Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Patologio

| Patologio
 |
| --- |
|  |
| **medicina fako fako studfako studfako**  |
| **sana problemo • klinikaj sciencoj** |
|  |

 Virtuala mikroskopio per ZEN navigilo
**Patologio** aŭ **malsanoscienco** estas scienco, kiu studas la malsanojn, kaj ties efikojn. La vorto "patologio" deriviĝas de la grekaj vortoj *pathos* (malsano) kaj *logia* (scienco).

Pli specife, ĉi tiu fako havas la taskon studi ŝanĝojn strukturajn, bioĥemiajn kaj funkciajn, kiuj produktas malsanojn en ĉeloj, histoj kaj organoj. Patologio uzas iloj molekulaj, mikrobiologiaj, inmunologiaj kaj morfologiaj por provi klarigi la etiologion kaj manifestacio klinikaj (signoj kaj simptomoj), kiuj aperas en pacientoj, kaj proponas bazojn raciajn por la traktado kaj profilaktiko.

## Procezo patologia

Procezo patologia estas komponata el kvar aspektoj bazaj: etiologio, patologigenio, ŝanĝoj morfologiaj kaj manifestacio klinikaj (ŝanĝoj funkciaj). La bazo de ĉi tiu rezono estis enigita de Rudolf Virchow, la patro de la patologio moderna, en la jarcento 19, kiu asertis ke *ĉiuj formoj de malsano estas la rezulto fina de ŝanĝojn molekulaj aŭ strukturaj de ĉelo.*

### Etiologio

Etiologio rilatas al kialoj de malsanoj. Tiu koncepto, laŭ kiu difinitaj simptomoj aŭ malsanaj estas kaŭsitaj havas antikveco rekonebla. Akadoj, antaŭ pli ol 2500 jaroj, konsideris ke malsanoj estas rezulto de pekoj de paciento.

Kaŭzoj etiologiaj ofte dividiĝas laŭ genetikaj kaj akiritaj. En la historio de medicino ekzistis pluraj modeloj pri kialoj de malsanoj, inter kiuj elstaras la modeloj unufaktoraj (nur unu agento hazarda) kaj la multfaktoraj (pluraj kondiĉoj favoras la disvolviĝo de malsano).

### Patogenezo

Patogenezo estas sekvenco de okazaĵoj, kiuj konstituas la respondo de ĉeloj aŭ histoj antaŭ perilo etiologia, el stimulo komenca ĝis la esprimo fina de malsano.

Ĉi tiu aspekto de la patologio ofte estas konsiderata la plej grava, pro ke studas la rilatoj inter periloj etiologiaj kaj fiziologio.

### Ŝanĝoj morfologiaj

Ŝanĝoj morfologiaj estas ŝanĝoj strukturaj de histoj aŭ ĉeloj, kiuj karakterizas al malsano au permesas diagnozi procezon etiologian.

### Manifestacioj klinikaj

Manifestacioj klinikaj estas la esprimo de ŝanĝoj genetikaj, bioĥemikaj kaj strukturaj de ĉeloj kaj histoj, kaj kondiĉas ties evoluon.

## Fakoj de patologio

Oni distingas
Anatomio-patologio: Ĝi konsistas en la studado de la strukturaj kaj aspektaj modifoj kaŭzitaj de la malsanoj.
Patologio: Studo de la kaŭzoj kaj evoluo de la malsanoj. Tiu termino nomas ankaŭ la simptomaron de iu malsano.
Fizio-patologio: Ankaŭ nomata "patologia fiziologio". Studo de la disfunkciadoj de la organismo, kiam ĝi estas afekciita de iu malsano.
Psiko-patologio: Studo de la mensaj malsanoj.
Neŭropatologio estas branĉo de patologio, kiu traktas malsanojn de la centra nerva sistemo, la meningaj kaj la periferiaj nervoj. Krome, kelkaj muskolaj malsanoj kaj la kreado de cerbaj vundoj ankaŭ falas sub la kampon de neŭropatologio.
## Specoj

