Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aŭgurado

**Aŭgurado** oni nomas supozitan kapablon antaŭdiri estontajn okazaĵojn.

Kelkaj el la plej konataj metodoj estas:

* akvoaŭgurado
* astrologio (aŭ astroaŭgurado)
* bird-aŭgurado
* fajroaŭgurado
* geomancio
* haruspeksado (aŭ trip-aŭgurado)
* kiromancio (aŭ man-aŭgurado)
* libroaŭgurado
* nekromancio (aŭ mortint-aŭgurado)
* rekrement-aŭgurado
* taroko (aŭ kart-aŭgurado)

## Bildaro

*
*
*

## Referencoj kaj notoj

- La libro "The Concise Lexicon of the Occult" (ISBN 0-8065-1191-5) listigas 93 metodojn de aŭgurado.
Laŭ sciencaj studoj aŭgurado ne liveras fidindajn rezultojn. Tion pruvis ekzemple - rilate antaŭdirojn de popularaj aŭguristoj pri la jaro 2003 Arkivigite je 2005-04-11 per la retarkivo Wayback Machine
- La germana societo por scienca studo de parasciencoj.

## Vidu ankaŭ

* fengŝuo
* horoskopo
* omeno
* profetaĵo
* prognozo
* superstiĉo
* telepatio
* vizio
* zodiako
# Brako

| *Brako* |
| --- |
| Homa brako Homa brako
 |
| Transversa sekco meze de la brako. (Vido el proksima starigo, media flanko dekstre) Transversa sekco meze de la brako. (Vido el proksima starigo, media flanko dekstre)
 |
| **organism subdivision type • klaso de anatomia unuo** |
| latine
 | *brachium* |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | antaŭbrako brako  vd |

 |
|  |

**Brako** estas unu el du membroj de dupieda besto (kiel homo). Pli ĝenerale, oni ankaŭ konsideras, ke brakeca apendico estas brako, kiel tentaklo de polpo.

En homa anatomio, la brako komencas ĉe la ŝultro kaj akselo, kaj finas ĉe la pojno. La kubuto permesas la brakon mezfleksiĝi.

Ĝi enhavas 8 (ok) brakajn muskolojn.

**Brako** havas ankaŭ duan sencon por indiki nur la parton de la supra (aŭ antaŭa) membro de homo kaj simio, de la ŝultro ĝis la kubuto (kun la du ĉefaj muskoloj: la bicepso kaj la tricepso); dum **antaŭbrako** estas la parto de la supra membro, de la kubuto ĝis la mano.

## Vidu ankaŭ

* Manartiko
* Mano
* Fingro
* Polmo
* Kubuto
* Humero
* Radiuso
* Ulno

*
*
*
*
# Mycena inclinata

| Kiel legi la taksonomion**Mycena inclinata** |
| --- |
|  |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Fungoj *Fungi*  |
| Divizio:
 | Bazidiomicetoj *Basidiomycota*  |
| Klaso:
 | Agarikomicetoj *Agaricomycetes*  |
| Ordo:
 | Agarikaloj *Agaricales*  |
| Familio:
 | *Mycenaceae*  |
| Genro:
 | *Mycena*  |
| Specio:
 | *Mycena inclinata*  |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Mycena inclinata
 |

 |
|  |

En Francio, en arbaro proksime de Marly-le-Roi
Mycena inclinata estas specio de fungo en la familio *Mycenaceae*. La dube manĝeblaj fungoj havas ruĝecbrunan sonorilo-forman ĉapon de ĝis 4,5 centimetroj en diametro. La maldika trunko estas ĝis 9 centimetrojn alta, blankeca ĝis flavbruna supre sed pli kaj pli ruĝbruna ĉe la bazo en matureco, kie ĝi povas esti kovrita de flaveca micelio kiu povas ampleksi trionon de la longo de la tigo. La lameloj estas palbrunaj ĝis rozkoloraj, kaj la sporoj blankecas. Ĝi estas disvastiĝinta saprofita fungo, kaj troveblas en Eŭropo, Nordafriko, Azio, Aŭstralazio kaj Nordameriko, kie ĝi kreskas en malgrandaj grupoj aŭ tufoj sur falintaj arbaj trunkoj kaj stumpoj, speciale de kverko.
# Franz Roubaud

