Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Embriofito

Diverseco de surteraj plantoj
**Embriofitoj** aŭ **kormofitoj** inkludas pli malpli ĉiujn plantojn, kiuj loĝas sur la tero (**ter-plantoj**). La scienca termino estas *embryophyta*.

**Arbeto: + signo signifas mortintajn grupojn de plantoj dum evoluo**

```
      ____________________________ **Markantiomorfoj** (hepatikoj)
     /
  __/   __________________________ **Antocerofitoj**
    \__/
       \   _______________________ **Briofitoj** (muskoplantoj)
        \_/  +
          \_/  +
            \_/  +   _____________ **Likopsidoj** (musk-similaj grund-plantetoj)
              \_/   /            _ +
                \__/     __ +   /_ **Ekizetopsidoj** (ekizetoj)
       "Vaskulaj"  \    /__ +  /
        plantoj     \__/      /___ **Filikopsidoj** (filikoplantoj)
                       \     /
                        \___/  +  _ +
                            \_/  /_ +
                              \_/
                                \__ +
                                 \_ **Spermatofitoj** (semplantoj)

```

## Vidu ankaŭ

* Vaskula planto
# Vaskula planto

| Kiel legi la taksonomion**Vaskulaj plantoj** |
| --- |
|  |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Subregno:
 | Vaskulaj plantoj *Tracheophyta*  |

 |
| **Divizioj** |
| * Ne-semplantoj
	+ Ekvizetoj *Equisetophyta*
	+ Lycopodiophyta
	+ Psilotophyta
	+ Filikoj *Pteridophyta*
* Superdivizio Semplantoj *Spermatophyta*
	+ Pinofitoj *Pinophyta*
	+ Cikasoj *Cycadophyta*
	+ Ginko *Ginkgophyta*
	+ Gnetophyta
	+ Angiospermoj *Magnoliophyta*
 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Vaskulaj plantoj
 |

 |
|  |

La **vaskulaj plantoj**, science Tracheophyta, estas tiuj plantoj, kiuj havas specialajn ĉelojn por konduki akvon kaj sukon en la histoj, i.a la angiospermoj, koniferoj kaj aliaj gimnospermoj, sed ne apartenas al tiu la muskoj, algoj, kaj aliaj (nevaskulaj plantoj). Ili estas dividitaj dumetode:

1. Vaskulaj plantoj havas akvo-kondukantajn histojn – nome traĥeidojn, kiuj ebligas por la planto elformi pli grandajn kaj komplikajn strukturojn ol la nevaskulaj plantoj.
2. En la vaskulaj plantoj, la principa generacia fazo estas la sporofito, kiu estas diploido kun du garnituroj da kromosomoj je ĉelo. En la ne-vaskulaj plantoj, la principa generacia fazo estas ofte la gametofito, kiu estas haploido kun unu garnituro da kromosomo je ĉelo. *Vidu generacioŝanĝo.*

Vaskulaj plantoj estas malofte grupigitaj kiel sola divizio (*Tracheophyta*) aŭ subregno (*Tracheobionta*), sed tiuj estas ne akceptitaj kaj ambaŭ kaŭzas konflikton kun la aliaj akceptitaj sistemoj.

Kapilara laboro kaj transspirado helpas la sukofluon supren en la ksilemo el la radikoj.

## Divizioj

* Superdivizioj Sporofitoj ne-semplantoj, ~ sporplantoj
	+ *Equisetophyta* ~ ekvizetoj
	+ *Lycopodiophyta* ~ muskoj
	+ *Psilotophyta*
	+ *Pteridophyta* ~ filikoj

* Superdivizioj Semplantoj *Spermatophyta*
	+ Nudsemplantoj *Gymnospermae*
		- *Pinophyta* ~ koniferoj
		- *Cycadophyta*
		- *Ginkgophyta*
		- *Gnetophyta*
	+ Florplantoj *Magnoliophyta* ~ florantaj plantoj