* Fiziologio
* Ludopatologio
* Psikopatio
* Psikopatologio

## Vidu ankaŭ

* Anatomio
* Malofta malsano
* Sindromo
* Aplazio
# Farmakologio

**Farmakologio** (el la greka: φάρμακον, kuracilo, kaj λόγος, scienco), aŭ **farmakoscienco**, estas la scienco pri la rilato inter farmakoj (aŭ la aktivaj substancoj en ili) kaj vivaj organismoj. Farmakologio temas do pri funkciado kaj efikoj de kuraciloj.

Ekzistas du procedoj por prijuĝi tion:

1. Farmakokinetiko pristudas tion, kion la organismo faras pri la kuracilo: liberigo, akcepto, dissendo, metabolo, ekskrecio.
2. Farmakodinamiko priskribas efikon de la kuracilo en la organismo.

Komparu kun farmacio.

## Bibliografio

* Forth, Wolfgang; Hentschler, Dietrich; Rummel, Walter; Starke Klaus (Hrsg.): *Allgemeine und spezielle Pharmakologie und Toxikologie.* BI-Wiss.-Verl., Mannheim 1992, ISBN 3-411-15026-2
* Hunnius, Curt; Ammon, H.P.T.: *Hunnius - Pharmazeutisches Wörterbuch* de Gruyter, Berlin 2004, ISBN 978-3-11-017475-5

## Vidu ankaŭ

* drogo
* veneno
* ATC-kodo
* farmacio
* farmakoterapio
* medicino

## Eksteraj ligiloj

* Pri la efiko de medikamento (PDF)
* Ĝenerala farmakologio (germane, PDF) Arkivigite je 2007-09-28 per la retarkivo Wayback Machine
* Difino kaj historio de farmakologio (germane) Arkivigite je 2008-05-17 per la retarkivo Wayback Machine
* Instrucela video pri inversa farmakologio (france)
# Primatologio

Kelkaj specioj el diversaj familioj
Anuba paviano
**Primatologio** estas fako de zoologio, kiu temas pri primatoj. Ĝi estas diversa fako ĉe la limo inter mamalogio kaj antropologio. Primatologoj studas kaj vivantajn kaj formortintajn speciojn de primatoj en la naturaj vivejoj kaj en laboratorioj, kaj ili faras eksperimentojn por pli bone kompreni ilin.
# Proteomiko

La **proteomiko**, aŭ **proteinscienco**, ampleksas la esploron de la proteinaro, tio estas la tuto de ĉiuj proteinoj ekzistantaj sub difinitaj kondiĉoj kaj je difinita momento en iu ĉelo aŭ iu organismo. La proteinaro kontraŭe al la (pli) statika genaro estas (ege) dinamika kaj povas ŝanĝiĝi koncerne sian kvalitan kaj kvantan konsiston da proteinoj, kaŭze de ŝanĝitaj kondiĉoj (medifaktoroj, temperaturo, genesprimo, dozo de biokatalizilo).

Tre bildece oni povas imagi la dinamikon de la proteinaro je jena ekzemploj:

* raŭpo kaj la papilio, ekestanta el ĝi, enhavas la saman genaron, sed distingiĝas tamen ekstere, kaŭze de la malsama proteinaro.
* ranido kaj la el ĝi ekestanta rano.

La ŝanĝiĝoj de la proteinaro parte povas okazi tre rapide, ekzemple per fosforizo kaj malfosforizo de proteinoj, kiuj kadre de signaltransdono ludas tre gravan rolon.

