Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Duonepifito

Duonepifita sufoka figarbo en Keralo, Barato.
**Duonepifito** estas planto kiu pasigas parton de sia vivociklo kiel epifito. La semoj de unuarangaj duonepifitoj ĝermas en la kanopeo kaj dekomence vivas epifite. Ili sendas radikojn suben, kaj tiuj radikoj eventuale kontaktas kun la grundo. Duarangaj duonepifitoj estas radikgrimpantoj kiuj startas kiel radikhavaj vitoj kiuj kreskiĝas supren el la arbara grundo, sed poste rompas sian konekton kun tiu. Kiam tio okazas, ili povas sendi malsupren longajn radikojn al la grundo.

## Notoj
# Biobrulaĵo

Sukerkano povas esti uzata kiel brulaĵo aŭ manĝo.
Volvo FlexiFuel S40 de 2005 estis unu el la unuaj aŭtoj flekseblaj pri brulaĵaj. Ĝi estis ofertita sur la Eŭropa merkato.
En iuj landoj biodizeloleo estas malpli multekosta ol kutima dizeloleo.
Informo sur pumpilo en Kalifornio.
Duktoj portantaj biogason.
**Biobrulaĵo** estas energifonto, ĉefe el diversaj plantopartoj. Ĉefaj tipoj estas bioetanolo kaj biodizeloleo.

## Historio

La Otto-motoro de Nikolaus Otto estis planita por uzo de etanolo. La motoro de Rudolf Diesel estis pelita per arakida oleo. Kiam nafto – kies energidenso estas pli granda ol tiu de biobrulaĵoj – iĝis pli facile akirebla, tiam biobrulaĵoj malgraviĝis.

Post la naftokrizo de la 1970-aj jaroj, denove oni komencis eksperimentojn kun biobrulaĵoj. En Brazilo oni uzas etanolan biobrulaĵon jam ekde la 1970-aj jaroj pro malabundo de nafto en la lando. En 2006 la uzo de bioetanolo atingis 45% en la lando.

Pro la tutgloba varmiĝo, biobrulaĵoj daŭre graviĝis en la 2000-aj jaroj, sed tio kelkfoje kaŭzis enorman prezaltiĝon de homaj nutraĵoj. En Meksiko okazis tumultoj pro plikostiĝo de la tortiljo (pro uzo de maizo por bioetanolo).

## Duboj

Laŭ kalkuloj, se en Usono oni uzus la tutan maizan rikolton por produkto de bioetanolo, tio povus anstataŭigi nur 2,4% de la naftobrulaĵoj. Alia damaĝo okazas, kiam oni dehakas arbarojn por kreskigi tie plantojn.

Pluaj esploroj montris, ke kalkulinte la brulaĵojn uzatajn por produktado de bioetanolaj plantoj (semado, sterkado, rikolto, produktado de etanolo ks.), oni apenaŭ gajnas biobrulaĵon.

Pluaj evoluaj direktoj estas la produktado de biobutanolo, la uzo de celulazaj defalaĵoj aŭ algoj kiel krudmaterialoj.

## Politikaj kalkuloj

Fine de la 1990-aj jaroj, komence de la 2000-aj jaroj, politikistoj vidis bonan solvon en la produktado de biobrulaĵoj por malgrandigi la troproduktadon de agrikulturaj produktoj en Norda Ameriko kaj Eŭropo. Tial politiko subvenciis biobrulaĵojn.

## Vidu ankaŭ

* alternativa fuelo
* Likvigita natura gaso (LNG)
* likva naftogaso (LPG)
* Kunpremita tergaso aŭ kunpremita natura gaso (CNG)
* Algokulturo
* Biomaso
* Fuelpilo
* Biodizelo
* Bioenergio
* Biogaso
* Pirolizo
* Mediprogramo de Unuiĝintaj Nacioj
# Science

| Science |
| --- |
|  |
|  |
| **scienca gazeto • akademia revuo • revuo • periodaĵo** |
| Aŭtoroj
 |
| Lingvoj
 |
| Lingvo | angla lingvo
 |
| Eldonado
 |
| Loko | norda Ameriko
 |
| Eldonejo | Usona Asocio por la Altniveligo de Scienco
 |
| Honorigoj | Premioj Princino de Asturio pri Komunikado kaj Homsciencoj • Premio George Polk
 |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | • The Scientific Monthly vd |

