# Alkemio

Alĥemiisto (pentraĵo de William Fettes Douglas)
**Alĥemio** aŭ **alkemio** estas historia pra-staĝo de la scienca ĥemio. Oni povas konsideri ĝin ankaŭ kiel kvazaŭ-religian vojon al perfektiĝo per la ĥemia prilaboro de metaloj. Multaj kleruloj nomas ĝin protoscienco aŭ prascienco, aparte antikva fako de scienco, sed iu tre kritikaj ankaŭ priskribas ĝin kiel pseŭdoscienco.

## Origino

### La prauloj kaj alĥemio

Alĥemiisto Michał Sędziwój (pentraĵo de Jan Matejko)
La pra-homoj admiris la fajron; iam ili lernis kiel perfajre eltiri metalon el ŝtonoj kaj krei ĉiuspecajn objektojn el metalo. Tion farante, ili bone konsciis ke ili paŝis ekster la kutimaj naturaj leĝoj. Kaj en ilia menso plena je spiritoj, kie ĉio vivas, indis trovi klarigojn. Alĥemio rezultas el klopodoj klarigi tion, kio okazas en la forno.

### Bazaj kredoj de alĥemio

Baza kredo de alĥemio estas, ke krom la vegetala kaj animala regnoj, ankaŭ la minerala regno havas siaspecan vivon, speciale la metaloj: Ili bezonas milojn da jaroj por maturiĝi, puriĝi, perfektiĝi. La rezulto estas ilia alta grada transformo en oro, per transmutacio (konverto de unu metalo al alia). Dua baza kredo estas ke la naturo permesas akceli tiun perfektiĝon. La alĥemiisto do nur helpas la naturon, kiam li faras oron el plumbo.

### Etimologio

La vorto alĥemio estas el greka deveno, tra la araba. La greka etimologio aludas la Egiptojn, kaj eblas ankaŭ kompreni ĝin kiel «arto de la fandado, aŭ de transformigo». Tamen, ni konstatu ke alĥemio kaj orfarado ekzistas en ĉiuj kulturoj. Ofte, alĥemio fariĝas videbla nur tra legendoj: La reĝo Midas, la oron-fekanta azeno, ktp.

## La alĥemia arto (okcidenta alĥemio)

### Antikveco

La greka kaj egipta deveno de alĥemio troviĝas en la t.n. Smeralda Tabulo. Tio estas aforismaro, kiun, laŭ la legendo, Hermeso Trismegistos engravis en smeraldo. La tekston oni tradukis en la latinan kaj ĝi iĝis la centra dokumento de la alĥemiistoj. Diversaj grekaj alĥemiistoj (Zozimo el Panopolis, Apolonius el Tiane) kaj arabaj alĥemiistoj (Geber, Aviceno) riĉigis la tradicion, kiu venis en okcidentan Eŭropon en la Mezepoko.

Al-Ghazâlî (*La alĥemio de la feliĉo*) kaj Jâbir Ibn Hayyân (*al-Kutub al-sabʿūn* aŭ "La sep libroj") ambaŭ verkis libron en kiu alĥemio rolis ludon,

### Mezepoko

Figuroj sur la tombo de Nicolas Flamel
Pri alĥemio laboris la teologo Tomaso Akvino. Ankaŭ Jacques Coeur, ministro de la franca reĝo verŝajne sukcesis, kiel la publika skribanto Nicolas Flamel, kies nomo troviĝas diversloke en Parizo: Ambaŭ seneksplike riĉiĝis en malmulte da tempo. Tiuj sukcesoj kapturnigis ĉiujn pensulojn kaj pli kaj pli da aŭtoroj asertis ke ili trovis la Grandan Verkon. Alĥemiistoj engaĝiĝis multnombraj ĉe la potenculoj, ekzemple ĉe la kortego de imperiestro Rudolfo la 2-a en Prago (kie ankaŭ ekzistas la alĥemia palaco Wallenstein kaj la strateto de la oro).

