Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Suda Italio

| Suda Italio |
| --- |
| Regiono |
| La regionoj, el kiuj konsistas Suda Italio: el nordo al sudo, laŭ la adriatika marbordo, Abruco, Moliso kaj Apulio; laŭ la tirena marbordo, Kampanio, Basilikato, Kalabrio kaj Sicilio; okcidente, la insulo SardioLa regionoj, el kiuj konsistas Suda Italio: el nordo al sudo, laŭ la adriatika marbordo, Abruco, Moliso kaj Apulio; laŭ la tirena marbordo, Kampanio, Basilikato, Kalabrio kaj Sicilio; okcidente, la insulo Sardio |
| regiono, makroregiono [+] |
|

---

 |
| Lando | Italio |
|  - koordinatoj | 41° 11′ 39″ N, 15° 14′ 33″ O (mapo)41.19418915.242417 |
|

---

 |
| Areo | 123 024 km² (12 302 400 ha) |
|

---

 |
| Loĝantaro | 20 637 360 (2019) |
| Denseco | 167,75 loĝ./km² |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Suda Italio (Italio)DEC |

 |
|

---

 |
|  |
| Suda Italio |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Southern Italy** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

**Suda Italio** (itale *Mezzogiorno* [medzoĜORno]) estas la ekonomie malpli evoluiĝinta suda parto de Italio.

## Geografia disvastiĝo

Suda Italio precipe konsistas el la nuntempaj italaj regionoj, kiuj antaŭ la unuiĝo de Italio dum la jaro 1861 apartenis al la Reĝlando de la du Sicilioj: Temas pri la regionoj Abruzo, Moliso, Kampanio, Basilikato, Apulio, Kalabrio kaj Sicilio. Krome ankaŭ la historie de la Savoja dinastio regita insulo Sardinio apartenas al la regionego "Mezzogiorno".

## Etimologio

La itala termino, kiu konsistas el la vorteroj *mezzo* [MEdzo] "mezo" kaj *giorno* [ĜORno] "tago", estas la tiulingva vorto por "tagmezo". Laŭ la stato de la suno, kiu tagmeze sur la norda hemisfero de la tero troviĝas en la sudo, la vorto ĝenerale signifas la sudan direkton. Ene de Italio la vorto laŭ sia plej ofta uzo iĝis sinonimo por la sudo de la lando. Samsence ankaŭ la franca vorto "le midi" (tagmezo) en Francio uziĝas por la sudo de tiu lando.

## Ekonomia dualismo

En multaj landoj ekzistas ekonomiaj diferencoj inter unuopaj landopartoj, kaj en pluraj landoj norde de la Mediteranea Maro (inter alie en Hispanio) la nordo estas pli riĉa kaj la somere pli varmega kaj tial pli seka sudo pli malriĉa. Nur en Italio tamen la diferenco inter la industriiĝinta kaj ekonomie prospera nordo kaj agrikultura, malpli evoluiĝinta kaj ekonomie malprospera sudo estas tiom dualisme drasta.

## Turismo

Ĉi tiu parto de Italio simple allogas feri-serĉantojn kun la belega Amalfi-Marbordo kun ĝiaj etaj buntaj urboj de Portofino kaj Sorrento kaj perfektaj bluaĵoj de la maro. Ĉarma Kampanjo kun la ĉefurbo en Napolo, la naskiĝloko de picoj kaj grandiozaj maskeradoj, kaj la antikvaj ŝtonaj muroj de legenda Matera ankaŭ meritas vizitadon en la sudo.
Unu pli elstara parto de la suda parto de Italio estas la sunbrunigitaj mediteraneaj insuloj de Sicilio kaj Sardio. La plej alta vulkano en Eŭropo, la hejmurbo de Ar Archimedes, la antikva Valo de Temploj, kaj la ĉarmaj stratoj de la sicilia ĉefurbo Palermo estas la ĉefaj kialoj, kial vojaĝantoj iras al la sensacia insulo Sicilio. Sardio siavice povas plaĉi al ĉiuj per siaj elstaraj strandoj, blankaj veloj de elegantaj jakoj kaj grandiozaj montaj pejzaĝoj.