 |
|  |

Science (angle por scienco) estas la reviziita fakgazeto de AAS (*American Association for the Advancement of Science*, usona asocio por antaŭenigo de scienco) kaj oni konsideras ĝin la plej gravan sciencan gazeton en la mondo. Ĝi estas publikigita ĉiusemajne kaj havas ĉirkaŭ 130.000 abonantojn. Ĉar multaj el tiuj abonantoj estas universitatoj kaj ekzistas ankaŭ interreta eldono, oni taksas la tutan nombron de legantoj je ĉirkaŭ 1 miliono.

En 2007 *Science* (kun *Nature*) ricevis la Premion Princo de Asturio pri Komunikando kaj Humanj sciencoj.

## Eksteraj ligiloj

* angle *Science*-ttt-ejo
* angle Eldonejo de la interreta eldonaĵo (270.1995 - 273.1996, Summaries aŭ Abstracts; 274.1997, tuta teksto)
* angle Aggregator Arkivigite je 2008-09-07 per la retarkivo Wayback Machine (1997 - tuta teksto)
# Spaco

Oni distingas diversajn signifojn de la nocio **Spaco**:

## Spaco en Filozofio

Unu el la du necesaj universalaj kondiĉoj de esto (la alia estas tempo), ordiganta la kunekziston per tridimensia reciproka ekstereco de la eroj, kaj konceptata kiel senfine granda kaj senfine dividebla.

## Spaco en Fiziko

Difinita mezurebla parto de tiu ĉi tridimensia senfinaĵo: distanco, longo inter du lokoj aŭ punktoj. Laŭ la konsiderata fenomeno, tempo estas ankaŭ alia parametro.

* Senfina spaco
* Faza spaco
* Spactempo

## Spaco en Matematiko

Spaco estas matematika strukturo, kiu donas al ĝi ian similecon kun la fizika spaco. Spaco estas en iuj okazoj grave malsama de aro.

* Eŭklida spaco
* Hiperbola spaco
* Hilberta spaco
* Diskreta spaco
* Afina spaco
* Metrika spaco
* Probablo-spaco
* Topologia spaco
* Vektora spaco
* Funkcia spaco
* Laŭ kvanto de dimensioj
	+ Nul-dimensia spaco
	+ Unu-dimensia spaco
	+ Du-dimensia spaco
	+ Tri-dimensia spaco
	+ Kvar-dimensia spaco
	+ Malfinio-dimensia spaco
	+ Frakcio-dimensia spaco
* Faza spaco

Propraĵoj de spacoj

* Kompakta spaco

## Vidu ankaŭ

* Kosmoesploro
* Kahelaro - plenigo de spaco per figuroj
* Kiberspaco

## Eksteraj ligiloj

* iuj vortoj ĉirkaŭ la termino "spaco" por infana Esperanto-kurso en la grupo "infanejo" de la retejo Facebook (esperante)
# Ciliuloj

| Kiel legi la taksonomion**Ciliuloj** |
| --- |
|  |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Regno:
 | Kromistoj *Chromista*  |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Ciliuloj
 |

 |
|  |

"Ciliados" en Kunstformen der Natur de Ernst Haeckel, 1904
En biologio, la **Ciliuloj** (latine *Ciliophora*) estas klado de eŭkariotoj.

## Priskribo

Skema diagramo de tipa ciliulo *Paramecium*
La ciliuloj estas unuĉelaj eŭkariotoj. La ciliula ĉelo havas du nukleojn (malsimile al aliaj eŭkariotoj): duploida mikronukleo, kiu portas la genojn donotaj al idoj, kaj granda plurploida makronukleo, kiu portas la genojn esprimotajn fenotipe.

Ciliuloj movas sin, nutras sin, kaj sensas per cilioj.

