# Pseŭdoscienco

Astrologia horloĝo en Venecio.
**Pseŭdoscienco** (aŭ **ŝajnscienco**) estas instruaro, movado aŭ praktikado kiu asertas baziĝi sur sciencaj principoj, sed kiu ne sekvas la normojn ĝenerale akceptitajn por la scienca esploro, kaj ne posedas la saman bazon aŭ rigoron kiel la cetero de la sciencaj branĉoj. Pli neŭtrala termino estas parascienco.

La termino "pseŭdoscienco" estas ofte uzata por denunci la trompon ĉirkaŭ iuj scioj, kiuj uzas, ĉu konscie ĉu ne, terminojn kaj alirojn kiuj ŝajnas sciencaj aŭ logikaj por atribui al si la krediton, kiun havas la scienco. Ili foje uzas sciencan lingvon kaj aksiomojn, sed ne respektas la kriteriojn de la scienca metodo, kiel la fundamentajn principojn de refutebleco, nekontraŭdiro kaj reproduktebleco. Ĝenerale, la asertoj de ajna pseŭdoscienco ne povas esti pruvataj pere de sendependa testado, aŭ ne ebligas la reproduktadon de eksperimentoj en kontrolitaj kondiĉoj. Tial, multaj el ili baziĝas sur la fido de siaj defendantoj, sed ne sur objektiva kontrolado.

Kelkaj trajtoj kiuj permesas la konsideradon de iu praktiko kiel pseŭdoscienca estas:

* Ĝi asertas faktojn sen eksperimenta bazo.
* Ĝi asertas faktojn malferme kontraŭdirantajn bone pruvitajn eksperimentajn rezultojn.
* Ĝiaj principoj estas eksperimente nek pruveblaj nek refuteblaj.
* Ĝi ne respektas la neabundecan principon, laŭ kiu la sufiĉaj kaj plej simplaj hipotezoj estas preferindaj.

La uzo de la prefikso *pseŭdo-* el la malnovgreka  *ψευδής* ("falsa", "trompa", "mensoga") montras ĝenerale negativan konotacion, kaj tial ĝi estas rifuzata fare de la defendantoj de tiuj praktikoj, kiuj jen konsideras ilin vere sciencaj, jen malferme rifuzas la metodaron de la scienca praktiko.

La sinteno de la skeptikuloj povas esti neŭtrala, konsiderantaj pseŭdosciencojn kiel simplan amuzaĵon, aŭ kontraŭa, jen pro la riskoj de trompado kiujn kelkaj tiaj praktikoj povas enhavi, jen pro ties malŝato al raciemo kaj scienca kulturo.

## Kriterioj

Aparato elpensita de Franciszek Rychnowski, kies celo estis mezurado de "orgono", ia kosmeca energio.
La limo inter scienco kaj pseŭdoscienco estas debatinda kaj havas sciencajn, filozofiajn kaj politikajn implicojn. Filozofoj diskutas la naturon de scienco kaj la ĝeneralajn kriteriojn por desegni la limon inter sciencaj teorioj kaj pseŭdosciencaj kredoj, tamen, laŭ la filozofia enciklopedio de la Universitato Stanford, ekzistas komuna interkonsento *"ke kreismo, astrologio, homeopatio, Kirliana fotado, radiestezo, nifologio, antikvastronaŭta teorio, holokaŭsta neado, Velikovska katastrofismo , kaj klimatŝanĝa neado estas pseŭdosciencoj"*.

### Neakademieco

Ĉi-kriterie, se iu fako ne estas instruata en universitato kaj ne havas revizian revuon, konsekvence ĝi estas pseŭdoscienco. Tiu kriterio povus estis uzata de tiuj kiuj konsideras ke ne eblas trovi objektivajn kriteriojn pri la asertaro de la fako.

Ĝi povas esti uzata kiel praviga rimedo de defendantoj de iuj pseŭdosciencoj, kiuj rimarkigas ke astrologio, kiu estis universitata fako dum la mezepoko, tiame ne estis konsiderata kiel pseŭdoscienco. Krome, pluraj ja sciencaj fakoj estis tiel agnoskitaj antaŭ iĝi universitate instruitaj (ekzemple genomiko), male, iuj fakoj ligitaj al industrio, kvankam vaste konsiderataj kiel pseŭdosciencoj, akiris en iuj landoj sufiĉe da fameco por eniri la oficialajn institutojn, universitatojn kaj malsanulejojn (ekzemple homeopatio). Tial, ĉi tiu kriterio ne plu estas uzita de kritikantoj de pseŭdosciencoj.

