Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vespero

Sunsubiro en Baden-Württemberg, Germanio
**Vespero** estas parto de la diurno. Ĝi estas la periodo kiu komenciĝas per krepusko kaj daŭras ĝis la nokto. Dum malfrua vespero regas - krom dum noktomeza suno en la arkta cirklo - mallumo, t.e. ke la sunradioj ne plu atingas la teron.

Vespera etoso en Korfuo)
Oni parolas kutime pri vespero sendepende de mallumo. La plej multaj homoj difinas la komencon de vespero ĉirkaŭ la 17-a aŭ la 18-a horo.

La vespermanĝo estas la manĝo de la vespero. Vespera etoso ofte rilatas al sunsubiro aŭ krepusko. Kelkaj floroj, kiel ekzemple enoteroj, germane nomataj noktokandeloj ekfloras nur verspere.

## Citaĵoj

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Vespere oni saĝiĝas pri la pasinta tago, sed neniam sufiĉe por la venonta. **”** |
| — Friedrich Rückert |

 |

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Vespero, dum kiu ĉiuj ĉeestantoj tute samopinias, estas perdita vespero. **”** |
| — Albert Einstein |

 |

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Bona vespero alvenas, kiam mi laboradis la tutan tagon. **”** |
| — Goethe, Lebensgenuß |

 |

## Proverbo

Ekzistas pluraj (12, kaj 6 pri mateno) proverboj pri vespero en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Antaŭ vespero ne estu fiera.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Eĉ por plej terura tago venas vespero.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Eĉ por plej terura tago venas vespero.* **”** |

 |

## Vidu ankaŭ

* Sunsubiro
* Elirblokado
* Noktumo

## Referencoj
# Suna kalendaro

Suna kalendaro en la *Piazza Vecchia* de Bergamo.
**Suna kalendaro** estas tiu kalendaro kies tagoj indikas la pozicion de la Tero en ties movado de traslacio ĉirkaŭ la Suno.

La kalendaroj tiel prilaboritaj havas jaron de 365 tagoj, kiu estas ampleksigita normale aldonante kroman tagon en la superjaroj.

La unua suna kalendaro estis la egipta kalendaro, post reformo kiu anstataŭis per tiu la tradician lunan kalendaron. La suna kalendaro estis adoptita poste fare de la Julia kalendaro, antaŭaĵo de la Gregoria kalendaro.

## Tropikaj sunaj kalendaroj

* Gregoria kalendaro
* Julia kalendaro
* Bahaa kalendaro
* Hindua kalendaro
* Kopta kalendaro
* Persa kalendaro (Jalāli kalendaro)
* Tajlanda suna kalendaro

## Bibliografio

* Hemerología. La ciencia de los calendarios de Wenceslao Segura González, ISBN 978-84-934263-1-6.
# Luna kalendaro

**Luna kalendaro** estas kalendaro bazanta je la luno. Por distingi ĝin de lunsuna kalendaro oni uzas ankaŭ la nomojn **libera luna kalendaro** aŭ **neligita luna kalendaro**.

Luna kalendaro bazas je lunmonatoj. Dek du kalendaraj lunmonatoj estas unu lunjaro, kiu estas malpli longa je 11 tagoj kompare al jaro de suna kalendaro.

## Orientiĝo je lunfazoj

*Lunaj kalendaroj* estas pli maljunaj ol *sunaj kalendaroj*, ĉar ili orientiĝas je facile observeblaj ĉielaj aperaĵoj, tio estas la lunfazoj. La sunfazoj, ekzemple la ekvinoksoj aŭ la solsticoj, estas multe pli malfacile rekoneblaj.

## Bibliografio

* L. E. Dogett: *Calendars*. En: P. Kenneth Seidelmann (eld.): *Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac*. University Science Books, Sausalito CA. (angle)

## Eksteraj ligiloj

* esperante [video] Luna kalendaro en Ĉinio ĉe Tubaro
# Luna fazo

Tiu animacio bildigas la lunajn fazojn kaj la balancadon kiel viditaj en la Norda hemisfero
Laŭ astronomio, **luna fazo** estas iu de la aspektoj de Luno videbla de Tero. Luno ne mem elsendas lumon, sed reflektas la lumon de Suno. La lunaj fazoj varias cikle dum unu monato, ĉar Luno orbitas ĉirkaŭ Tero.