## Nutrado

La plejmulto el la ciliuloj estas heterotrofoj, nutrante sin per pli malgrandaj organismoj kiel bakterioj kaj algoj kaj detrito enpelata en la buŝan sulkon per modifitaj buŝaj cilioj. Tio kutime inkluzivas aron de membranetoj maldekstre de la buŝo kaj apudbuŝan mebranon dekstre, kiuj ambaŭ estiĝas el *polikinetidoj*, aroj de multaj cilioj kun rilataj strukturoj. La manĝaĵo estas movata de la cilioj tra la buŝtrueto en la gorĝon, kiu estigas nutrajn vakuolojn.

Nutraj metodoj tamen varias rimarkinde. Kelkaj ciliuloj estas senbuŝaj kaj nutras sin per ensorbado (osmotrofeco), dum aliaj estas predantoj kaj nutras sin per aliaj protozooj kaj aparte per aliaj ciliuloj. Kelkaj ciliuloj parazitas bestojn, kvankam nur unu konata specio, *Balantidium coli*, estigas malsanon en homoj.

## Klasifiko

La taksonomia rango de la klado Ciliuloj dependas de la taksonomia sistemo, sed ĝi estas plej ofte filumo; malnovaj taksonomioj kelkfoje difinis ĝin kiel klason (sub la nomo *Ciliata*).

Laŭ la klasifiko de Cavalier-Smith de 2018, la ciliuloj estas filumo en la regno Kromistoj en la superfilumo de Alveoluloj. Gao k.a. en 2016 agnoskis 15 klasojn en du subfilumoj, Postciliodesmatophora kaj Intramacronucleata.

## Fosilioj

La plej malnovaj fosilioj de ciliuloj originis 580 milionojn da jaroj antaŭ nun.

## Referencoj
# Bestoĝardeno

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Zoo alidirektas ĉi tien. Koncerne aliajn signifojn aliru la apartigilon Zoo (apartigilo).* |

| Bestoĝardeno
 |
| --- |
|  |
| **type of park (en)**  |
| **animal watching site • parko • scienca muzeo** |
| Antaŭe
 | Menaĝerio vd |
|  |

Unu el la plej konataj usonaj zoologiaj ĝardenoj en Bronkso
Siberiaj tigroj en la bestoĝardeno de Amersfoort
Okapioj en la Bestoĝardeno de Berlino
**Bestoĝardeno** aŭ **zoologia ĝardeno** (mallongigite **zoo**) estas kolekto de vivantaj, origine sovaĝaj, bestoj, kaptitaj en kaĝoj aŭ malantaŭ vitro por montri al la publiko. Pli kaj pli da bestoĝardenoj ankaŭ celas helpi pluvivi certajn speciojn kiujn minacas formorto. Tiaj bestoĝardenoj provas bredi bestojn kaj poste liberigi ilin en la medio.

En la tuta mondo estas ĉirkaŭ 3000 bestoĝardenoj.

## Esperanta vorto "zoo"

**Zoo** povas esti mallongigo de *zoologia ĝardeno*. Ĝi ankaŭ estas internacia afikso el la malnovgreka lingvo kun la signifo "besto", do en Esperanto ĝi aperas kiel ne-oficiala ŝajnprefikso (*zoologio*, *zooteĥniko*, *zooforma* ktp) kaj foje kiel ne-oficiala ŝajnsufikso (*protozoo*, *sporozoo*).

Por eviti miksaĵon inter la du signifoj, preferindas anstataŭi "zoo" per "bestoĝardeno" kiam temas pri la unua signifo. Anstataŭ la internacian ŝajnafikson "zoo" oni ofte povas uzi la radikon "best/" kiel parton de Esperanta kunmetaĵo (ekzemple "bestoscienco" kaj "bestoteĥniko" anstataŭ "zoologio" kaj "zooteĥniko").

## Vidu ankaŭ

* Listo de zoologiaj ĝardenoj
# Pinofitoj

| Kiel legi la taksonomion**Pinofitoj** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Malfrua Karbonio - ĉi-epoke |
|  Arboj de pinofita specio: *Araucaria heterophylla* (Araucariaceae) |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Klado:
 | *Archaeplastida*  |
| Klado:
 | Verda planto *Chlorobionta*  |
| Klado:
 | Streptofitoj *Streptophyta*  |
| Klado:
 | Embriofitoj *Embriophyta*  |
| Klado:
 | Trakeofitoj *Tracheobionta*  |
| Klado:
 | Spermatofitoj *Spermatophyta*  |
| Divizio:
 | **Pinophyta**  |
| Klaso:
 | **Pinopsida**  |

 |
| Ordoj k Familioj
 |
|
Cordaitales †
Pinaloj *Pinales*
  Pinacoj *Pinaceae*
  Araŭkariacoj *Araucariaceae*
  Podokarpacoj *Podocarpaceae*
  Sciadopityaceae
  Kupresacoj *Cupressaceae*
  Cephalotaxaceae
  Taksusacoj *Taxaceae*
Vojnovskyales †
Voltziales †