### Manko de empiria konfirmo de proponitaj hipotezoj

Por esti nomata scienco, disciplino devas provizi manierojn por empirie kontroli la hipotezojn kiujn ĝi prezentas. Multaj sciencistoj, ekzemple, kritikas psikanalizon pro prezentado de hipotezoj kiuj ne estas empirie kontroleblaj, kiuj proksimigus psikanalizon pli al literatura psikologio ol al vera scienco. Nepra celo de scienco estas disponigi priskribon de la mondo uzante precize difinitajn konceptojn, kiuj estas kunmetitaj en teorioj kies valideco aŭ nevalideco povas esti kontrolata per eksperimentoj.

Tamen, se temas pri esploroj uzantaj konceptojn por kiuj ne ekzistas (aŭ ankoraŭ ne) preciza difino kaj kiuj ne povas esti kontrolitaj per eksperimentado aŭ observado, tiuj esploroj restas ekster la scienca kadro. Ĉi tio ne nepre signifas, ke ĉi tiuj esploroj estas senvaloraj en filozofio, metafiziko, teologio ktp. Fakte, sciencistoj parolas pri pseŭdoscienco nur se tiuj konjektoj mispruntas kaj distordas sciencajn terminojn en provo provizi sciencan bazon, ĝenerale celanta la ĝeneralan publikon.

### Nefalsigebleco

Meze de la 20-a jarcento, la filozofo Karl Popper emfazis la kriterion de falsebleco por distingi sciencon de nescienco. Asertoj, hipotezoj aŭ teorioj havas falsigeblecon aŭ refuteblecon se ekzistas ena ebleco ke ili povas esti pruvitaj malveraj, tio estas, se estas eble koncepti observadon, eksperimenton aŭ argumenton kiu neas ilin. Popper utiligis astrologion kaj psikanalizon kiel ekzemplojn de pseŭdoscienco kaj la teorion de la relativeco de Einstein kiel ekzemplon de scienco.

### Malrespekto de la scienca metodo

Kelkaj bazaj principoj estas agnoskitaj de sciencistoj kiel normoj por determini ĉu scio, metodo aŭ praktiko estas scienca. Tiuj principoj celas certecon ke eksperimentoj povas esti reproduktataj mezureble surbaze de la samaj kondiĉoj, ebligante plian enketon por determini ĉu hipotezo aŭ teorio ligita al antaŭfiksitaj fenomenoj estas validaj kaj fidindaj. Normoj postulas ke la scienca metodo estu aplikata ĉie, kaj biasoj estu kontrolitaj aŭ eliminitaj per hazardigo, justaj specimenaraj proceduroj, blindigado de esploroj, kaj aliaj metodoj. Ĉiuj kolektitaj datumoj, inkluzive de la eksperimentaj aŭ mediaj kondiĉoj, estas nepre dokumentitaj por ekzamenado kaj disponigitaj por kolega reviziado, ebligante pliajn eksperimentojn aŭ esplorojn por konfirmi aŭ refuti rezultojn. Ankaŭ statistika kvantigo de signifo, konfidintervalo, kaj erarmarĝeno estas gravaj iloj por la scienca metodo.

### Rifuzo agnoski problemojn

En 1978, la kanada filozofo Paul Thagard proponis ke pseŭdoscienco estas ĉefe distingebla de scienco kiam ĝi estas malpli progresema ol alternativaj teorioj dum longa tempodaŭro, kaj ĝiaj propagandantoj rifuzas agnoski aŭ trakti novajn faktojn malfortigantajn la teorion. La libro pri scienca skeptikismo de la usona neŭrologiisto Steven Novella, *The Skeptics' Guide to the Universe* listigas malamikecon al kritiko kiel unu el la plej gravaj ecoj de pseŭdoscienco.