| **Franz Roubaud** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Франц Алексеевич Рубо François Iwan Roubaud**  |
| **Naskiĝo** | 5-an de junio 1856 (1856-06-05) en Odeso
 |
| **Morto** | 13-an de marto 1928 (1928-03-13) (71-jaraĝa) en Munkeno
 |
| **Tombo** | Bavario   vd |
| **Lingvoj** | rusa vd |
| **Ŝtataneco** | Rusia Imperio  Germana Imperiestra Regno   vd |
| **Alma mater** | Hrekov Odesa Art school (en)    Akademio de Belartoj Munkeno   vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | pentristo  universitata instruisto  akvarelisto   vd |
| **Laborkampo** | vidigaj artoj  vd |
| **Aktiva en** | Rusia Imperio vd |
|

| [Montri]  Ekspoziciejoj |
| --- |
|  | Borodinskaya panorama museum (en) , Nacia Muzeo de la Ĉeĉena Respubliko, Bavaria Ŝtata Pentraĵaro, Ŝtata Artkolekto de Dresdeno, Dagestana Arta Muzeo, Muzeo Nacia de Arto de Katalunio kaj Wallraf-Richartz Museum  vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Franz ROUBAUD** [rubo] (François Iwan Roubaud; ruse *Франц Алексеевич Рубо*, Franc Aleksejeviĉ Rubo; la 15-an de junio 1856 — la 13-an de marto 1928) estis rusia pentristo kiu kreis kelkajn el la plej grandaj kaj plej bone konataj panoramaj pentraĵoj. Li kreis cirklajn pentraĵojn, eksponitajn sur cilindraj surfacoj por esti vidataj el la interno. Oni kredas, ke tiaj pentraĵoj reproduktas la originan scenon per alta fideleco.

Ĉerkesaj ĉevalrajdantoj ĉe rivero.
Li studis en Odeso kaj Munkeno. Li poste setliĝis en Sankt-Peterburgo, kaj laboris en la Imperia Akademio de Belartoj kaj pentris grandajn panoramojn de historiaj bataloj. En 1904-12 Roubaud instruis en la Sankt-Peterburga Akademio de Artoj kiel profesoro. Dum tiu epoko li pentris la "Sieĝon de Sevastopolo", nome panorama pentraĵo. Meze de la 19-a jarcento, la diversaj panoramaj pentraĵoj iĝis moda maniero priskribi pejzaĝojn kaj historiajn okazaĵojn. La panoramo estas 360-grada vida rimedo patentita de la artisto Robert Barker en 1787. Tio estis nova afero tiam kaj por publiko en Eŭropo de tiu periodo tiuj pentraĵoj estis sensacia. La rigardanto meze de la 360-grada panoramo ricevis la impreson stari antaŭ nova medio.

En 1913 Roubaud lasis Rusion kaj iris al Germanio, por setliĝi en Munkeno, kie li vivis por la cetero de sia vivo. Li mortis la 13an de Marto 1928.

## Referencoj
# Slovaklingva Vikipedio

| **Slovaklingva Vikipedio** |
| --- |
|  |
| **Retadreso** | sk.wikipedia.org
 |
| **Kategorio** | Vikipedio (libera reta enciklopedio)
 |
| **Lingvo** | slovaka
 |
| **Posedanto** | Fondaĵo Vikimedio
 |
| Statistikoj
 |
| je la 12-a de junio 2026
 |
| **Artikolnombro** | 260 083
 |
| **Profundeco** | 23.9
 |
| **Paĝoj** | 605 121
 |
| **Redaktoj** | 8 207 827
 |
| **Uzantoj** | 295 255
 |
| **Aktivaj uzantoj** | 1 320
 |
| **Administrantoj** | 11
 |
| **Dosieroj** | 0
 |
|  |

La **slovaklingva Vikipedio** estas aŭtonomeca eldono de Vikipedio en la slovaka lingvo. Sialingve ĝi havas la titolon *Slovenská Wikipédia*. La projekto fondiĝis en septembro 2003 kaj atingis 100 000 artikolojn en aŭgusto 2008. La 12-an de junio 2026 ĝi enhavas 260 083 artikolojn.

