Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Radiado

| Radiado
 |
| --- |
|  |
| **fizika fenomeno**  |
| **varmotransdono • procezo de energitransigo** |
|  |

Alfa-radiado, Beta-radiado kaj Gama-radiado havas malsamajn kapablojn trapenetri malsamajn materialojn
En fiziko, la **radiado** estas maniero de transporto de energio en la medio, kaj inkludas grandan aron da fenomenoj, inter kiuj la videbla lumo.

La radiado, en ĝusta senco, aludas la energion transportatan per elektromagnetaj ondoj, kiu tiel estas nomata elektromagneta radiado. Tamen, oni uzas la esprimon ankaŭ por aludi la movadon de grandrapidaj partikloj en la spaco, kun alta transporto de energio, kio ricevas la nomon de partikla radiado.

Se la transportado de energio estas sufiĉe granda, oni povas kaŭzi la jonigadon de la medio, kaj tiam oni parolas pri joniga radiado. Ekzemploj de tia fenomeno estas: la iksradioj kaj la gama-radiado (ambaŭ elektromagnetaj) kaj la alfa- kaj beta- radiadoj.

Kvankam ne tute ĝuste, estas kutime uzi la vorton *radiado*, por aludi la jonigantajn radiadojn.

## Suna radiado

Suna radiado estas esprimita kiel energia flukso en surfaca unuo. Ĝi mezuriĝas kun la unuo MJ/m².
La meza tagsumo de suna radiado dum unu jaro estas 10 MJ/m² en Suda Anglo, 8MJ/m² en Norda Skotio.

La sunan radiadon uzas la plantoj per fotosintezo por formi el aera karbon-dioksido organikajn kombinaĵojn.

Kelkaj eksperimentoj agraraj, dum la 1960-jaroj, indikis ke, almenaŭ dum la vegetaĵa kreska fazo, kultivo kaptas karbonon kaj akumulas sekan materion per la radiada halto.
Sekvaj analizoj indikas ke maksimuman sekmaterian sumon akumulas la kultivo laŭ la radiada sumo haltita per la foliaro dum kreskperiodo.

Rilatoj inter halta radiado kaj jara sekmateria produkto estas mirinde simila por diversaj kultivoj.

## Notoj

## Vidu ankaŭ

* Gravita radiado
* Joniga radiado
* Leĝo de Stefan-Boltzmann
* Partikla radiado
* Radiada energio
* Radiadoflukso
* Radiado (biologio)
* Radioastronomio
* Varmoradiado
# Periodo

**Periodo** povas signifi

1. Periodo estas tiu tempo, kiun bezonas astro por retroviĝi en sama punkto de sia rondvojo (orbita periodo, fazo, stadio).
2. Ĉe perioda funkcio, ĉiu tia reelo *T*, ke *f*(*x*+*T*) = *f*(*x*), kiu ajn estas *x*; pli specife: la plej malgranda el tiuj nombroj: la funkcio sinuso havas periodon 2π.
3. Tempa daŭro inter du difinitaj fazoj de fenomeno aŭ de evoluado; epoko.
4. Aro da frazoj prezentanta malvolviĝon de iu unueca penso; frazaro.

Periodaĵo estas tiu publikigaĵo, kies sinsekvaj partoj, numeritaj kaj datitaj, periode aperas por ne antaŭdifinita tempo kaj ofte kun fiksaj rubrikoj verkitaj de diversaj aŭtoroj. La nomon de la periodaĵo kutime sekvas la numero de la jar-volumo

Perioda tabelo estas la klasifika sistemo de kemiaj elementoj, kretita de Demetrio Mendelevo, prezentanta la „Periodan leĝon“ de li malkovritan.
# Dekuma tempo

Franca dekuma horloĝo el la epoko de la franca revolucio
**Dekuma tempo** estas la reprezentado de tempo de la tago uzanta unuojn, kiuj rilatas dekume. Oni ofte uzas tiun terminon aparte por la *franca revolucia tempo*, kiu disigas la tagon en dek dekumajn horojn, kiuj konsistas el po 100 dekumaj minutoj po 100 dekumaj sekundoj, kontraŭe al la pli kutima tempo.