## Historio

En la frua historio de pseŭdosciencoj povas esti speciale malfacile apartigi ilin el sciencoj, ĉar la konstruado de la moderna scienca metodo estas historie progresema fenomeno. Tiel iuj sciencoj formiĝis el pseŭdosciencoj, ekzemple kemio, kiu originas de la prascienco alkemio.

La vasta diverseco en pseŭdosciencoj plue malfaciligas la koheran pririgardon al la historio de pseŭdoscienco. Kelkaj pseŭdosciencoj originis en la antaŭ-scienca epoko, kiel ekzemple astrologio kaj akupunkturo. Aliaj formiĝis kiel parto de ideologio, kiel ekzemple lisenkoismo, aŭ kiel respondo al perceptitaj minacoj al ideologio, kiel kreismo, kiu estis evoluigita kiel respondo al la Teorio de Evoluo.

Inter la plej rimarkindaj evoluoj en la historio de pseŭdoscienco en la 19-a jarcento estas la pliiĝo de spiritismo (kiu komenciĝis en Usono ĉe 1848), homeopatio (unue formulita en 1796), kaj frenologio (ekevoluita ĉirkaŭ 1800). Alia populara pseŭdoscienca kredo kiu ekestis dum la 19-a jarcento estis la ideo ke ekzistas kanaloj videblaj sur Marso. Kristanisma fundamentisma kontraŭreago kontraŭ la scienca evoluteorio antaŭsignis la estiĝon de kreismo en la 20-a jarcento.

La unua formuligo de la teorio antikvaj astronaŭtoj okazis en 1954 el sciencfikciaj noveloj verkitaj fine de la 19-jarcento kaj komence de la 20-a.

Malfrue en la 20-a jarcento pluraj elstaraj skeptikismaj fondaĵoj estis kreitaj por rebati la kreskon de pseŭdosciencoj. Komence de la 21-a jarcento, diversaj pseŭdosciencaj teorioj restas popularaj kaj novaj daŭre aperas, ekzemple platismo, kontraŭvakcinismo kaj klimatoskeptikismo.

Malgraŭ malsukcesado renkonti taŭgajn sciencajn normojn, multaj pseŭdosciencoj pluvivas. Ĉi tio kutime ŝuldiĝas al persista kerno de fervoruloj kiuj rifuzas akcepti sciencan kritikon kontraŭ siaj kredoj, aŭ pro popularaj miskompreniĝoj. Ankaŭ simpla tradicia populareco estas kialo, kiel estas atestita de astrologio, kiu plu estas populara malgraŭ malaprobo de sciencistoj.

## Kelkaj pseŭdosciencoj

Klimatoskeptikisma afistabulo en Granda Sudbury, Kanado
Tiu ĉi termino ofte aplikiĝas al i.a.:

* alĥemio pro sia ofta uzo de la vorto "scienco", aŭ eĉ "supera scienco", estas asimilita al pseŭdosciencoj; fakte, estante la prapatro de scienca kemio, ĉio scienca en ĝi estis integrita al moderna scienco inter la 17-a kaj 19-a jarcentoj.
* astrologio, kiu asertas establi ligon inter la pozicio de ĉielaj objektoj kaj la individua personeco de homoj aŭ la estontecaj eventoj, estas konsiderata pseŭdo-scienco kiam ĝi alprenas determinisman karakteron koncerne la certecon de siaj konkludoj.
* grafologio, kiu asertas ke eblas ekkoni ies personecon kaj sanon per analizo de ties manskribo.
* fiziognomio, bazita sur la ideo ke per la studo de la ekstera aspekto de persono, ĉefe de ties vizaĝo, oni povas ekkoni la karakteron aŭ personecon de tiu, aŭ eĉ diveni ties estontecon.
* homeopatio, kuracarmetodo fondita antaŭ du jarcentoj sur ideoj kontraŭaj al modernaj konoj en kemio kaj biologio, estas nescienca. Kelkaj landoj tamen rajtigas la emision de universitataj diplomoj pri alternativa medicino, sed multaj fundamentaj hipotezoj de homeopatio (kiel la memorkapablo de akvo) igas ĝin pseŭdoscienco vidpunkte de la scienca komunumo.
* inteligenta dezajno, doktrino priskribanta vivantajn speciojn kiel ne rezultiĝantajn el biologia evoluo sed generitan per supernatura interveno, estas prezentita kiel scienco fare de ĝiaj reklamantoj, kvankam ĝi baziĝas sur eroj kiuj estas nek observeblaj nek reprudukteblaj nek refuteblaj, kaj neas aŭ ignoras biologiajn faktojn.
* klimatoskeptikismo, kiu asertas ke la tutmonda varmiĝo ne ekzistas aŭ ne havas homan originon, neante sciencajn konojn kaj sciencistaran komunan opinion kaj uzante false sciencajn argumentojn.
* kontraŭvakcinismo, movado kiu subtenas tezon laŭ kiu vakcinoj endanĝerigas homojn .
* naturkuracado estas aro da alternativaj medicinoj kiuj havas malmultan aŭ neniun sciencan bazon. Iuj estas akceptitaj de kuracistoj, ekzemple fitoterapio (kuracado per plantaĵoj kiuj reale enhavas aktivajn substancojn), aliaj estas falsaj sciencoj, ekzemple irisodiagnozo kaj ŝtonterapio.
* nifologio, kiu esploras nifo-raportojn kaj klopodas provizi eksplikojn, plejofte eksterteranajn aŭ esoterajn.
* parapsikologio kiu estas la esploro de paranormalaj fenomenoj kiuj implikas la psikon kaj ĝian interagadon kun la medio.
* radiestezo, kiu estas detekta procezo bazita sur la kredo ke vivantaj estaĵoj estus sentemaj al iuj radiadoj kiujn malsamaj korpoj elsendus.

## Kaŭzoj

En raporto de 1981, Singer kaj Benassi, profesoroj pri psikologio ĉe la Kalifornia Ŝtata Universitato, skribis ke pseŭdosciencaj kredoj havas sian originon en almenaŭ kvar fontoj:

* Oftaj kognaj eraroj el persona sperto.
* Erara sensacia amaskomunikila raporto.
* Socikulturaj faktoroj.
* Malbona aŭ erara scienca edukado.

### Psikologio kaj biazoj

La homa emo por serĉado de konfirmo prefere ol refuto (konfirmbiaso), la emo teni konsolajn kredojn, kaj la emo troĝeneraligi estis proponitaj kiel kialoj de pseŭdoscienca pensado. Laŭ Beyerstein, homoj estas emaj al asocioj bazitaj nur sur similecoj, kaj ofte emas al misatribuo en kaŭzo-efika pensado.

La teorio de la usona scienca verkisto Michael Shermer de kred-dependa realismo estas motivita per la opinio ke la cerbo estas esence "kredmotoro" kiu skanas datumojn perceptitajn per la sensoj kaj serĉas skemojn kaj signifojn. Ekzistas ankaŭ la emo por la cerbo krei kognajn biasojn, kiel rezulto de elvokoj kaj supozoj faritaj sen logiko kaj bazitaj sur instinkto - kutime rezultigante pensadajn skemojn. Tiuj daŭraj inkinoj al skemeco kaj agenteco ankaŭ estas movitaj *"per meta-biaso nomita la supereca biaso, aŭ la emo rekoni la potencon de kognaj biasoj en aliaj homoj sed esti blindaj al ilia influo sur niaj propraj kredoj"*. Lindeman, prelegisto ĉe la Universitato de Helsinko, asertis ke sociaj motivoj (t.e., "kompreni memon kaj la mondon, havi senton de kontrolo de rezultoj, aparteni, trovi la mondon bonvola kaj konservi sian memestimon") ofte estas "pli facile" plenumitaj de pseŭdoscienco ol per scienca informo. Krome, pseŭdosciencaj klarigoj estas ĝenerale ne analizitaj racie, sed laŭsperte. Funkciante ene de malsama aro de reguloj apartaj de racia pensado, sperteca pensado rigardas klarigon kiel validan se la klarigo estas "persone funkcia, kontentiga kaj sufiĉa", provizante priskribon de la mondo kiu povas esti pli personeca ol tiu disponigita de scienco, kaj reduktantan la kvanton de ebla kogna laboro implikita por komprenado de kompleksaj okazaĵoj kaj rezultoj.