Rhynia
# Semplantoj

| Kiel legi la taksonomion**Semplantoj *Spermatofitoj |
| --- |
|  |
|  Pino *Pinus sylvestris* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | eŭkariotoj  |
| Regno:
 | plantoj  |
| Subregno:
 | Embriofitoj *Embryophyta*
Trakeofitoj *Tracheophyta*  |
| Superdivizio:
 | Semplantoj *Spermatophyta* Sinnott, 1935 kaj Thomas Cavalier-Smith, 1998  |
| Divizio:
 | Divizioj Gimnospermoj *Gymnospermae*
Angiospermoj *Magnoliophyta*  |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Semplantoj *Spermatofitoj* |

 |
|  |

**Semplantoj** (aŭ *fanerogamoj*, *spermatofitoj* el la grekaj *spermo*, semo kaj *fito*, planto) estas aro de plantoj kies reprodukado fariĝas per semoj. Ĝi enhavas la *Spermatophyta, Anthophyta, Embryophyta siphogama*. Semplantoj estas ĉefa grupo de la histaj plantoj (Tracheophyta). Ilia komuna trajto estas la estiĝo de semoj. Simile al aliaj grupoj, kiel la filikoj, ili havas radikojn, tigojn kaj foliojn. Ne apartenas al la grupo la grajnaj lepidokarpacoj *(Lepidocarpaceae)*, *(Miadesmiaceae)* kaj grajnaj *(Calamocarpaceae)*, ĉar la grupo iĝus polifiletika. La *Spermatophyta* estas monofiletika grupo, kies prauloj estas en la progimnospermoj (*Progymnospermae*, *Archeopteridae*), kiuj devenas el la *(Psilophytinae)*.

Estas du ĉefaj grupoj:

* la **nudsemplantoj** (gimnospermoj) kies ovolo (kiu iĝas semo) estas nuda,
	+ Ginko - unu specio de arbo
	+ Pinofitoj - diversaj specioj, ĉefe arboj, kun strobiloj
	+ *Gnetales* - Gneto (*Gnetum*), Velviĉio (*Welwitschia*), kaj *Ephedra*
	+ Cikaso - pli ol 100 specioj

*Ginkgo biloba* kaj ĝiaj nudaj pendantaj semoj, aŭtune
*Magnolia tripetala* aŭ ombrelmagnolio (semo el la florplanto)
* la **angiospermoj** (*semujoplantoj*), kies ovolo estas protektita en ujo (ovolujo kaj poste drupo, guŝo, silikvo...), estas la **florplantoj**.

## Vidu ankaŭ

* Vegetala reproduktado

## Referencoj
# Unukotiledonaj plantoj

| Kiel legi la taksonomion**Unukotiledonaj plantoj** |
| --- |
|  |
|  *Hemerocallis* floro |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domanio:
 | Eŭkariotoj *Eukaryota*  |
| Subdomanio:
 | *Archaeplastida*  |
| Superregno:
 | Verda lineo *Chlorobionta*  |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Subregno:
 | Trakeofitoj *Tracheobionta*  |
| Divizio:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | **Unukotiledonaj plantojLiliopsida* Batsch (1802) |

 |
| Ordoj
 |
|
Preskaŭ 10

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Unukotiledonaj plantoj
 |

 |
|  |

**Unukotiledonaj plantoj**, estas parto de la florplantoj, tradicie komparata kun la dukotiledonaj. Tiuj plantoj havas ĝermante nur unu kotiledonon. Krom tio, aliaj karakteroj estas:

* Radikoj: flankradikaj (kvastradikaj) , tio estas konsistante el same ampleksaj radikoj.
* Tigo: ne estas nek dua lignon nek vera trunko (eĉ la arbformaj kiel la palmacoj ne havas trunkon).
* Folioj: kelkfoje pinataj, neniam kunmetitaj (sen folietoj), preskaŭ ĉiam flank-angiaj (flank-nervura).
* Floroj: 3-bazataj, tio estas 3 sepaloj, 3 petaloj, 2 x 3 stamenoj, 3 karpeloj.