## Redaktoj laŭ landoj

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Redaktoj de la slovaka vikipedio inter septembro 2012 kaj septembro 2013  |
| --- |
|  |  |  |  |  |
| Slovakio |  | 88.8 |
| Ĉeĥio |  | 6.0 |
| Germanio |  | 1.7 |
| Belgio |  | 0.9 |
| Irlando |  | 0.9 |
| Svedio |  | 0.9 |
| Ukrainio |  | 0.9 |

 |

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* "Internacia Vikipedio", statistikaj informoj

## Eksteraj ligiloj

* la slovaklingva vikipedio
# Ĉeĥlingva Vikipedio

| **Ĉeĥlingva Vikipedio** |
| --- |
|  |
| **Retadreso** | cs.wikipedia.org
 |
| **Kategorio** | Vikipedio (libera reta enciklopedio)
 |
| **Lingvo** | ĉeĥa
 |
| **Posedanto** | Fondaĵo Vikimedio
 |
| Statistikoj
 |
| je la 12-a de junio 2026
 |
| **Artikolnombro** | 593 460
 |
| **Profundeco** | 49.9
 |
| **Paĝoj** | 1 652 109
 |
| **Redaktoj** | 25 922 162
 |
| **Uzantoj** | 795 823
 |
| **Aktivaj uzantoj** | 5 202
 |
| **Administrantoj** | 31
 |
| **Dosieroj** | 1
 |
|  |

La **Ĉeĥa Vikipedio** (ĉeĥe *Česká Wikipedie*) estas la eldono de Vikipedio en la ĉeĥa lingvo.

## Historio de fondiĝo

Ĝi estis unue lanĉita la 3-an de majo 2002, sed tiam kun anglalingva interfaco kaj sen artikoloj kaj aktiva redaktantaro. Unua administranto de la Ĉeĥa Vikipedio estis ĉeĥa esperantisto Miroslav Malovec, kiu nur kelkajn tagojn antaŭe dum la Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko en Dobřichovice renkontiĝis kun usona esperantisto Chuck Smith kaj je lia instigo tradukis el esperanto en la ĉeĥan longan tekston por la ĉefpaĝo. *"La tekston mi sekve sendis al alia usona esperantisto Brion Vibber. Tiu alŝutis la tekston en Vikipedion kaj mi nur poste vidis, ke iujn aferojn mi tradukis malbone kaj mi petis Brion pri korekto. Li donis al mi la rajton miajn erarojn korekti kaj tiel mi fariĝis "administranto", tute sen voli korekti iun alian."*

## Ligiloj

### Referencoj

*En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el vikipedia artikolo Česká Wikipedie ĉeĥe.*

```

```

### Literaturo

* Blahuš, Marek. (2023) *Jak se zrodila česká Wikipedie*, 1‑a eldono (ĉeĥe), Praha: Wikimedia Česká republika. ISBN 978-80-909009-2-9.

### Vidu ankaŭ

* "Internacia Vikipedio", statistikaj informoj

### Eksteraj ligiloj

* la ĉeĥlingva vikipedio
# Svahillingva Vikipedio

| **Svahillingva Vikipedio** |
| --- |
|  |
| **Retadreso** | sw.wikipedia.org
 |
| **Kategorio** | Vikipedio (libera reta enciklopedio)
 |
| **Lingvo** | svahila
 |
| **Posedanto** | Fondaĵo Vikimedio
 |
| Statistikoj
 |
| je la 12-a de junio 2026
 |
| **Artikolnombro** | 120 334
 |
| **Profundeco** | 5.6
 |
| **Paĝoj** | 229 420
 |
| **Redaktoj** | 1 567 738
 |
| **Uzantoj** | 88 971
 |
| **Aktivaj uzantoj** | 216
 |
| **Administrantoj** | 14
 |
| **Dosieroj** | 1 210
 |
|  |

La **svahillingva Vikipedio** aŭ pli koncize **svahila Vikipedio** estas aŭtonomeca eldono de Vikipedio en la svahila lingvo. Sialingve ĝi havas la titolon *Wikipedia ya Kiswahili*. La projekto komenciĝis en aprilo 2003. Ĝi estas la unua kaj nuntempe unu el nur kvar lingvaj eldonoj de Vikipedio en Niĝer-kongaj lingvoj kun pli ol 1000 artikoloj. Temas pri la dua plej granda lingva eldono de Vikipedio en Niĝer-konga lingvo, post la joruba Vikipedio.