## Referencoj
# Pontinia

|  |
| --- |
| Pontinia
 |
|  |
| komunumo de Italio   vd |
|

| [Montri]  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Utena vd |

 |
| Ŝtato
 |  Italio
 |
| Regiono
 |  Latio
 |
| Provinco
 | LT Latino |
| Geografia situo
 | 41° 24′ N, 13° 3′ O (mapo)41.413.05 |
| Supermara alteco
 | 4 m
 |
| Areo
 | 112 km²
 |
| Loĝantaro
 | 15 046 (2023)
 |
| Loĝdenso
 | 134 loĝantoj/km²
 |
| Najbaraj komunumoj
 | Latino, Priverno, Sabaudia, Sezze, Sonnino kaj Terracina
 |
| Patrono
 | Sankta Anna
 |
| Festa tago
 | 26-a de julio
 |
| Poŝtkodo
 | 04014
 |
| Imposta kodo
 | G865
 |
| Kodo laŭ ISTAT
 | 059017
 |
| Telefona prefikso
 | 0773
 |
| Estro
 |  |
| Retpaĝo
 | Oficiala retejo
 |
|  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
|  |

**Pontinia** - prononco [PonTINja] - estas komunumo de centra Italio. Ĝi situas en la regiono Latio kaj en la provinco Latino. Komence de 2023 en la komunumo vivis 15 046 loĝantoj sur areo de 112,1 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 134 loĝantoj/km². Kristana patrono estas la sankta Anna, patrino de Maria, kies memortago sekve estas la komunuma festotago.

Najbaras la komunumoj Latino, Priverno, Sabaudia, Sezze, Sonnino kaj Terracina.

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (itale)

komunumcentra impreso en 1939, ĵus konstruita en faŝisma arkitekturo
# Etruria

| Etruria |
| --- |
| Historia-geografia regiono |
|   |
| teritorio [+] |
|

---

 |
| Lando | Italio |
|  - koordinatoj | 42° 13′ 40″ N, 11° 50′ 20″ O (mapo)42.22787111.838912 |
|

---

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Etruria (Italio)DEC |

 |
|

---

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Etruria |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Etruria** [+] |
|  |

La areo de la Etruska civilizacio.
**Etrurio**, aŭ en la latina **Etruria**, ofte nomita en la grekaj kaj latinaj fontaj tekstoj kiel **Tyrrhenia**, do **Tirenio**, estis regiono de Centra Italio, en areo kiu kovris parton de kio estas nun Toskanio, Latio kaj Umbrio.

## Etruska Etrurio

Romo, bufrita de Etrurio nur pere de la areo Silva Ciminia, nome la Ciminia Arbaro, estis influita forte de la etruskoj. Serio de etruskaj reĝoj reĝis ĉe Romo ĝis 509 a.K. kiam la lasta etruska reĝo, nome Lucio Tarkvinio Superba, estis ekzilita kaj la Romia Respubliko estis establita. La etruskoj ŝajne estas respondecaj pri la arkitekturo de Antikva Romo kaj pri ritaj praktikoj; estis sub la etruskaj reĝoj kiam gravaj konstruaĵoj kiel la Kapitolo, Maksima Kloako kaj Tra Sacra estis realigitaj.

La etruska civilizacio respondecis ankaŭ pri multe de la greka kulturo importita en frua epoko de la Respublika Romio, kiel la dek du Olimpaj dioj, pri la kultivado de olivarboj kaj de vitoj, la latina alfabeto (adaptita de la greka alfabeto) kaj arkitekturo kiel la arkoj, kloakoj kaj drenadaj sistemoj.

## Romia Etrurio

Sub la Aŭgusta organizo de Italio, *Etruria* estis la nomo de regiono (Regio VII), kies landlimoj estis la Tibero, la Tirena Maro, la Apuaj Alpoj kaj la Apeninoj.