Plenluno nomiĝas la fazo, dum kiu la tuta luno estas plene prilumata, novluno la fazo, dum kiu la luno estas apenaŭ videbla kaj kvaronluno ĉiu el la du fazoj de la luno, dum kiu oni vidas ĝin nur parte (kreskanta luno, post novluno, kaj malkreskanta luno, post plenluno).

Kiam la luno estas tuj malaperonta (malkreskanta luno) aŭ ĵus aperinta, (kreskanta luno) ĝi aspektas kiel maldika brila arko, sed la cetero de ĝia disko ŝajnas prilumita de griza lumo, aŭ cindra lumo : estas la rebrilo de Tero sur lumo.

## Interesaj faktoj

Lunaj fazoj laŭ PIV 2005
La aŭtoroj de PIV 2005 aldonis eraran ilustraĵon de la lunaj fazoj. Kelkaj fazoj sur ĝi validas nur por la norda hemisfero, kaj kelkaj - nur por la suda.

## Vidu ankaŭ

* Balancado de Luno
* Luna kalendaro
* Luna kratero
* Monato
* Sinodika periodo
* Lunarko
* Merkuro
* Venuso

## Eksteraj ligiloj

*
*  Arkivigite je 2006-05-17 per la retarkivo Wayback Machine
*
# Noktomezo

**Noktomezo** estas la horo, kiam finiĝas la diurno kaj komenciĝas nova, en la plejmultaj okcidentaj kulturoj.

## Afiŝado

Vekhorloĝo afiŝante 24:00 anstataŭ 00:00 kiel kutime
En la 24-hora afiŝsistemo, noktomezo estas la lasta kaj la unua horo, ĝi foje estas montrita kiel 24:00, sed kutime kiel 00:00.

En la 12-hora afiŝsistemo, uzita en anglalingvaj landoj, noktomezo estas montrita kiel "12:00 a.m.", "12:00 p.m." estante tagmezo. Sed ne ĉiuj konsentas pri tio, ĉar "a.m." signifas *ante meridiem* (antaŭ tagmezo) kaj "p.m." *post meridiem* (post tagmezo), kaj tagmezo troviĝas ja nek antaŭ, nek post tagmezo.

## Traditicioj

**Novjaro**

Noktomezo estas momento tre atendata dum *Silvestro*, la festo de la jarfino. Tiam oni kisas unu la alian, aŭskultas la dekdu sonojn de noktomezo (en Hispanio je ĉiu sono oni forglutas vinberon), oni tostas kun ĉampanjo, telefonas al familianoj kaj amikoj, sendas tekstmesaĝojn kaj lumigas fajraĵojn.

**Kristnasko**

La noktomeza meso estas tradicia katolika diservo dum la sankta vespero antaŭ Kristnasko tago.

**Limhoro**

Ofte, la gepatroj donas noktomezan permeson al siaj geinfanoj : ili rajtas sin amuzi eksterdome, sed devi hejmenreveni antaŭ noktomezo.

**Magia kaj timiga horo**

Noktomezo estas la horo de transformiĝoj, de sorĉistoj kaj lupfantomoj.

Ĝi estas ankaŭ la krimhoro en krimromanoj.

## En Kulturo

En la norda hemisfero "noktomezo" havas antikvan geografian ligon kun la nordo (kiel estas tagmeze kun la sudo). La moderna pola lingvo kaj ukraina konservas la ligon per siaj vortoj uzataj por noktomezo ("północ", "північ" - laŭvorte "noktomeze"), kio plu signifas nordon.

En la fama popola fabelo *Cindrulino*, feino helpas Cindrulinon atingi la balon per magio : ŝi transformas la vestojn de la eluzitaj servistinoj de Cindrulino en spektaklan festrobon, ŝiajn ĉifonajn ŝuojn en vitrajn ŝuojn, kaj kukurba ŝelo fariĝas luksa kaleŝo . La feino avertas Cindrulinon, ke ĝuste noktomeze, post kiam la pendola horloĝo sonas dek du, la magio eksvalidiĝos kaj la objektoj revenos al sia originala formo.

## Noktomeza bluo

La koloro noktomeza bluo estas difinita de la eroj RVB (ruĝa, verda, blua) de la adicia sintezo (25, 25, 112). En komputilo, tiu koloro estas parto de la bazaj koloroj kaj nomita *noktomeza bluo* (midnight blue).

La koloro noktomeza bluo:

|  |
| --- |
|  |

## Vidu ankaŭ

* Noktomeza ŝtormo