## Historio

### Ĉinujo

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Ke (unuo).
### Francujo

La 5-an de oktobro 1793 enkondukiĝis la dekuma tempo en Francujo en la franca revolucio.

## Vidu ankaŭ

* Dekuma kalendaro
* Deksesuma tempo
* 24-hora sistemo

## Bibliografio

* Nacia konvencio de la franca respubliko (1793) LE CALENDRIER RÉPUBLICAIN Textes officiels Décrets Relatifs à l'établissement de l'Ère Républicaine Arkivigite je 2013-03-17 per la retarkivo Wayback Machine publikigita de Philippe Chapelin 2002
* Herschel, John (1849) *Outlines of Astronomy Arkivigite je 2022-12-31 per la retarkivo Wayback Machine* publikigita de Gallica, 1995
* Carrigan, Richard A., Jr. "Decimal Time". *American Scientist*, (Majo–junio 1978), **66(3)**: 305–313.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Ekzempla uzo de dekuma tempo en formato JJJJ-MM-TT,ttt (kie ttt estas kiom da militagoj, kaj TT,ttt estas frakcia tago, kaj 0,500 estus tagmezo)
* What DIME is it? (Dime = Decimal Time = dekuma tempo) Arkivigite je 2010-12-04 per la retarkivo Wayback Machine (Decimal time Java applet de Sergey Zaitsev.)
* Revolucia tempo Arkivigite je 2006-01-16 per la retarkivo Wayback Machine
* Simboloj de la franca revolucio. La respublikana kalendaro kaj dekuma tempo.
# Taga animalo

*"Tagulo" alidirektas ĉi tien. Por la esperanta arkitekto pseŭdonime konate kiel **Tagulo**, vidu la paĝon H. B. Hyams.*
Strutoj estas dumtagaj, sed povas esti aktivaj dum plenlunaj noktoj
**Taga animalo**, tagulo aŭ dumtaga animalo estas animalo karaktera pro prefera aktiveco dumtage kaj dormo dumnokte; la eco estas nomata dumtageco. Simila karaktero okazas ankaŭ ĉe plantoj.

## Ĉe animaloj

Animaloj kiuj ne estas dumtagaj povas esti noktulo (aktiva dumnokte) aŭ krepuskulo (aktiva ĉefe dum la krepusko, tio estas, ĉe mateniĝo kaj ĉe noktiĝo). Multaj animalaj specioj estas dumtagaj, inklude multajn mamulojn, insektojn, reptiliojn kaj birdojn. Ĉe kelkaj animaloj, ĉefe insektoj, eksteraj medimodeloj kontrolas agadon. Dumtageco estas priskriba; ĝi rilatas al observata 24-hora modelo, male al ~24-hora cirkadia ritmo kiu estas memeltena ene de organismo.

## Referencoj
# Magnitudo

**Magnitudo** (lat. *grandeco*) estas termino en:

* tertremoscienco, vidu la artikolon magnitudo (tertremo) kaj
* astronomio, vidu la artikolojn absoluta magnitudo kaj videbla magnitudo.
# Florenca kalendaro

La **florenca kalendaro** estis kalendaro uzita en Italio dum Mezepoko, precipe en Florenco. Laŭ tiu sistemo komencis nova tago je sunsubiro. Kiam la referenco de naskiĝo estis ekzemple "*du horoj en la tago*", tio signifis "du horoj post sunsubiro". Povis do okazi, ke naskiĝtago difinita kiel la 12-a de aŭgusto fakte kongruis kun la moderna tago 11-a de aŭgusto.