Gravaj unukotiledonaj familioj estas poacoj, orkidacoj, liliacoj kaj palmacoj. La unukotiledonaj plantoj estas freŝdata aro, longtempe estis nur dukotiledonaj.

## Klasika klasigo

Laŭ la klasika klasigo de Kronkisto de 1981, la unukotiledonaj plantoj estas la klaso Liliopsida. En ĝi estas 5 subklasoj:

* subklaso *Alismatidae*
* subklaso *Arecidae*
* subklaso *Commelinidae*
* subklaso *Liliidae*
* subklaso *Zingiberidae*

## Arkreskiĝa klasigo

Laŭ la nuna arkreskiĝa klasigo APG III de 2009 (el la angla *Angiosperm Phylogeny Group*) la unukotiledonaj plantoj estas klado, disiĝi en 11 ordoj (kaj du familioj).

* Familio Petrosaviaceae

* Ordo Acorales
* Ordo Alismatales
* Ordo Asparagales
* Ordo Dioscoreales
* Ordo Guneraloj *Gunnerales*
* Ordo Liliales
* Ordo Pandanales
* Ordo Petrosaviales

* Subklaso Commelinidae:

* Familio Dasypogonaceae

* Ordo Arecales
* Ordo Commelinales
* Ordo Poales
* Ordo Zingiberales

## Gravaj familioj

* Alismacoj (*Alismataceae*)
* Arumacoj
* Bananujacoj
* Bromeliacoj
* Ciperacoj
* Dioskoreacoj
* Guneracoj (*Gunneraceae*)
* Iridacoj
* Junkacoj
* Lemnacoj
* Liliacoj
* Orkidacoj
* Palmoj
* Poacoj (aŭ Graminacoj) kun genro tritiko
* Tifeacoj (*Typhaceae*) kun genro tifeo
* Zingibracoj
# Asparagaloj

| Kiel legi la taksonomion**Asparagaloj** |
| --- |
|  |
|  poetnarcisoj (*Narcissus poeticus* subsp. *radiiflorus*) en la Alpoj (alteco de ĉ. 1750 m, Stirio, Aŭstrio) |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | plantoj *Plantae*  |
| Subregno:
 | trakeofitoj *Tracheophyta*  |
| Superdivizio:
 | spermatofitoj *Spermatophyta*  |
| Divizio:
 | angiospermoj *Angiospermae*  |
| Klaso:
 | unukotiledonoj *Liliopsida*  |
| Ordo:
 | **asparagalojAsparagales Link  |

 |
| Tipa genro
 |
| asparago *Asparagus* L. |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Asparagaloj
 |

 |
|  |

La **asparagaloj** (latine *Asparagales*) estas planta ordo el angiospermoj (unukotiledonoj). Tiu ordo enhavas 14 familiojn, preskaŭ 1300 genrojn kaj ĉirkaŭ 37000 speciojn. Ĝia tipa genro estas asparago.

Interalie cepo kaj ajlo, sed ankaŭ aloo kaj draceno, hiacinto, narciso kaj neĝborulo estas anoj de la planta parencaro.

## Taksonomio

Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (3 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj (ĝis familioj), kaj ties Esperantaj nomoj:

* *Angiospermae* - angiospermoj
	+ *Asparagales* Link - asparagaloj
		- *Amaryllidaceae* J.St.-Hil. - amarilidacoj
		- *Asparagaceae* Juss. - asparagacoj
		- *Asteliaceae* Dumort. - asteliacoj
		- *Blandfordiaceae* R.Dahlgren & Clifford - blandfordiacoj
		- *Boryaceae* M.W.Chase, Rudall & Conran - boriacoj
		- *Doryanthaceae* R.Dahlgren & Clifford - doriantacoj
		- *Hypoxidaceae* R.Br. - hipoksidacoj
		- *Iridaceae* Juss. - iridacoj
		- *Ixioliriaceae* Nakai - iksioliriacoj
		- *Lanariaceae* R.Dahlgren - lanariacoj
		- *Orchidaceae* Juss. - orkidacoj
		- *Tecophilaeaceae* Leyb. - tekofileacoj
		- *Xanthorrhoeaceae* Dumort. - ksantoreacoj
		- *Xeronemataceae* M.W.Chase, Rudall & M.F.Fay - kseronemacoj

verdaj kaj blankaj asparagoj
## Referencoj
# Tipa genro

Ino de Platbeka anaso (*Anas platyrhynchos*) kaj idaro. *Anas* estas la tipa genro de la familio Anasedoj.
En biologio, **tipa genro** estas la genro uzata por difini taksonomian grupon pli altrangan, kiel familio aŭ ordo. El tiu genro oni difinas la tipan specion kaj oni faras la priskribon kaj karakterizadon de la grupo.

Ekzemple "*Poa* estas la tipa genro de la familio *Poaceae* (Poacoj) kaj de la ordo *Poales* (Poaloj)" estas maniero diri, ke la nomoj *Poaceae* kaj *Poales* estas bazitaj sur la genra nomo *Poa*.

## Vidu ankaŭ

* Holotipo
* Monotipa taksono
# Amaryllis

| Kiel legi la taksonomion**Amarilido, *Amaryllis |
| --- |
|  |
|  *Amaryllis belladonna* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Unukotiledonaj plantoj *Monokotyledonae*  |
| Klaso:
 | Magnoliopsidoj *Magnoliopsidae*  |
| Ordo:
 | Asparagaloj *Asparagales*  |
| Familio:
 | Amarilidacoj *Amaryllidaceae*  |
| Subfamilio:
 | Amaryllidoideae  |
| Genro:
 | Amarilido *Amaryllis*  |
| Specio:
 | 2 specioj  |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Amarilido, *Amaryllis* |

 |
|  |

Amarilido aŭ latine Amaryllis estas plantgenro el la familio de la Amarilidacoj (*Amaryllidaceae*). La nur du specioj estas disvastigitaj en la regionoj kun vintra pluvo de la suda Afriko. En la hortikulturejoj ofertataj je adventa kaj kristnaska tempo temas pri la genro hipeastro laŭ la hodiaŭa sistematiko.

## Priskribo

ilustraĵo de *Amaryllis belladonna*
### Habito kaj folioj

*Amaryllis* estas multjara herba planto. Tiuj geofitoj formas bulbon kiel rezervorgano. La planto ne havas foliojn dum la seka sezono. Post la florado ĝi ricevas novajn foliojn. La bazaj, alternantaj kaj duliniaj kvin ĝis 11 folioj estas simple mallarĝaj ĝis larĝaj. Ili havas paralelajn vejnojn kaj glatrandaj.

### Floraro kaj floroj

La vertikale staranta forta kaj senfolia tigo de la floraro estas kava kiel ĉe *Hippeastrum*. En umbela floraro staras du ĝis 12 florojn, kiu estas ĉirkaŭitaj de du brakteoloj.
La floroj estas duseksaj, ofte zigomorfaj kaj trinombraj. En du cirkloj staras la tri liberaj petaloj, kiuj estas preskaŭ samformaj.Ekzistas du cirkloj kun po tri samformaj, fekundaj filamentoj. La filamentoj povas kuniĝas ĉe la bazo. Tri karpeloj estas hipogeaj kaj kunkreskintaj al trikamera ovario. En ĉiu ovaria kamero estas kvar ĝis ok ovoloj. La pistilo havas je la pinto triloban stigmon.

### Fruktoj kaj semoj

La planto havas kapsulfrukton. La karneca semo havas diametron de ĉ. 15 mm.