## Literaturo

* Hubert Rehm: *Der Experimentator|Der Experimentator: Proteinbiochemie/Proteomics.* 5-a eldono. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2006, ISBN 3-8274-1726-0.
* Hans Gerd Nothwang, Steven E. Pfeiffer: *Proteomics of the Nervous System.* Wiley-VCH, 2008, ISBN 978-3-527-31716-5.
* Jörg von Hagen, VCH-Wiley 2008 Proteomics Sample Preparation. ISBN 978-3-527-31796-7

## Eksteraj ligiloj

*  kaj (PDF-dosiero; 3,43 MB)
*
*  Superrigardo pri teknikoj
# Protistologio

**Protistologio** ( greke: *protistos* - unua; *logos* - vorto, scienco) estas la studo de unuĉelaj organismoj, unue protozooj, kaj poste dediĉita ĉefe al protistoj. .

La evoluo de protistologio okazis fine de la 19-a jarcento, kiam oni malkovris la rolon de iuj protozooj en la evoluo de infektaj malsanoj de homoj kaj bestoj, kaj kiam oni komprenis la ĝeneralan biologian signifon de protista esplorado. Ĝi estas foje identigita kun protozoologio.

Rilate al la esplortemo, ĝia studfako parte aŭ tute interkovras kun pli tradiciaj fakoj : algologio (dediĉita al la studo de algoj), mikologio (rilate al "pli malaltaj" fungoj) kaj protozoologio (dediĉita al la studo de "plej simplaj bestoj" - moveblaj protistoj sen kloroplastoj; nun ili nomiĝas protozooj en la scienco).

## Historio

La studo de protistoj komenciĝis en la 17-a jarcento. Ili unue estis observitaj per mikroskopo inventita de A. Leeuwenhoek. En 1786, la dana zoologo O. F. Müller publikigis priskribon de pli ol 370 specioj de mikroorganismoj. En la 17-a jarcento kaj frua 19-a jarcento, la unuĉela strukturo de protistoj ne estis komprenita. C. Ehrenberg kredis, ke ili estas mikroskopaj, sed kompleksaj organismoj kun organoj. La unuĉelan naturon de protistoj unue priskribis K. Siebold. Ĉi tiujn ideojn evoluigis O. Bütschli.

Protistologio aperis kiel aparta fako fine de la 19-a jarcento, plejparte pro la klopodoj de Ernst Haeckel, kiu enkondukis la terminon "protistoj" (la unua) en sciencan cirkuladon. Ĝi signife evoluis lige kun la evoluo de mikroskopa teknologio (ĉefe kun la plibonigo de la lummikroskopo kaj la kreado de fazkontrastaj aldonaĵoj, kaj poste kun la evoluo de elektronmikroskopio) kaj la metodoj de molekula biologio kaj genomiko.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* **Vidu ankaŭ en la Vikimedia Komunejo la kategorion Protistologio** – (Kolekto de bildoj kaj plurmediaj dosieroj)

* Portalo al protistologio Arkivigite je 2016-07-12 per la retarkivo Wayback Machine de la Internacia Societo de Protistologoj
# Struktura biologio

La hemoglobino en la esto kaj foresto de oksigeno; la ŝanĝoj en la strukturo helpas la klarigon de la procezo de transporto de oksigeno.
La **struktura biologio** estas branĉo de la molekula biologio, la biokemio kaj de la biofiziko kiu studas la strukturon de biologiaj makromolekuloj kiaj la proteinoj kaj la nukleacidoj, la originon de tiu strukturo kaj ties rilaton kun la biologia funkcio de la makromolekuloj. La struktura biologio estas de granda intereso por la biologoj, ĉar la proteinoj, la ADN kaj la ARN okazigas ŝlosilajn taskojn por la ĉelaj procezoj kaj ties specifa funkcio estas tre forte ligita kun ĝia tridimensia formigo; la struktura kunfigurado de la biomolekuloj dependas siavice de ĝia baza kompono aŭ sekvenco de aminacidoj, ĉe la okazo de la proteinoj, aŭ nukleotidoj de la nukleacidoj.