La projekto estis menciita la 27-an de aŭgusto 2006 en artikoloj de la periodaĵoj *International Herald Tribune* kaj *New York Newsday* pri la luktoj de malgrandaj lingvoeldonoj de Vikipedio. En 2009, *Google* finance subtenis la kreadon de artikoloj en la svahila Vikipedio. La 20-an de junio 2009, la svahillingva Vikipedio fundamente novigis la aspekton de sia ĉefpaĝo. La 12-an de junio 2026 ĝi enhavas 120 334 artikolojn. Interesa detalo estas, ke en la komenca fazo de la projekto laŭ vikipediaj statistikoj dufoje la artikolo **"Esperanto"** estis tiu prilaborita de plej granda nombro da redaktantoj po monato, nome en decembro 2003 kaj en junio 2004.

## Vidu ankaŭ

* "Internacia Vikipedio", statistikaj informoj

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* la svahillingva Vikipedio
# Distrikto Grenviĉo

| Greenwich
 |
| --- |
|  |
| urbodistrikto de Londono  eksterparoĥa areo   vd |
|  |
| Blazono
 |
| Devizo: We Govern by Serving |
| Administrado
 |
| **Ŝtato** |  Britio
 |
| **Lando** |  Anglio
 |
| **Regiono** | Granda Londono
 |
|

| [Montri]  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Mariboro (1967–) Ancient Olympia Municipality (en)   Reinickendorf  Tema  Berlino   vd |

 |
| **Poŝtkodo** | SE • DA • BR
 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| **Urbestro** | Danny Thorpe
 |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 291 080  (2022) [+] |
| **Loĝdenso** | 6 149 loĝ./km² |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 51° 29′ N, 0° 0′ O (mapo)51.480 [+] |
| **Areo** | 47,334 km² ( 473 3.4 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC±00:00 [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Greenwich (Granda Londono)DEC |
| Situo de Greenwich en Londono |

 |
|

|  |
| --- |
| Greenwich (Britio)DEC |
| Situo de Greenwich en Britio |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Royal Borough of Greenwich [+] |
|  |

Grenviĉa Meridiano
**Grenviĉo**, angle *Greenwich*, prononco laŭ la Internacia Fonetika Alfabeto [ˈgrɪnɪdʒ], estas suburbo de Londono, en Anglio, fama pro la Grenviĉa Meridiano. La **distrikto Grenviĉo**, angle tutformale pli longe *royal borough of Greenwich* (do "reĝa urbodistrikto de Grenviĉo"), estas unu el la 32 urbodistriktoj de Granda Londono.

En ĝi estas fama astronomia observejo, la Reĝa Observatorio de Greenwich. Parto de la urbodistrikto estas samnoma, pli malgranda, kvartalo *Grenviĉo*, alia la tradicia kvartalo Woolwich.

Grenviĉo estis deklarita Monda Kulturheredaĵo de UNESKO.

## Partneraj rilatoj

Greenwich havas partnerajn rilatojn interalie kun

* la urbodistrikto Reinickendorf de Berlino en Germanio

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Queen’s House
* Statuo de Juri Gagarin (Greenwich)

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (angle)
# Konsorcio de la Tut-Tera Teksaĵo

| Konsorcio de la Tut-Tera Teksaĵo
 |
| --- |
|  |
| **normiga organizaĵo volontula asocio akademia eldonejo**  |
| Komenco
 | 1-a de oktobro 1994 vd |
| Geografia situo
 | 42° 21′ 52″ N, 71° 5′ 22″ U (mapo)42.3644345-71.08941 |
| Lando*j* | Usono vd |
| Sidejo
 | Kembriĝo
 |
| Adreso
 | 105 Broadway, Building NE36-7212 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Konsorcio de la Tut-Tera Teksaĵo (Masaĉuseco)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMapKonsorcio de la Tut-Tera Teksaĵo
 |
| **Agareo** |
normigo

 |
| **Moto** | Leading the Web to its full potential • Un seul web partout et pour tous |
| **Fondinto*j | Tim Berners-Lee vd |
| Estro
 | Tim Berners-Lee
 |
| **Filioj** | Improving Web Advertising Business Group (en)  WebAssembly (mul)  Schema.org (mul)   vd |
| **Posedatoj** | Acid1 (mul)  SPARQL 1.1 (mul)  PROV-O: The PROV Ontology (en)  XML XML-skemo Reta Ontologia Lingvo Rimedo-Priskriba Kadro SKOS (en)  Web Compatibility Test for Mobile Browsers (en)  Turtle (en)   vd |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
| **Jura formo** | konsorcio
 |
|  |

**Konsorcio de la Tut-Tera Teksaĵo** (angle *World Wide Web Consortium*, mallongigita **W3C**) estas firmaaro fondita en 1994. Ĝi difinas la normojn, aŭ pli ĝuste **rekomendojn**, de la Tut-Tera Teksaĵo, ekzemple HTML, XHTML, XML, CSS, PNG, SVG kaj SOAP.