### Kromosomoj

La kromosoma baza nombro estas x = 11.

## Sistematiko kaj disvastigo

Origine la genro *Amaryllis* havis pli da specioj ol hodiaŭ. Komence de la 20a jarcento oni dividas tiun genron kaj oni rezervis la nomon *Amaryllis* por la plantoj de la suda Afriko. La genra nomo *Amaryllis* (greke Ἀμαρυλλίς) venas de ŝafistino el la Bukoliko de Virgilio.

En la genro *Amaryllis* ekzistas hodiaŭ du specioj. Ambaŭ specioj hejmiĝas en regionoj kun vintra pluvo de Sudafriko:

* *Amaryllis belladonna* (belladonna lily) L.: Ĝi estas disvastigita en la sudafrika provinco Okcidenta Kablando.
* *Amaryllis paradisicola* SNIJMAN: Ĝi kreskas en la ekstreme kulturregiono Richtersveld.

## Bildoj

*Amaryllis belladonna*:

*
*

## Fontoj

* J. Gathe, Leslie Watson: *Amaryllis* in der *Western Australian Flora*, 2008. Arkivigite je 2011-08-15 per la retarkivo Wayback Machine (Abschnitt Beschreibung)
* John Charles Manning, Peter Goldblatt, Deirdré Anne Snijman: *The colour encyclopedia of Cape bulbs.* Timber Press, USA, 2002. *Amaryllis* auf S. 62–63 (Abschnitte Beschreibung, Verbreitung und Systematik)
# Herbo

**Herbo** estas ĝenerale moltiga planto, kiu ne formas lignecajn, vintrorezistajn ŝosojn (male kiel arboj, arbedoj, arbustoj). Ĝi estas ofte mola, sukoplena kaj ties superteraj partoj ĉiujare forvelkas.

En terkultivado herbo oni ofte nomas nur la utilajn herbojn; la malutilajn herbojn en la terkultivado oni nomas herbaĉo, trudherbo aŭ fiherbo. Tiujn trudherbojn oni povas ekstermi per kemiaj herbicidoj aŭ per fizikaj metodoj kiel per sarkado, hojado.

En agrikulturo herboj uzatas ĉefe kiel fojno por la vintra nutrado de bestoj, aŭ oni simple paŝtas sur la herbejo brutojn por rekte manĝigi la freŝajn herbojn.

esprimoj: herbovora (besto, manĝanta herbojn), herboriĉa, herbero (unu herbo)

En Fundamento de Esperanto estas skribite, radiko *herb* signifas:

* france: herbe
* angle: grass
* germane: Gras
* ruse: трава
* pole: trawa

## Vidu ankaŭ

* poacoj
* greso
* hepatherbo
* hundherbo
* monherbo
* verukherbo
* sangoherbo
* marherbo
* panherbo
* herbotapiŝo (*razeno*)
* staŭdo
* citronherbo

## Proverboj

Ekzistas pluraj (8, kaj 9 pri kampo) proverboj pri herbo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kapo kun herbo, sen guto da cerbo.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Malbona herbo froston ne timas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Vojon batitan herbo ne kovras.* **”** |

 |

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

*
* Herbal Tea Guide Arkivigite je 2008-03-12 per la retarkivo Wayback Machine
# Plurjara planto

**Plurjara planto** aŭ **perena planto** (el la latine *perennis, perenne* = „dauranta tra la tuta jaro“), estas termino el botaniko por plantoj, kiuj vivas plurajn jarojn kaj kiuj plurfoje, plej ofte unufoje jare, floras kaj fruktas.

Perenaj plantoj estas nomataj ankaŭ plurfoje florantaj, „polakantaj“, „polikarpaj“ aŭ iteroparaj plantoj – male al plantoj kiuj nur unufoje en sia vivo florantaj kaj fruktantaj plantoj, kiuj nomiĝas hapaksantaj, monokarpaj aŭ semelparaj plantoj.