### Ora aĝo de alĥemio

En la periodo de la 16- ĝis la 18-a jarcento, la alĥemiaj tekstoj kongruiĝas pli kaj pli: la Ŝtono de la Filozofoj estas la celo. Ĝi disponigas ĵetpulvoron, per kiu ĉiu metalo transformiĝas en oron. La farado de la Ŝtono estas nomata Granda Verko. Pri tiu farado tamen, la alĥemiaj libroj restas malklaraj.

### La Granda Verko

Tiuj tekstoj ĉiuj asertas, ke la aŭtoro sukcesis la Grandan Verkon, ke li klarigas pli ol ĉiuj aŭtoroj antaŭ li, ke li tamen silentu pri diversaj detaloj. Li krome avertas ke la Granda Verko estas danĝera, ke la sukceso ankaŭ estas danĝera. La aŭtoro tiam komencas paroli pri la unua materio, kiun oni devas diveni dank'al liaj priskriboj kaj aludoj. Pri la operacioj, li nur parolas per alegorioj, kaj substrekas tion uzante ekzemple posesivan pronomon antaŭ la metaloj, por distingi ilin de la kutimaj metaloj: Nia Hidrargo, Nia Oro, ktp. En la klarigoj pri la farendaĵoj aperas diversaj simboloj: La reĝo, la luno, la suno, la stelo, la ambaŭseksulo, la agloj, la drako... Je la fino de la Granda Verko, la preparaĵo havas la sinsekvajn kolorojn: Nigro, ruĝo, (foje tie-ĉi: flavo) blanko. Poste indas ankaŭ purigi la ŝtonon kaj plipotencigi ĝin per diversaj faraĵoj.

### Ceteraj alĥemiistoj

Indas substreki ke krom la alĥemiaj aŭtoroj, kiuj nur verkis por alĥemiistoj, ankaŭ «normalaj» aŭtoroj estas agnoskitaj de la alĥemiistoj kiel alĥemiaj aŭtoroj: François Rabelais, Miguel de Cervantes, aŭ pli moderne, Georges Perec.

Same, la alĥemiistoj kutimas enkalkuli kiel alĥemiistoj kelkajn famulojn kiuj famiĝis per aliaj talentoj ol alĥemio:
Aviceno, Tomaso de Akvino, Isaac Newton.

## La praktika alĥemio

La alĥemia entuziasmo instigis multnombrajn homojn al diversaj klopodoj kun metaloj kaj tuta aro da substancoj. La naskiĝanta ĥemio tiel akiris multajn praktikajn rezultojn.

Per alĥemiistoj, la eŭropanoj malkovris la kanonan pulvon, la kahelon, kaj la lumumon de la fosforo.

## Alĥemio nuntempe

### Tempo de la duboj

Kun la Klerismo kaj la pozitivismo, alĥemio suferis grandan malestimon. Gaston Bachelard interalie atakis ĝin kiel tipa pseŭdo-scienco.

### Fulcanelli kaj la moderna scienco

Komence de la 20-a jarcento, la alĥemiisto Fulcanelli renovigis la okcidentan alĥemion per siaj du verkoj ("La misteroj de la katedraloj" kaj "La filozofaj domoj"), kie li analizas la ornamaĵojn de gotikaj katedraloj kaj de diversaj konstruaĵoj laŭ alĥemia vidpunkto. Li ankaŭ sekvis la sciencon de sia tempo kaj konstatas ke eĉ el tiu vidpunkto, la transmutacio estas farebla, almenaŭ teorie. Tamen la sciencistoj dubas pri la praktikeco: Ene de multekosta akcelilo, tion eblas jes. Sed sen ĝi?

### Alĥemio, psikologio, antropologio

Carl Gustav Jung ankaŭ interesiĝis pri alĥemio kaj vidas ĝin kiel ujo pri la psikaj arketipoj.

Alia interesa legindaĵo pri alĥemio estas la vidpunkto de la antropologo kaj specialisto pri religioj Mircea Eliade.

