĝis suba limvaloro. tiu minimuma temperaturo servas kiel ekscitaĵo por veki la beston.

La vintran dormon ekas hormonaj efikoj, ĉefe funkcio de tiroido. La longo de la vintra dormo estas diversa, ĉe zizelo 3-4, ĉe gliro eĉ 7 monatoj.

## Vidu ankaŭ

* Torporo, mallongdaŭra stato de malkreskinta fiziologia agado en besto
* Stuporo
* Katatonio
* Gliro, genro de ronĝuloj
# Termito

| Kiel legi la taksonomion**Termitoj** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Frua Triaso - Nuna |
|  Tajvanaj subteraj termitoj: soldatoj (ruĝa kapoj) kaj laborantoj (malhelaj kapoj) |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Artropodoj *Arthropoda*  |
| Klaso:
 | Insektoj *Insecta*  |
| Subklaso:
 | Flugilaj insektoj *Pterygota*  |
| Infraklaso:
 | Neopteroj *Neoptera*  |
| Superordo:
 | Dictyoptera  |
| Ordo:
 | **Isoptera** Brullé, 1832 |

 |
| Familioj
 |
|
Mastotermitidae
Kalotermitidae
Termopsidae
Hodotermitidae
Rhinotermitidae
Serritermitidae
Termitidae

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Termitoj
 |

 |
|  |

Termitejo en Somalio
**Termitoj** (aŭ **isopteroj**) estas flugilhavaj insektoj (*Pterygota*) el la ordo *Isoptera*. Ili vivas socian vivon simile kiel formiko aŭ abelo.

Kelkaj konataj specioj:

* batalo-termito (*Bellicositermes bellicosus*)
* pintanaza termito (*Nasutitermes spec*.)
* reta termito (*Reticulitermes spec*.)
* granda bruna termito (*Syntermes spec*.)
* flavakola termito (*Calotermes flavicollis*)

## Socio

Termitoj organiziĝis sin en kolonion aŭ bonsocieman socion, kvazaŭ abeloj aŭ formikoj. La kolonio estas pli lerta ol la sumo de siaj partoj. Por efektivigi aferojn, ili dividiĝas laŭ fakaj grupoj. La unua kaj plej granda (80% de la kolonio estas laboristoj) grupo estas la laboristaj termitoj. Laboristoj faras multajn laborojn, ekzemple: amasigi manĝaĵon; cirkuligi feromonon; manĝigi kaj zorgi pri la reĝino, la reĝo, la ovoj, kaj la nimfoj; konstrui kaj ripari la subtervojojn; kaj kreskigi la fungajn ĝardenojn.

## Vidu ankaŭ

* termitejo (d:Q965847)
# Lizergata acido

**Lizergata acido**, ankaŭ konata kiel d-lizergata acido kaj (+) - lizergata acido, estas antaûvenantaĵo por vasta gamo de ergolino-alkaloidoj, kiujn produktas la ergot-fungo kaj troviĝas en la semoj de Turbina corymbosa *(Korimba ipomeo),* *Argyreia nervosa* **(Laneca ipomeo**), kaj *Ipomoea trikolora* (Trikolora ipomeo). Amidoj de lizergatacido, lizergamidoj, estas vaste uzataj kiel medikamentoj kaj kiel psikedelaj drogoj (LSD). Lisergata-acido ricevis sian nomon, ĉar ĝi estis produkto de la lizo de diversaj ergotoalkaloidoj.

## Totala sintezo

Lisergata acido estas ĝenerale produktita per hidrolizo de naturaj lizergamidoj, sed ankaŭ povas esti sintezita en la laboratorio per kompleksa totala sintezo ekzemple tiu de la teamo de Robert Burns Woodward en 1956 . Iu enantioselektiva totala sintezo bazita sur paladio-katalizita domena cikliga reago estis priskribita en 2011 de Fujii kaj Ohno.. Lizergata-acida monohidrato kristaliĝas en tre maldikaj sesangulaj folioj kiam rekristalizita el akvo. Lizergatacida monohidrato, se sekigite (140 °C je 2 mmHg aŭ 270 Pa) formas nehidratan lizergatan acidon.

La biosintezo vojo baziĝas sur la alkaliigo de la aminoacido triptofano kun dimetilalil-difosfato (izopreno derivita de 3R-mevalonata acido) donanta 4-dimetilalil-l-triptofanon kiu estas N-metilatan kun S-adenosil-l-metionino.Oksidiga ringofermado sekvita de malkarboksiligo, redukto, cikligo, oksigenado kaj alila izomerigo donas d - (+) - lizergatan acidon.