## Diferencigo de plurjaraj plantoj

Ĉe plurjaraj plantoj oni distingas inter lignoplantoj (arboj, arbustoj, arbedoj liano)j, kiuj havas lignajn trunkojn kaj branĉojn, kaj staŭdoj kun herbecaj kaj nelignaj tigoj.
Kromaj ecoj de la plurjaraj plantoj estas sekecrezisto kaj ventrezisto. En mezaj kaj altaj latitudoj (minimume ekde geografia latitudo de 30°) la plantoj devas toleri froston (frostrezisto).

## Resumo

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| kolektiva termino
 | botanika termino
 | hortkulura termino
 | **Charakteristika** |
| **Semelpara**
(*unufoje naskanta*)

en botaniko ankaŭ:
**hapaksanta**
(*unufoje floranta*)
monokarpa
(*unufoje fruktanta*)

 | (somer)- unujara planto (*unujara*)
 | unujara
 | vivas nur unu vegetan periodon ĝis la floro kaj semigado, poste pereo
 | herbeca
 |
| dujara / vintra-unujara (*dujara*)
 | dujara
 | vivas du vegetajn periodojn dividatajn de malvarm- aŭ sekperiodo ĝis florado kaj semigado, poste pereo
 |
| „plurienn“ (*multjara*)
 | plurjara
 | vivas dum pli ol du malvarm- aŭ sekperiodoj dividataj vegetperiodoj ĝis florado kaj semigado, poste pereo
 | herbeca (staŭdoj) aŭ ligneca (arbedoj, arbustoj, arboj, lianoj)
 |
| **Iteropara**
(*plurfoje naskanta*)

en botaniko ankaŭ:
**polakanta**
(*plurfoje floranta*)
polikarpa
(*plurfoje fruktanta*)

 | perena (*daŭranta*)
 | plurfoja florado kaj semigado sen poszta pereo
escepta kazo *„unujare kultivataj plantoj“*: plurjaraj aŭ daurantaj, sed ne vintrorezistaj, tial en la modera klimato *de facto* nur unu vegetperiodo vivanta

 |

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Ĉiamverdo
* Unujara planto

## Eksteraj ligiloj
# Suda Afriko

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri geografia regiono. Por ŝtato rigardu la paĝon Sud-Afriko.* |

| Suda Afriko |
| --- |
| mondregiono |
|  |
| kultura regiono, regiono [+] |
|

---

 |
| Kontinento | Afriko |
|

---

 |
|  - koordinatoj | 25° 52′ 45″ S, 23° 5′ 51″ O (mapo)-25.87910555555623.097577777778 |
|

---

 |
| Loĝantaro | 69 235 159 [+] (2023) |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Suda Afriko (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|  |
| Suda Afriko |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Southern Africa** [+] |
|  |

Suda Afriko
La nocio **Suda Afriko** koncernas la sudan parton de la afrika kontinento. Malsame de Nord-, Okcident- kaj Orientafriko per *Sudafriko* oni ne nomas regionon, sed la ŝtaton Sud-Afriko. Pro tio por distingo oni nomas la regionon *Suda Afriko*.

## Ŝtatoj

La regiono **Suda Afriko** enhavas la sekvajn ŝtatojn:

* Angolo (ĉefurbo Luando)
* Bocvano (ĉefurbo Gaborono)
* Lesoto (ĉefurbo Maseruo)
* Malavio (ĉefurbo Lilongvo)
* Mozambiko (ĉefurbo Maputo)
* Namibio (ĉefurbo Vindhuko)
* Zambio (ĉefurbo Lusako)
* Zimbabvo (ĉefurbo Hararo)
* Sud-Afriko (ĉefurbo Pretorio)
* Svazilando (ĉefurbo Mbabano)

La ekzakta amplekso de la suda Afriko ne estas difinita; foje oni ankaŭ alnombras landojn el la sekva listo:

* Burundo
* Demokrata Respubliko Kongo
* Madagaskaro
* Maŭricio
* Reunio
* Ruando
* Tanzanio
* Majoto

## Problemoj

La regiono luktas kontraŭ multnombraj politikaj, socialaj kaj ekonomiaj problemoj. La Sud-Afrika Disvolviĝa Komunumo (SADC, Southafrican developement Community) estas interŝtata Organizo, kiu destinis sin al la solvo de tiuj problemoj.