## Urboj

Latinaj kaj italaj nomoj en Etrurio estas jenaj:

* Arretium, Arezzo
* Caere, Cerveteri
* Clusium, Chiusi
* Cortonium, Cortona
* Volaterrae, Volterra
* Populonium, Populonia
* Perusia, Perugia
* Tarracina, Terracina
* Tarquinii, Tarquinia
* Veii, Veio
* Vetulonium, Vetulonia
* Faesulae, Fiesole
* Vulci, Volci
* Volsiniia, Volsinii

Estis periodo inter 600 a.K. kaj 500 a.K., kiam 12 etruskaj urbo-statoj formis malstreĉan konfederacion, konita kiel la Etruska Ligo. La etruska estis la oficiala lingvo por renkontiĝoj. Kiam Etrurio estis konkerita de la Roma Respubliko, la latina fariĝis la oficiala lingvo.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* urboj kaj tombejoj de Etruria, de Georgo Dennis, superrigardo de la etruska civilizacio
* "Etruria". *Encyclopædia Britannica* (11-a eld.). 1911.
# Tibero

| Tibero
 |
| --- |
| Tibero en Romo
 |
| **rivero** |
| Bazaj informoj
 |
| **Longeco** | 405 (392) km
 |
| **Akvokolekta areo** | 17 375 km² |
| **Averaĝa trafluo** | (ĉe Romo) 267 m³/s |
| Fluo
 |
| **- Alteco super marnivelo** | 1 268 m |
| **Enfluejo** | Tirena Maro
 |
| **- Alteco** | (du brakoj) 0 m |
| Geografio
 |
| **Alfluantoj** | Chiascio, Nestore, Paglia, Nera, Aniene
 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap
 |
| Tibero en Italio
 |
|  |

**Tibero** (itale *Tevere*, elp. 'Te*vere*; latine *Tiberis*) estas la ĉefa rivero de Centra Italio. Ĝi estas la tria plej longa rivero de Italio (post Pado kaj Adiĝo) kaj havas la duan plej ampleksan kolektan basenon (post Pado).

## Fonto

La fonto de Tibero situas sur la deklivoj de monto Fumaiolo en alto de 1.268 metroj super marnivelo, sur la okcidenta montflanko direktita al Toskanio. Tamen ĝi situas en provinco Forlì-Cesena, kiu apartenas al Emilio-Romanjo kaj situas ĉe la orienta flanko de Italio. En 1927 Benito Mussolini ŝanĝis la limojn inter Toskanio kaj Emilio-Romanjo tiel, ke monto Fumaiolo kaj la fonto de Tibero estu en lia hejma provinco Forlì (tiama nomo).

## Alfluantoj

La rivero Paglia (elp. /'paʎa/; latine Pallia) estas dekstra alfluanto de Tibero.

## Vidu ankaŭ

* Tibera insulo
# Kampo (agrikulturo)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri kulturebla terpeco. Koncerne aliajn signifojn aliru la apartigilon Kampo.* |

| Kampo
 |
| --- |
|  |
| **plugebla tero • agro** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | grundo  vd |

 |
|

|   Premioj |
| --- |
|  | * (2023)  Grundo de la Jaro

vd |

 |
|  |

Vincent van Gogh, Auvers, 1890
Kulturata kampo dum somero en Hamois, Belgio.
**Kampo** aŭ **agro** en agrikulturo estas kulturata aŭ kulturebla terpeco, kutime, sed ne necese, ebena aŭ preskaŭ ebena.

## Uzo en Esperanto

Apud la vorto "kampo", kiu havas plurajn aliajn signifojn, ekzistas la ne-oficiala vorto "agro", kiu havas nur la terkultivadan signifon de kampo. Laŭ kelkaj (interalie laŭ PIV) la signifo de "agro" tamen ne tute samas al la terkultivada signifo de "kampo": Laŭ ili agro ĉiam estas kultivata, dum kampo estas nur "kultivata aŭ kultivebla".

## Grunda influo

La grundotipo rekte influas kiom kulturebla kaj fekunda estos la kampo kaj gvidas la laboron por kulturebligi la celitan terpecon. Ekzemple:

* humoriĉa grundo (humo): tre fekunda
* ĉernozjomo: tre fekunda
* sablo: nur malmultaj plantoj povas bone kreski sur ĝi
* argilo: iom facile kultivebla
* bruna arbara grundo
* ktp

## Proverbo

Ekzistas pluraj (9, kaj 8 pri herbo) proverboj pri kampo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Li serĉas la venton sur la kampo.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Arbaro aŭdas, kampo vidas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Nobelo promesojn disdonas, kampulo promesojn plenumas.* **”** |

 |

## Bildaro

* Herbejo kaj bovaro Hereford
* Somerkampo
* Du virinoj surkampe
* Kampo por malferma agrikulturo