### Edukado kaj scienca kulturo

Homoj nature emas kredi pli je pseŭdoscienco ol je scienca pruvo. Iuj fakuloj asertas ke la prevalenco de pseŭdosciencaj kredoj ŝuldiĝas al ĝeneraligita scienca malklereco. Individuoj al kiuj mankas scienca kulturo estas pli kredemaj, ĉar pridemandante ili verŝajne turnos sin al penssistemo, kiu postulas malmultan aŭ neniun penon. Ĉi tiu sistemo instigas onin akcepti la konkludojn, kiujn oni ŝatas, kaj malakcepti tiujn, kiujn oni ne ŝatas. Esplorado sugestas, ke iluzia pensado okazas ĉe la plej multaj homoj kiam ili estas eksponitaj al iuj cirkonstancoj kiel ekzemple legado de libro, reklamo aŭ atesto de aliuloj, kaj tio estas la bazo de pseŭdosciencaj kredoj. Oni supozas, ke iluzioj ne estas nekutimaj, kaj surbaze de la ĝustaj kondiĉoj, iluzioj povas okazi sisteme eĉ en normalaj emociaj situacioj. Malgravigi tiujn iluziojn en la reala mondo ne estas simpla afero sed al tiu celo, dezajni pruv-bazitajn edukajn programojn povas esti efika por helpi homojn identigi kaj redukti siajn proprajn iluziojn kaj biasojn.

## Sociaj konsekvencoj

Homeopatia preparaĵo farita el *Rhododendron tomentosum*: la "15C" diluo montrita ĉi tie signifas ke la origina solvo estis diluita al 1/1030 de sia origina forto.
Io fariĝas pseŭdoscienca kiam scienco ne povas esti apartigita de ideologio, tio estas kiam sciencistoj misprezentas sciencajn rezultojn por antaŭenigi aŭ atentigi por reklamado, kiam politikistoj, ĵurnalistoj aŭ famuloj distordas la faktojn de scienco por politika aŭ financa gajno, aŭ kiam influemaj individuoj konfuzigas kaŭzojn kaj kunfaktorojn per lerta frazado. Tiuj ideoj reduktas la aŭtoritatecon, valoron, integrecon kaj sendependecon de scienco en socio. La distingado inter scienco kaj pseŭdoscienco havas praktikajn implicojn en la kazo de sanservo, eksperta atestaĵo, mediaj politikoj kaj scienca edukado.

### Sanecaj konsekvencoj

Terapioj kiuj prezentas sin kiel scienca aŭtoritato, kiuj ne estis fakte submetitaj al realaj sciencaj testoj, povas esti neefikaj, multekostaj kaj danĝeraj por pacientoj. Krome, ili povas prokrasti efikan kuracadon kadre de eble gravaj malsanoj ĉar la paciento limiĝas je la programo kreita de sia naturkuracisto, kio pliigas la riskon pri lia sano. Ili perpleksigas sanprovizantojn, asekuristojn, registarajn decidantojn kaj publikon pri kiuj kuracadoj taŭgas, kun gravaj homaj kaj financaj sekvoj. Laŭ Nick Beeching, doktoro pri medicino de la Universitato de Liverpolo, *"estas nerespondece por sanlaboristo antaŭenigi la uzon de homeopatio anstataŭ pruvita kuracado por foje mortiga malsano."*, *"kiam homeopatio estas uzata anstataŭ efikaj kuracadoj, vivoj estas perdataj"*

### Edukaj konsekvencoj

Asertoj antaŭenigitaj de pseŭdoscienco povas rezultigi registaroficistojn kaj edukistojn mise decidi kadre de elektado de instruplanoj. Laŭ la sveda filozofo Hansson, *"El praktika vidpunkto, la distingo estas grava por decida gvidado en kaj privata kaj publika vivo. Ĉar scienco estas nia plej fidinda fonto de scio en plej diversaj fakoj, ni devas distingi sciencan scion de ĝiaj similaĵoj. Pro la alta statuso de scienco en la nuna socio, provoj troigi la sciencan statuson de diversaj asertoj, instruoj kaj produktoj estas sufiĉe oftaj por seriozigi la demarkacian problemon. Ekzemple, Kreismo povas anstataŭigi evolucion en studoj de biologio."* . La amplekso laŭ kiu studentoj akiras gamon da sociaj kaj kognaj pensaj kapabloj ligitaj al la bonorda uzo de scienco kaj teknologio determinas ĉu ili estas science kleraj. Scienca edukado renkontas novajn defiojn kun la ŝanĝiĝanta pejzaĝo de scienco kaj teknologio, rapide ŝanĝiĝanta kulturo kaj scio-movita epoko. La scienca kulturo, kiu ebligas al distingo de scienco kaj novaj pseŭdosciencoj estas inter la atributoj kiuj ebligas studentojn adaptiĝi al la ŝanĝiĝanta mondo.