## Vidu ankaŭ

* Afrikaneroj

## Eksteraj ligiloj

* INISA - Initiative Südliches Afrika (Berlino/Bonn)
* issa Arkivigite je 2012-05-18 per la retarkivo Wayback Machine - informationsstelle südliches afrika (Bonn)
* SADC - Southern African Development Community
* SADOCC - Dokumentations- und Kooperationszentrum Südliches Afrika (Vieno)
# Monotipa taksono

*Amborella trichopoda*, ununura specio de la genro Amborelo
En biologio, **monotipa taksono**, aŭ **unutipa taksono**, estas taksono kiu havas nur unu tuj suban subtaksonon. Tiu subtaksono do estas la ununura tipo de la taksono.

Tiel, unutipa familio, havas nur unu genron, kaj do estas unugenra. Unutipa genro havas nur unu specion, kaj do unuspecia. Kaj unutipa specio ne havas subspecion, kaj do estas sensubspecia.

Laŭ evolua biologio, taksonomio estas rimedo reprezenti konojn pri filogenetiko. Tiele, estas kutime evitata establi unutipajn taksonojn se tio ne ŝajnas garantiita ekzemple per filogenetika pruvo kia fosilio aŭ rilato kun analizoj de kladoj.

## Ekzemploj de unutipaj taksonoj

* Nepentacoj aŭ kionedoj estas unutipaj familioj, ĉar ili enhavas nur unu genron.
* Kameropo estas unutipa genro, ĉar ĝi enhavas nur unu genron.
* La granda kriaglo estas unutipa specio, ĉar ĝi havas neniun subspecion.
* ( *Ophiophagus hannah* )
* Hinda antilopo ( *Antilope cervicapra* )
* Pampa cervo ( *ozotoceros bezoarticus* )
* kolhara lupo ( *Chrysocyon brachyurus* )
* Filipina aglo ( *Pithecophaga jefferyi* )
* Anda kondoro ( *Vultur gryphus* )
* Giganta formikoformiko ( *Myrmecophaga tridactyla* )
* Nigra kajmano ( *Melanosuchus niger* )
* Adakso ( *Addax nasomaculatus* )
* Altnaza antilopo ( *Saiga tatarica* )
* Okapio ( *Okapia johnstoni* )
* Malaja fluglemuro ( *Galeopterus variegatus* )
* la homo ( *Homo sapiens* )

## Notoj

## Referencoj

* Mayr E, Ashlock PD. (1991): *Principles of Systematic Zoology* (2a edl.). McGraw-Hill. ISBN 0-07-041144-1
* Parham, J.F. & Feldman, C.R. (2002): Generic revisions of emydine turtles. *Turtle and Tortoise Newsletter **6**: 28–30. PDF plena teksto*rompita ligilo*]*
# JSTOR

| JSTOR
 |
| --- |
|  |
|  |
| **organizaĵo cifereca biblioteko**  |
| Komenco
 | 1995 vd |
| Lando*j* | Usono vd |
| Sidejo
 | Nov-Jorko
 |
| **Lingvoj** |
angla lingvovd |
| **Posedata de** | Ithaka Harbors vd |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

**JSTOR** estas cifereca biblioteko fondita en 1995. Originale enhavante malnovajn gazetojn, ĝi nun inkluzivas librojn kaj primarajn fontojn kaj nunajn aferojn de revuoj. Ĝi provizas plenajn tekstajn serĉojn de preskaŭ 2000 revuoj. Pli ol 8000 institucioj en pli ol 160 landoj havas aliron al JSTOR, el la plejparto, aliro estas per abono. Iuj malnovaj publikaj domajnaj enhavoj estas libere haveblaj al iu ajn.