W3C estas estrata de Tim Berners-Lee, la iniciatinto de HTTP (la HiperTeksto-Transiga Protokolo) kaj HTML (Hiperteksta Marklingvo), sur kiuj baziĝas TTT.

Rekomendo de W3C iras tra stadioj: **Malneto** (*Working Draft*), **Lasta Voko** (*Last Call*), **Proponita Rekomendo** (*Proposed Recommendation*) kaj **Kandidata Rekomendo** (*Candidate Recommendation*). Ĝi finiĝas kiel **Rekomendo** (*Recommendation*), aŭ estas forlasita.

Estas la tasko de la firmaoj agi laŭ la rekomendoj, kaj tion plej multaj ja faras.

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala TTT-ejo de W3C
# Ajmara lingvo

|  |
| --- |
| **Ajmara** |
|  |
| **natura lingvo • makrolingvo • moderna lingvo** |
| **Aymaran • indiĝena lingvo de Ameriko** |
| **Parolata en** | Bolivio, Peruo, Ĉilio (nordo)
 |
| **Parolantoj** | 4 000 000
 |
| **Denaskaj parolantoj** | 2.200.000
 |
| **Skribo** | latina
 |
| Oficiala statuso
 |
| **Oficiala lingvo en** | Peruo
 |
| **Lingva statuso** | 2 vundebla
 |
| Lingvaj kodoj
 |
| **Lingvaj kodoj** |  |
| **ISO 639-1** | ay
 |
| **ISO 639-2** | aym
 |
| **ISO 639-3** | aym
 |
| **Glottolog** | nucl1667
 |
| **Angla nomo** | Aymara
 |
| **Franca nomo** | aymara
 |
| **Vikipedio** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vizitu vikipedion **en la ajmara lingvo**!
 |

 |
|  |

**Ajmara Lingvo** estas parolata lingvo de ajmaroj en Bolivio, Peruo (oficiala lingvo), Nordo de Ĉilio kaj montara nordokcidenta regiono de Argentino. Tre vigla lingvo en la sudamerika montara regiono, kun radi-elsendoj, en komputiko, ktp. Estis la popola lingvo de Inkaa imperio (la "nobla" estis la Keĉua).

## Ecoj

La ajmara estas forte aglutina lingvo. Ĝi ne konas artikolon. Ĝia vortaro estas tre riĉa. Ekzistas ekzemple cento da vortoj por la verbo *porti*, depende de tio, kion oni portas. La plimulto de la substantivoj havas diversajn formojn, depende de la "certeco". Ekzemple en la frazoj "Mi vidas ĉevalon", "Mi kredas, ke mi vidas ĉevalon" kaj "Li diras, ke li vidas ĉevalon" la vorto "ĉevalo" estas tradukita laŭ 3 diversaj manieroj.

### Fonetiko

#### Vokaloj

Kiel la keĉua kaj araba lingvoj la ajmara konas nur tri vokalojn (*a*, *i*, *u*). Ekzistas longigitaj vokaloj, reprezentataj kun dierezo super si; do skribe ekzistas jenaj ses vokaloj: *a*, *ä*, *i*, *ï*, *u*, *ü*. Menciindas ankaŭ, ke antaŭ uvula konsonanto (*q*, *q'*, *qh*, *x*) vokalo *i* iĝas */e/* kaj vokalo *u* iĝas */o/*. Ekzistas diftongoj formitaj per *y* (= "j") kaj *w* (= ŭ).