En la 1990-aj kaj 2000-aj jaroj, sekvante signifan lobiadon kaj dum kreismo estis oficiale forigita de ĉiuj lernejaj lernolibroj ekde 1987 post longa jura batalo, multaj usonaj subŝtatoj (Pensilvanio, Kansaso, Georgio, Misisipio, ktp.) revenigis la polemikon kaj provis certigi, ke la evoluismo estu prezentitaj al lernejanoj kiel simpla konkuranta teorio, sed neniel supera al la kreisma dogmo, kun apogo de la tiama prezidento George W. Bush. Kelkaj el tiuj iniciatoj estis nuligitaj ĉe la edukada ŝtatestraro.

### Politikaj konsekvencoj

La lima problemo inter scienco kaj pseŭdoscienco alportas debatojn kaj polemikojn en politiko. Subtenantoj de pseŭdosciencoj ade provas influi politikajn debatojn kaj decidojn, kaj iuj politikaj movadoj ade ne hezitas promocii pseŭdosciencojn pro ideologiaj aŭ religiaj kialoj, aŭ por plipopulariĝi, doni ŝajnan sciencan bazon al sia ideologio, aŭ alkutimigi voĉdonantaron al pluaj propagandaĵoj.

Konsekvencoj povas esti gravegaj: Imre Lakatos, ekzemple, substrekis la deklaron de la Komunista Partio de Sovetunio laŭ kiu la mendela genetiko estis pseŭdoscienca, kaj ties aktivuloj, inkluzive de establitaj sciencistoj kiel ekzemple Nikolaj Vavilov, estis senditaj al Gulago, kaj ke la "liberala establado de la Okcidento" neas sinesprimliberecon al temoj kiujn ĝi taksas kiel pseŭdosciencon, precipe kiam ili kontraŭas sociajn morojn.

Klimatoskeptikismo estas nuntempe la plej disvastigita pseŭdoscienco inter politikistoj. Laŭ observantoj kiel ekzemple la kanada ĵurnalisto Naomi Klein, tiuj negadaj kampanjoj estas subtenataj de tiuj, kiuj rekomendas konservativaj ekonomiaj politikoj, kaj de industriaj interesoj kontraŭantaj reguligon aŭ impostadon de CO2 (kaj CO2-ekvivalento), precipe la karbaj lobioj kaj pli ĝenerale lobioj de fosiliaj brulaĵoj, porindustriaj premgrupoj same kiel konservativaj kaj libertarianismaj pensfabrikoj, ofte usonaj. Pli ol 90% de negadaj artikoloj pri klimata ŝanĝo venas de dekstremaj pensfabrikoj.
Negado pri klimata ŝanĝiĝo kaj politika polemikigo pri mondvarmiĝo havas fortan bremsan efikon al kontraŭmondvarmiĝaj politikoj, subfosante klopodojn kontraŭbatali aŭ adaptiĝi al la klimata varmigo.

## Praktikaj indikoj pri ebla pseŭdoscienco

Temo, praktiko aŭ fako de scio povus racie esti nomita pseŭdoscienca kiam ĝi estas prezentita kiel kongrua kun la normoj de scienca esplorado, sed ĝi pruveble malsukcesas plenumi tiujn normojn.