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Pinofitoj
 |

 |
|  |

Иллюстрация из книги Эрнста Геккеля Kunstformen der Natur, 1904
La **pinofitoj** aŭ **koniferoj**, latine: Pinophyta aŭ Coniferophyta, estas unu el la 13 aŭ 14 divizioj en la regno Plantoj. Ili produktas strobilojn kaj estas lignaj plantoj, kaj la plejmulto estas arboj. Tipaj ekzemploj estas cedroj, kupresacoj, abioj, juniperoj, pinoj, sekvojoj, piceoj, kaj taksusacoj. Ĉi tiu divizio enhavas nur unu klason *Pinopsida* kaj proksimume 630 vivantajn speciojn.

## Sistematiko

Pinophitoj enhavas nur unu klason Pinopsidoj.
# Mitozo

La ĉela ciklo

**Mitozo** estas ĉefa tipo de ĉeldividaj procezoj, dum kiu el unu patrina ĉelo estiĝas du, genetike samaj filinaj ĉeloj (restas la kromosoma nombro). En pli mallarĝa senco, mitozo estas duobliĝo kaj disiĝo de la kromosomoj kaj la korpetoj (organeloj), portantaj la genetikan informon.

Antaŭ la komenco de la mitozo, la kromosomoj duobliĝas kaj okazas sintezo de proteionoj de la pli posta kernobobeno. En la unua fazo de la mitozo (antaŭfazo), la kromosomoj dikiĝas kaj volviĝas. La nukleolo en la ĉelkerno ŝrumpiĝas kaj malaperas. Fine de la antaŭfazo, komenciĝas malkonstruo de kenomembrano, kaj organiziĝo de la kernobobeno el la kernofadenoj.

En la mezfazo, la kromosomoj konsistas el du-du kromatidoj kaj ordiĝas en la centro de la ĉelo (ekvatora ebeno). En la posta (malfrua) metafazo, ĉiu kromatida paro disiĝas al du samaj kromosomoj kaj fadenoj de la kernobobeno tiras ilin en la malajn polusojn.

En la finfazo, la strukturo de la kromosomo loziĝas, malkunstruiĝas la kerna bobeno, rekonstruiĝas la kernomembranoj kaj la nukleoloj, dividiĝas la citoplasmo de la patrina ĉelo kaj estiĝas la du posteulaj ĉeloj. Tiuj estiĝintaj ĉeloj havas la saman nombron de kromosomoj kaj saman strukturon kiel la patrina ĉelo.

La staton post la finfazo, oni nomas interfazo.

La mitozo estas baza procezo de la vivo, ĉar ĝi ebligas estiĝon de novaj ĉeloj por la kresko kaj regeneriĝo. Tempodaŭro de la mitozo dependas de la ĉeltipo kaj specio, de minutoj ĝis horoj. Efikas je tio la tagperiodo, temperaturo, certaj kemiaĵoj.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Mejozo
* Ĉelskeleto

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2007-02-28 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2007-09-28 per la retarkivo Wayback Machine
*
# Traĥeo (planto)

SEM- (supre) kaj lummikroskopa foto (malsupre) de la faskoj (kverkoj)
La botanika termino **traĥeo** aŭ **trakeo** estas unu parto de la vaskulaj faskoj, formo de la ksilemo, kiu troviĝas en la tigo de la vaskulaj plantoj Angiospermoj (*Angiospermae*). Semplantoj transportas en la traĥeoj akvon el la radikoj en la foliojn. La ĉefa movenergio por la transporto de la akvo estas la suĉoforto de la planta transpirado, kiu inkludas la kohezian potencon kaj la radikpremon, precipe en printempo. Traĥeoj estas kiel traĥeidoj mortaj lignaj ĉeloj.

