# Klaipėda

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Klaipėda (stacidomo).
 |

| Klaipėda
 |
| --- |
|  |
|  |
| urbo  havenurbo  urbego   vd |
|  |  |
| Flago
 | Blazono
 |
| Administrado
 |
| **Lando** |  Litovio
 |
| **Distrikto** |  distrikto Klaipėda (formale ĝis 2010) |
| **Komunumo** | Urba komunumo Klaipėda
 |
|

|   Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Sassnitz (2013–) Nov-Orleano (2012–) Aĥmeta (2011–) Ĉingdaŭo (2004–) Odeso (2004–) Szczecin (2002–) Mannheim (2002–) Liepāja (1997–) North Tyneside (1995–) Kotka (1994–) Gdynia (1993–) Kaliningrado (1993–2022) Klevlando (1992–) Lubeko (1990–) Kuji (en)  (1989–) Debrecen (1989–) Karlskrona (1989–) Køge (en)   Leipzig  Merido  Aktau  Nidzica   vd |

 |
| **Poŝtkodo** | LT-91001
 |
| **Telefonkodo** | (+370) 46
 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| **Urbestro** | Arvydas Vaitkus
 |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 158 420  (2023) [+] |
| **Loĝdenso** | 1 617 loĝ./km² |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 55° 43′ N, 21° 8′ O (mapo)55.712521.135 [+] |
| **Alto** | 21 m [+] |
| **Areo** | 98 km² (9 800 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC+02:00 [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Klaipėda (Litovio)DEC |
| Situo de Klaipėda |

 |
|

|  |
| --- |
| Klaipėda (Klaipėda)DEC |
| Situo de Klaipėda |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Klaipėda [+] |
|  |

**Klaipėda** ( [ˈklaɪpeːda], ĵemajtie *Klaipieda*, historie germane *Memel*, estas la tria plej granda urbo de Litovio, situas ĉe la Balta Maro ĉe la loko, kie la Kurona Laguno, kiu elfluigas la akvon de la rivero Nemuno (germane same nomata *Memel*), havas sian solan trairejon al la maro. Klaipėda en 2021 havis 166 861 loĝantojn (2021) - en 2023 estis 158 420 - sur areo de 98 kvadrataj kilometroj, kio en 2023 rezultigis loĝdenson de 1 617 loĝantoj/km². Ĝi estas la ĉefa haveno de la lando, ĉar ĝi estas senglacia dum la tuta jaro. De la jaro 1995 ĝis la 1-a de julio 2010 ĝi estis la administra centro de samnoma distrikto.

La haveno de Klaipėda
Ĝis 1945 la urbo estis ĉefe konata per sia germana nomo *Memel*. Ekde sia fondiĝo dum la 12-a jarcento ĝis la jaro 1923, la urbo estis germanlingva kaj ankaŭ la tiea rivero nomiĝis *Memel* (vidu Memel-regiono). Eĉ nun, multaj litovlingvaj lokuloj ankoraŭ nomas la urbon memore al sia germana pasinteco *Mėmelis*, kaj multaj urbaj firmaoj, restoracioj, hoteloj kaj privataj posedaĵoj kiel lokaj jaĥtoj nomiĝas laŭ tiu nomo.

En litovia rangotabelo de la urba bonfara indekso kompilita en 2006, la urbo Klaipėda okupis la trian lokon. La eksa Luiza Gimnazio estas nuntempe porjunulara centro. Ĝis 1944 funkciis la protestantisma Preĝejo Sankta Johano.

## Historio

* 1252 – konstruo de la kastelo *Memelburg* fare de la ordeno de germanaj kavaliroj, surloke de la ligna
* 1254 – urborajtoj laŭ Lubeka juro
* 1323 – invado de litovaj trupoj de Gediminas, kun detruo de la urbo
* 1466–1657 – kune kun Duklando Prusio la urbo iĝis feŭdo de Krono de la Regno de Pollando
* 1475 – la urbo akiris Chełmno-juron
* 1525 – oni akceptis luteranismon
* 1540 – incendio detruis grandan parton de la urbo
* 1629–1635 – sveda okupado dum milito kontraŭ la Respubliko de Ambaŭ Nacioj
* 1672 – senkapigo de pola kolonelo Krystian Kalkstein-Stoliński
* 1701 – la urbo iĝis parto de Reĝlando Prusio
* 1709–1711 – granda epidemio de pesto
* 1757–1762 – rusa okupado dum la sepjara milito
* 1762 – reveno de la urbo al Prusio
* 1806–1807 – *Memel* iĝas provizora ĉefurbo de Prusio, ĉi tie kaŝiĝis kun la kortego imperiestro Frederiko Vilhelmo la 3-a
* 1871 – la urbo kune kun Prusio eniras al unuigita Germana Imperiestra Regno
* 1919–1923 – nome de la Ligo de Nacioj la urbon administris Francio
* 1920 – oni kreis polan Delegitaron ĉe Interalianca Komisiono, plenumantan diplomatiajn funkciojn
* 1923–1939 – kadre de sendependa Litovio (la ĉefurbo de Memel-regiono)
* 22-a de marto 1939 – aliĝo kune kun la Memel-regiono al la Tria Regno
* 1945 – aliĝo al Sovetunio (Litova Soveta Socialisma Respubliko)
* de marto 1990 denove lime de sendependa Litovio
* 1991 – fondo de la Universitato de Klaipėda

la Universitato de Klaipėda
## Geografio

Klaipėda situas 120 kilometrojn for de Kaliningrado (la ĝis 1945 germana urbo *Königsberg*) kaj 290 kilometroj for de Vilno. Plejparto de la urba teritorio situas sur la kontinento, nur la du fiŝistaj loĝlokoj Smiltynė (*Sandkrug*) kaj Kopgalis (*Süderspitze*) troveblas sur la Kurona duoninsulo, dividite de la Kurona laguno, kaj de la urbocentro nur atingeblas per pramo. En Kopgalis troviĝas la Nacia Mara Muzeo de Litovio, kiu estas la plej vizitata muzeo de la lando – granda ekspoziciejo en eksa fortikaĵo, delfinejo kaj subĉiela spaco kun historiaj ŝipoj kaj sesdoma etnografia fiŝista bieno.

## Demografio

Etna strukturo (2011)

* litovoj: 73,9%
* rusoj: 19,6%
* ukrainoj: 1,9%
* belorusoj: 1,7%
* poloj: 0,3%
* aliaj: 2,6%

Aĝo-strukturo (2013)

* jaroj 0–14 – 13,7%
* jaroj 15–59 – 67,2%
* jaroj 60+ – 19,1%

## Vidindaĵoj

* Simon-Dach-puto

## Servoj

* Luiza Gimnazio
* Universitato de Klaipėda

## Konataj personoj

* Simon Dach (1605–1659), germana poeto litovdevena, esperantigata
* Georg Sauerwein (1831-1904), germana publicisto, lingvisto, pacifisto kaj humanista defendanto de minoritataj lingvoj
* Tomas Venclova (1937), poeto, verkisto kaj tradukisto, kun esperantigita verko.
* Raimundas Palaitis (1957), litova ekonomikisto kaj politikisto
* Gitanas Nausėda (1964), prezidanto de Litovio
* Ingrida Valinskienė (1966), kantistino, televida prezentistino, voĉaktorino kaj eksa politikistino.
* Arūnas Sakalauskas (1952), skulptisto kies skulptaĵoj kiuj fariĝis simboloj de Klaipeda ornamas diversajn lokojn en la urbo.

## Partneraj urboj

Inter la partneraj/ĝemelaj urboj estas (en alfabeta ordo)

* Ĉingdaŭo (*Qingdao*), Ĉinio, ekde 2004
* Gdynia (Gdinio) en Pollando, ekde 1993
* Debrecen, Hungario, ekde 1970/1989
* Karlskrona, Svedio, ekde 1989
* Kuĝi (久慈市), gubernio Ivato, Japanio, ekde 1989
* Lubeko, Germanio, ekde 1990
* Klevlando (*Cleveland*), Ohio, Usono, ekde 1992
* Kotka, Finnlando, ekde 1994
* Køge, Danio, ekde 1995
* Lepsiko (*Leipzig*), Germanio, ekde 2002
* Liepāja, Latvio, ekde 1997
* Mannheim en Germanio, ekde 1915/2002
* Merido (*Mérida*), Venezuelo, ekde 2010
* Mersin, Turkio, konfirmita en 2022
* Norda Tyne-distrikto (*North Tyneside*), Britio, ekde 1995
* Odeso, Ukrainio, ekde 2004
* Rügen, Germanio, ekde 1993
* Ŝtetino (*Szczecin*), Pollando, ekde 2002

Ĝis marto 2022 ankaŭ estis ĝemelaj rilatoj kun:

* Ĉerepoveco, Rusio, ekde 1992
* Kaliningrado, Rusio, ekde 1993
* Mahiljoŭ, Belorusio, ekde 1997

Aldone la urbo havas proksimajn rilatojn kun la portugala urbo Porto.

## Amaskomunikiloj

TV-kanalo estas *Klaipeda TV*, *Balticum TV* kaj la kanalo *Balticum Gold.*

## Kulturo

La someraj ferioj tre gravas por la urba ekonomio kaj allogas multajn gastojn el Litovio kaj eksterlando pro ekzemple la urba Ŝipa Parado, la Internacia Korusa Konkurso *Stasys Šimkus*, la Litova Okcidentregiona Kantofestivalo aŭ la Mara Festivalo.

"Gvidantoj" (A. Sakalauskas, 1983) surbaze de la pentraĵoj de M.Čiurlionis "Inundo" kaj "La Rakonto de Reĝoj"
la urba skulpta parko
### Urba Skulpta Parko

Ankaŭ konata kiel la Skulpta Parko **Martynas Mažvydas** ĉi tiu parko estas unu el la ĉefaj artaj famaĵoj en la urbo. La L-forma parko okupas 12,2 hektarojn kaj montras 116 modernajn skulptaĵojn kreitajn de 67 litovaj artistoj inter 1977 kaj 1991.

### Centro por Naciaj Kulturoj

Inter la vidindaĵoj menciindas ankaŭ la Centro por Naciaj Kulturoj (litove: *Tautinių kultūrų centras*), malfermita en 2012. La institucio kreskigas la interkulturan kaj nacian toleremon de loĝantoj de Klaipėda kaj la multkulturajn tradiciojn de la multnacia urbo, kaj celas krei civilan socion. Ĝi ankaŭ organizas kursojn pri litova lingvo. Diversaj eventoj okazas en la Centro de Naciaj Kulturoj  - ekspozicioj, legadoj de diversaj literaturoj en diversaj lingvoj, koncertoj, seminarioj, filmaj projekcioj, naciaj kulturaj tagoj.

### Esperanto

Litova Esperanto-Asocio (LEA) okazigis la 56-an Baltian Esperanto-Tagon (BET) en Klaipėda de la 9-a ĝis la 17-a de julio 2022 kiu okazis en la universitato de Klaipėda. Por atingi la urbon el Vilno ekzistas interalie unuaklasaj kaj duaklasaj rapidtrajnoj sur la itinero Klaipeda - Vilno. Altrapidaj persontrajnoj de Klaipeda povas krom al Vilno, ankaŭ iri ankaŭ al Kretinga, Plungė, Telšiai, Šiauliai, Radviliškis, Kėdainiai, Jonava, Kaišiadorys kaj en la suda direkto al Priekulė kaj Šilutė. Krome ekzistas densa reto de interregionaj busaj konektoj al interalie Kaŭno kaj Vilno en sudoriento kaj Palanga en la nordo. Kaj ĉe Palanga estas ankaŭ flughaveno kun regulaj flugoj interalie de Germanio kaj Britio.

## Vidu ankaŭ

* Klaipėda (stacidomo)
* Draugystė (stacidomo)
* Simon-Dach-puto

## Ekstera ligilo

* Oficiala retejo (litove kaj angle)

## Referencoj