### Uzo de neklaraj, troigitaj aŭ netesteblaj asertoj

* Aserto de sciencaj asertoj kiuj estas neklaraj prefere ol precizaj, kaj al kiuj mankas specifaj mezuradoj.
* Aserto kun malgranda aŭ neniu klariga potenco.
* Malsukceso uzi funkciajn difinojn (t.e., publike alireblaj difinoj de la variabloj, esprimoj, aŭ objektoj de intereso tiel ke personoj krom la difininto povas mezuri aŭ testi ilin sendepende) (Vidu ankaŭ: Reproduktebleco).
* Malsukceso fari akcepteblan uzon de la principo de parsimonio, t.e., ne proponi klarigon kiu postulas la plej malmultajn eblajn kromajn supozojn, kiam multaj klarigoj estas eblaj (Vidu ankaŭ: Razilo de Ockham).
* Manko de limkondiĉoj: plej bone subtenataj sciencaj teorioj posedas bone difinitajn limojn sub kiuj la priskribitaj fenomenoj validas aŭ ne validas.
* Manko de efikaj kontroloj en eksperimenta dezajno, kiel la uzo de placeboj kaj duobla blindeco.
* Manko de kompreno de bazaj kaj agnoskitaj principoj de fiziko, inĝenierarto aŭ biologio.

### Netaŭga kolekto de pruvoj

* Asertoj kiuj malebligas la logikan eblecon pruvi ilin kiel malveraj per observado aŭ fizika eksperimento (Vidu ankaŭ: Malpruvebleco).
* Asertoj kiuj prognozas nenion aŭ ion kio ne pruvitis prognozebla de ili. Sciencaj asertoj kiuj ne donas ajnan prognozan potencon estas konsideritaj en la plej bona kazo "konjektoj", aŭ en la plej malbona "pseŭdoscienco" (Vidu ankaŭ: ignoratio elenchi).
* Asertoj kiuj ne estas pruvitaj malveraj, do oni pretendas ilin veraj, kaj inverse (Vidu ankaŭ: Argumento de nescio).
* Troa fido je atestaĵo, anekdota indiko aŭ persona sperto: ĉi tiu indiko povas esti utila por la kunteksto de malkovro (t.e., hipotezkreado), sed ne devus esti uzata en la kunteksto de pravigo (t.e., eksperimenta testado de la hipotezo).
* Uzo de mitoj kaj religiaj tekstoj kvazaŭ ili estus faktoj, aŭ bazi pruvojn sur legaĵoj de tiaj tekstoj.
* Uzo de konceptoj kaj scenaroj el sciencfikcio kvazaŭ ili estus faktoj. Tiu praktiko esiĝas pro la fameco kiun iuj sciencfikciaj konceptoj akiras tra la popularaj amaskomunikiloj.
* Prezento de datumoj kiuj ŝajnas apogi asertojn dum nuligo aŭ neagnosko de datumoj kiuj konfliktas kun tiuj asertoj. Ĉi tio estas ekzemplo de la elekta biaso aŭ ĉerizplukado, misprezento de indiko aŭ datumoj, kiuj estiĝas de la maniero kiel la datumoj estas kolektitaj.
* Ripeto da troaj aŭ nepruvitaj asertoj kiuj antaŭe estis publikigitaj aliloke, kaj reklamante tiujn asertojn kvazaŭ ili estus faktoj; amasigo de tiaj senkritikaj sekundaraj raportoj, kiuj alie ne provizas siajn proprajn empiriajn esplorojn.
* Inversa pruvodevo: scienco metas la pruvodevon sur tiujn, kiuj faras asertojn, ne sur la kritikanton. "Pseŭdosciencaj" argumentoj povas neglekti tiun principon kaj postuli ke kritikantoj pruvu preter akceptebla dubo ke aserto (ekz., aserto koncerne la efikecon de nova terapia tekniko) estas malvera. Estas esence maleble pruvi universalan negativon, tiel tiu retorika taktiko neĝuste metas la pruvŝarĝon prefere sur la kritikanto ol sur la reklamanto.
* Alvokoj al holismo kontraste al reduktismo por malakcepti negativajn rezultojn: propagandantoj de pseŭdosciencaj asertoj, precipe en organika medicino, alternativa medicino, naturkuracado kaj menshigieno, ofte referencas al la "mantro de holismo".