### Senmorteco de la alĥemia revo

Je la fino de la 90-aj jaroj, oni anoncis sukcesan malvarman fandiĝon, kiu sin rivelis fiaska. Ĉu plidaŭro de la alĥemia revo?

## Alĥemio kaj lingvokreado

La bezono komuniki la alĥemiajn malkovrojn al propraj adeptoj instigis la alĥemiistojn repripensi la sencon de lingvaĵo. Ili alvenis al la konkludo ke oni ankaŭ povas interveni en la kampo de lingvaĵo, ĉar lingvaĵo estas parto de la naturo. Ili konsciis ke modifoj en lingvaĵo signifus modifojn en la mondpercepto kaj ke per taŭga lingva perilo, homo povintus koni la mondon. Tial komuna ideo regis ĉe ili ke ia ajn natura lingvo estas malaltkvalita kompare al artefaritaj lingvoj, ĉar tiuj lastaj pli atentas al profunda filozofia senco kiu instigas la homojn spuri, tiom en la lingvaĵo kiom en ajna alia estaĵo, la resendon al io transcenda, principo retrovebla, almenaŭ parte, ĉe Alessandro Bausani, unu el la plej famaj interlingvistoj, kiu celebris kaj adoptis ankaŭ iaspecan "interlingvistikan sintenon", atenta al homa spiritualeco kiu kuŝas malantaŭ la lingvokreado.

### Alĥemio kaj lingvokreado en literaturo

* En la libro La alĥemiisto de Paŭlo Coelho estas mencio ke la alĥemiisto studis Esperanton:

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** La tutan sian vivon li dediĉis al trovo de la sola lingvo per kiu parolas Universo – por tio li ja studis. Komence li entuziasmiĝis pri Esperanto, poste pri religioj, kaj fine pri alĥemio. Kaj jen nun li flue parolas en Esperanto, detale scias historion de diversaj konfesioj, sed alĥemiisto li ankoraŭ ne fariĝis. **”** |
| — "la Alkemiisto", 1989 |

 |

## Alĥemio en arto kaj amuzaĵo

* *L'Œuvre au noir* (1968), romano de Marguerite Yourcenar rakontas pri la vivo de Zénon Ligre, filozofo, kuracisto kaj alĥemiisto dum la 16-a jarcento.

* La serioj de mangao kaj animeo, Fullmetal Alchemist (Hagane no Renkinĵucuŝi) de Arakawa Hiromu.
* Faust
* Busou Renkin
* Pentraĵo Alĥemiisto malkovrante fosforon

## Libroj

* C. G. Jung: *Psikologio kaj alĥemio*
* Mircea Eliade: *Forĝistoj kaj alĥemiistoj*
* Eugène Canseliet: *Alĥemio klarigita laŭ siaj klasikaj tekstoj*
* Alexander Roob: *Alĥemio kaj mistiko*

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Alĥemiaj simboloj
* Newton kaj alĥemio
* Alĥemiisto kaj ĥemio en mezepoko
* Ŝtono de la saĝuloj
* Astrologio
* Magio
* Esoterismo
* Taoismo
* Akupunkturo
* Ajur-Veda-a medicino
* Homeopatio
* Psikologio
* Carl Gustav Jung
* Nova Epoko
* Fiziko
* Scienca metodo
* Pseŭdoscienco
* Arĝento
* Kupro
* Zinko
* Hidrargo
* Sulfuro
* Arseno
* Antimono
* Kalko
* Alkoholo
* Kamforo
* Aceta acido
* Pulvo
* Scienco
* Rozkrucismo
* Mangao
* Alĥemiisto malkovranta fosforon

## Eksteraj ligiloj

*
*  Arkivigite je 2008-03-10 per la retarkivo Wayback Machine
*
*  Arkivigite je 2010-01-23 per la retarkivo Wayback Machine
* legita artikolo «Ni transformos la plumbon en oron, epizodo pri alĥemio, Hermeso Trismegisto, kaj similecoj kun *Fullmetal Alchemist* (Ŝtala Alĥemiisto)» en la retejo *podkasta.net*] (esperante)