En traĥeoj la ĉelaj muroj ne plu ekzistas aŭ preskaŭ ne plu ekzistas en malsupra – supra direkto. En la faskoj pluraj traĥeaj ĉeloj estas kunligitaj, tiel, ke formas kompare al la traĥeidoj longan tubon. La turo de la traĥeoj formas (kune kun la traĥeidoj) kontinuan interkomunikan tuban sistemon de la radiko al la folioj.

En horizontala direkto la akvotransportado okazas trans la stiploj. La stiploj de la Angiospermoj estas pli simplaj ol tiuj de la gimnospermoj (*Gymnospermae*). La plej multaj gimnospermoj havas traĥeidojn por la akvotransporto (escepto: Gnetaloj). La angiospermoj havas kaj traĥeojn kaj traĥeidojn (esceptoj Vinteracoj kaj Troĥodendracoj, la plantoj de ambaŭ familioj ne havas traĥeojn).

## Vidu ankaŭ

* traĥeidoj
* Traĥeo (senvertebruloj)

## Literaturo

* Anita Roth-Nebelsick: *Die Prinzipien der pflanzlichen Wasserleitung.* In: *Biologie in unserer Zeit.* 2/2006 (36), S. 110–118.
# Ekvizeto

| Kiel legi la taksonomion**Ekvizeto** |
| --- |
|  |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Pteridofitoj *Pteridophyta*  |
| Klaso:
 | **EkvizetopsidojEquisetopsida*  |
| Ordo:
 | Ekvizetaloj *Equisetales*  |
| Familio:
 | Ekvizetacoj *Equisetaceae*  |

 |
| Genro
 |
| Equisetum L., 1753 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Ekvizeto
 |

 |
|  |

**Ekvizeto** (*Equisetum*) estas genro de plurjaraj senfloraj herboj kun rizomoj kaj multartikaj, ĝenerale verdaj, fotosintezantaj tigoj, kiuj ĉe ĉiu artiko surhavas ingon, konsistantan el kuniĝintaj skvamformaj folioj kun liberaj pintoj. Ekvizeto estas la sola holocena genro en la divizio de pteridofitoj ene de traĥeofitoj en la regno plantoj.

Ekvizetoj ofte kreskas sur malsekaj grundoj aŭ eĉ en akvo. La ordinara ekvizeto (*E. arvense*) estas ofte rigardata kiel trudherbo, sed ĝi estas ankaŭ grava kuracplanto.

juna ŝoso de arbara ekvizeto (*Equisetum sylvaticum*] kun sporportanta strobilo
## Priskribo

Ekvizetoj havas tre reduktitajn, kutime ne-fotosintezajn, foliojn, kiuj aranĝiĝas en verticiloj kunfandiĝintaj en ingoj sur la tigo. La tigoj estas verdaj kaj fotosintezaj. Produktiĝas sporoj en strobiloj, konusecaj strukturoj pinte de iuj tigoj, sed ekvizetoj disvastiĝas ankaŭ pere de siaj multjaraj rizomoj.

## Sistematiko

La genro enhavas dudekon da specioj. La nuntempajn speciojn de la genro *Equisetum* oni dividas en du apartajn branĉojn, kutime rigardatajn kiel subgenroj. Hibridoj oftas, sed ĝis nun hibridiĝo estas konstatita nur inter specioj de la sama subgenro.