Ĝia nomo elvenas el la angla frazeto j**ournal **stor**age* (“gazeta stokado”).

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

MUSE

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (en la angla).
# Aliumo

| Kiel legi la taksonomion**Aliumo** |
| --- |
|  |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Angiospermoj *Magnoliophyta*  |
| Klaso:
 | Unukotiledonoj *Liliopsida*  |
| Ordo:
 | Asparagaloj *Asparagales*  |
| Familio:
 | Amarilidacoj *Amaryllidaceae*  |
| Genro:
 | *Allium* L. |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Aliumo
 |

 |
|  |

**Aliumo** (*Allium*) estas genro de unukotiledonaj florplantoj, kiuj enhavas centojn da specioj, kiel la kultivataj cepo, ajlo, askolono, ŝaloto, poreo, kaj ŝenoprazo. La genra nomo *Allium* estas la Latina vorto por ajlo, kaj la tipa specio por la genro estas Allium sativum kio signifas "kultivata ajlo". Ili produktas malpli multe da floroj (antaŭigitaj de bulbetoj) ol aliaj aliumoj.

Lineo la unua priskribis la genron *Allium* en 1753. Kelkaj fontoj aludas al la greka αλεω (aleo, eviti) pro la akra odoro de ajlo. Variaj specioj de *Allium* estis kultivataj ekde la plej fruaj epokoj, kaj ĉirkaŭ dekdu specioj estas ekonomie gravaj kiel agrokultivaĵoj, aŭ kiel ĝardenaj legomoj, kaj pliiĝanta nombro de specioj estas gravaj kiel ornamplantoj.

La decido inkludi specion en la genro *Allium* estas taksonomie malfacila, kaj la limoj inter specioj estas ofte neklaraj. Ĉirkaŭkalkuloj de la nombro de specioj estas inter tiom malalte kiom ĉirkaŭ 260, kaj tiom alte kiom ĝis 979.

La specioj de la genro *Allium* estas troveblaj en moderaj klimatoj de la Norda Hemisfero, escepte kelkaj specioj, kiuj ekzistas en Ĉilio (kiel *A. juncifolium*), Brazilo (*A. sellovianum*), kaj tropika Afriko (*A. spathaceum*). Ili varias laŭ alto inter 5 cm kaj 150 cm. La floroj formas umbelon pinte de senfolia tigo. La bulboj varias laŭ grando inter specioj, de malgranda (ĉirkaŭ 2–3 mm de diametro) al plej granda (8–10 cm). Kelkaj specioj (kiel la Kimra cepo aŭ Vintra cepo *A. fistulosum*) disvolvigas dikajn foli-bazojn anstataŭ formi bulbojn.

## Kelkaj specioj

* Poreo (*Allium ampeloprasum* aŭ *A. porrum*)
* Ŝaloto (*Allium ascalonium*)
* Cepo (*Allium cepa*)
* Vintra cepo, printempa cepo aŭ japana cepo (*Allium fistulosum*, sin.: *A. altaicum*, *A. ceratophyllum*, *Cepa sissilis*, *C. ventricosa*)
* Ajlo (*Allium sativum*)
* Ŝenoprazo (*Allium schoenoprasum*)
* Ĉina ajlo (*Allium tuberosum*)
* Parakoksa poreo (*Allium paradoxum*]
* Ursa ajlo (*Allium ursinum*)

## Notoj

## Bibliografio

* Quattrocchi, Umberto (1999). CRC world dictionary of plant names: common names, scientific names, eponyms, synonyms, and etymology. Boca Raton, FL: CRC Press. ISBN 978-0-8493-2673-8. [1] Alirita la 10an de Julio 2018.