#### Konsonantoj

La ajmara havas 16 konsonantojn, sed kalkulante variantojn de la plozivoj oni atingas 26:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | lipa
 | gingiva
 | palata
 | vela
 | uvula
 |
| plozivo
 | p
 | t
 | ch
 | k
 | q
 |
| frikativo
 |  | s
 |  | j
 | x
 |
| lateralo
 |  | l
 | ll
 |  |  |
| trilo
 |  | r
 |  |  |  |
| nazalo
 | m
 | n
 | ñ
 |  |  |
| glitanto (duonkonsonanto)
 | w
 |  | y
 |  |  |

Ĉe la plozivaj konsonantoj ne ekzistas voĉaj formoj kiaj *b*, *d* aŭ *g* . Tamen ekzistas tri formoj de frikativaj konsonantoj: simplaj, velaraj kaj aspiraciaj.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **simpla** | **velara** | **aspiracia** |
| p | p' | ph
 |
| t | t' | th
 |
| ch | ch' | chh
 |
| k | k' | kh
 |
| q | q' | qh
 |

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* hispane Pri la ajmara
* kurso pri la ajmara lingvo (en hispana lingvo)
* granda ajmara/hispana bildvortaro Arkivigite je 2013-07-28 per la retarkivo Wayback Machine
* esperante La ajmara kiel komputila lingvo, Manuel Halvelik, Internacia Komputado, 1985 (8) p 17.
# Meza Manhatano

| Meza Manhatano
 |
| --- |
|  |
| neighborhood of Manhattan (en)    vd |
| Administrado
 |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 104 753  (2010) [+] |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 40° 45′ N, 73° 59′ U (mapo)40.754722222222-73.984166666667 [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Meza Manhatano (Manhatano)DEC |
| Situo de Meza Manhatano |

 |
|

|  |
| --- |
| Meza Manhatano (Novjorko)DEC |
| Situo de Meza Manhatano |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Midtown Manhattan [+] |
|  |

**Meza Manhatano** (angle *Midtown*) estas zono de Manhatano situanta en la centro de la samnoma insulo, en Novjorko. Ĝi gastigas 14 originalajn konstruaĵojn en 5 hektaroj ekde la Kvina Avenuo kaj la Sesa Avenuo ĝis la strato 48 West kaj la strato 51.

La 42-a Strato estas konsiderata la koro de meza manhatano
La Empire State Building estas la plej elstara konstruaĵo de la regiono.
Meza Manhatano kune kun Alta kaj Malalta Manhatano estas la tri grandaj subdividoj de ĉi tiu arondismento de la urbego Novjorko. Ĝi konsistas el multaj kvartaloj. Inter ili troviĝas Hell’s Kitchen kaj Chelsea en West Side, kaj Murria Hill, Kips Bay, Turtle Bay kaj Gramercy en East Side. La plejmulto de la nubskrapuloj de la urbo, inkluzive de multaj hoteloj kaj altaj apartamentaroj troviĝas ĉi tie.

## Vidu ankaŭ

* Katedralo Sankta Patriko (Novjorko)
* The Factory
# Rotacia periodo

En astronomio, la **rotacia periodo** de astro estas la daŭro de unu turniĝo de tiu astro ĉirkaŭ ĝia rotacia akso.

Ekzemple, la rotacia periodo de Tero estas 23 horoj, 56 minutoj kaj 4,09 sekundoj (periodo tiel nomata sidera tago). Tiu periodo diferencas de la suna tago, kiu estas la tempo inter du pasoj de Suno al la meridiano de iu loko.

## Sidera kaj sinodika rotacia periodo

 *P1* = **sidera periodo**.
 *P2* = **sinodika periodo**.
 Post la tempo *P1* la planedo "rigardas" en sama direkton kiel en tempo *0*.
 Post la tempo *P2* la planedo "rigardas" al ĝia Suno
En la kazo de astro orbitante ĉirkaŭ Suno (aŭ, ĝenerale, ĉirkaŭ stelo) oni devas malkonfuzigi:

* la **sidera rotacia periodo**, rilate al la malproksimaj steloj rigarditaj kiel senmovaj: estas la tempo, post kiu la astro revenas al ĝia orientiĝo rilate al la steloj.
* la **sinodika rotacia periodo**, tempo post kiu la astro revenas al ĝia orientiĝo rilate al Suno (aŭ rilate al *la stelo ĉirkaŭ kiu ĝi orbitas*)
# Terrotacio

Animacio, kiu montras rotacion de la Tero.
La **rotacio de la Tero** estas unu el la movoj de la Tero, kiu konsistas en la turniro ĉirkaŭ ties propra akso. La Tero turniras el okcidento al oriento, same kiel la cetero de planedoj de la Suna Sistemo (kun la escepto de Venuso). Vide de la norda poluso, la Tero rotacias en la kontraŭhorloĝa direkto. Kompleta turniĝo rilate al fiksitaj steloj daŭras 23 horojn, 56 minutojn kaj 4 sekundojn. Tiu movo evidentiĝas pere de la pendolo de Foucault kies konsiderinda amaso pendas el punkto je granda alto por sendependigi sian movon disde la propra movado de terrotacio, tio estas, de la planko, kvankam oni ne povas sendependigi absolute de la movado de la punkto de la tegmento el kiu ĝi pendas.