**Subgenro *EquisetumEquisetum arvense* L. – ordinara ekvizeto

*Equisetum bogotense* Kunth – anda ekvizeto

*Equisetum diffusum* L. – himalaja ekvizeto

*Equisetum fluviatile* L. – akva ekvizeto

*Equisetum palustre* L. – marĉa ekvizeto

*Equisetum pratense* Ehrh. – kampa ekvizeto

*Equisetum sylvaticum* L. – arbara ekvizeto

*Equisetum telmateia* Ehrh. – granda ekvizeto

**Subgenro *HippochaeteEquisetum giganteum* L. – suda giganta ekvizeto

*Equisetum myriochaetum* Schltdl. & Cham. – meksika giganta ekvizeto

*Equisetum hyemale* L. – vintra ekvizeto

*Equisetum laevigatum* A. Braun – glata ekvizeto

*Equisetum ramosissimum* Desf. – multbranĉa ekvizeto

*Equisetum scirpoides* Micĥ. – nana ekvizeto

*Equisetum variegatum* Schleich. ex Weber & Mohr – bunta ekvizeto

## Piednotoj
# Likofitoj

Iom el la diverseco
**Likofitoj**, larĝe komprenitaj, estas subgrupo de vaskulaj plantoj (trakeofitoj) de la regno Plantoj. Ili estas foje metitaj en grupo Lycopodiophyta aŭ Lycophyta aŭ en subdividaĵo *Lycopodiophytina*. Ili estas unu el la plej antikvaj stirpoj de nuntempaj (vivantaj) vaskulaj plantoj; la grupo enhavas formortintajn plantojn kiuj estis datitaj el la Silurio (antaŭ ĉirkaŭ 425 milionoj da jaroj). Likofitoj estis kelkaj el la dominantaj plantospecioj de la Karbonio, kaj inkludis arbecajn speciojn, kvankam nuntempaj likofitoj estas relative malgrandaj plantoj.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Lycophytes
* Fossil Groves Arkivigite je 2009-03-12 per la retarkivo Wayback Machine
* Paleo Plants
# Filiko

| Kiel legi la taksonomion**Filikoj aŭ pteridofitoj (Pteridophyta)** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Frua Devonio - Nuntempa |
|  Iom el la diverseco de japaniaj filikoj |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj ‘‘Plantae’’  |
| Divizio:
 | **Pteridophyta**  |

 |
| Klasoj
 |
| * †Cladoxylopsida
* Psilotopsida
* Equisetopsida
* Marattiopsida
* Pteridopsida (Polypodiopsida)
 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | [[commons:Category:Pteridophyta|Komunejo pri Filikoj aŭ pteridofitoj (Pteridophyta) ]]
 |

 |
|  |

*Polystichum setiferum* malrulas novan frondon
Filiko (Filicinae) en Kunstformen der Natur (1904) de Ernst Haeckel.
**Filiko** estas planto en divizio (= filumo) Pteridophyta (aŭ Pteridofito) kiu enhavas proksime 20.000 speciojn. Ili estas vaskulaj plantoj, kiuj malsamas de nevaskulaj plantoj pro veraj folioj, tamen ili malsamas de la semaj plantoj (gimnospermoj kaj angiospermoj) pro manko de floroj kaj semoj. Ili reproduktiĝas per sporoj.

*Glossopteris* (el antikva greka: γλώσσα glossa, signife "lango", ĉar la folioj estis langoformaj) estas la plej granda kaj plej bone konata genro de la formortinta ordo de semo-filikoj konata kiel *Glossopteridales* (konata ankaŭ kiel *Arberiales* aŭ *Ottokariales*).

Arbofilikoj en parko de Arundel Castle, Anglio
ekz. subdivizio (= subfilumo): Pteridopsida (aŭ veraj filikoj)

La arbofilikoj *(palmofilikoj, Cyatheales)* kaj Salviniales estas la ordoj de la veraj filikoj *(Pteridopsida)*.

Salviniaceae estas familio de heterosporiaj filikoj en la ordo Salviniales. La familio Salviniaceae entenas du genrojn, nome *Azolla* kaj *Salvinia*.

*Azolla caroliniana*
La genro Azolla (algofilikoj), azolo en Esperanto, apartenas al la familio de Salviniaceae. Pli frue ĝi estis klasifikita al la familio *Azollaceae*. La genro konsistas el sep specioj, kiuj indiĝenas en la tropikoj.

*Salvinia minima*
*Salvinia* (ŝveb-filikoj) estas la sola genro en la familio *Salviniaceae* (sed laŭ kelkaj esploroj, ankaŭ la genro Azolla apartenas al tiu), en ordo *Salviniales*, klaso veraj filikoj (*Pteridopsida*). La specioj de la genro estas en la akvo ŝvebantaj plantoj, kiujn karakterizas, ke la supra foliflanko morfologie estas la suba flanko de la folio.