## Vidu ankaŭ

* Plugebla tero
* Rizkampo

## Referencoj
# Ronald Ross

| **Ronald Ross** |
| --- |
| **Nobel-premiito**  |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Ronald Ross**  |
| **Naskiĝo** | 13-an de majo 1857 (1857-05-13) en Almora
 |
| **Morto** | 16-an de septembro 1932 (1932-09-16) (75-jaraĝa) en Londono
 |
| **Tombo** | Putney Vale Cemetery (en)    vd |
| **Lingvoj** | angla vd |
| **Loĝloko** | Skotlando vd |
| **Ŝtataneco** | Unuiĝinta Reĝlando   vd |
| **Alma mater** | Barts and The London School of Medicine and Dentistry (en)    vd |
|  |
| **Memorigilo**  |
| Familio
 |
| **Patro** | Campbell Claye Grant Ross (en)   vd |
| **Patrino** | Matilda Elderton (en)   vd |
| **Gefratoj** | Charles Ross (mul)   vd |
| **Edz(in)o** | Rosa Bessie Bloxam (mul)    vd |
| **Infanoj** | Charles Campbell Ross of that Ilk, younger (en)   vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | kuracisto  mikrobiologo  zoologo  patologo  botanikisto  malariologo  poeto  romanisto  matematikisto  epidemiologo  bakteriologo   vd |
| **Laborkampo** | parazitologio kaj epidemiologio  vd |
|

|   Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * (1929)  Manson Medal (en)
* (1923)  Albert-medalo
* (1923)  James Tait Black Memorial Prize (en)
* (1918)  Kavaliro Komandoro de la ordeno de Sankta Miĥaelo kaj Sankta Georgo
* (1914)  Medalo Bisset Hawkins
* (1911)  Kavaliro Komandoro de la ordeno de la Bano
* (1909)  Reĝa Medalo
* (1902)  Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino
* (1901)  Membro de la Reĝa Societo
* Cameron Prize of the University of Edinburgh (en)
* Honorary Fellow of the Royal Society Te Apārangi (en)

vd |

 |
|

|   Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj
 | Reĝa Societo de Londono (1901–) Akademio Reĝa de Medicino de Belgio   vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Ronald ROSS** (naskiĝis 13-an de majo 1857; mortis la 16-an de septembro 1932) estis sciencisto. Li ricevis la Nobel-premion pri fiziologio aŭ medicino (1902) pri studio de malario.

## Referencoj
# Aero

| Aero
 |
| --- |
|  |
| **gaso miksaĵo ĥemia substanco**  |
| **gaso • miksaĵo** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | dioksigeno dinitrogeno karbona dioksido akvovaporo argono metano  vd |

 |
|  |

Temperaturo kaj meza molekula maso de aero depende de alto super la nivelo de maro.
**Aero** estas nomo por la miksaĵo el gasoj en la atmosfero de la Tero. Laŭ la kondiĉoj de norma stato, ĝia denso estas 1.2 kg/m3 (1,2 g/l aŭ 0,0012 g/cm3).

Seka aero konsistas je ĉirkaŭ 79% el azoto, je 20% el oksigeno, kaj je 1% el argono. Aero povas enhavi 0-7% da akvovaporo (la 79%, 20% kaj 1% laŭe malgrandiĝetas), kaj malpli ol 1% da karbona dioksido. La konsisto de aero ŝanĝiĝas laŭ alteco, kaj elspirita aero enhavas pli da karbona dioksido ol enspirita aero, ĉirkaŭ je 4,5%.

Kunmetaĵo de seka aero:
| Substanco | Signo | % laŭ volumeno | % laŭ maso
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Azoto | N2 | 78,084 | 75,50
 |
| Oksigeno | O2 | 20,9476 | 23,15
 |
| Argono | Ar | 0,934 | 1,292
 |
| Karbonduoksido | CO2 | 0,0394 | 0,076
 |
| Neono | Ne | 0,001818 | 0,0014
 |
| Metano | CH4 | 0,000179 | 0,000184
 |
| Helio | He | 0,000524 | 0,000173
 |
| Kriptono | Kr | 0,000114 | 0,0003
 |
| Hidrogeno | H2 | 0,000055 | 0,000008
 |
| Ksenono | Xe | 0,0000087 | 0,00004
 |