### Manko de akceptemo al testado de aliaj fakuloj

* Evitado de kolega revizio antaŭ diskonigado de rezultoj (ofte kromnomita "scienco per gazetara konferenco"): kelkaj propagandantoj de ideoj kiuj kontraŭdiras akceptitajn sciencajn teoriojn evitas submeti siajn ideojn al kolega revizio, foje krede ke revizio estas partia favore al agnoskitaj paradigmoj, kaj foje krede ke asertoj ne povas esti taksitaj adekvate uzante normajn sciencajn metodojn. Restante izolite de la kolega revizioprocezo, tiuj propagandantoj forlasas la ŝancon de korektaj revenoj el kleraj kolegoj.
* Iuj agentejoj, institucioj kaj sciencaj revuoj, kiuj financas sciencan esploradon, postulas de aŭtoroj kunhavigi datumojn por ke aliaj povu taksi artikolon sendepende. Malsukceso provizi adekvatajn datumojn por aliaj esploristoj por kontroli la asertojn kontribuas al manko de malfermiteco al kritiko.
* Pledo al la bezono de sekreteco aŭ intelekta propraĵo kiam sendependa revizio de datumoj aŭ metodaro estas petita.
* Neinstigo al fundamenta debato pri la pruvoj kun spertaj partoprenantoj el ĉiuj vidpunktoj.

### Manko de progreso

* Malsukceso de subtenantoj progresi al pliaj pruvoj de siaj asertoj.
* Manko de memkorektado: sciencaj esplorprogramoj faras erarojn, sed ili tendencas redukti tiujn erarojn laŭ la tempo. Kontraste, ideoj povas esti rigarditaj kiel pseŭdosciencaj ser ili restas neŝanĝitaj malgraŭ kontraŭdiraj pruvoj.
* Manko de plibonigado de statistika signifo de la eksperimentaj rezultoj laŭ la tempo, kiu estas kutime proksima al la limo por statistika signifo. Kutime, eksperimentaj teknikoj pliboniĝas aŭ la eksperimentoj ripetiĝas, kaj ĉi tio provizas ĉiam pli fortajn pruvojn. Se statistika signifo ne pliboniĝas, tio tipe montras ke la eksperimentoj ĵus estis ripetitaj ĝis sukceso okazinta pro hazardaj variaĵoj.

### Personigo de aferoj

* Fermitaj sociaj grupoj kaj aŭtoritatema personeco, subpremado de malkonsento kaj kunpensado povas instigi al aprobo de kredoj kiuj havas neniun racian bazon. Provante konfirmi iliajn kredojn, la grupo tendencas identigi siajn kritikantojn kiel malamikojn.
* Aserto de ekzistado de komploto de la scienca komunumo, registaroj aŭ klerigaj institutoj por subpremi pseŭdosciencajn informojn. Homoj kiuj faras ĉi tiujn akuzojn ofte komparas sin kun Galilejo kaj lia persekuto fare de la Katolika Eklezio
* Atakante la motivojn, karakteron, moralecon, aŭ kompetentecon de kritikantoj, prefere ol iliaj argumentoj (Vidu ankaŭ: Argumentum ad hominem)

### Uzo de misgvida lingvo

* Kreado de scienc-sonaj esprimoj por persvadi nefakulojn pri deklaroj kiuj povas esti malveraj, trompaj aŭ sensencaj. Ĉi-teme, longdaŭra falsaĵo rilate al akvo per la malofte uzita formala nomo "dihidrogenmonoksido" kaj priskribanta ĝin kiel la ĉefan komponanton en la plej multaj venenaj solvoj, estis disvastigita por montri kiom facile la ĝenerala publiko povas esti tiel erarigita.
* Uzado de fakaj esprimoj laŭ netaŭgaj manieroj, tiel montrante nekonatecon de la ĉefaj nocioj de iu scienca fako.

## En Esperanto aperis

* *Scienco kaj Pseŭdoscienco pri Heredo kaj Raso*, 1937, Eld. Sennacieca Asocio Tutmonda de Paul Neergaard

## Vidu ankaŭ

* Scienca popularigo
* Scienca metodo
* Senmitigo, Zetetiko
* Konspira teorio
* Obskurismo, Agnotologio
* Historia reviziismo
* Kontraŭsciencismo, Propagando, Misinformado, Endoktrinigo
* Negadismo
* ŝajnjuro aŭ pseŭdojuro (Q27277581)

## Notoj

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Skeptika paĝaro pri pseŭdosciencoj