Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rajto

**Rajto** (komparu: angle *right*) estas la povo, pravigita de la leĝoj, statutoj aŭ moroj, plenumi agon, disponi kaj uzi aĵon aŭ postuli ion farendan aŭ ion malpermesi de/al aliulo.

## Priskribo

La ĉefa divido de rajtoj estas inter rajtoj kun ekonomia enhavo kiel proprieto ( en la latina *dominium*), rericevi pruntaĵon, domon luitan, ktp kaj rajtoj sen ekonomia enhavo kiel rajto al nomo, imago, kaŝnomo ktp.

Alia ĝenerala divido estas inter *absolutaj* kaj *relativaj* rajtoj, depende de ĉu la rajtulo povas postuli ke ĉiuj socianoj ne perturbu sian rilaton kun la objekto de la rajto (proprieto, rajto pasi tra alies kampo ktp), au ke li povas peti ian agadon, fari aŭ ne fari, nur de iu aŭ iuj kiuj estas devigataj kontraŭ li (devo pagi prezon por aĉeto, devo al damaĝinto repagi iun pro farita damaĝo, ktp).

Tiu ĉi relativa rajto estas ankaŭ nomata "obligacio".

En la antikva romia juro, fama estas la difino de la juristo Gajo, laŭ kiu *Obligatio est iuris vinculum quo necessitate adstringimur alicuius solvendae rei secundum nostrae civitatis iura*:obligacio estas jura ligo, kiu nin devigas laŭ leĝoj de la urbo (ŝtato) pagi ion al iu.

Obligacioj naskiĝas de kontrakto, de kontraŭleĝaj faktoj aŭ de aliaj faktoj laŭleĝe, kiuj ĉiuj estas nomataj "fontoj de obligacioj".

Absolutaj rajtoj estas el du kategorioj: sen ekonomia enhavo (vidu supre) kaj rajtoj pri aĵoj (*iura in re* en la latina).

La *rajtoj pri aĵoj* estas el du ankoraŭ kategorioj: proprieto (*ius in re propria*, en la latina) kaj rajtoj pri alies aĵoj (*iura in re aliena*, en la latina).

## Rajtoj

* Aŭtorrajto
* Civilaj kaj politikaj rajtoj
* Homaj rajtoj
* Infanrajtoj
* Labor-rajtoj
* Rajto je publika aliro
* Sekvorajto

## Vidu ankaŭ

* Ĉarto de Fundamentaj Rajtoj de la Eŭropa Unio
* Deklaracio de la rajtoj de infanoj
* Deklaracio pri rajtoj
* Digno
* Juro
* Legitimeco

## Proverbo

Ekzistas pluraj (7, kaj 34 kiuj uzas la radikon dev) proverboj pri rajto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Al venko rajto venas, se ĝin forto subtenas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kie regas la forto, tie rajto silentas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Leĝe kaj rajte.* **”** |

 |

## Referencoj
# Ferio

**Ferio** estas tago, dum kiu ne necesas labori aŭ viziti lernejon, infanĝardenon ktp.

* Singulare ("*ferio*") oni kutime celas festotagon. Vidu: Festa kaj feria tagoj
* Plurale ("*ferioj*") oni kutime celas tempon difinitan de la koncerna firmao aŭ institucio (foje ankaŭ persone aranĝitan forpermeson).

## Vidu ankaŭ

* lernejaj ferioj en diversaj landoj de la mondo
* Mielmonato
# Islama mondo

La Islamo en la mondo.
Oni komprenas kiel **Islama mondo** la aron de tiuj landoj kiuj havas Islamon kiel majoritata religio. Temas pri grupo de tre variaj landoj kiuj gamas el konstituciaj monarkioj kiaj Maroko, tra absolutismaj monarkioj kiaj Saŭdarabio, al demokratiaj respublikoj kiaj Turkio kaj Sirio kaj teokratiaj rxegimoj kiaj Irano. Inter tiuj estas landoj kiuj havas juron de okcidenta stilo inspirita en Islamo kaj landoj kies ununura juro estas la ŝario. Problemo en kelkaj el tiuj landoj estas la Islama fundamentismo kiu defas la ordon laŭleĝe establita.

La termino *Islama mondo* enhavas la majoritaton de la landoj kie setlis la klasika islamo dum la Mezepoko kaj la Moderna Epoko. Tiu landoj estas tute aŭ parte islamaj. En **Afriko** estas: Alĝerio, Benino, Burkino, Kameruno, Ĉado, Komoroj, Eburbordo, Ĝibutio, Egiptio, Gabono, Gambio, Gvineo-Bisaŭa, Libio, Malio, Maŭritanio, Maroko, Mozambiko, Niĝero, Niĝerio, Senegalo, Sieraleono, Somalio, Sudano, Togolando, Tunizio kaj Ugando. En **Ameriko**: Gujano kaj Surinamo. En **Eŭropo**: Albanio, Kosovo kaj Bosnio-Hercegovino. En **Azio**: Afganio, Saŭdarabio, Azerbajĝano, Barejno, Bangladeŝo, Brunejo, Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, Indonezio, Irano, Irako, Jordanio, Kazaĥio, Kuvaito, Kirgizio, Libano, Malajzio, Maldivoj, Omano, Pakistano, Kataro, Sirio, Taĝikio, Palestino, Turkmenio, Turkio, Uzbekio kaj Jemeno, krom etendaj loĝantaroj de subŝtatoj de Barato.

La islama mondo apartenas preskaŭ komplete al medio de la Evolulandoj, kvankam kelkaj estas ege riĉaj kiel Brunejo, Saŭdarabio, Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, Kuvaito, Malajzio, Kataro ktp., dum majoritato estas ege malriĉaj aŭ kun markitaj diferencoj. Tiele en multaj islamaj landoj aperis konfliktoj kontraŭ kelkaj okcidentaj Evoluiĝintaj lando.

Estas similar la araba esprimo *Dar al-Islam* (Tero aŭ Hejmo de Islamo), kvankam tiu havas valoron pli postuleman kaj religian. En familiara babilado foje oni konfuzigas la esprimojn *islama mondo* kun *araba mondo*, kvankam el la 60 menciitaj landoj estas de arabaj popoloj nur 21.

## Eksteraj ligiloj

* IQRAA | Recursos sobre el mundo araboislámico Retejo enhavanta informaron kaj resursojn pri la araba kaj la islama mondo.

## Bibliografio

* LARROQUE, Enrique, "El Poder del Islam", Madrid, Biblioteca Universitaria, 1991.
# Tago de la Laboro

| Tago de la Laboro
 |
| --- |
|  |
| **festotago ĉiujara okazaĵo aktiveco internacia tago festa aŭ feria tago**  |
| **festa aŭ feria tago** |
| Komenco
 | 1889 vd |
|  |

Manifestacio de Pola Partio Socialista en Krakovo, 1936. Videblas rubando kun la frazo *Esperanto en la servo ... la tudmonda (tutmonda) proletaro*
Ŝtatoj kaj dependencoj kolorigita per observado de Internacia Tago de la Laboristoj aŭ malsaman varianton de Tago de Majo aŭ Tago de la Laboro: - ﻿ Labor-tago falas aŭ povas fali sur Majo 1-a
 - ﻿ Alia publika ferio en Majo 1-a
 - ﻿ Sen publika ferio en Majo 1-a, sed labor-tago sur malsama dato
 - ﻿ Sen publika ferio en Majo 1-a kaj sen labor-tago

La **Tago de la Laboro** aŭ **Tago de la Laboristoj** (aŭ parollingve unuamajo, por la datreveno de la 1-a de majo) estas festata en multaj landoj je la 1-a de majo. Ĝi estas tradicia bataltago de la laborista movado.

## Historio

La elekto de la dato reiras al ĝenerala striko, kiun la nord-amerika laborista movado proklamis por la 1-a de majo 1886, por ĝeneraligi la ok-horan labortagon. La sekvaj konfliktoj kun la polico iĝis perfortaj; la 3-an de majo la polico mortpafis kvar laboristojn. Je la 4-a de majo okazis protesta manifestacio, kaj iu ĵetis bombon, kiu mortigis plurajn policanojn – la tielnomita *Haymarket Riot* (esperante Ribelo de Fojnbazaro). Ĉar la atencinton oni ne trovis, oni arestis ok organizantojn de la manifestacio kaj ekzekutis kvar; unu laŭdire mortigis sin mem. La ceteraj tri estis liberigitaj post ses jaroj.

En 1889 la fonda kongreso de la Dua Internacio en Parizo proklamis la 1-an de majo kiel memortagon pri la viktimoj de la ribelo kaj "bataltagon de la laborista movado".

La amasbuĉado en Fourmies [furmi] estas evento kiu okazis la unuan de majo 1891 en Francio. Tiun tagon, armeo finigis per sangoverŝo pacecan manifestacion de manlaboristoj motantaj «Al ni estu la ok-hora templaboro!» («c'est les huit heures qu'il nous faut!»). La bilanco estis naŭ mortintoj kaj 35 vunditoj.

En Sovetio kaj ŝtatoj influataj de ĝi oni festis la tagon kiel "Internacian Batal- kaj Festotagon de la Laboruloj" por "Paco kaj Sociismo".

La katolika eklezio deklaris la tagon "festo de laboristo S-ta Jozefo", por konkurenci al la laboristaj festoj.

## Aliaj datoj

Kvankam la plimulto de landoj festas la Tagon de la Laboro en la unua de majo, en iuj landoj oni ne festas tiam.

* Aŭstralio: dua lundo de marto
* Bahamoj: unua vendredo de junio
* Kanado: unua lundo de septembro
* Japanujo: la 23a de novembro
* Nov-Zelando: kvara lundo de oktobro
* Trinidado kaj Tobago: la 19a de junio
* Usono: unua lundo de septembro

## Vidu ankaŭ

* Ruĝa Semajno (Argentino)
* Socialismo
* Solidaro
* Labortago
* Proleto
* La Internacio (himno)

## Eksteraj ligiloj

* Unua de majo, de Louis Paul Boon
# Tago de la rusa lingvo

Aleksandr Puŝkin
**Tago de la rusa lingvo** (ruse *День русского языка*) aŭ **Puŝkin-festo (Puŝkin-tago) en Rusio** (ruse *Пушкинский день России*) estas internacia festo dediĉita al la rusa lingvo kaj festata ĉiujare 6-an de junio en naskiĝtago de ruslingva poeto Aleksandr Puŝkin. En Rusio ĝi estis starigita en jaro 2011 laŭ ordono de Prezidanto de Rusio.

## En Unuiĝintaj Nacioj

En jaro 2010 organizaĵo Unuiĝintaj Nacioj starigis kaj unuan fojon festis Tagon de la rusa lingvo dum naskiĝtago de Aleksandr Puŝkin. La festo estis simila al festoj dediĉitaj al aliaj 5 oficialaj lingvoj de UN (angla, araba, hispana, ĉina, franca); laŭ propra deklaro Unuiĝintaj Nacioj ekestigante la feston celas al kreskado de "informado pri historio, kulturo, evoluo de lingvo ĉe siaj anoj". Unu el ĉefaj celoj estis deklarita ankaŭ subteno de egaleco de 6 oficialaj lingvoj de Unuiĝintaj Nacioj.

## En Rusio

En Rusio la festo ekestis kiel festo de la rusa lingvo en jaro 2011. 6-an de junio 2011 Prezidanto de Rusio Dmitrij Medvedev subskribis ordonon pri festado de Tago de la rusa lingvo

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** celante restigadon, subtenadon, evoluadon de la rusa lingvo kiel tutnacian havaĵon de popoloj de Rusia Federacio, *ilon de internacia interkomunikado*, neekneestigeblan eron de kultura kaj mensa heredaĵo de monda civilizo **”** |

 |

 .

Dume estas amasa festa programo en multaj urboj en mondo.

### Moskvo

Ĉefa festado okazas en Moskvo. Dum la tago estas vasta programo gvidata de Fako pri kulturo ĉe Registaro de Moskvo.

Samtage siajn apartajn aranĝojn okazigas multaj sociaj rusaj naciismaj organizaĵoj (ekzemple "Russkij Lad"); rusaj poreŭropaj naciistoj dum festado atentigas ne al la lingva komunumo kaj kulturo sed al kulturo de etno aŭ regiono (metio, dancoj, muziko).

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Rusa lingvo en Rusio

## Eksteraj ligiloj

* Ordono pri festado de Tago de rusa lingvo en Rusio ekde jaro 2011 (ruse)
# Tago de patro

**Tago de patro** estas festotago, festata ĉiujare en multaj landoj.

## Historio

Al Nordaj landoj tago de patro venis el Usono. En la jaro 1949 svedaj komercistoj proponis, ke tiu estus festotago en Nordaj landoj. Tiam oni vizitas patrojn.

Sur la finna kalendaro la tago estis unuan fojon sen la decido de Helsingin yliopisto (Universitato de Helsinko) en la jaroj 1970–1972. En la jaro 1987 la universitato decidis, ke la tago estas tiel konvencia kutimo, ke ĝi povas esti sur la kalendaro kaj la tago estas ankaŭ tago, kiam oni flagas.

## Kutimoj

Estas kutimo, ke oni donas malgrandajn donacojn al la patro aŭ al alia ulon kiu estas kiel patro. Ofte geknaboj desegnas kaj preparas bildkartojn aŭ donacojn al siaj patroj en infanejoj kaj lernejoj, ili ankaŭ povas aĉeti ion el vendejoj.

## Datoj dise en la mondo

|  |  |
| --- | --- |
| 19-a marto | Hispanio, Italio, Portugalujo
 |
| 1-a dimanĉo de junio | Svislando
 |
| 3-a dimanĉo de junio | Argentino, Bangladeŝo, Britio, Bulgario, Ĉilio, Ĉinio, Filipinoj, Francio, Grekio, Honkongo, Hindio, Irlando, Jamajko, Japanio, Kanado, Kipro, Kolombio, Kostariko, Kubo, Malajzio, Malto, Maŭricio, Meksiko, Nederlando, Pakistano, Panamo, Peruo, Puertoriko, Singapuro, Slovakio, Srilanko, Sud-Afriko, Trinidado kaj Tobago, Turkio, Usono, Venezuelo, Zimbabvo
 |
| Ĉieliro | Germanio
 |
| 5-a junio | Danio
 |
| 23-a junio | Nikaragvo, Pollando, Ugando
 |
| 7-a julio | Vjetnamio
 |
| 3-a dimanĉo de julio | Urugvajo
 |
| la lasta dimanĉo de julio | Domingo
 |
| 23-a Mordadin | Irano
 |
| 2-a dimanĉo de aŭgusto | Brazilo
 |
| 9-a aŭgusto | Tajvano
 |
| 1-a dimanĉo de septembro | Aŭstralio, Nov-Zelando
 |
| 2-a dimanĉo de septembro | Latvio
 |
| 2-a dimanĉo de novembro | Estonio, Finnlando, Islando, Norvegio, Svedio
 |
| 5-a decembro | Tajlando
 |

## Rigardu ankaŭ

* Tago de patrinoj

## Referencoj
# Internacia Tago por Egalaj Rajtoj de Handikapuloj

La **Internacia Tago por Egalaj Rajtoj de Handikapuloj** estas festata la 3an de decembro ĉiujare kaj dediĉita al antaŭenigado de kompreno al handikapuloj kaj instigado al subteno por iliaj digno, rajtoj kaj bonfarto. La tago ankaŭ celas konsciigi la avantaĝojn inkluzivi handikapulojn en ĉiuj aspektoj de politika, socia, ekonomia kaj kultura vivoj.

La eventoj de tiu ĉi estas organizataj de organizoj de handikapuloj, komercaj entoj, individuoj kaj registaraj korpoj. La partikulara tago estis desegnita por kunigi homojn el la tuta mondo, kiuj festas kaj rekonas la kontribuojn, kapablojn kaj atingojn de handikapuloj.

## historio

En 1976, la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj deklaris 1981 kiel "Internacia Jaro de Handikapuloj". Ŝi alvokis al agadplano je la nacia, regiona kaj internacia niveloj, emfazante egalajn ŝancojn kaj rehabilitante handikapulojn. La Deklaracio emfazis la rajtojn de handikapuloj plene partopreni en la socia vivo, vivi egale kun aliaj civitanoj kaj ĝui egalan parton de la sociaj kondiĉoj estiĝantaj de socia kaj ekonomia progresoj.

Por ebligi al ĉiu lando konstrui agplanon, kiu antaŭenigas la rajtojn de handikapuloj, UN deklaris 1983 ĝis 1992 la "Jardekon de Handikapuloj".

En 2006, la Ĝenerala Asembleo de UN adoptis la Konvencion de UN pri Rajtoj de Handikapuloj, kiu ekvalidis en 2008.

Ĉi-jare en ĉi tiu tago UN deklaras "Temojn de la Tago", bazitajn sur egaleco en homaj rajtoj kaj la partopreno de handikapuloj en la socio. De homoj kun ĉiuj kapabloj. " Ĉi tiu vortumo anstataŭigas la frazon "handikapuloj" per la pozitiva frazo "homoj kun ĉiuj kapabloj".

## Vidu ankaŭ

* Internacia Tago pri Konscio pri Aŭtismo

## Eksteraj ligiloj

 **Internacia Tago por Egalaj Rajtoj de Handikapuloj** en Vikimedia Komunejo
* Internacia Tago por Rajtoj de Handikapuloj, en la retejo de Unuiĝintaj Nacioj
* הכנסת ציינה את היום הבינלאומי לשוויון זכויות לאנשים עם מוגבלות
# Internacia Tago de Legopovo

Instruado de legado en Laoso.
La **Internacia Tago de Logopovo** aŭ **Tago de Forigo de Nescio** (aŭ "Literatura Tago") estas internacia dato festita ĉiujare la 8an de septembro de la membroŝtatoj de la Unuiĝintaj Nacioj, por konsciigi edukadon kaj elradikigi nescion kaj analfabetecon, deklarita de Unesko en 1965. Dum la tago, kunvenoj kaj konferencoj okazas por edukado kaj konscio pri la temo, kaj por emfazi la gravecon de edukado por individuoj kaj komunumoj.

La celo de ĉi tiu tago estas konsciigi aferojn rilatajn al legopovo, antaŭenigi sintenon pri edukado kaj pliigi la kunlaboron de ĉiuj landoj, por ke homoj povu ĝui pli da necesaj edukado kaj kulturo en la estonteco.

Al iuj 775 milionoj da unuopuloj mankas bazaj legopovoj. Unu el kvin plenkreskuloj ne scias legi kaj skribi, kaj ĉirkaŭ du trionoj el ili estas virinoj. Pli ol 60 milionoj da infanoj estas ekster la lernejaj muroj kaj multaj aliaj ne vizitas tie regule aŭ forlasis la lernejon. Laŭ la retejo de UN [1] indico de nescio en Israelo estas 2,7 procentoj inter viroj kaj 6,6 procentoj inter virinoj.

Gravas emfazi, ke legopovo ne rilatas nur al la teknika kapablo legi kaj skribi, sed al la kapablo de la homo uzi ĉi tiujn kapablojn por transdoni kaj ricevi mesaĝojn . Tio estas akiri kapablon legi komprenon kaj skriban esprimon.

Nescio kaj analfabeteco estas diversaj manifestiĝoj de analfabeteco. Nescio estas la manko de scio kaj edukado pri gravaj aferoj. Analfabeteco estas la nekapablo legi kaj skribi. Estas kazoj de funkcia analfabeteco, en kiuj persono ekhavas iujn komencajn legokapablojn, sed ili ne sufiĉas por efika uzo en ĉiutaga vivo.

## Eksteraj ligiloj

## Piednotoj
# Internacia Tago de Naturo

| Internacia Tago de Naturo
 |
| --- |
| World Wildlife Day |
|  |
| **internacia tago**  |
| Komenco
 | 2014 vd |
| **Moto** | It's time to get serious about wildlife crime! • The future of wildlife is in our hands • Listen to the young voices • Big cats: predators under threat • Life below Water: for People and the Planet • Sustaining all life on Earth • Forests and Livelihoods: Sustaining People and Planet • Recovering key species for ecosystem restoration • Partnerships for Wildlife Conservation • Connecting People and Planet: Exploring Digital Innovation in Wildlife Conservation • Wildlife Conservation Finance: Investing in People and Planet • Medicinal and Aromatic Plants: Conserving Health, Heritage and Livelihoods |
| Retejo
 | Oficiala retejo
 |
|  |

La **Internacia Tago de Naturo** (angle: *World Wildlife Day)* estas internacia tago celebrata ĉiujare la 3-an de marto kaj estis desegnita por konsciigi pri vivaj kaj naturaj plantoj kaj bestoj kaj kuraĝigi ilian konservadon. Sovaĝaj bestoj estas bestoj troveblaj en naturo, kiuj ne estis hejmigitaj kaj ne prizorgataj de homoj.

## historio

La dato estis fiksita ĉe la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj la 20an de decembro 2013, ĉar ĝi estas la dato de subskribo de la Vaŝingtona Speciprotekta Konvencio (Protektitaj Bestoj). Ĉiujare, temo rilate al ĝia esenco estas elektita por ĉi tiu tago.

La dato estas menciita en diversaj lokoj en multaj landoj, inkluzive de Ĉinio, Barato, Nederlando, Germanio, Hispanio kaj aliaj. La tago estas festata multmaniere: aranĝi specialajn agadojn en zooj kaj safaroj, kuraĝigi legadon pri la temo kaj disvastigi ĝin en sociaj retoj, diskuti la temon kaj pli.

## La temoj de Naturo-Tago laŭ jaroj

* **2015** : Estas tempo serioze krimigi malrespekton al naturo.
* **2016** : La estonteco de bestoj kaj sovaĝaj plantoj en niaj manoj (kun subtemo: La estonteco de elefantoj en niaj manoj)
* **2017** : Aŭskultu la Voĉojn de la Junuloj
* **2018** : Sovaĝaj katoj: Tiaj predantoj sub minaco
* **2019:** Subakva Vivo: Por Homoj kaj la Tero
* **2020**: Garantii vivtenon de la Tero
* **2021**: Arbaroj kaj vivrimedoj: vivtenado de homoj kaj konservado de la planedo
* **2022**: Reakiri ŝlosilajn speciojn por ekosistemrestarigo
* **2023**: Aliancoj por naturkonservado
* **2024**: Konekti homojn kaj planedon: Esplorante ciferecan novigon en konservado de sovaĝaj bestoj

## Vidu ankaŭ

* sovaĝa besto
* Endanĝerigitaj specioj

## Eksteraj ligiloj

 **Internacia Tago de Naturo** en Vikimedia Komunejo
* Monda Tago de Naturo
* Internacia Tago de Faŭno en Ramat Hanadiv

## Piednotoj
# Internacia Tago por Kreivo kaj Novigo

Krea kaj Noviga Tago - la 21-a de aprilo
La **Internacia Tago por Kreivo kaj Novigo** (angle: *World Creativity and Innovation Day*) estas tago celebrata ĉiujare la 21an de Aprilo. Tiu tago estas ses tagojn post la naskiĝtago de Leonardo da Vinci, kaj la antaŭan tagon de la Terotago. Ĉi tiu dato celas kuraĝigi multfakan kreivan pensadon, kaj helpi onin atingi la estontecon, kiun oni volas. La celo de la tago estas konsciigi pri la grava rolo de kreivo kaj novigo en solvado de problemoj.

## Fono

La tago de kreivo kaj novigado estis fiksita en Rezolucio A / RES / 71/284 de 2017, en kiu la Ĝenerala Asembleo alvokis deklaron kaj agnoskon de la 21-a de aprilo kiel la tago de kreivo kaj novigo. La tago celas konsciigi la rolon de kreivo kaj novigo en problemo-solvado kaj celado. La decidon subtenis pli ol 80 landoj.

## Markante la tagon

En 2002, tiu ĉi tago unue estis festita en pli ol 50 landoj tra la mondo. En 2006, dum Kreiva kaj Noviga Tago, oni festis Semajnon pri Kreado kaj Novigado. La unua tago de Semajno pri Kreado kaj Novigado estas fiksita por la 15-a de aprilo, kiu estas ankaŭ la naskiĝtago de Leonardo da Vinci, simbolo de interfaka kreemo en arto kaj scienco. Krea kaj Noviga Tago alvokas homojn agi en tutmonda partnereco, kaj antaŭenigi kreivajn mediojn, procezojn kaj produktojn.

## Piednotoj
# Proverbaro Esperanta

| Proverbaro Esperanta |
| --- |
| Proverbaro Esperanta |
| Aŭtoro | Ludoviko Lazaro Zamenhof
 |
| Eldonjaro | 1910
 |
| Urbo | Parizo
 |
| Eldoninto | Hachette
 |
|  |

Proverbaro Esperanta estas la unua kolekto de proverboj en Esperanto. Ĝin aranĝis L. L. Zamenhof laŭ verko de sia patro Marko Zamenhof (Frazeologio rusa-pola-franca-germana). Ĝi enhavas 2630 proverbojn.

## Konsisto

La *Proverbaro* konsistas el 2 630 proverboj, ordigitaj laŭ baza termino: pri abeloj, pri abismo kaj tiel plu.

## Eldonoj

La unua eldono aperis en 1910.
Ekzistas ankaŭ eldonoj el 1925, 1961 (Stafeto), 1974 (Stafeto) kaj 1990 (eldonita en Ĉinujo).

### Moderna versio

Baza moderna versio de la Proverbaro Esperanta kaj multe pli kompleta estas la "Oklingva proverbaro" redaktita de Petro Desmet kaj liaj kunlaborantoj.

## Recenzoj

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Tiu proverbaro estas propredira la esperanta formo de ia « Frazeologio kvarlingva » (rusa, pola, franca, germana) verkita de M F. Zamenhof, patro de nia Majstro.
Proverboj estas la saĝeco de la popoloj, oni diris. Jen 1232 da ili, kiuj sin rilatas al ĉiuj cirkonstancoj el la vivo, al ĉiuj agoj, al ĉiuj sociaj rondoj.

Multaj el ili estas rimitaj, tio pligrandigas ilian ĉarmon. La libro estas rekomendinda, unue, kiel fonto de filozofio, — due, kiel facila kaj agrabla tempopasigilo. **”** |
| — Belga Esperantisto n.22 (aŭg 1910) |

 |

 Tiu verko estas (tute aŭ parte) entenata en la rete alirebla Tekstaro de Esperanto.

* Kovrilpaĝo de la *Proverbaro Esperanta*; eldonejo Esperantista Centra Librejo, 1925
* Malantaŭa paĝo de *Proverbaro Esperanta*, 1925
* Kovrilpaĝo de la *Proverbaro Esperanta*; eldonejo Stafeto, 1961

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Proverbaro Esperanta, skanita versio el 1910 en Wikimedia Commons

**Teksto de Proverbaro Esperanta (en Esperanto): *Proverbaro Esperanta*, ÖNB, Vieno
*
* Esperanta Proverbaro

**Aliaj ligiloj: Proverbaro Esperanta en la libroservo de UEA
* Pridiskuto pri la Proverbaro en lingva forumo Arkivigite je 2014-04-27 per la retarkivo Wayback Machine (ruse)
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo de Universitato de Amsterdamo
# Almanako

| Almanako
 |
| --- |
|  |
| **ĝenro**  |
| **referencverko • ĉiujara periodaĵo • terciara fonto • periodaĵo • print-native publication** |
|  |

**Almanako** estas perioda, plej ofte ĉiujare aperanta publikaĵo pri difinita temo. La Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto prezentas ĝin kiel libreto, entenanta kalendaron, astronomiajn sciigojn por la kuranta jaro, veterantaŭdirojn kaj aliajn diversajn informojn, ofte kun distra parto, kio povas esti rakontoj, poemoj, anekdotoj. Tamen ekzistas ankaŭ tute seriozaj publikaĵoj, de literatura aŭ alia specifa enhavo, kies ĉefa karakterizaĵo estas ke ili regule ripete publikiĝas en ĉiam sama, rekonebla grafika aspekto, sed malpli ofte ol ĵurnalo aŭ magazino, do ne ĉiutage, ne ĉiusemajne kaj eĉ ne ĉiumonate, sed pli-malpli ĉiujare (tio signifas minimume ĉiujn tri jarojn kaj maksimume trifoje en jaro, kiel aperas nun la esperantlingvaj Beletraj Almanakoj) kaj pli similas al libro ol al gazeto.

Beletra Almanako
Oni komparu la koncepton kun jarlibro, kiu nek enhavas astronomiajn informojn nek ĉiutagajn detalojn. Tamen la konceptoj de almanako kaj jarlibro interfandiĝas, kaj la ekzakta enhavo pli dependas de la konkreta serio de ripetaj publikaĵoj ol de la titolo de almanako aŭ jarlibro: ekzemple la jarlibro de UEA inter la jaroj 1908 kaj 2018 ĉiujare en poŝlibra formato enhavis ĉefe multajn adresojn tutmonde kaj eĉ ne havis unusolan presitan koloran foton, aliaj esperantlingvaj jarlibroj kutime same estas ĉefe adresaroj, dum multaj jarlibroj de lernejoj estas grandformataj libroj, kiuj prezentas fotojn kaj nomojn de ĉiuj lernejanoj kaj ĉiuj instruistoj, kutime en kolora preso, kaj krome multajn raportojn pri apartaj eventoj en la lernejo de la lastaj 12 monatoj ĝis la publikiĝo, de teatraj prezentaĵoj kaj koncertoj, klasaj vojaĝoj al eksterlando, partoprenoj de lernejaj teamoj en sportaj turniroj aŭ reprezentiĝoj de lernejanoj en sciencaj aŭ kulturaj konkursoj. Pri aliaj specimenoj de literaturaj almanakoj vidu ekzemple la esperantlingvan Almanakon Lorenz aŭ la franclingve kaj portugallingve aperintan Garnier Almanakon.

## Almanakoj

* *Almanach des gourmands*
* Almanako Lorenz
* Garnier Almanako
* Beletra Almanako

### Litova Almanako

**Litova Almanako**. 1923, 284 p. Poeziaĵoj kaj noveloj el la litova literaturo; artikoloj pri la historio, nacia civilizacio, arto, lernejoj, ktp. de la lando.

## Vidu ankaŭ

* jarlibro
* antologio
* Diego de Torres y Villarroel

## Notoj