Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Universala Tempo Kunordigita

Horzonoj en Eŭropo (UTC, UTC+1, UTC+2, UTC+3)
Hipotezaj horozonoj en Eŭropo kaze ke ĉiu lando sisteme apliku la mezan sunan tempon de tie, kie troviĝas la ĉefa parto de la lando (UTC-1, UTC, UTC+1, UTC+2, UTC+3).
Horzonoj en la Mondo

Estas **2026-06-12 *T* 01:12 en UTC**

(vidu W3C Formoj de dato kaj tempo)

**Universala Tempo Kunordigita** (**UTK**, konata kiel **UTC** ekster Esperantujo) estas la tempo ĉe la nula longitudo de 0° (UTC+0) kaj estis antaŭe nomita GMT. UTC estas *kunordigita* kun GMT per la iafoja aldono de supersekundo tiel, ke:

>
> UTC - GMT < 0.9 s
>
>
>
>

La supersekundo estas necesa ĉar la rapideco de la tera rotacio variadas.

La internacia mallongigo "UTC" venas el kompromiso inter *CUT*, el anglalingva *Coordinated Universal Time* kaj *TUC*, el francalingva *Temps universel coordonné* kaj estas neŭtrala por ambaŭ.

GMT ankaŭ estas la tempo de la nula longitudo, sed estas malsamo inter GMT kaj UTC: GMT sekvas la movadon de la Suno (aŭ, alivorte, la rotacion de la tero), dum UTC sekvas la Tempon Atoman Internacian (TAI -- la mezan tempon de 200 precizaj atomaj horloĝoj tra la mondo).
UTC kiel referenca nulo por la longitudo, estas ankaŭ kelkfoje nomita Zulua tempo (**Z**). La UTC de +1 al +12 oriente de Grenviĉo ricevas la literojn A, B, C, D, E, F, G, H, I, K, L, M. Same, Okcidente de Grenviĉo en UTC de -1 al -12 la horzonoj ricevas la literojn de N ĝis Y. Do ekz. UTC+2 ricevas la literon **B** (Bravo) kaj korespondas al la Orienteŭropa Tempo (EET); same UTC-7 ricevas la literon **T** (Tango) kaj korespondas al la Usona kaj Kanada Montara Norma Tempo (MST).

Ofte oni ne diras UTC sed mallonge UT, universala tempo. En normala praktiko ne gravas la supersekundo, aŭ ono de ĝi.

## Vidu ankaŭ

* La nuna tempo de UTC laŭ la *Buroo Internacia pri Pezoj kaj Mezuroj*
* sekundo
* SI
* BIPM
* horzono
* somera tempo
* Horzonoj en Eŭropo
* Horzonoj en Eŭropo dum Somero

## Eksteraj ligiloj

* Tempozonoj de UTC de A ĝis Z
* Formo de dato kaj tempo de W3C.
# Sunleviĝo

| Sunleviĝo
 |
| --- |
|  |
| **periodo de la tago astra evento**  |
| **objectrise** |
| Antaŭe
 | tagiĝo • matena ĉielruĝo • nokto vd |
| Poste
 | mateno vd |
|  |

Sunleviĝo en Honkongo
**Sunleviĝo** estas la tempo de matena krepusko aŭ duonlumo inter la momento kiam la suno estas 6 gradojn sub la horizonto, do ankoraŭ ne mem videblas, sed jam heligas kaj kolorigas la ĉielon tuj super la horizonto, kaj la momento kiam ĝi videbliĝas. Dum tiu tempo iuj steloj kaj planedoj en la ĉielo jam videblas sen optikaj helpiloj, kaj ankaŭ sur la tero la objektoj sufiĉe bone videblas por ke eblas komenci subĉielajn aktivaĵojn sen aldona lumigo.

La **naŭtika sunleviĝo** estas la momento, kiam la suno troviĝas 12 gradojn sub la horizonto en la mateno. En tiu momento, ĉielaj objektoj ankoraŭ ne videblas kaj la horizonto ankoraŭ ne vide distingeblas sen optikaj helpiloj.

La **astronomia sunleviĝo** estas la momento, kiam la suno troviĝas 18 gradojn sub la horizonto en la mateno. En tiu momento, ankoraŭ neniu sunradio lumigas la videblan ĉielon.

Laŭ aliaj lingvoj, ekzemple la angla, estas diversaj nomoj por la fazoj de la sunleviĝo antaŭ sia videbliĝo (*dawn*, matena krepusko, en la angla) kaj dum la momento de videbliĝo (*sunset*). Tamen la suno ankaŭ jam leviĝas, kiam ĝi ankoraŭ estas sub la horizonto, sed videble proksimiĝas al ĝi.

## Vidu ankaŭ

* Aŭroro
* Krepusko
* Mateno
* Sunsubiro
# Tempintervalo

| Tempintervalo
 |
| --- |
| **dominio • intervalo • tempa ento** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | daŭro komenca tempopunkto fina tempopunkto  vd |

 |
|  |

Por mezuri la tempodaŭron oni uzas ĝiajn partojn, intervalojn de diversaj grandoj. Oni nomas ilin ankaŭ tempunuoj. La deveno de tri konataj unuoj de tempo - la jaro, la monato, kaj la tago estas enradikigita el la naturaj cikloj, kiun observis antikvaj popoloj. La septaga semajno ŝajne devenas de sud-okcidenta Azio (t.n. Mezoriento). Verŝajne de la antikvaj loĝantoj de Sumero kaj Babilonio devenas metodo kalkuli tempopartojn per 12-oblaj nombroj: dividi tagon je 24 horoj, horon - je 60 minutoj, minuton - je 60 sekundoj.