## Eksteraj ligiloj

* Filikoj angle
# Cikaso

| Kiel legi la taksonomion**Cikaso** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Frua Permio - Nuntempa |
|  *Cycas circinalis* kun malnovaj kaj novaj strobiloj |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj ‘‘Plantae’’  |
| Subregno:
 | - Embriofitoj *Embryophyta*
- Trakeofitoj *Tracheophyta*  |
| Superdivizio:
 | Semplantoj *Spermatophyta*  |
| Divizio:
 | Cikasofitoj *Cycadophyta*  |
| Klaso:
 | Cikasopsidoj *Cycadopsida*  |
| Ordo:
 | Cikasaloj  |
| Familio:
 | **Cicasacoj *Cycadaceae Pers. |
| Genro:
 | **Cikaso *Cycas L. |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Cikaso
 |

 |
|  |

La genro **cikaso** (latine *Cycas*) estas fosiliaj aŭ ankoraŭ vivaj palmosimilaj, grandaj arboj.

## Historio

Ili aperis en la permo kaj ankaŭ el ili konsistas la nunaj karbotavoloj.

## Priskribo

La stamenofolioj estas skvamsimilaj, la pistilfolioj flugilaj. La semoj havas malmolan ŝelon. Ili vivas nature en la tropikoj.

## Klasifiko

Cikaso estas la nura genro de sia cikaso-familio *Cycadaceae* (esperante: cikasacoj), ĝi inkludas pli ol 100 specioj.

Ili ne apartenas al la veraj palmoj, kvankam ili similas al ili.

* Cikaso - foto Arkivigite je 2007-09-27 per la retarkivo Wayback Machine

## Homa uzo

Multaj specioj havas amelriĉan internan histon, el tio oni faras la tn. cikasfarunon (saguofarunon). Ĝi uzatas kiel cereala faruno. Kelkaj specioj estas eĉ kulturitaj.

*Cycas circinali L. revoluta* vivas en kontinenta klimato nur en forcejo.

Faruno pretiĝas ankoraŭ el veraj palmoj *Spadiciflorae Palmae*

* *Metroxylon rumphii*
* *Aranga sacchifera* ĉefe en la Malajaj insuloj.
# Gnetofitoj

| Kiel legi la taksonomion**Gnetofitoj** |
| --- |
|  |
|  *Welwitschia mirabilis* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Klado:
 | Vaskulaj plantoj  |
| Divizio:
 | **Gnetofitoj *Gnetophyta  |
| Klaso:
 | **Gnetopsidoj *Gnetopsida  |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Gnetofitoj
 |

 |
|  |

**Gnetofitoj** (latine *Gnetophyta*) estas divizio de plantoj, kies neformortintaj anoj nombras proksimume 70 speciojn inter tri genroj: gneto (*Gnetum*), efedro (*Ephedra*), kaj *Welwitschia*, po unu familio por ĉiu genro, ĉiuj en unu ordo **Gnetopsidoj** (latine *Gnetopsida*). La gnetofitoj estas gimnospermoj.

## Historio

Fosilioj de gnetofitoj troviĝas ekde la permio. Ankaŭ, fosiliaj gnetofitoj troviĝas el triaso kaj kretaceo.

La divizio estis tre diversa dum paleogeno kaj neogeno; ĝi malkreskis dum kvaternaro, tamen, kaj nuntempe ekzistas nur tri genroj de gnetofitoj, de proksimume 70 specioj.
# Histo

| Histo
 |
| --- |
|  |
| **speco de klaso de anatomiaj strukturoj klaso de anatomia unuo**  |
| **plurĉela strukturo • anatomia strukturo • organisma substanco • biomaterio** |
|  |

Mikroskopa vido de hista specimeno de homa pulmo.
Parenkimo de marĉoplanto.
**Histo** estas sistemo da samfunkciaj, samdevenaj, samformaj ĉeloj, kune kun la interĉelaj substancoj kaj la strukturoj produktitaj de la ĉeloj.

Plantaj histoj:

* meristemo
* epidermo
* transportaj histoj
	+ ksilemo
	+ floemo
* Bazaj histoj
	+ parenkimo

Bestaj histoj:

* epitelio
* konektivaj, subtenaj histoj
	+ osta histo
	+ sango
	+ kartilago ...
* nervaj histoj
* muskolaj histoj

## Vidu ankaŭ

* Histologio