## Izomeroj

Lizergata acido estas ĥiraleca komponaĵo kun du stereocentroj. La Izomero kun inversa figuro ĉe karbona atomo 8 proksime al la karboksila grupo nomiĝas Izolizergata acido. Inversigo ĉe karbono 5 proksima al la nitrogena atomo kondukas al l-lizergata acido kaj l-isolizergata acido, respektive. Lizergata acido estis listigita kiel antaŭvenantaĵo en la Tabelo I dum la Unuiĝintaj Nacioj-Kongreso Kontraŭ Kontraŭleĝa Trafiko de Drogoj kaj Psikotropaj Substance

## Vidu ankaŭ

* Ergino
* Ergozino
* LSD Lizergata acido dietilamido

## Referencoj

En tiu ĉi artikolo estis uzita traduko de la artiokolo Lysergic acid en la angla vikipedio
# Eritrocito

Eritrocitoj
La **eritrocitoj** (**hematioj, ruĝaj globuloj**) estas rondaj, plataj ĉeloj de la sango. Ilia nomo originas de la grekaj *erythros* : ruĝa kaj *kutos*: ĉelo). Ili aperas sub la mikroskopo kvazaŭ samgrandaj platoj, kiuj estas meze enpremataj. La diametro de la eritrocito estas ĉirkaŭ 8 mikrometroj, alto 1-2 mikrometroj. La maturiĝintaj eritrocitoj de la homo (kaj la mamuloj) ne havas ĉelkernon (kontraste al birdoj kaj reptilioj, kiuj havas ĉelkernon en la eritrocito). La protoeritrocitoj (kiel ekz. normoblasto) ankoraŭ havas la ĉelkernon, kiu dum la maturiĝo iom post iom malkonstruiĝas, malaperas.
La ĉelplasmo de eritrocitoj estas riĉa je ruĝa sangokolorigaĵo, la hemoglobino, per kiu ili fiksas kaj transportas la oksigenon.

Ili estiĝas en la ruĝa medolo kaj vivdaŭras averaĝe 120 tagojn. Post la forkonsumo de la deponita energio, ili surfundiĝas. Sed ili ĉiam denove estiĝas en la ĉeloj de medolo, kie la ĉeloj produktas eritroblastojn kun hemoglobino, el kiuj transformiĝas normoblasto, post la elfalo de la ĉelkerno estiĝas la retikulocito, poste eritrocito, kiu enpaŝas la sangocirkulan sistemon.
En plenkreskuloj troviĝas ĉirkaŭ 5 millionoj/mm³ da eritrocitoj.

La tasko de la eritrocitoj estas la oksigentransporto en la kardiovaskula sistemo. Ili akceptas en la pulmokapilaroj oksigenon kaj transportas tion tra la arteria sangocirklo al la arteriaj kapilaroj de histoj aŭ organoj, de kie la oksigeno transdoniĝas al la ĉeloj.

Kaze de anemio aŭ sangomanko, la nombro de la eritrocitoj malaltiĝis. La serpoĉela anemio estas genetike ligita malsano, ofte ĉe nigrahaŭtuloj.

## Karakterizaĵoj de la eritrocitoj

* Ĉiu eritrocito enhavas 280 mil (??? aŭ milionoj) da hemoglobinmolekuloj, kio estas 70% de ties proteino.
* Homo enhavas averaĝe 2,5 x 1013 da eritrocitoj, kio estas 900 g da hemoglobino aŭ 3,5 g da fero.
* Dum la 120-taga vivdaŭro moviĝas ĉiu eritrocito ĉirkaŭ 400 km kaj ebligas tiel 175.000-fojan ŝanĝon de spirgasoj (O2 kaj CO2).
* La plej grava materialŝanĝo okazas en la glikolizo (ATP-konstruo, subtenado de la membranpotencialo) kaj en la pentozfosfata vojo (konstruo de NADPH), ...