Aerpremo malgrandiĝas laŭ alteco; tial aviadiloj estas deinterne premigataj. Oni konservas la premon en la maŝino pli alta ol ekstere, por ke restu la komforto de la enaj homoj, sed por ŝpari brulaĵon la premo estas ete malpli alta ol ĉe la tersurfaco. Kiam la suma aerpremo malgrandiĝas, la parta premo de ĉiu konsista gaso (inkluzive oksigeno) malgrandiĝas. Montgrimpistoj devas kunporti oksigenon, kiam ili grimpas altajn montojn por konservi la partan premon de oksigeno en la sango ĉe normala nivelo; se ne, ili suferas hipoksion, kiam la parta premo de oksigeno estas malsupre ol 0,16 bar (16 kPa) en la aero.

Oni ofte uzas densigitan aeron dum subakva naĝado kiel malprofundakva spira gaso kaj por plenblovi flosilojn. Densigatan aeron oni uzas ankaŭ kiel energifonton por pneŭmatikaj motoroj.

## Vidu ankaŭ

* Aerdenso
* Aerpurigilo
* Atmosfera absorbo kaj difuzo
* Silfino
* Tera atmosfero
# Konstantino (Alĝerio)

| Konstantino
 |
| --- |
|  |
| urbo  komunumo de Alĝerio  urbego   vd |
|  |
| Blazono
 |
| Administrado
 |
|

| [Montri]  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Sousse  Abudabio  Ĝido  Istanbulo  Grenoblo  Isfahano   vd |

 |
| **Poŝtkodo** | 25000
 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 448 374  (2008) [+] |
| **Loĝdenso** | 196 loĝ./km² |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 36° 22′ N, 6° 37′ O (mapo)36.3656.6147222222222 [+] |
| **Alto** | 694 m [+] |
| **Areo** | 2288 km² ( 228 800 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC+01:00 [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Konstantino (Alĝerio)DEC |
| Situo de Konstantino |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Constantine, Algeria [+] |
|  |

**Konstantino** (arabe Qusantina) estas kun siaj 505 200 loĝantoj (stato 1-an de januaro 2004) la tria plej granda urbo en Alĝerio. Ĝi situas en oriento de la lando, sur granda ebenaĵo, 650 m super la marnivelo kaj kiu estas atingebla nur tra pontoj, kiuj travolbas la riveran valon de Rhumel. Ĝi estas industria urbo (cement-, metal-, pez-, nutraĵindustrio), trafika punkto kun universitato. Tie troviĝas islama altlernejo, mezepokaj konstruaĵoj.

## Famuloj

* Jugurto
* Malek Haddad
* Marko Kornelio Fronto, retoro kaj advokato

## Vidu ankaŭ

* Tramtransporto en Konstantino
# Josiah C. Nott

| **Josiah C. Nott** |
| --- |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 31-an de marto 1804 (1804-03-31) en Suda Karolino
 |
| **Morto** | 31-an de marto 1873 (1873-03-31) (69-jaraĝa) en Mobile
 |
| **Tombo** | Magnolia Cemetery (en)    |
| **Ŝtataneco** | Usono   |
| **Alma mater** | medicina lernejo *Perelman* ĉe la universitato de Pensilvanio   |
| Okupo
 |
| **Okupo** | antropologo  kuracisto   |
|  |

**Josiah Clark NOTT** (31a de Marto, 1804 – 31a de Marto, 1873) estis usona kuracisto kaj antropologo. Li studis la etiologion (kaŭzo) de la flava febro. Li apogis la sklavecon kaj engaĝiĝis en frenologio.

Nott, kiu posedis sklavojn, uzis sian sciencan reputacion por defendi la institucion de sklaveco. Li postulis, ke "la negro atingas sian plej grandan perfekton, kaj fizikan kaj moralan, kaj ankaŭ plej grandan vivodaŭron, en stato de slkaveco". Nott estis influita de la rasteorioj de Samuel George Morton (1799–1851), unu el la inspirantoj de la fizika antropologio. Morton kolektis centojn da homaj kranioj el la tuta mondo kaj klopodis klasigi ilin. Morton estis inter la unuaj kiuj postulis eblon juĝi la intelektan kapablon de raso pere de la krania grandenhavo (nome mezuro de la volumo de la interno de kranio). Granda kranio enhavus grandan cerbon kaj altan intelektan kapablon, kaj malgranda kranio indikus malgrandan cerbon kaj malpliigitan intelektan kapablon. Studante tiujn kraniojn li venis al la konkludo de poligenismo, nome ke ĉiu raso havas apartan devenlokon.