## Notoj

## Vidu ankaŭ

* Biologio
# Sinteza biologio

**Sinteza biologio** estas nova areo de biologia esplorado kiu kombinas sciencon kaj inĝenierarton. Sinteza biologio ampleksas diversajn alproksimiĝojn, metodarojn kaj fakojn, kaj diversaj difinoj ekzistas. Ĝenerale temas pri la sintezo de biomolekuloj kun inĝenierado de biologiaj sistemoj kun novaj funkcioj kiuj ne troviĝas en la naturo. Tiu fako, diference disde la biologio, ne baziĝas sur la studo de la vivestaĵoj, sed klopodas al redezajno de biologiaj sistemoj kiuj jam ekzistas en la naturo. La sinteza biologio kreas novajn programeblajn organismojn, tio estas, kreas intencitajn mikroorganismojn kiuj kondutu kiel malgrandaj komputiloj.

La sintezan biologion oni povas apliki en tre diversajn kampojn, nome en biomedicino (kuraciloj, personigita genaro, genetika terapio, riparado kaj regenerado de histoj, ĉela reprogramado), bakteria fotado, medio, energio ktp.

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el vikipedia artikolo Biología sintética hispane.*

```

```
# Sistembiologio

**Sistembiologio** (aŭ sistemeomiko) estas scienca fako, kiu studas biologiajn sistemojn, kiel ekzemple proteinajn interagajn retojn aŭ metabolajn vojajn retojn. Ĝi aplikas matematikajn ilojn, ĉefe el grafeoteorio, por studi la karakterizaĵojn de sistemoj, analizi la ecojn de iliaj komponaĵoj kaj ilian influon sur la funkciadon de la tuta reto, kaj modeligi sistemojn. Ĝi kombinas informojn akiritajn per sciencaj disciplinoj kiel genomiko, transkriptomiko, proteomiko, lipidomiko kaj metabolomiko.

Temas pri la studo de la interagoj inter la komponantoj de biologiaj sistemoj, kaj kiel tiuj interagoj determinas la funkcion kaj konduton de tiu sistemo (ekzemple, enzimoj kaj metabolitoj en metabola procezo).

La aliro al sistembiologio karakteriziĝas per ciklo de teorio, komputila modelado, kaj eksperimentoj por kvante priskribi intraĉelajn aŭ interĉelajn procezojn. Ĉar la celo estas modeli ĉiujn interagojn en sistemo, la eksperimentaj metodoj plej taŭgaj por sistembiologio estas tiuj, kiuj estas larĝaj kaj kompletaj.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Biofiziko

## Eksteraj ligiloj

* **Vidu ankaŭ en la Vikimedia Komunejo la kategorion Systems biology** – (Kolekto de bildoj kaj plurmediaj dosieroj)

* Biologiaj Sistemoj en bio-fiziko-vikio Arkivigite je 2013-10-13 per la retarkivo Wayback Machine
# Toksologio

Toksologia ekzameno en laboratorio
**Toksologio** aŭ **venenoscienco** estas la branĉo de medicino, kiu okupiĝas pri venenoj, toksinoj kaj ĉiuj aliaj substancoj, kiuj kapablas modifi aŭ haltigi la bonan funkciadon de la korpo de vivantaj estaĵoj. Plie ĝi okupiĝas diagnozi kaj kuraci ekspoziciojn al toksinoj kaj toksoj.

Ĝi ankaŭ estas fako de ĥemio, ĉar ĝi esploradas la ĥemian strukturon de venenoj por klasi ilin kaj kompreni la kialojn de iliaj efikoj ĉe vivantoj.

Venenigo, **veneniĝo**, **toksado**, **toksiĝo** aŭ **toksigo** estas procezo kiu konsistas en volonta aŭ nevolanta ekspono, engluto, injekto aŭ enspiro de toksa substanco se tiu estas de kemia kompono.

## Gravuloj

* Heraklido de Tarento
* Hipokrato
* Vital Brazil
* Nikandro de Kolofono
* Mathieu Orfila

## En Esperanto aperis

* Frank van Hertrooij, *La Sekretoj de Veneno* ĉe la blogo Scivolemo, 21-a de julio 2021

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Tokseco
* Veneno
* *Clinical Toxicology*

## Aliaj projektoj
# Virusoscienco

**Virusoscienco** aŭ **virusologio** estas la fako de biologio, kiu priskribas kaj priesploras virusojn, la nurajn vivantajn estaĵojn, kiuj kapablas reproduktiĝi nur post infektado de alispecaj ĉeloj.

Ĝi ankaŭ konsistigas gravan fakon de medicino, ĉar pluraj virusoj kapablas estigi ĉe bestoj kaj homoj gravajn malsanojn, kiel, ekzemple, rabion, flavan febron, poliomjeliton.

## Historio de virusoscienco

* 1898: Friedrich Loeffler kaj Paul Frosch konkludas, ke ekzistas infektaj estaĵoj pli malgrandaj ol bakterioj, priesplorinte senĉelajn likvaĵojn, kiuj tamen plu kapablas infekti je bova afto.
* 1901: Walter Reed malkovras la viruson de flava febro, la unua malkovrita viruso, kiu profitas artropodojn kiel perantojn por sia disvastiĝo.
* 1901: Louis Pasteur malkovras la viruson de rabio.
* 1909: Karl Landsteiner kaj Erwin Popper sukcesas malsanigi simion per encerbigo de mjelo el homo suferanta je poliomjelito. Tiel pruviĝas, ke poliomjelito disvastiĝas per viruso.
* 1912: Alexis Carrel unue kultivadas virusojn.
* 1966: Internacia Komitato pri Taksonomio de Virusoj disvolvas universalan skemon por taksonomio de virusoj.

## Vidu ankaŭ

* Gripo
* Hepatito
* Kronviruso
* SARS
# Morfologio

**Morfologio** (ankaŭ **morfemoscienco**) povas esti

* Morfologio en lingvistiko, parto de gramatiko, studanta vortspecojn kaj iliajn formojn.
* Morfologio en biologio, studo pri la eksteraj formoj kaj strukturoj de la vivuloj, pli speciale de la animaloj kaj vegetaĵoj, de iliaj organoj aŭ organpartoj.
* Geomorfologio : scienco pri la ĝenerala ekstera formo de la tersurfaco ( PIV2, p. 391 )
# Lineo

**Lineo** povas esti:

* Unu aŭ pluraj konduktiloj uzataj por porti elektran energion aŭ signalon laŭ fiksita vojo (kontakta lineo, telefonlineo)
* La svedia naturalisto Karolo Lineo (Carl von LINNÉ, Linnaeus)
* Norda planto Linnaea borealis (Lineo-kloŝo)

## Vidu ankaŭ

* Linio
# 21-a jarcento

◄ |
2-a jarmilo |
**3-a jarmilo**

◄ |
19-a jarcento |
20-a jarcento |
**21-a jarcento**
| 22-a jarcento
| 23-a jarcento
| ►
2000-aj jaroj |
2010-aj jaroj |
2020-aj jaroj |
2030-aj jaroj |
2040-aj jaroj |
2050-aj jaroj |
2060-aj jaroj |
2070-aj jaroj |
2080-aj jaroj |
2090-aj jaroj

La **21-a jarcento** komenciĝis la 1-an de januaro 2001 kaj finiĝos la 31-an de decembro 2100.

* Listo de ŝtataj gvidantoj en la 21-a jarcento

| EtendiUnuopaj jaroj
 |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005
 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010
 |
| 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015
 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020
 |
| 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025
 | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 | 2030
 |
| 2031 | 2032 | 2033 | 2034 | 2035
 | 2036 | 2037 | 2038 | 2039 | 2040
 |
| 2041 | 2042 | 2043 | 2044 | 2045
 | 2046 | 2047 | 2048 | 2049 | 2050
 |
| 2051 | 2052 | 2053 | 2054 | 2055
 | 2056 | 2057 | 2058 | 2059 | 2060
 |
| 2061 | 2062 | 2063 | 2064 | 2065
 | 2066 | 2067 | 2068 | 2069 | 2070
 |
| 2071 | 2072 | 2073 | 2074 | 2075
 | 2076 | 2077 | 2078 | 2079 | 2080
 |
| 2081 | 2082 | 2083 | 2084 | 2085
 | 2086 | 2087 | 2088 | 2089 | 2090
 |
| 2091 | 2092 | 2093 | 2094 | 2095
 | 2096 | 2097 | 2098 | 2099 | 2100
 |

 |

## Vidu ankaŭ

* Kategorio:Naskiĝintoj en la 21-a jarcento
* Kategorio:Mortintoj en la 21-a jarcento
# Evoluismo

**Evoluismo** estas termino uzata (ofte pejorative) por paroli pri la teorio de evolucio.

La termino estas ofte uzata de anoj de kreismo por priskribi ĝin kvazaŭ ĝi estas komparebla al sekulara religio. La termino estas tre malofte uzata en la scienca komunumo, ekde la scienca pozicio je evolucio akceptiĝis de la granda plimulto de sciencistoj.

## Vidu ankaŭ

* Darvinismo
* Evoluisma biologio
* Kultura evoluo
* Socia darvinismo

## Referencoj
# Krustacoj

| Kiel legi la taksonomion**Krustuloj** |
| --- |
|  |
|
  |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Bestoj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Artropodoj *Arthropoda*  |
| Subfilumo:
 | **KrustacojCrustacea* Brünnich, 1772 |

 |
| Klasoj k Subklasoj
 |
|
Branchiopoda

Phyllopoda
Sarsostraca
Remipedia
Cephalocarida
Maxillopoda

Thecostraca
Tantulocarida
Branchiura
Pentastomida
Mystacocarida
Copepoda
Ostracoda

Myodocopa
Podocopa
Malakostrakoj *Malacostraca*
Phyllocarida
Hoplocarida
Eumalacostraca |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Krustuloj
 |

 |
|  |

**Krustuloj** (krustacoj, latine *Crustacea*) estas subfilumo de artropodoj kiun konsistigas la jenaj klasoj:

* *Remipedia*/Remipedoj
* *Cephalocarida*
* *Branchiopoda*/Brankiopodoj
* *Maxillopoda*/Maksilopodoj
* Malakostrakoj, *Malacostraca*, enhavas la superfamilion de Ermitokraboj

## Lamarko

Lamarko konsideris la krustulojn kiel **sepa klaso** de organizo de animaloj el la plej simplaj (infuzorioj, polipoj, radiuloj, vermoj, insektoj kaj araknoidoj) al la plej perfekta (la homo). Li difinis la krustulojn kiel la unuaj kun spirado per brankoj, kun pli kompleksa cirkulado kun koro kaj vaskuloj kaj krusta haŭto (paĝo 123).

## Referencoj

Lamarko (Lamarck), *Filozofio zoologia*, 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo.

## Vidu ankaŭ

* marisko
* krilo
* salikoko
* omaro
* krabo

*Abludomelita obtusata* (Malakostrakoj)
# Vertebro

vertebro

La **Vertebro** estas ĉiu osto de la spino (aŭ vertebraro).

La vertebro konsistas el:

* vertebra korpo
* vertebra arko

La vertebroj estas unu sur la alia per kunligitaj artikoj, ligamentoj kaj firmtenitaj muskoloj.

La *vertebra arko* ĉirkaŭbrakumas la vertebran kanalon kun la mjelo.

Atlaso estas la unua vertebro de la vertebraro.

## Vidu ankaŭ

* vertebruloj
* osto
* skeleto
# Ventriklo

La medicina faktermino **ventriklo** (el la latina *ventriculus* "malgranda ventro") estas uzata por diversaj organaj partoj, kiuj havas/formas korpan kavaĵon = ventriklon, ĉambron, ĉambreton:

* *Ventriculus cordis* = dekstra kaj maldekstra **kora ventriklo *Ventriculus cerebri* = cerba ventriklo
	+ *Ventriculus lateralis*
	+ *Ventriculus tertius*
	+ *Ventriculus quartus*
* *Ventriculus laryngis* = laringa ventriklo

## Vidu ankaŭ

* Trabeklo
* Stomako (latine *ventriculus)*
# Vermo

Vermo de Anelidoj, genro *Glycera*.
*Paragodius tricuspidatus*, mara nematomorfo
Raŭpo de *Cossus cossus*
Manĝotaj vermoj en Polanco, Meksiko.
La vorto **vermo** estas uzata de personoj por aludi diversajn animalojn: anelidoj, platvermoj, nematodoj, raŭpoj, larvoj, ktp., kiuj koincidas je la fakto esti malgrandaj, molaj, longaj kaj kun apenaŭ elstaraj movigaj membroj aŭ tute ne ekzistantaj. Inter la plej konataj estas la tervermoj aŭ lumbriko (ĉirkaŭ 5,500 specioj), apartenantaj al la Oligochaeta de la anelidoj, la askaridoj aŭ intestaj vermoj, membroj de la nematodoj, la tenioj (Platyhelminthes), kaj ankaŭ multaj larvoj de insektoj, kiel la vermoj de la fruktoj, kiuj estas preskaŭ ĉiam raŭpoj (larvoj de dipteroj aŭ de papilioj), aŭ la vermoj kiuj voras la kadavraĵojn, ĝenerale larvoj de muŝoj).

## Vortoj

La sama koncepto estas esprimata de du kulturaj terminoj (speciale ĉe zoologio). **Verme**, derivata de la latina *vermis*, uzeblas ĉefe en la kunmetaĵo **vermoforma**, per kio oni priskribas ĉion ajn kiu havas formon de vermo. **Helminto**, derivita de la greka ἕλμινθος, uzeblas ĉefe rilate la parazitaj vermoj, kiel en vortoj kiel kontraŭhelminta, kio utilas por kontraŭstari aŭ ataki tiujn parazitajn vermojn, helmintiazo, parazita malsano kaŭzata de vermoj aŭ helmintologio, branĉo de la medicina kaj veterinara zoologioj kiu pristudas la parazitajn vermojn.

## Tipoj de animaloj konsiderataj «vermoj»

Enfrukta "surprizo"
Pli ol 15 filoj de animaloj, komponitaj kelkaj el nur vermoj kaj kelkaj aliaj kiuj enhavas ankaŭ diversajn vermoformajn speciojn, ekzemple:

* Acanthocephala (vermoj de dorneca kapo)
* Annelida (anelidoj aŭ segmentitaj vermoj)
* Chaetognatha (sagecaj vermoj)
* Gnathostomulida (makzelaj vermoj)
* Nematoda (nematodoj aŭ cilindraj vermoj)
* Nematomorpha
* Nemertea
* Onychophora (velurecaj vermoj)
* Platyhelminthes (platvermoj)
* Sipuncula
* Aliaj askelmintoj

## Vermoj kaj homoj

Entute temas pri ĉirkaŭ **miliono da specioj**, nur inter la konataj. Ili povas troviĝi tutmonde kaj en ĉiaspeca medio. Kelkaj estas profitaj por la homo ĉar plibonigas la grundon rilate la terkulturadon kaj bonstaton de la vegetaloj. Aliaj estas danĝeraj por la homoj aŭ aliaj bestoj, ĉar povas esti parazitoj. Ĉiukaze multaj el ili estas gravaj por la manĝoĉeno kaj la vivo de aliaj animalaj specoj kaj specioj en siaj respektivaj ekosistemoj.

Multaj el tiuj specioj jam estas formortintaj, pro tio ili estas speciale interesaj al la Paleozoologio.

## Lamarko

Lamarko konsideris la vermojn kiel **kvara klaso** de organizo de animaloj el la plej simplaj (infuzorioj, polipoj kaj radiuloj) al la plej perfekta (la homo). Li difinis ilin kiel molaj longformaj korpoj, kun jam kompletan intestan kanalon, male al antaŭaj klasoj (paĝo 121).

## Referencoj

Lamarko (Lamarck), *Filozofio zoologia*, 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo.
# Spino

**Spino** povas signifi:

1. Anatomie, **spino** unuavice estas la vertebra kolumno (vertebraro), kaj pli precize, dorsa linio, formita de la spinaj apofizoj de ĉiuj vertebroj. Sinonimo de la vorto spino en tiu-ĉi signifo laŭ PIV estas la vorto **rakio** (rakia likvaĵo, rakialgio).
2. En anatomio, temas pri elstara organlinio - precipe osta - en alia loko de la korpo (ekzemple la skapola spino, latine *spina scapulæ*).
3. En botaniko, spino estas dorno, modifiĝinta tigo aŭ folioj por defendo; ĝia pinto akriĝis pro la forta longiĝo kaj rapide haltas ĝian kreskon, ĝia ŝelo dikiĝas, ligniĝas (prunelo, ramno, kaktoj). Sur ĝi povas kreski eĉ floroj(*Rhamnus catharticus*). La rozo ne havas dornojn, sed plantajn pikaĵojn.
4. Figure en geologio, spino estas elstara monta linio inter du deklivoj.
5. En partikla fiziko, **spino (fiziko)** estas nombro entjera aŭ entjerplusduona, indikanta la transformadan karakteron de ondokampo.

*Spinmomanto* estas momanto de movokvanto interna de elementa korpusklo aŭ magneta momanto de elementa korpusklo, proporcia al la spina momanto de movokvanto.

## Vidu ankaŭ

* Spina (apartigilo)
# Sintaksonomio

La nocio **sintaksonomio** estas uzato en biologio por la klasifiko de biocenozoj. Sub sintaksonomio ( angle : *syntaxonomy* ; syn = kune, taxon = grupo, syntaxon = komunumo ) oni komprenas kaj la klasifikan sistemon kaj la metodon kiu estas la bazo de la klasifiko. Je la bazo estas la sintaksono ( angle : *syntaxon* ). Tiuj nocioj similas taksonomion kaj taksonon en biologio, nome en sistematiko.

Tiele en fitosociologio la sintaksonomio estas klasifika sistemo por la fitocenozoj. Tiu klasifika sistemo estas konceptita far la Franca-Svisa Skolo, kiu estas plejofte sekvita en Okcidenta Eŭropo.

En la sintaksonomio de plantakomunumoj oni distingas kvin rangojn aŭ sintaksonojn. La baza unuo estas la plantosocio kiu similas specion en la taksonomio. Plantosocioj estas grupigataj en aliancojn, poste en ordojn kaj finfine en klasojn.

Sub la rango oni kelkfoje loke distingas plurajn subsociojn.

## Nomenklaturo

La nomdonado de sintaksonoj laŭiras tiun de la taksonoj, do ĉiu rango ricevas specifan normigitan finaĵon.

| Rango
 | Finaĵo
 | Ekzemplo
 |
| --- | --- | --- |
| **Klaso** | -etea
 | *Alnetea* ( Alnomarĉarbaroj )
 |
| **Ordo** | -etalia
 | *Alnetalia* ( Alnomarĉarbaroj-ordo )
 |
| **Alianco** | -ion
 | *Alnion* ( Alno-alianco )
 |
| **Socio** | -etum
 | *Carici elongatae-Alnetum* ( Mezotrofa Alnomarĉarbaro )
 |
| **Sub-socio** | -etosum
 | *Fraxino-Ulmetum alnetosum* ( Alnoriĉa Fraksen-Ulmarbaro )
 |

## Eksteraj ligiloj

* Vegetaĵaro-klasoj germane