## Vidu ankaŭ

* Hemoglobino
* Hemoglobinurio
* Hemolizo
* Leŭkocito
* Osta medolo
* Sangoĉelo
# Medical Subject Headings

| Medical Subject Headings |
| --- |
|  |
|  |
| **Tezaŭro • medicina datumbazo • regata vortprovizo** |
| Aŭtoroj
 |
| Aŭtoro | Usona Nacia Biblioteko de Medicino
 |
| Lingvoj
 |
| Lingvo | angla lingvo
 |
| Eldonado
 |
|  |

Hierarkio de ligiteco
**Medical Subject Headings** (MeSH) estas kompleksa direktata vortaro por celoj de indeksado de artikoloj de ĵurnaloj kaj libroj en biologiaj sciencoj; ĝi same povas servi kiel tezaŭro plifaciliganta serĉadon. La vortaro, kiun kreis kaj aktualigas Usona nacia biblioteko de medicino (*United States National Library of Medicine (NLM)*) estas eluzata per datumbazo de artikoloj MEDLINE/PubMed kaj per katalogo de libroj de NLM.

Tra MeSH eblas trairi kaj senpage altiri ĝin en interreto. Ĉiujara presado estis interrompita en la jaro 2007. Devene temis pri datumbazo en la angla, kiu estis tradukita en plurajn lingvojn.

## Eksteraj ligiloj

* angle Oficialaj interretaj paĝoj
# Prevalenco

En epidemiologio, **prevalenco** estas mezuro de la sanstato de loĝantaro, kalkulante la nombron de kazoj de malsanoj, en difinita tempo aŭ dum difinita periodo. Por iu kondiĉo, la prevalenco estas kalkulata ligante tiun nombron al la pripensita loĝantaro. Ĝenerale, la prevalenco estas formulita kiel frakcio, procento aŭ nombro de kazoj en 10 000 aŭ 100 000 personoj.

Oni povas distingi du tipojn de prevalenco: kaj punkta kaj de periodo.

* **Punkta prevalenco**: kiom da personoj de grupo difinita estas malsanaj en difinita momento. Hipoteza ekzemplo: 1% de dungitoj estas malsanaj ĉisemajne.
* **Perioda prevalenco**: kiom da personoj estas aŭ estos malsanaj en nedifinita momento. Hipoteza ekzemplo: 10% de la loĝantoj de vilaĝo suferos malvarmumon iam en sia vivo.

Temas pri tre utila parametro ĉar ĝi ebligas priskribi fenomenon pri sano, identigi la populacian oftecon de la fenomeno kaj generi klarigajn hipotezojn. Tiu koncepto estas uzata ofte fare de la epidemiologoj, de la personoj kiuj zorgas pri la sansistema politiko, la asekuragentejoj kaj en diversaj medioj de la publika sano.
# Incidenco

**Incidenco** estas ofteca nocio el la epidemiologio.

La incidenco estas difinita kiel la nombro da *novaj* okazoj de malsano dum tempounuo, po nombro de la popolo. Plejofte la incidenco estas po mil jare, kelkfoje po centmil jare.

La incidenco ne konfuzendu kun la prevalenco kiu indikas kiom da homoj el donita nombro je iu momento havas tiun malsanon.
# Plasmodio

| Kiel legi la taksonomion**Plasmodio** |
| --- |
|  |
|  Malario |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Regno:
 | Chromalveolata  |
| Superfilumo:
 | Alveolata  |
| Filumo:
 | Apicomplexa  |
| Klaso:
 | Aconoidasida  |
| Ordo:
 | Haemosporida  |
| Familio:
 | Plasmodiidae  |
| Genro:
 | Plasmodium Marchiafava et Celli, 1895 |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Plasmodio
 |

 |
|  |

**Plasmodio** (*Plasmodium*) estas genro de protistoj, vivante parazite en la sango de homoj, kie ĝi kaŭzas malarion. Ĝi estas transportita de homo al homo per specio de moskito.

Plasmodio estas migranta senforma maso de protoplasmo sensepta, multenuklea, kiel ĉe miksomicetoj.

Pli precize, malarion kaŭzas la sekvaj kvin specioj de plasmodio:

* *Plasmodium berghei*
* *Plasmodium cynomolgi*
* *Plasmodium coatneyi*
* *Plasmodium falciparum*
* *Plasmodium knowlesi*
* *Plasmodium malariae*
* *Plasmodium ovale*
* *Plasmodium relictum*
* *Plasmodium vivax*
# Mortindico