Nott diskonigis teoriojn ke la moskito estas vektoro por malario, subtenitaj de John Crawford kaj lia samtempulo Lewis Daniel Beauperthy. Oni konsideras lin kiel la unua kiu aplikis la insektovektoran teorion al la flava febro, poste grava sanproblemo en Sudameriko. En sia verko de 1850 nome *Yellow Fever Contrasted with Bilious Fever* li atakis la tiam hegemonian miasmoteorion. Nott perdis kvar el siaj filoj por la flava febro en unu semajno en Septembro 1853.

Sekvantoj de Morton, partikulare Nott kaj George Gliddon (1809–1857) en sia monumenta omaĝo al la verkaro de Morton, nome *Types of Mankind* (1854), lanĉis la ideojn de Morton eĉ transen kaj postulis kaj apogis liajn trovojn kiuj defendis la nocion de poligenismo, nome ke la homaro devenas el diferencaj praulaj stirpoj; tio estas la antaŭaĵo de la multregiona hipotezo.

## Bibliografio

* Horsman, Reginald (3a de Oktobro, 2011). "Josiah C. Nott". The Encyclopedia of Alabama. Alabama Humanities Foundation.

Horsman, Reginald (1987). Josiah Nott of Mobile: Southerner, Physician, and Racial Theorist. Baton Rouge: Louisiana State University Press. ISBN 978-0807113660.
Keel, Terence. (2018). Divine Variations: How Christian Thought Became Racial Science. Stanford, Cali.: Stanford University Press.
Peterson, Erik L. (2017). "Race and Evolution in Antebellum Alabama: The Polygenist Prehistory We'd Rather Ignore." In: C.D. Lynn et al. (eld)., Evolution Education in the American South, 33–59. New York: Palgrave Macmillan. DOI: 10.1057/978-1-349-95139-0\_2.

## Notoj
# Patrick Manson

| **Patrick Manson** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 3-an de oktobro 1844 (1844-10-03) en Oldmeldrum
 |
| **Morto** | 9-an de aprilo 1922 (1922-04-09) (77-jaraĝa) en Londono
 |
| **Mortis pro** | naturaj kialoj  vd |
| **Mortis per** | gout attack (en)   vd |
| **Etno** | skotoj vd |
| **Lingvoj** | angla vd |
| **Ŝtataneco** | Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando (1801–1922)   vd |
| **Alma mater** | Universitato de Aberdeen   University of Aberdeen School of Medicine (en)    vd |
|  |
| **Memorigilo**  |
| Profesio
 |
| **Okupo** | kuracisto  entomologo  parazitologo   vd |
| **Laborkampo** | malario kaj parazitologio  vd |
|

|   Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * (1912)  Edward Jenner Medal (en)
* (1905)  Medalo Bisset Hawkins
* (1896)  Goulston-aj Prelegoj
* Membro de la Reĝa Societo
* honorary doctor of the University of Hong Kong (en)
* Cameron Prize of the University of Edinburgh (en)

vd |

 |
|

|   Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj
 | Reĝa Societo de Londono (1900–)  vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

Sir **Patrick MANSON** MRS (3a de Oktobro 1844 – 9a de Aprilo 1922) estis skota kuracisto kiu faris gravajn malkovrojn en parazitologio, kaj estis fondinto en la fako de tropika medicino. Li gradiĝis el la Universitato de Aberdeen per gradoj en kirurgio, medicino kaj juro. Lia medicina kariero estis disvolvigita en Tajvano, Ĉinio, Hongkongo, kaj Londono. Li malkovris, ke la filariazo en homoj estas transpasata de moskitoj. Tio estis la fondo de la moderna tropika medicino, kaj li estis rekonita per la epiteto "Patro de Tropika Medicino". Lia malkovro rekte rezultis en la moskit-malaria teorio, kio iĝis la fondo de la malariologio. Finfine li iĝis la unua Prezidanto de la Reĝa Societo de Tropika Medicino kaj Higieno. Li fondis la Hongkongan Altlernejon de Medicino por Ĉinoj (poste absorbita en la Universitato de Hongkongo) kaj la Londonan Altlernejon de Higieno kaj Tropika Medicino.