La linia rapideco de rotacio de la Tero estas de 1600 km/h aŭ 465,1013 m/s ĉe ekvatoro, kaj tiu valoro malpliiĝas kiam oni alproksimiĝas al unu el la polusoj kie la valoro estas nulo. Laŭlonge de milionoj da jaroj la rotacio ege bremsiĝis pro gravita interagado kun la Luno. Tamen, kelkaj okazaĵoj grandproporciaj, kiel la Tertremo en Hinda Oceano en 2004 akcelis la rotacion je tri mikrosekundoj. La postglacia alĝustiĝo, survoje ekde la lasta glaciepoko, ŝanĝas la distribuon de la teramaso kaj sekve modifas la inercimomanton kaj, pro la leĝo de konservado de la angula movokvanto, ŝanĝas ankaŭ la rotacian periodon.

## Notoj
# Mateno

Matena pejzaĝo.
**Mateno** estas la unua parto de la diurno, t.e. la periodo, kiu sekvas la nokton.
Ĝi komenciĝas je sunleviĝo kaj finiĝas je tagmezo. Tamen la individua difino varias multe de unu persono al la alia. Por multaj la mateno ekas, kiam oni vekiĝas, por aliaj, kiam la suno leviĝas (t.e. en Mezeŭropo somere je la 4-a kaj vintre je la 8-a), aliaj difinas ĝin inter la 5-a kaj 9-a horo.

## Matenaj fenomenoj

El meteologia vidpunkto, la mateno estas la plej malvarma parto de la diurno. Tial okazas specifaj fenomenoj, kiel matena nebulo, roso, prujno kaj frosto. El optika vidpunkto oni rimarkas ĉefe la matenajn kolorojn: matena krepusko kaj sunleviĝo kaj. Matene ekas birdkantado. Viroj ofte havas matenan erektiĝon.

## Lingvistike

En la germana kaj la japana lingvoj, sekvas la matenon la antaŭtagmezo. Sed la angla *morning* kaj la franca *matin* entenas kaj la matenon kaj la antaŭtagmezon.
Laŭ la hipotezo de Sapir-Whorf, tio signifus, ke anglo- kaj francparolantoj estas malpli matenemaj homoj ol germano- aŭ japanparolantoj.

Dum multaj lingvoj en la mondo havas specifan saluton por la mateno, kiel *"bonan matenon"*, latinidaj lingvoj uzas neŭtralan saluton, kiel *"bonan tagon"* (en la franca *bonjour*) jam ekde la mateno.

## Proverboj

Ekzistas pluraj (6, kaj 12 pri vespero) proverboj pri mateno en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Horo matena estas horo bena.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Matena horo estas plena de oro.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Vespero lacigas, mateno freŝigas.* **”** |

 |

## Vidu ankaŭ

* Sunleviĝo
* Krepusko

## Referencoj
# Posttagmezo

**Posttagmezo** estas la periodo de la tago kiu sekvas matenon. La tempo tagmezo estas difinita kiel la tempo 12:00, do la posttagmezo komenciĝas post la tempo tagmezo. Posttagmezo estas sekvante de vespero, kiu siavice iĝas nokto.

En iom pli larĝa signifo, posttagmezo povas priskribi la tutan lastan duonon de la tago, kun la esprimo *post meridiem* (pm) prenita de la latina, aŭ la tempo post tagmeza manĝo (kiu denove havas ŝanĝiĝantajn tempojn) ĝis vespero.

La posttagmezo estas motivo en literaturo, arto kaj muziko, de *L'Après-midi d'un faune de* Mallarmé ("La Posttagmezo de faŭno") (muziko de Debussy, baleto de Niżyński) ĝis *Morto en la Posttagmezo* de Hemingway. En 1957, la filmo de Billy Wilder, kiu fariĝis kromvorto, estis nomita *Ariane - Love in the Afternoon*.

## Eksteraj ligiloj

* **Vidu ankaŭ en la Vikimedia Komunejo la kategorion Afternoon** – (Kolekto de bildoj kaj plurmediaj dosieroj)