La jaro cetere komencis ne la 1-an de januaro, sed la 25-an de marto, tiel ke datoj kelkfoje malsamas de la hodiaŭ determinitaj jaroj.
# Taglaboristo

Konstrulaborantoj en Ĉitagongo, Bangladeŝo.
Monumento al taglaboristo, situa en Archidona, Hispanio.
**Taglaboristo** estas ĉiu, kiu ne havas fiksajn laborajn kontraktojn, sed estas dungita por relative mallonga tempo, ofte nur je unu tago aŭ kelkaj tagoj. Se ĝi estas dungata por pli longa tempo, sezono, oni parolas pri sezona laboristo.

La nomo venas el tio, ke taglaboristo estas pagata ne laŭ laborhoroj, sed laŭ labortago. Ili plej ofte laboras en la agrikulturo, en la sezonaj laboroj (ĉefe rikolto) aŭ ĉe konstrulaboroj.

Kiam ne venas sufiĉe da dungoj taglaboristo ne povas enspezi por vivteni sin aŭ la familion. Tiel ili dependas el ŝtataj helpopagoj (subvencioj) aŭ devas lukti por premi ĉu dungistojn ĉu la ŝtaton ke ili estu dungata. Komence de la 20a jarcento ekzemple en suda Hispanio miloj da taglaboristoj kiuj estis dungataj por labori nur junie al julio kaj decembre al januaro (por rikolto de tritiko kaj olivoj) devis malsategi la reston de la jaro (ok monatoj).

## Vidu ankaŭ

* Sendungado
* Laboristo
# Salajro

**Salajro**, aŭ **laborpago**, sur labormerkato estas prezo de laboro rilate al renkontiĝo de mendado kaj ofertado al laboro sur labormerkato. Etimologie, la nomo venas de la latina *sal* (salo), ĉar la unuaj salajroj estis ĝuste pagitaj pere de salo.

Laŭ Karlo Markso, "*La salajreco estas la ekzistanta burĝa organizo de la laboro. Sen ĝi, neniu kapitalo, neniu burĝaro, neniu burĝa socio.*" La komunismo celas aboli la salajrecon, konsiderata kiel la bazo de la ekspluatado kaj subigo de la proletaro.

Salajrosklaveco temas pri situacio, kie la vivrimedoj de homo dependas de salajro, precipe kiam tiu dependeco estas tuta kaj tuja. Ĝi ĉiam estas uzata en negativa senco por fari analogion inter sklaveco, salajrosklaveco kaj salajra laboro, koncentrante sin al similaĵoj inter posedo kaj luado de homo. La terminon oni uzas por kritiki la ekspluatadon de laboro kaj socian tavoliĝon.

La Fera Leĝo de Salajroj estas proponita leĝo en ekonomiko, redaktita aparte de Ferdinando Lasalo kaj David Ricardo. Laŭ ĉi tiu leĝo, la reala salajro emas, kun la tempo, atingi la minimuman salajron necesan por la vivtenaj bezonoj de la dungito.

## Vidu ankaŭ

* Dumviva salajro
* Minimuma salajro
* Senlaboreco
* *Pay Day* (filmo de 1922)
* Tago de Samrajta Pago

## Eksteraj ligiloj

* Bardhyl SELIMI: EŬROPO: Kontrastaj salajroj el Monato (2005/05, p.18)

## Referencoj
# Okhora labortago

La **okhora labortago** aŭ **okhora tago** estis unu el la plej malnovaj postuloj de la laborista movado. Ĝi signifis averaĝan labortempon de maksimume 8 horoj je labortago.

La batalo por la okhoraj labortagoj estis slogano de komunistoj, maldekstraj politikaj partioj. Fakte, laboristoj ofte devas surpreni plushorojn - post la 8 horoj - por vivteni sian familion, certigi bonan vivnivelon. Tio okazis eĉ en la t.n. socialismaj landoj.

## Historio

La unua interkonsento pri okhora labortago okazis en 1856 en Aŭstralio (Kolonio Viktoria) por ŝtonhakistoj. La interkonsento okazis pro manko de laboristoj, kiuj formigris al orminejoj.

La unua lando, kiu akceptis leĝon pri rajto je okhora labortago (por kelkaj metiistoj) estis en 1868 (plene en 1916) Usono (Germanio 1918, pro tropropono de laborforto).

## Vidu ankaŭ

* 996 laborhora sistemo
* La batalo de la superpasejo
* Tago de la Laboro
# Labora juro

**La labora juro** aŭ **labora jurscienco**, estas la aro de la reguloj, kiuj difinas la rilatojn inter la privataj dungistoj kaj la salajruloj dum la laborado.

Ĝi estas juro protektema al la salajrulo.

Ĝi regulas same:

* la individuajn rilatojn (laborkontrakto), kaj
* la kolektivajn rilatojn (strikoj, sindikatoj...),
* sume la labor-rajtojn.

## Eksteraj ligiloj

*
*
*  Arkivigite je 2007-09-28 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2005-04-26 per la retarkivo Wayback Machine

## Vidu ankaŭ

* Sociala sekureco
* Sindikato
* Labormerkato
* Laborprotekto
* Internacia Organizaĵo de Laboro
# Rikolto

Rikolto de Kultivaĵoj kiuj estis kolektitaj fare de homoj permane, dum la plej granda parto de la historio de agrikulturo.
Rikoltado en arto (Pieter Bruegel la pliaĝa)
Rikolto kolekto de aveno de la kampo, pentraĵo de 1895
**Rikolto** signifas en la agrikulturo ĉiun laboron por kolekti uzeblajn, vendeblajn partojn de la kreskaĵoj (fojno, sukerbeto, fragmito) kaj precipe fruktoj (pomo). En pli malvasta senco oni parolas nur pri rikolto de graminacoj.

En la arbarkulturo oni parolas pri lignorikolto de iu arbaro. Rikolto signifas en alia senco (sukcesan) rezulton de ies agado.

La rikolton tre grave influas

* la ĝusta rikoltotempo
* vetero
* laborprocezo

La rikolto estis ĉiam la plej grava tempo en la agrikulturo. La sukcesa kaj riĉa rikolto certigis la travivon de la vintro. Tiel jam la grekoj kaj romianoj festis la rikoltojn. Tiel la kristanaj festoj pri la nova pano, estas heredaĵoj el la paganaj tempoj.

La mizera rikolto pro vetero, damaĝantoj kaŭzis ofte malsategojn, ribelojn.

## Rikolto de graminacoj

### Permana rikolto

Antaŭ la maŝinigo de la agrikulturo, la rikolto de graminacoj okazis permane. Tiam la rikolto komenciĝas antaŭ la plenmaturiĝo de greneroj, kiam tiuj havas ankoraŭ ligon al la spiko. Tiam la semoj ne elfalas je tigobato de la falĉilo. La grenero tiam havas en la vaksa maturiĝa stato, post la lakta fazo. Tio signifas, se oni dispremas la greneron, oni povas vidi vaksan substancon.

Oni rikoltis la grenojn ekde la antikva tempo ĝis meze de la 20-a jc. per serpo, falĉilo. Oni detranĉis (falĉis) tigon de la graminacoj kaj el la graminacoj formis garbojn (grenfaskojn). Tiun lastan procedon faris la garbigistoj, aliuloj faris el la garboj krucformojn por ŝirmi la spikojn. La grenoj sekiĝis tiel, poste oni liveris per ĉaroj hejmen. Hejme oni draŝis, kaj parte muelis ĝin; post apero de muleiloj oni liveris la grenerojn al la muelejo por fari el ĝi farunon.

### Maŝina rikolto

La maŝina rikolto povas okazi ĉe pli matura stato (post la vaksa fazo), ĉar la defalantaj greneroj venas al la kolekta parto de la maŝino, ne perdiĝas. La moderna grenrikolta maŝino (kombajno) faras en unu laborprocezo la pli fruan falĉadon, draŝadon, purigon.

La rizrikoltaj kombajnoj estas ekipitaj ofte per raŭpoj.

## Rendimento

Rendimento estas tuto de la utiligebla produktado. Ĝin oni ofte kalkulas je surfaco (plej ofte je hektaro). Oni povas grandigi la rendimenton ĝis ia limo ekz. per sterko aŭ akvumado.

## Vidu ankaŭ

* Rikoltomaŝino
* Kombajno
* Tago de rikolto

## Proverbo

Ekzistas pluraj proverboj pri rikolto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Parolanto semas, aŭdanto rikoltas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kia la semo, tia la rikolto.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Printempo semas, aŭtuno rikoltas.* **”** |

 |

## Vidu ankaŭ

* Ekzistas ankaŭ internacia organizaĵo kiu havas la nomon Rikolto.

*
*
*
*

## Referencoj
# Labortago

**Labortago** estas tago, kiam oni laboras. La landa leĝaro ofte antaŭskribas, kiom da tagoj kaj horoj rajtas labori laboristo daŭre – sen interrompo – aŭ en unu monato. Por la plusaj horoj kaj semajnfinaj labortagoj, la laboristoj devas ricevi ofte aldonan monon koncerne salajron.

La batalado por la okhoraj labortagoj estis slogano de komunistoj kaj aliaj maldekstraj politikaj partioj. Fakte, laboristoj ofte devas surpreni plusajn horojn post la 8 horoj por vivteni sian familion kaj certigi bonan vivnivelon. Tio okazis eĉ en la t.n. socialismaj landoj.

La unua 8-hora labortago en Germanujo estis enkondukita en 1900, sed ĉe firmao Zeiss en Jena (Thüringen) – je libervola bazo – jam en 1868. La unua lando, kiu enkondukis la leĝan rajton je okhora labortago estis en 1901 Aŭstralio (Germanio enkondukis ĝin en 1918).

Kvartaga laborsemajno estas aranĝo, kie normala laborsemajno inkludas kvar labortagojn.

## Vidu ankaŭ

* Ripoztago
* Festotago
* Kvartaga laborsemajno
# Amuzo

Amuzo en Vogezoj.
**Amuzo**, **ripozamuzo**, **distriĝo** estas la uzado de tempo laŭ planita maniero por la resaniga refreŝigo de la propraj korpo aŭ menso. Dum la libera tempo estas pli bone formo de ripozo, amuzo implicas aktivan partoprenon sed laŭ pli refreŝiga kaj bonhumora maniero. Dum la homoj de la plej riĉaj mondoregionoj de la mondo vivas iom post iom pli sedentarajn vivstilojn, la neceso amuzi pliiĝas. La kresko de la nomitaj aktiva feriado estas ekzemplo de tiu tendenco. La amuzokupoj aŭ ŝatokupoj estas gravaj ĉar ili helpas pluhavi ekvilibron en la vivo inter devoj kaj okupoj unuflanke kaj fizika kaj mensa sanoj aliflanke.

En Esperanto eblas vortoludoj pri "amuzo" kaj "am-uzo".

## Vidu ankaŭ

* Distrindustrio

## Eksteraj ligiloj

* Artikoloj pri amuzejoj esperante
# Festo

**Festo** povas esti:

* FESTO (esperanto-aranĝo)
* Festaj kaj feriaj tagoj
* festo: publika aŭ privata ceremonio por soleni iun okazaĵon, ekzemple epifanio kiel religia festo aŭ maskofesto kiel gaja aranĝo.

## Proverbo

Ekzistas pluraj (10, kaj 16 pri festeno) proverboj pri festo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Ankaŭ al nia nesto venos iam la festo.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Festotaga laboro estas sen valoro.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Aŭ festo, aŭ fasto.* **”** |

 |

## Referencoj
# Sankta Semajno

| Sankta Semajno
 |
| --- |
|  |
| **liturgia sezono religia festotago**  |
| **tema semajno** |
| Poste
 | Bright Week • Easter Week • Octave of Easter vd |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | Palmofesto Sankta Lundo Sankto Mardo Sankta Merkredo Sankta Ĵaŭdo Granda vendredo Sankta Sabato  vd |

 |
|  |

**Sankta Semajno** aŭ **Granda Semajno** estas la nomo de la semajno kiu antaŭas Paskon. En multaj landoj, ĉefe en katolikaj landoj, tiu semajno, kune kun Kristnasko, estas unu el la du ĉefaj momentoj en la jaroj pri festoj, celebroj, familirenkontoj ktp. En aliaj estas rekte la unua. Oni celebras el ĵaŭdo al vendredo la morton de Kristo kaj el sabato al dimanĉo la resurekton de Jesuo.

## Bildaro

* Celebro de Sankta Semajno en Valadolido
* Knarilo
* Omaĝo al Sankta Maria
* Sankta Semajno - Taranto (Italio)

## Vidu ankaŭ

* Sankta Semajno en Sevilo
* Sankta Semajno de Arundo
* Pasiono (kristanismo)
* Granda vendredo
* Sankta ĵaŭdo
* Sankta sabato
* Palmofesto
* Sinjora Vespermanĝo
* Pasko

## Eksteraj ligiloj

*
*
*  Arkivigite je 2018-08-05 per la retarkivo Wayback Machine
*

Fasto[Montri]
# Pasiono

La vorto ‘’’**pasiono**’’’ originas de la greka verbo πάσχω (*pasĥō*), nome « suferi ». Ĝi rilatas al la eventoj kaj la suferoj de Jesuo inter lia juĝado kaj ekzekutado surkruce. La temo traktitas en religio kaj en artoj.

## Religio

* Pasiono (kristanismo)

## Artoj

* Pasiono (muziko)
	+ Pasiono laŭ Johano (Bach)
	+ Pasiono laŭ Marko (Bach)
	+ Pasiono laŭ Mateo (Bach)
* Pasiono (pentraĵo)
	+ Krucumita Kristo en arto
* Pasiono (teatro)
* Kino
	+ La Pasiono de Kristo

## Vidu ankaŭ

* Pasio (emocio)
# Kristo

| Kristo
 |
| --- |
| Biblia persono
 |
| **nomo aŭ epiteto de Jesuo**  |
| Verko
 | Nova testamento
 |
| Informoj
 |
| Eble sama
 | Dio Filo • Mesio
 |
| Sekso
 | vira
 |
| Patrino
 | Maria, patrino de Jesuo
 |
|  |

**Kristo** (greke **χριστός** [ĥrisTOS], Esperanto: **Sanktoleito**) estas nomo por Mesio – la "unktito de Dio". Tiu titolo estis uzata por nomi la antikvajn judajn reĝojn, kaj dum la romia rego super la judoj, la judoj same nomis la atendatan savanton kaj novan reĝon de la judoj.

## Etimologio

La vorto estas traduko de la hebrea vorto **משיח** [maŜIaĥ] kun signifoj "sanktoleito", "mesio". La unkto, al kiu la greka kaj la hebrea vortoj aludas, estas tiu, kiun la juda ĉefpastro metas sur la novan reĝon por enoficigi lin.

## Jesuo el Nazareto kiel Kristo

Laŭ la judaj profetoj, la Kristo estos ido de la gento de la malnova juda reĝo David. Li unuigos la mondon kaj regos ĝin en paco kaj justeco, estonte universala reĝo por la tuta homaro.

Komence de la 1-a jarcento, grupo de judoj ekkredis, ke la tiam en Palestino predikanta Jesuo el Nazareto estas la longe atendata Kristo. Sur tiu ĉi supozo elkreskis la hodiaŭa religio, nomata kristanismo.

La disĉiploj de Jesuo opiniis, ke li eniros la judan ĉefurbon Jerusalemon kaj fariĝos juda reĝo. Tamen, anstataŭ fariĝi reĝo, li estis krucumita fare de la romianoj kiel krimulo. Laŭ liaj vortoj menciitaj en la Biblio, la sankta libro de la kristanoj, li klarigis la aferon tiel, ke lia reĝlando ne estas surtera, sed ĉiela, kaj ke je la finiĝo de la mondo li revenos solene sur la teron por juĝi kaj regi ĝin.

Jesuo Kristo estas persono ĝenerale plej ofte agnoskata kiel la atendata Mesio, kvankam dum la postaj jarcentoj aperis dekoj da aliaj homoj, kiuj proklamis sin esti tiu.

## Galerio

*
*
*
# Granda vendredo

| Granda vendredo
 |
| --- |
|  |
| **kristana festotago festotago**  |
| **vendredo** |
| Antaŭe
 | Sankta Ĵaŭdo vd |
| Poste
 | Sankta Sabato vd |
|  |

**Sankta Vendredo** aŭ **Granda Vendredo** en kristanismo estas vendredo antaŭ Pasko, parto de Sankta semajno kaj Paska tritago. Tiu ĉi tago estas rememoro de morto de Jesuo Kristo sur kruco.

## En okcidentaj eklezioj

La liturgio de la Latina Eklezio enhavas legadojn el la Biblio, i.a., la Pasiono de Johano, ofte prezentata drame aŭ muzike. Aparta parto de la liturgio estas longaj propetoj por la eklezio, por papo, por servantoj de eklezio kaj por ĉiuj kredantoj, por kateĥumenoj, por unueco de la kristanoj, por judoj, por tiuj, kiuj kredas en Dio, sed ne kredas en Kristo, por politikistoj, por ŝtatuloj, por tiuj, kiuj suferas. Sole en tiu ĉi tago estas ankaŭ parto de liturgio adorado de kruco kaj oni ne solenas en ĝi eŭĥaristion, sed oni donas komunion el hostioj ŝanĝitaj en Verdan ĵaŭdon.

Apartaj diservoj okazas en multaj protestantismaj eklezioj.

## En orientaj eklezioj

Ortodoksuloj kaj orientaj katolikoj ankaŭ ne solenas eŭĥaristion, sed ili trifoje dum la tago kunvenas por preĝi. La Granda vendredo estas unu el tagoj de severa fasto.

## Interesaĵoj

* 27.10.1941: Germanaj regopovoj en okupata Pollando suspendis ĝis fino de la milito celebradon de diservoj en protestantaj preĝejoj dum la Granda Vendredo.
* Je granda vendredo okazas en Lohr am Main **pasionmontra procesio** laŭ romkatolika tradicio kiu, rilate al Germanujo, estas taksata la plej malnova siaspece ankoraŭ farata.. Allogas ĝi ĉiujare milojn da vizitantoj kaj piuloj.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Karesmo
* Pentekosto
* *Via crucis*

Fasto[Montri]
# Reviviĝo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun lingva revivigo.
 |

| Reviviĝo
 |
| --- |
|  |
| **superhoma kapablo literatura motivo**  |
| **vivification • fido** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | al-baʻth baʻd al-mawt (en)   vd |

 |
|  |

La pentraĵo "Reviviĝo" (1499) de Luca Signorelli
**Mirakla reviviĝo** aŭ per teologia neologismo **resurekto** estas, laŭ multaj religioj, la postmorta reveno de la animo aŭ spirito al enkorpa vivo en la sama korpo kie iu vivis. La resurekto de Jesuo laŭ Kristanismo estas klasika ekzemplo de tiu fenomeno.

Pluraj religioj kredas ke ĝenerala reviviĝo okazos je la fino de la mondo, tuj antaŭ la Lasta juĝo. Ĉe la abrahamaj religioj tiu koncepto evoluis el la biblia ideo, ke Dio tiel egaligos la maljustaĵojn, kiuj ekzistas inter la homoj.

## Vidu ankaŭ

* Postmorto
* Reenkarniĝo
* Resurekto de Jesuo
* Resurekto (romano)
* Sanktejo à répit
# Ramadano

Fotomuntaĵo
Krescento de Ramadano en Jordanio.

|  |
| --- |
| Parto de serio
**IslamoHistorio de islamo** |
| **Kredo kaj praktikoj** |
|
Unueco de Dio Konfeso de kredo Preĝo • Fasto Pilgrimo • Almozo • Moskeo

 |
| **Ĉefaj personecoj** |
|
Mohamedo
Ali • Abu Bakr
Samtempuloj de Mohamedo
Membroj de hejmo de Mohamedo
Profetoj de Islamo

 |
| **Tekstoj kaj leĝoj** |
|
Korano • Sunao • Ŝario Legislativo Biografioj de Mohamedo

 |
| **Branĉoj de islamo** |
|
Sunaismo (Salafismo, Ŭahabismo) • Ŝijaismo • Sufiismo • Ĥariĝismo (Ibadismo)

 |
| **Sociopolitikaj aspektoj** |
|
Arto • Arkitekturo Urboj • Kalendaro Scienco • Filozofio Religiaj gvidantoj Virinoj en islamo Politika islamo • Ĝihado
Liberalisma islamo

 |
| **Vidu ankaŭ** |
|
Vortareto de islamaj nocioj Listo de islamaj terminoj Listo de signifaj moskeoj Listo de artikoloj pri islamo

 |

**Ramadano** (arabe **رمضان**) estas la naŭa monato de la islama kalendaro. Ĝi estas monato de fasto. La finiĝo de la fastado estas markita per la festo Eid ul-Fitr.

Tiu fasto, arabe ṣaŭm صَوْم. (vorto kiu signifas sin deteni, ne fari) havas la sencon rezigni pro pio je ĉio, kio rigardatas kiel rompo de la fasto, t. e. manĝi, trinki, amori, incitiĝi aŭ malbone konduti, kaj tio ekde tagiĝo ĝis sunsubiro.
Tiu tempo (malnokto) estas difinita per tio,
ke eblas okule distingi blankan fadenon de nigra. (Tiu metodo estas iom nepreciza, sed la tempo de matena ekfasto, nomita "Imsak", estas aparte signita en la kalendaroj de preĝo, kiuj kutime estas havebla en la moskeoj).

## El la Korano

La Korano diras pri fastado en la dua surao:

>
> **184.** ... Al vi estas ordonite fasti, kiel estis ordonite al tiuj,
> kiuj estis antaŭ vi, por ke vi evitu la malbonon.
>
>
> **185.** Tio validas por fiksita nombro da tagoj;
> sed kiu el vi estas malsana aŭ en vojaĝo,
> tiu fastu poste por la sama nombro da tagoj;
> kaj por tiuj, kiuj ne kapablas fari tion krom
> [escepte] per grava ofero, estos eble alie plenumi ilian devon,
> nome nutri malriĉulon.
> Kaj por tiu, kiu faros bonon,
> pli ol estas devo, de pli bone estos por li;
> kaj fasti estas bone por vi,
> se nur vi komprenas tion.
>
>
> **186.**
> Estas la monato Ramadân,
> en kiu estis sendita al vi la Korano kiel gvidilo por la homaro
> kaj kiel evidenta signo kaj ekkonigilo.
> Kiu el vi estos hejme en tiu monato, tiu fastu.
> Kiu tamen estas malsana aŭ en vojaĝo,
> tiu fastu poste por la sama nombro da tagoj...
>
>
>
>
> (El *La Nobla Korano*, tradukita de Italo Chiussi,
> Kopenhago 1970.)
>
>
>
>

## Eroj

La Nokto de la Destino (arabe Laylatu l-Qadr لیلۃ القدر), estas la celebrado de du gravaj festoj en Islamo dum la sankta kaj fasta monato Ramadano.