Manson instrue en la Malsanulejo de la maristoj de Albert Dock, 1901
Manson suferis pro podagro dum sia servo en Ĉinio. Tiu ripetita malsano malboniĝis laŭ la aĝo. Li mortis en 1922.

## Verkoj

* Manson's Tropical Diseases: a Manual of the Diseases of Warm Climates (1898); 7a eldono. Cassell. 1921.
* Lectures on Tropical Diseases (1905);
* Diet in the Diseases of Hot Climates (1908), kun Charles Wilberforce Daniels (1862–1927).

## Notoj
# Tropika medicino

**Tropika medicino** estas tiu branĉo de medicino, kiu (interalie) okupiĝas pri tiuj malsanoj, kiuj okazas ofte en la (sub)tropikoj, sed malofte en modera klimato.
# Tu Youyou

| **Tu Youyou** |
| --- |
| **Nobel-premiito**  |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **屠呦呦**  |
| **Naskiĝo** | 30-an de decembro 1930 (1930-12-30) (95-jaraĝa) en Ningbo, Ĝeĝjango,  Respubliko Ĉinio |
| **Etno** | hanoj vd |
| **Lingvoj** | vua • norma ĉina • angla vd |
| **Loĝloko** | Ĉinio vd |
| **Ŝtataneco** | Ĉinio (1949–) Respubliko Ĉinio (–1949)  vd |
| **Alma mater** | Pekina Universitato  (1951–1955) Ningbo High School (en)   (–1951) Sanscienca Centro de la Pekina Universitato   Pekina Ĉin-Medicina Universitato   Xiaoshi Middle School (en)    vd |
| **Partio** | Komunista Partio de Ĉinio   vd |
|  |
| **Memorigilo**  |
| Familio
 |
| **Dinastio** | Q24836343 vd |
| **Patro** | Tu Liangui (mul)   vd |
| **Patrino** | Yao Zhongqian (en)   vd |
| **Parencoj** | Yao Qingsan (mul)  (patrina onklo) Tu Zongnian (mul)  (praavo) Yao Yongbai (mul)  (patrina avo) Yao Guang Xiao (mul)  ()  vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | ĥemiisto  universitata instruisto  farmaciisto  inventisto  farmakologo  malariologo   vd |
| **Laborkampo** | farmakologio kaj ĉina tradicia medicino  vd |
|

| [Montri]  Postenoj |
| --- |
| Postenoj
 | profesoro   vd |

 |
|

| [Montri]  Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * (2020)  UNESCO-Equatorial Guinea International Prize for Research in the Life Sciences (en)
* (17-a de septembro 2019)  Ordeno de la Respubliko
* (18-a de decembro 2018)  Pioneer of Reform (en)
* (2016)  State Preeminent Science and Technology Award (en)
* (2015)  Warren Alpert Foundation Prize (en)
* (2015)  Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino
* (2011)  Lasker-DeBakey Clinical Medical Research Award (en)

vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Tu Youyou** (ĉine 屠呦呦, pinjine: Tú Yōuyōu); naskita la 30-an de decembro 1930 en Ningbo, Ĉinio) estas ĉina farmacia ĥemiistino kaj edukistino. Ŝi malkovris artemisininon (ankaŭ konitan kiel *qinghaosu*) kaj dihidroartemisininon, uzatan por trakti la malarion, tio grave antaŭas en la 20a jarcento tropikan medicinon, savante milionojn da vivoj en evoluantaj landoj en Sud-Azio, Afriko kaj Sudameriko.

Pro sia laboro, Tu ricevis en 2011 la premion *Albert Lasker Award* pri klinika medicino kaj en 2015 la Nobel-premion pri fiziologio aŭ medicino kune kun la usona William C. Campbell kaj la japana Satoshi Ōmura. Tu estas la unua ĉina Nobel premiita kuracistino pri fiziologio aŭ medicino kaj la unua virina civitano de Ĉinio ricevinta Nobel-premion en iu ajn kategorio, same kiel la unua ĉina persono ricevi la premion *Albert Lasker*. Tu Youyou naskiĝis kaj edukiĝis kaj efektivigis esploron ekskluzive en Ĉinio.

## Referencoj