Hodiaŭ la sekundo estas ĉefunuo por mezuro energiŝanĝojn en atomo kaj ĝi estis adoptita kiel fundamenta tempunuo. Jen la tabulo de la ĉefaj kaj derivitaj, de la sciencaj kaj ĉiutagaj tempunuoj:

* Erao
* Jarmilo
* Jarcento
* Jardeko

* Jaro
	+ **Gregoria Jaro** - 365,2425 suntagoj
	+ **Julia Jaro** - 365,25 suntagoj
	+ **Tropika Jaro** - 365, 2421 suntagoj
	+ **Luna Jaro** - 354,36 suntagoj
	+ **Semestro** - duono de la jaro
	+ **Trimestro** - kvarono de la jaro

* Monato
	+ **Kalendara Monato** - 30 suntagoj 10 h 29 m 4 s
	+ **Sinoda Monato** - 29,5305 suntagoj

* Semajno - 7 tagoj

* Tago
	+ **Suntago** - 24 h 03 m 56,5554 s
	+ **Astra Tago** - 23 h 56 m 04,0905 s
	+ **Diurno** (= Tagnokto)
	+ **Dekado** - 10 suntagoj

* Horo - mallonge **h**, 60 minutoj aŭ 3600 sekundoj
* Minuto - mallonge **m**, 60 sekundoj
* Sekundo - mallonge **s**, fundamenta tempunuo

---

Vidu ankaŭ:
Vikiarbo > Universo > Abstrakta Mondo > Tempo > Tempintervalo
# Horo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun ĥoro.
 |

| Horo
 |
| --- |
|  |
| **mezurunuo de tempo derivita mezurunuo de la Unuiĝinta Kodo pri Unuoj de Mezuro mezurunuo ne en SI akceptata de SI ne-SI-a mezurunuo menciita en SI**  |
| **tempintervalo** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | minuto  vd |

 |
|  |

Sunhorloĝo
La **horo** estas mezurunuo de tempo.

Mallongigo: **h**

Ĝi estas 24-ono de diurno. Unu horo konsistas el 60 minutoj, do el 3600 sekundoj.

## Vidu ankaŭ

* Horzono
* Horloĝo
* Somera tempo

## Proverbo

Ekzistas pluraj (9, kaj 4 pri minuto) proverboj pri horo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Iri for en bona hor'.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Por ĉiu faro estas horo.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Matena horo estas plena de oro.* **”** |

 |

## Referencoj
# Nokto

| Nokto
 |
| --- |
|  |
| **periodo de la tago**  |
| **periodo de la tago** |
| Antaŭe
 | sunsubiro • krepusko vd |
| Poste
 | mateno • sunleviĝo • matena ĉielruĝo vd |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Noktomezo noktaj horoj astronomical night (en)  krepusko  vd |

 |
|  |

Animacio de komplete rotacianta Tero dum nokto
La **Nokto** estas taga tempoperiodo en iu loko, kiam tiu loko forturniĝas de la suno, kaj pro tio mallumiĝas. Sur la tero, estas nokto ĉe iomete malpli ol duono de la planedo ĉiam. Kiam nokto estas ĉe unu flanko de la planedo, la alia estas prilumata, tie estas tago. Pro la rotacio de la Tero ĉirkaŭ ties akso, tago kaj nokto ĝenerale alternas dum 24-hora periodo. Tamen, pro la kliniĝo de la Tero, noktoj estas pli longaj en vintro ol en somero.

## Vidu ankaŭ

* Tago
* Noktumo
* Polusa nokto
* Luma poluo
* Diurno

## Bildaro

Lumoj de la nokta tero
* Melburno dumnokte
* *Nott*, personigo de la nokto en la nord-ĝermana mitologio
* Aŭtovojo dumnokte, longtempa ekspono

## Proverbo

Ekzistas pluraj (4, kaj 21 pri tago) proverboj pri nokto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Gardu kandelon por la nokto.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kiam nokto vualas, ĉiuj koloroj egalas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Nokte eĉ monstro estas belulo.* **”** |

 |

## Referencoj
# Diurno

24ahora horloĝo
blanka nokto - noktomezo en Helsinko dum 2005
**Diurno** aŭ **tagnokto** estas la kompleto de tago kaj nokto, do la daŭro de 24 horoj. Dum averaĝa diurno dum plimalpli duono de la tempo estas hele (la tago) kaj dum la alia parto estas malhele (la nokto). Tamen dum la blankaj noktoj - fine de junio kaj komence de julio en ĉiuj lokoj inter 60° da norda longitudo kaj la norda arkta cirklo, kaj fine de decembro kaj komence de januaro en ĉiuj lokoj inter 60° da suda longitudo kaj la suda arkta cirklo - la suno nur subiras por mallonga tempo, tial ke ankaŭ nokte restas hele. Kaj norde de la norda arkta cirklo dum junio-julio kaj sude de la suda arkta cirklo dum decembro-januaro tute ne subiras la suno, tial ke dum la tuta diurno restas tago: tiun fenomenon oni nomas noktomeza suno.
# Dato

**Dato** estas precize difinita tago, en kiu okaz/is/as/os fakto.

Dato kune kun tempo estas kompleta priskribo de punkto en la tempomezurado.

Komparu kun: datumo, kalendaro, tempokalkulo

## Skriba formato de dato laŭ lando

 - ﻿ jjjj-mm-tt
 - ