Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Genfluo

Ĉe populacigenetiko, **Genfluo** aŭ **Genofluo** (konata ankaŭ kiel **genmigrado**) estas transpaso de aleloj aŭ genoj el unu populacio al alia.

Migrado el aŭ al populacio povus esti responsa pri markata ŝanĝo en alelfrekvencoj (nome proporcio de membroj portantaj precizan varianton de geno). Enmigrado povas ankaŭ rezulti en aldono de novaj genetikaj variantoj al la jam setlita genprovizo de preciza specio aŭ populacio.

Estas multaj faktoroj kiuj tuŝas la indicon de genfluo inter diversaj populacioj. Unu el plej gravaj estas movkapablo, ĉar pli granda movkapablo de individuo tendencas havigi pli grandan migrokapablon. Animaloj tendencas esti pli moveblaj ol plantoj, kvankam kaj poleno kaj semoj povas esti elportataj granddistance fare de animaloj, akvo aŭ vento.

Reteneita genfluo inter du populacioj povas ankaŭ konduki al kombinado de du genprovizoj, reduktante la genetikan variadon inter ambaŭ grupoj. Pro tio genfluo forte agas kontraŭ speciiĝo, per rekombinado de la genprovizoj de la grupoj, kaj tiele, reparante la disvolvajn diferencojn en genetika variado kiu estus enkondukinte al plena speciiĝo kaj kreado de fila specio.

Ekzemplo se specio de herbo kreskas ambaŭflanke de aŭtoŝoseo, poleno plej verŝajne trapasos ĝin el unu flanka al alia kaj inverse. Se tiu poleno kapablas fekundigi la planton kie ĝi jam ne estas kaj produktas fruktodonan posteularon, tiam la aleloj de la poleno kapablis efike moviĝi el unu populacio de unu flanko de la aŭtoŝoseo al la alia.

## Vidu ankaŭ

* Klejstogameco

## Eksteraj ligiloj

* Co-Extra research on gene flow mitigation Arkivigite je 2015-02-24 per la retarkivo Wayback Machine
* Transcontainer research on biocontainment Arkivigite je 2011-09-26 per la retarkivo Wayback Machine
* SIGMEA research on the biosafety of GMOs Arkivigite je 2011-10-07 per la retarkivo Wayback Machine
# Genetika drivo

**Genetika drivo** aŭ **alela drivo** estas la ŝanĝo en la frekvenco de genvarianto (alelo) en preciza populacio pro elekto de hazarda ekzemplaro. La aleloj en posteularo estas ekzemplaro de tiuj de la gepatroj, kaj hazardo ludas rolon en la determinado ĉu preciza individuo survivas kaj reproduktiĝas. Alelfrekvenco de populacio estas la parto de la kopioj de unu geno kiu kunhavas partikularan formon. Genetika drivo povas kaŭzi kompletan malaperon de genvariantoj kaj de tiele malpliigi la genetikan variadon.

Kiam estas malmultaj kopioj de alelo, la efiko de genetika drivo estas pli granda, kaj kiam estas multaj kopioj la efiko estas pli malgranda. Okazis polemiko pri la relativeco de la gravo de natura selektado kontraŭ neŭtrala procezo, inklude la genetikan drivon. Ronald Fisher defendis la vidpunkton ke genetika drivo ludas ĉefe malgrandan rolon en evoluado, kaj tio restis la dominanta vidpunkto por kelkaj jardekoj. En 1968 Motoo Kimura remalfermis la debaton per sia neŭtrala teorio de molekula evoluado, kiu pledas ke plej instancoj kie estas genetika ŝanĝo disvastigas tra populacio (kvankam ne necese ŝanĝoj en fenotipoj) estas kaŭzitaj de genetika drivo.

## Notoj
# Adapta radiado

Kvar el la 14 fringospecioj trovitaj en Galapagoj, ŝajne evoluis per adapta radiado kiu diversigis ties bekoformojn por adapti ilin al diferencaj manĝoresursoj.
En evolua biologio, **Adapta radiado** estas procezo per kiu organismoj diversiĝas rapide al multajn novaj formoj, ĉefe kiam ŝanĝo en la medio faras novajn resursojn disponeblaj kaj malfermas novajn mediajn ekologiajn niĉojn. Komence el ĵusa sola praulo, tiu procezo rezultas en speciigo kaj fenotipa adaptado de gamo de specioj montrantaj diferencajn morfologiajn kaj fiziologiajn trajtojn per kiuj ili povas ekspluati gamon de diverĝaj medioj.

Adapta radiado, nome karaktera ekzemplo de kladogenezo, povas esti grafike ilustraciata kiel "arbusto", aŭ klado, de kunekzistantaj specioj (ĉe la arbo de vivo).

## Notoj
# Speciigo

**Speciigo** estas la evolua proceso per kiu aperas novaj biologiaj specioj. La biologo Orator F. Cook ŝajne estis la unua, kiu uzis la terminon 'Speciigo' por la disigo de du ĝistiamaj stirpoj aŭ 'kladogenezo,' oponite al 'anagenezo' aŭ 'filetika evoluo' okazante inter stirpoj. Ĉu la genetika ŝanĝo estas granda aŭ malgranda kontribuo al koncepto de Speciigo estas temo de multa polemiko kaj pristudado. Estas kvar geografiaj modoj de Speciigo en naturo, baze sur la etendo per kiu speciigaj populacioj estas geografie izolataj unu disde alia: alopatria, peripatria, parapatria, kaj simpatria. Speciigo povas esti ankaŭ kaŭzata artefarite, pere de Bredado aŭ pere de laboratoriaj eksperimentoj. Observataj ekzemploj de ĉiu tipo de Speciigo estas montritaj tie.

## Vidu ankaŭ

* Adapta radiado
* Specikomplekso

## Notoj
# Kunformorto

**Kunformorto** de specio estas la perdo de specio kiel sekvo de la formorto de alia. La esprimo estis origine uzita en la kunteksto de la formorto de parazitaj insektoj sekvante la perdon de siaj specifaj gastigantoj. La esprimo nun estas uzita por priskribi la postan perdon de iu interrilatanta specio, inkluzive de predantoj kun ilia predo, kaj specialistaj herbivoroj kun ilia manĝofonto. Kunformorto estas aparte ofta kiam ŝlosila specio iĝas formortinta.

La plejofte citita ekzemplo estas tiu de la formortinta Migrokolombo kaj ĝiaj parazitaj birdolaŭsoj *Columbicola extinctus* kaj *Campanulotes defectus*. Lastatempe, *C. extinctus* estis retrovita sur la Strivosta kolombo, kaj *C. defectus* estis trovita kiel verŝajna kazo de misidentigo de la ekzistanta *Campanulotes flavus*. Tamen, eĉ se la migrokolomba laŭsorakonto havas feliĉan finon (t.e. reeltrovaĵo), kunformortoj de aliaj parazitoj, eĉ sur la Migrokolombo, eble okazis. Pluraj laŭsospecioj - kiel ekzemple *Rallicola extinctus*, huia parazito - verŝajne formortis kune kun siaj gastigantoj.

## Notoj

## Eksteraj ligiloj

* Retejo pri Formorto Arkivigite je 2011-10-13 per la retarkivo Wayback Machine
# Formorto

Tiu ĉi artikolo pritraktas la formorton de biologiaj specioj. Pri la uzo de la vorto en la fako lingvistiko devus klarigi ankoraŭ skribinda artikolo pri *endanĝerigitaj kaj formortintaj lingvoj*.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun formortinta en naturo.
 |

| Formorto
 |
| --- |
|  |
| **biologia fenomeno**  |
| **extinction • biologia risko • morto** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | Funkcia formorto Loka formorto pseŭdoformorto  vd |

 |
|  |

Konata ekzemplo de tutmonde formortinta besto estas la birdo dido, kiu formortis dum la jaro 1681.
La **formorto** de biologia specio estas la foresto de unu aŭ pluraj kompletaj generacioj de bestoj, plantoj aŭ fungoj de tiu specio en teritorio, en kiu tiu specio antaŭe vivis.

* Laŭ tiu difino la papilio *Macroglossum stellatarum*, de kiu naskiĝas kaj mortas pluraj generacioj ene de unu jaro, dum ĉiu vintro en Skandinavio formortas, kvankam la specio dum ĉiu somero denove enmigras en la subkontinenton,
* dum la specio ordinara gruo dum la vintroj en Skandinavio ne formortas, sed ĉiuj birdoj de tiu specioj dum la vintro fluge migras suden kaj la samaj birdoj dum la somero revenas.

Konata ekzemplo de tutmonde formortinta besto estas la birdo dido, kiu formortis dum la jaro 1681.

La biologiajn speciojn plej endanĝerigitaj de formorto listigas la libro Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj, kiu ĉiun duan jaron estas eldonata de la organizaĵo Internacia Unio por la Konservo de Naturo. La libro ankaŭ grupigas la konservan statuson de ĉiuj biologiaj specioj de la mondo, do kiom proksime aŭ malproksime la specioj estas de formorto.

## Ekzemploj

* **Formortintaj**: Uro, Balia tigro, Kariba monaĥfoko, Karolina konuro, Kaspia tigro, Dodo, Malhela marborda ammodramo, Orienta pumo, Ora bufo, Granda aŭko, Japana marleono, Java tigro, Labradora anaso, Migrokolombo, Ŝomburga cervo, Stelera dugongo, Tilacino, Griza makropo, Okcidenta kurtbuŝa rinocero

* **Formortintaj en naturo**: kaptivaj individuoj travivas, sed ne estas libere vivantaj, kiel natura populacio. Ekzemploj: Berbera leono, Havaja korvo, Elafuro, Sabrokorna rektkornulo, Sokora turto, Vajominga bufo

## Vidu ankaŭ

* Formortintaj bestoj
* Formortinta en naturo
* Vivanta fosilio
* Permi-triasa amasa estingiĝo
* Movado por la libervola formorto de la homaro
# Abiogenezo

La plej fruaj konataj vivoformoj estas supozataj fosiliigitaj mikroorganismoj, trovitaj en hidrotermikaj ellasaj precipitaĵoj, kiuj eble vivis jam 4.28 Gya (antaŭ miliardoj da jaroj), relative baldaŭ post la formado de la oceanoj 4,41 Gya, kaj ne longe post la formado de la tereno 4,54 Gya.Epizodo de podkasto Kern.punkto pri la origino de la vivo.**Abiogenezo**, en biologio, estas la termino por *spontanea genezo*, kiu estas la teorio laŭ kiu plene formitaj vivaĵoj estiĝas el nevivanta materio.

La teorio venas de la observo pri subita apero de muŝlarvoj en putra viando, aŭ de subita apero de plenkreskaj birdoj en arboj sen iam vidi birdidojn, ktp.

La unuan paŝon en la scienca refuto de la teorio faris la italo Francesco Redi, kiu, en 1668, pruvis ke neniu muŝlarvo brediĝis en viando, de kiu muŝoj estis forbaritaj per per dratgazo kaj, do, sur kiu ili ne povis meti ovojn. Ekde la 17-a jarcento, pli kaj pli montriĝis, ke almenaŭ por facile videblaj organismoj, abiogenezo ne okazis, sed ĉiu vivaĵo venis el jam ekzistanta vivaĵo.

La teorio, ke nunaj vivaĵoj devenas nur de aliaj vivaĵoj estas aparta de la teorio ke la unuaj vivaĵoj evoluis el la praaj ĥemiaj procezoj. Kiam oni nuntempe parolas pri abiogenezo, oni ofte intencas la teorion de la unuaj praaj vivaĵoj. Por eviti konfuzon, la fenomenon pri ekesto de la unuaj vivaĵoj el neorganika materio oni eventuale povas nomi **biogenezo**, **pragenezo**, **arĥegenezo**, **paleogenezo** aŭ **arĥebiozo**.

## Vidu ankaŭ

* Origino de la vivo
* spontana generado
* Aleksandr Oparin
* Ĥemia evoluo

## Eksteraj ligiloj

*
*  Arkivigite je 2011-12-20 per la retarkivo Wayback Machine
*
*
*
*  Arkivigite je 2006-01-06 per la retarkivo Wayback Machine
*
*  Arkivigite je 2014-10-06 per la retarkivo Wayback Machine
# Komuna deveno

| Komuna deveno
 |
| --- |
| **teorio**  |
| **praulo • radikvertico** |
|  |

**Komuna deveno** (kaj do komuna praulo) priskribas kiel, en evoluisma biologio, grupo de organismoj kunhavas plej ĵusan komunan praulon. Estas "amasa" pruvaro de komuna deveno el la vivo en la Tero el la lasta universala komuna praulo. En Julio 2016, sciencistoj informis ke ili identigis serion de 355 genoj el la lasta universala komuna praulo, per komparo de la genomoj de la tri regnoj el vivaj estaĵoj, nome arĥioj, bakterioj, kaj eŭkariotoj.

Komuna deveno inter organismoj de diferencaj specioj estas klara dum speciigo, en kiu novaj specioj establiĝas el unusola praa populacio. Organismoj kiuj kunhavas plej ĵusan komunan praulon kaj estas tre proksime rilataj. La plej ĵusa komuna praulo el ĉiuj nuntempaj vivantaj organismoj estas la lasta universala praulo, kiu vivis antaŭ ĉirkaŭ 3.9 mil milionoj da jaroj. La du plej fruaj pruvoj por la vivo en la Tero estas grafito trovita kiel biogenika en metasedimentaj rokoj de 3.7 mil milionoj da jaroj malkovritaj en okcidenta Gronlando kaj en mikrobiaj tavoloj fosiliaj trovitaj en sabloŝtono de 3.48 mil milionoj da jaroj malkovrita en Okcidenta Aŭstralio. Ĉiuj nunaj vivantaj organismoj en la Tero kunhavas komunan genetikan heredon, kvankam la sugesto de substanca horizontala genotransigo dum frua evolucio kondukis al demandoj pri la monofilio (unusola praulo) de vivo.

Universala komuna deveno tra evolucia procezo estis por la unua fojo proponita de la angla naturalisto Charles Darwin en la konkluda frazo de sia verko de 1859 nome *La origino de specioj*:

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Estas grandeco en tiu vido de la vivo, kun siaj potencoj, estinte origine vivinta en kelkaj formoj aŭ en unu; kaj tio, dum tiu planedo estis ciklante laŭ la fiksita leĝo de gravito, el tiom simple komencaj senfinaj formoj plej bele kaj plej mirinde estis, kaj estas, evoluis. **”** |

 |

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Vivarbo
* plej ĵusa komuna praulo
# Homa evoluo

La **Homa evoluo** aŭ **Homiĝo** estas la procezo de biologia evoluo de la homa specio el ĝia praularo al la aktualo. La studo de tiu procezo postulas interfakan analizon en kiu oni komplementu sciaron el sciencoj kiel genetiko, fizika antropologio, paleontologio, stratigrafio, geokronologio, arkeologio kaj lingvistiko.

La esprimo **deveno** aŭ pli precize **homa deveno** direktas al du bazaj vidpunktoj, nome tiu kiu rilatas al scienco kaj tiu kiu rilatas al religio. Por kelkaj (kredantoj), ambaŭ aspektoj ne estas ekskludaj, dum por aliaj, ĉar biologio estas scienco kaj ne rilatas al aspektoj de Metafiziko, ambaŭ vidpunktoj estas tute antaŭstaraj kaj ekskludaj.

Laŭ plej ĵusaj kaj akceptataj studoj la deveno de homo okazis en Afriko.

## Aspektoj rilataj al religio

* Genezo
* Inteligenta dezajno
* Kreismo
* Dio

## Aspektoj rilataj al scienco

* La Origino de Specioj
* Evoluismo

## Notoj

## Vidu ankaŭ

* Vivo
* Homo
* Scienco
* Metaevoluo
* Filozofio de scienco
* Max-Planck-Instituto por Evolucia Antropologio
* Religio
* Metafiziko
# Biogeografio

La **biogeografio** estas geografia esplordirekto je la sekciareo kun la biologio. Ĝi okupiĝas pri la hodiaŭa disvastiteco, terhistoria evoluo kaj la medirilatoj de la besto- kaj plantospecioj kaj ankaŭ pri la disvastiteco kaj la spacaj modeloj de vivkomunumoj, ekosistemoj kaj biomoj. Vivaĵoj el ĝia vidpunkto estas

* geofaktoroj (flaŭro kaj faŭno)
* elementoj de la pejzaĝoj
* bioindikantoj

por marki la terspacojn kaj la tie ekzistantan interefikostrukturon.
La biogeografion oni povas dividi je du subdisciplinoj:

* La fitogeografio (plantogeografio) estas la scienco pri la spaca disvastiĝo de la plantoj kaj plantosocioj.
* La zoogeografio (bestogeografio) estas la scienco pri la spaca disvastiĝo de la bestoj. Analoge la flaŭroprovincoj ekzistas faŭnoprovincoj.

Krome la biogeografio proksime rilatas al la geobiologio (vidu ankaŭ geobotaniko, geozoologio), kiu estas subdisciplino de la biologio. La kompetencareoj de ambaŭ sciencoj estas tre similaj; ili distingiĝas per malsama ekkonobjekto.

## Vidu ankaŭ

* Biodiverseco-varmpunkto
* Biomo
* Ekologia klasifiko de la tersupraĵoj
* Ekozono
* Ekoprovinco
* Ekoregiono
* Fitosociologio
* Flaŭra regno
* Global 200
# Kladistiko

Ĉi tiu kladogramo, konjektita el kolektita datumaro, montras kiel parencas grupoj de insektoj.
**Kladistiko** aŭ *kladiko* estas skolo de biologia klasado (taksonomio), kiu aranĝas organismojn surbaze de ilia disbranĉiĝo en evoluo (la arbo de evoluo) kaj ne nur laŭ ilia forma, morfologia simileco. Ĉefa kontribuinto al ĉi tiu skolo estis Willi Hennig, germana entomologo, kiu mem ne uzis la nomojn *klado* aŭ *kladistiko*. Li uzis germane la nomon *phylogenetische Systematik*, *filogenetika sistematiko*. La vorto *kladisktiko* venas el la malnovgreka *κλάδος/klados*, kiu signifas *branĉo*.

El kladistika analizo rezultas arbo-simila rilato-diagramo nomataj **kladogramo**, kiu montras konjektitajn parencecojn. La esploristo povas formi sian analizon el tiom da observoj, kiom li opinias sufiĉa. Moderna kladistika analizo plej ofte bazas sin sur vasta, diversa informaro, inkluzive de DNA-vicoj (t.n. molekulaj datumoj), biokemiaj observoj kaj morfologiaj datumoj.

En kladogramo ĉiu organismo estas, en la senco de grafea teorio, “folio”, kaj ĉiu interna nodo ideale estu dubranĉa, t.e temas pri duuma arbo. La du taksonojn kiuj eliras el sama nodo oni nomas *fratoj* aŭ *fratgrupoj*. Ĉiu subarbo, ĉu ĝi enhavas nur unu folion aŭ centmilojn da folioj, estas nomata **klado**. Natura grupo konsistas el ĉiuj organismoj en unu klado, kiuj do havas unikan komunan praparencon, la eliran nodon de tiu klado, kiu siavice ne havas idojn ekster la grupo. Ĉiun kladon markas aro da karakterizaĵoj, kiuj aperas en ĉiu ĝia membro, sed ne en tiuj aliaj vivaĵoj, el kiuj ĝi disiĝis. La karakterizajn, komundevenajn ecojn oni nomas *kundevenaĵoj* (aŭ, per greka derivaĵo, *sinapomorfioj*) de tiu klado. Ekzemple, kundevenaĵo de ĉiuj insektoj en la ordo koleopteroj (skaraboj apartenas al tiu ordo) estas la malmolaj antaŭaj flugiloj, t.n. elitroj, kiuj servas ne por flugi sed por ŝirmi kaj kovri; ĉe filikoj tia eco estas la elspirala disvolviĝo de novaj folioj.

---

**Kladistiko** aŭ **Kladiko** aŭ *Filogenetika Sistematiko* estas metodo de Evolua Biologio, fondita de la germana zoologiisto Willi Hennig en la 1950-aj jaroj kaj priskribita en lia libro *Grundzüge einer Theorie der phylogenetischen Systematik* 1950.

En **kladistiko** oni diferencigas ĉe la taksonoj inter la primitivaj, praaj (pleziomorf) kaj la novaj, deduktitaj (apomorf) karakterizaĵoj. Oni grupigas laŭ la novaj karakterizaĵoj kaj prezentas la parencan distancon sur figuro (kladogramo).

## Pleziomorfo

## Apomorfo

## Homoplazio

## Vidu ankaŭ

* taksonomio
* Filogenetika arbo
# Transira fosilio

La Londona specimeno de Arkeopterigo, malkovrita nur du jarojn post la publikado de *La origino de specioj*
**Transiraj fosilioj** (la foresto de kelkaj intermezaj taksonoj estas populare nomita mankanta ligo) estas la fosiliigitaj restaĵoj de interaj formoj de vivo kiuj ilustras evoluan transiron. Ili povas esti identigataj per ilia reteno de iaj primitivaj (plesiomorfiaj) trajtoj en komparo kun iliaj pli derivitaj parencoj, kiam ili estas difinitaj en la studo de kladistiko. Multaj ekzemploj ekzistas, inkluzive de tiuj de primatoj kaj fruaj homoj.

Laŭ moderna evolusintezo, ĉiuj populacioj de organismoj estas en transiro. Tial, "transirformo" estas homa konstrukcio de elektita formo tiel reprezentante specialan evoluan scenejon, kiel rekonite en posteventa kono. Nuntempaj "transiraj" formoj povas esti nomitaj "vivantaj fosilioj", sed dum kladogramo reprezentas la historiajn diverĝojn de vivoformoj, la "transira fosilio" reprezentos organismon proksime de la punkto kie individuaj stirpolinioj (kladoj) diverĝas.

## Ekzemploj

* *Triadobatrachus massinoti*
# Evoluekologio

Sub **evoluekologio** oni komprenas tiun parton de la ekologio, kiu por ekologiaj konstatoj, klarigoj kaj teorioj kunintegras la modernajn esplorrezultojn de la evolubiologio.

## Fakuloj

* Thierry Lodé

## Bibliografio

* Bennett, P., Owens, I.: *Evolutionary Ecology of Birds*. Oxford University Press 2002.
* Cockburn, A.: *Evolutionsökologie*. G. Fischer, Stuttgart 1995.
* Damgaard, C.: E*volutionary Ecology of Plant-Plant Interactions: An Empirical Modelling Approach*. Aarhus University Press 2005.
* Danchin, E.: *Behavioural Ecology: An Evolutionary Perspective on Behaviour*. Oxford University Press 2008.
* Fox, C.W., Roff, D.A., Fairbairn, D.J.: *Evolutionary Ecology: Concepts and Case Studies*. Oxford University Press 2001.
* Grodfray, H.C.J.: *Parasitoids: Behavioral and Evolutionary Ecology*. Princeton University Press 1994.
* Mayhew, P.J.: *Discovering Evolutionary Ecology: Bringing Together Ecology and Evolution*. Oxford University Press 2006.
* Pianka, E.R.: *Evolutionary Ecology*, 6-a eldono Benjamin Cummings 2000.
* Streit, B., Städler, T., Lively, C.M.: *Evolutionary Ecology of Freshwater Animals*. Birkhäuser, Basel kaj Boston 1997.

## Revuoj

* *Evolutionary Ecology Research*. Evolutionary Ecology Ltd., Tucson (USA). Editor-in-Chief: Michael R. Rosenzweig.
# Evolua fiziologio

Oni ofte supozas, ke natura kaj seksa selektado agas plej rekte sur konduton (ekz., kion besto elektas fari kiam ĝi estas alfrontita de predanto), kiu esprimiĝas ene de limoj difinitaj de la kapabloj de la tuta organismo (ekz., kiom rapide ĝi povas kuri), kiuj estas determinitaj de subordigitaj trajtoj (ekz., konsisto de muskolfibroj). Malforteco de ĉi tiu koncipa kaj funkcia modelo estas la foresto de eksplicita rekono de la loko de vivhistoriaj trajtoj.
**Evolua fiziologio** estas la studo de **fiziologia evoluo**, tio estas, kiel la funkciaj karakterizaĵoj de individuoj en populacio de organismoj respondis al natura kaj seksa selektado aŭ ŝanĝiĝis per hazarda genetika drivo tra pluraj generacioj dum la historio de populacio aŭ specio.

Ĝi estas subdisciplino de fiziologio kaj evolua biologio. Profesiuloj en ĉi tiu kampo venas de diversaj fonoj, inkluzive de fiziologio, evolua biologio, ekologio kaj genetiko.

Sekve, la gamo de fenotipoj studitaj de evoluaj fiziologoj estas larĝa, ampleksante vivhistorion, konduton, tut-organisman agadon, funkcian morfologion, biomekanikon, anatomion, klasikan fiziologion, endokrinologion, biokemion kaj molekulan evoluon. Ĝi estas proksime rilata al kompara fiziologio kaj media fiziologio, kaj ĝiaj trovoj estas grava zorgo de evolua medicino.

Unu difino, kiu estis proponita, estas "la studo de la fiziologia bazo de taŭgeco, nome, korelaciita evoluo (inkluzive de limoj kaj kompromisoj) de fiziologia formo kaj funkcio asociitaj kun la medio, dieto, homeostazo, energiadministrado, longviveco kaj morteco kaj vivhistoriaj karakterizaĵoj".

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj (anglelingvaj)

* Homoj, Laboratorioj, kaj Programoj en Evolua Fiziologio
* Evolua Sistembiologio - Kelkaj Gravaj Artikoloj
* *Fiziologia kaj Biokemia Zoologio* Fokusita Kolekto: Kompromisoj en Ekologia kaj Evolua Fiziologio
# Evolua psikologio

| Evolua psikologio
 |
| --- |
| **studfako**  |
| **psikologio • teorio de evoluo** |
|  |

**Evolua** aŭ **evolucia psikologio** estas psikologia alirmetodo, kiu eksplikas la fakojn de psikologio (ekz. socia, personeca...) pere de adaptadaj kaj evoluaj signifoj.

La evolucia psikologio esploras klasikajn psikologiajn faktojn kaj datenojn, sed provas klarigi ilin per la evolu-historio de la homo, ekzemple la homa situacio en ĉasistaj-kolektistaj socioj. Tiaj socioj formis kadron por homa vivo dum jarmiloj, dum kiuj la evolucio favoris individuojn, kiuj laŭ sia psiko plej bone integriĝis en tian socion.
# Filogenetiko

| Filogenetiko
 |
| --- |
|  |
| **scienca fako**  |
| **sistematiko • evolua biologio** |
|  |

**Filogenetiko** estas studo pri parenceco inter la specioj, celanta kompreni la evoluadon de la vivaĵoj. Eblas studi la evoluadon de specioj, kaj ankaŭ de subspeciaj aroj.

Oni montras la parencecon inter specioj per filogenetika arbo. La nombro da nodoj inter la branĉoj, kiuj montras tiom da kunprapatroj, figuras la gradon de parenceco inter la specioj. Ju pli da nodoj, kaj do kunprapatroj, estas inter du specioj, des pli ilia parenceco estas fora, tio estas ke ilia kuna prapatro estas malnova.

Filogenetiko nuntempe uzas kaj komparas kompleksajn genajn informojn dank'al novaj sciencoj kiel Bio-komputiko kaj Matematika komputoscienco.

## Vidu ankaŭ

* Evoluisma biologio
* Genealogio
* Taksono
* Nomenklaturo
* Carl von Linné
* Ontogenetiko
* Zoogeografio
# Selekta bredado

La belga blankblua bovo. La difekto de miostatina geno estas rezervita per linia bredado kaj respondecas pro ties rapidiĝinta magra-muskola kresko
**Selekta reproduktado** inkludas la selektan bredadon de bestoj kaj selektajn reproduktajn metodojn por plantoj.

**Selekta bredado** estas tiu tipo de bestobredado, kiam oni selektas bestojn pro ties genetikaj trajtoj kaj aparte bredas ilin fortigante, rezervante tiun genetikan trajton.

## Vidu ankaŭ

* Bestoselektado
* Krucbredado
* Natura selektado
* Selekta plantoplibonigo
* Genetike modifita manĝo
# Socibiologio

La **socibiologio**, **sociobiologio** aŭ **socia biologio** estas fako de studo de la homaj socioj el la biologia bazo de la sociaj kondutoj de la animaloj (inklude homojn) kiel la kunlaborado, la agreso, la teritorieco, la sociaj sistemoj kaj la elekto de partnero.

Iel oni povas konsideri fako tre rilata al diversaj sciencoj, kiel etologio, sociologio, biologio, antropologio ktp.

La socibiologio aperis kiel klopodo ampleksigi la koncepton de natura selektado de evolucio al la sociaj sistemoj kaj al la socia konduto de la animaloj, inklude homojn. La socibiologoj pensas, ke la denaskaj kondutmodeloj estas modifeblaj, kaj eĉ, povas malaperi en la daŭro de la procezo de natura selektado. Kelkaj sociobiologoj havas sintenojn proksimajn al la socia darvinismo.​

## Notoj

## Bibliografio

* Marvin Harris (2004): Teorías sobre la cultura en la era postmoderna, Eld. Crítica, ISBN 9788484325420.