Mortindico laŭ landoj (2006).
**Mortindico** aŭ **mortoprocentaĵo** estas kvanto de la nombro da mortoj (ĝenerale, aŭ pro specifa celo) en populacio, skalita al la grandeco de tiu populacio, je unuo de tempo. Mortoprocentaĵo estas tipe esprimita en unuoj de mortoj por 1000 individuoj je jaro; tiel, mortoprocentaĵo de 9.5 (el 1000) en populacio de 1,000 signifus 9.5 mortojn je jaro en tiu tuta populacio, aŭ 0.95% el la totalo. Ĝi estas aparta de malsana ofteco, kiu rilatas al la nombro da individuoj en malbona sano dum antaŭfiksita periodo (la tropezofteco) aŭ la nombro da lastatempe ekaperantaj kazoj de la malsano je unuo de tempo (incidencokurzo). La esprimo "morteco" ankaŭ estas foje malkonvene uzita por rilati al la nombro da mortoj inter aro de diagnozitaj hospitalkazoj pro malsano aŭ vundo, prefere ol por la ĝenerala populacio de lando aŭ etno. Tiu malsana mortostatistiko estas pli ĝuste referita kiel "kaza mortiĝofteco" (CFR).

## Vidu ankaŭ

* Demografio
* Infana mortindico
* Loĝantaro
* Demografia kreskindico
* Natura kresko
* Naskindico

## Fontoj

* Mortindico (por 1,000) Arkivigite je 2009-02-15 per la retarkivo Wayback Machine baze sur *World Population Prospects The 2008 Revision*, Unuiĝintaj Nacioj. Konsultita la 22an de Junio 2010
* Rangordo - Mortindico Arkivigite je 2018-02-28 per la retarkivo Wayback Machine ĉe *CIA World Factbook*
* Mortindico Arkivigite je 2014-03-06 per la retarkivo Wayback Machine en *The Medical Dictionary*, Medterms. Konsultita la 22an de Junio 2010
* "WISQARS Leading Causes of Death Reports, 1999 - 2007" Arkivigite je 2021-04-10 per la retarkivo Wayback Machine, US Centers for Disease Control, Konsultita la 22an de Junio 2010
* Edmond Halley, *An Estimate of the Degrees of the Mortality of Mankind* (1693)

## Eksteraj ligiloj

* DeathRiskRankings: Calculates risk of dying in the next year using MicroMorts and displays risk rankings for up to 66 causes of death
* Data regarding death rates by age and cause in the United States (from Data360) Arkivigite je 2017-12-16 per la retarkivo Wayback Machine
* Complex Emergency Database (CE-DAT): Mortality data from conflict-affected populations Arkivigite je 2008-12-26 per la retarkivo Wayback Machine
* Human Mortality Database: Historic mortality data from developed nations Arkivigite je 2011-02-28 per la retarkivo Wayback Machine
* Google - public data: Mortality in the U.S.
# Parazito

**Parazito** estas estaĵo, kiu vivas sur aŭ en alia vivanta estaĵo, sin nutrante per ĝiaj sukoj aŭ ĉeloj (parazitismo). Se la parazito vivas sur surfaco de la mastroorganismo, oni parolas pri ektoparazito (iksodo, puloj, hirudoj kaj laŭsoj), ili ofte kunportas malsanojn. Se la parazitoj vivas en la mastrorganismo, oni parolas pri endoparazitoj.

Oni povas paroli ankaŭ pri inter kaj enĉelaj parazitoj (virusoj, bakterioj).

## Taksonoj

* *Trichomonas gallinae*
* *Cucuta*

## Figura senco

Parazito estas homo, kiu kvazaŭ profesie manĝas konstante ĉe fremda tablo, flatante aŭ distrante la gastiganton aŭ nenifaranto, kiu ekspluatas la laboron de aliaj. (PIV)

## Bildaro

* *Ascaris lumbricoides*
* *Taenia sagitana*
* Skarabo portanta akarojn
* Litocimo

## Vidu ankaŭ

* Damaĝa organismo
* Simbiozo
* Grandega fasciolo
* Metafore dirita, pri paraziteca kutimaro vidu kukola ovo.
# Unuĉelulo

Oni povas dividi la organismojn laŭ konstruo al **unuĉeluloj** kaj plurĉeluloj. La unuĉeluloj konsistas el nur unu ĉelo kaj formas ĉiukaze ĉelkoloniojn. La unuaj unuĉeluloj, t.e. unuĉelaj vivuloj, aperis sur Tero antaŭ ĉirkaŭ 3,5 miliardoj da jaroj.

Unuĉelulaj organismoj entenas ĉiujn arĥeojn kaj eŭbakteriojn same kiel multajn protistojn.

Laŭ malnova koncepto, ankaŭ bestoj, plantoj kaj fungoj povas esti unuĉeluloj. Tiel oni kalkulas la amebojn al bestaj unuĉeluloj, kelkajn reprezentantojn al la mukofungoj; flagelulojn kiel eŭglenon oni kalkulas aŭ al unuĉelulaj algoj aŭ al unuĉelulaj bestoj. Laŭ nova koncepto, ĉiu eŭkariota unuĉelulo apartenas al regno de protistoj.

Tiu divido estas nur priskriba kaj ne donas informojn pro la parenceco, interna konstruo, materialŝanĝo de la organismoj.

## Notoj
# Simptomo

La kapdoloro estas unu el plej oftaj simptomoj.
**Simptomo** estas subjektiva manifestado de malsano aŭ patologia stato, tiel esprimata de la paciento. Ĝi tre malsamas de homo al homo kaj eĉ de kulturo al kulturo. Ĝenerale la **simptomoj** estas multaj. Ekzemple: laciĝo, doloro, laceco, naŭzo, tuso, ktp.

Oni povas disigi ilin de signaloj, kiuj estas objektive mezurataj de la kuracisto kiel la sangopremo la aspekto de la retino, la korbatado, la febro ktp, sed ankaŭ tiuj signaloj estas ofte nomataj "simptomoj" ĉefe en nescienca medio.
Pri ĉiu malsano estas aro da simptomoj, kiu nomiĝas sindromo.

## Vidu ankaŭ

* Klinika signo
# Laceco

Laca kudristino
**Laceco** (aŭ **laco**) estas stato de la korpo kaj animo ĉe kiu persono sentas sin malpliiĝinte aktiva kaj estas dormema. Laceco ĝenerale estas sekvo de peza korpa aŭ mensa streĉado aŭ pro longa periodo sen dormo. Laceco tamen ankaŭ povas esti simptomo de korpa aŭ mensa afekcio, kiel kormalforto, diabeto, tiroida malsano, cerba lezo (ekzemple apopleksio), aŭ klinika deprimo.

Ĉar dum laceco la koncentriĝo- kaj reagokapablo malpliiĝas, laca persono ne optimume kapablas fari aktivecojn kiuj postulas konstantan koncentriĝon kaj/aŭ reagokapablon, kiel la stirado de aviadilo.

Kiam oni parolas pri laciĝo en kombinaĵo kun aliaj plendoj, kiel malvigleco, muskolmalforteco kaj kapturniĝo, tio povas esti indiko por Kronika Laceco Sindromo.

## Vidu ankaŭ

* Jetlaco
# Febro

| Febro
 |
| --- |
|  |
| **speco de simptomo**  |
| **klinika signo • neurological and physiological symptom** |
|  |

Termometro medicina
**Febro** (lat. *febris*) estas malsana stato, karakterizita per plirapidiĝo de la pulso kaj plialtiĝo de la korpotemperaturo. (akuŝa, cerba, lakta, marĉa febro)

Ĉe homo, oni parolas pri febro, se la korpotemperaturo – mezurita ofte en la buŝo aŭ en la subbrako (akselo) – superas 37,5 celsiajn gradojn. Ĝin povas kaŭzi bakteriaj toksinoj, venenoj, ekscitiĝo de la nervaj sistemoj; la plimulto de la infektaj malsanoj kaŭzas febron. Dum la rapide altiĝanta febro ofte okazas muskola tremado. La pli alta temperaturo kaŭzas pli rapidan materialŝanĝon kaj tiel grandiĝas volumeno de la enspirita aero, oksigenkonsumo kaj la en la sango liverita oksigen-kvanto.

Kontraŭfebraj medikamentoj estas inter aliaj kinino kaj antipirino.

Diversaj febroj:

* afta febro estas epidemia kontaĝa erupcia malsano kaŭzita de ultraviruso trafante precipe bovedojn, sed ankaŭ ŝafojn, porkoj, hundojn kaj eĉ homojn.
* butona febro estas benigna infekta malsano de la mediterane-bordaj landoj, karakterizita per nigra makulo kaj erupcio de rozaj aŭ violetaj butonoj. Ĝin kaŭzas erikcio, transdonita de hunda pulo.
* flava febro estas kontaĝa malsano en varmaj landoj, devenante el Ameriko, kaŭzata de viruso, transpasigita de moskito el la genro stegomija. Ĝin karakterizas flava koloro de la haŭto kaj vomaĵo el nigra sango.
* Malta febro estas kontaĝa malsano de mediteraneaj landoj, kaŭzata de iu mikrokoko kaj transdonata ĉefe per kaprina lakto. (melitokokozo)
* puerpera febro estas febra stato kun pli-malpli gravaj ĝeneralaj simptomoj, aperante ĉe akuŝintino kaj kaŭzata de utera infektiĝo
* terciana, kvartana febro estas du formoj de malario, en kiuj la febraj atakoj aperas respektive en ĉiu tria aŭ kvara tago.
* tifoida febro estas kontaĝa infekta malsano, okazante post engluto de nepuraj akvo aŭ nutraĵoj entenanataj la Eberth-bacilon, kiu agas ĉefe per siaj toksinoj: stupora (tifoida) stato, febro, nervaj kaj intestaj perturboj.
* fojnfebro: fojnkataro

Febro signifas alisence vivan, pasian ekscitiĝon je io.
# Vomado

Vomado en malnova pentraĵo
Duration: 16 seconds.0:16Vomado de viro
**Vomado** estas konvulsia elĵeto de la stomak-enhavo tra la buŝo.

Necesas distingi inter **vomemo** kaj vera **vomado**. Ofte ni sentas nur emon al vomado, sed la vomado mem ne venas.

Multaj bestoj, precipe birdoj, uzas vomadon por nutri siajn idojn per duone digestita nutraĵo.

Ĉe la homo la vomado estas simptomo de malsano aŭ de engluto de nefreŝaj manĝaĵoj, kiujn la stomako ne povas digesti kaj tial elsputas la danĝeran enhavon pli frue ol ĝi povas veneni la organismon.

Vomadon kaŭzas ankaŭ troa manĝado, precipe troa drinkado de alkoholaĵoj. En la mezepoko, festenantoj ofte vomis intence por purigi la stomakon kaj por povi daŭrigi la festenadon.

Vomado povas havi ankaŭ psikajn motivojn, kiam ni vidas vomantan personon aŭ ion alian, kion nia subkonscio taksas kiel abomenaĵon.

Kiam la stomako elĵetas la vomaĵon, aŭtomate fermiĝas la laringo, por ke la vomaĵoj ne povu penetri en la spirvojojn. Sed homo vomanta en deliro aŭ eĉ en sveno povas sufokiĝi aŭ la putrogasoj povas veneni liajn pulmojn. Tre danĝera estas vomado ĉe suĉinfanoj, kiuj ofte vomas dormante kaj povas per vomaĵo sufokiĝi.

Kiam iu manĝis toksan manĝon, ekzemple fungojn aŭ netaŭgajn aŭ tro multajn medikamentojn, estas necese rapide vomigi la pacienton per vomigaj rimedoj por purigi lian stomakon pli frue ol la veneno sukcesos penetri en la korpon. Se la vomado ne sukcesas, necesas la stomakon ellavi kaj elpumpi.

La vomanta persono bezonas trankvilon en varma medio. Estas taŭge meti en lian buŝon pecon de glacio.

Se la vomaĵo enhavas ankaŭ sangon, temas pri simptomo de grava malsano kaj necesas konsulti kuraciston. Specimenon de la vomaĵo necesas alporti por laboratoriaj analizoj.

Metafore estas vomaĵo uzata ankaŭ kiel sinonimo de abomenaĵo aŭ kiel insulto kontraŭ io malagrabla.

## Vidu ankaŭ

* Sano
* Vomemo
* Vomaĵo en ornitologio
# Konvulsio

La **Konvulsio** estas, en homa medicino kaj veterinara, transira simptomo karaktera de neŭrona aktivaĵo en la cerbo kio kondukas al fizikaj pekuliaraj konstatoj kiaj kontrahiĝoj kaj malstreĉiĝoj tremaj kaj ripetaj de unu aŭ kelkaj muskoloj abrupte kaj ĝenerale violente, tiel kiel alteraĵoj de la mensa stato de la ulo kaj psikaj ŝanĝoj kaj frnomenoj kiaj *déjà vu* aŭ *jamais vu*. Konstanta konvulsio dum kelkaj minutoj estas konata kiel *status epilepticus*, dum epilepsio estas regula ripeto de konvulsiaj krizoj malsanmaniere. Kutime ĝi tuŝas diversajn partojn de la korpo, kaj tiam ĝi ricevas la nomon de **konvulsia atako**.

## Notoj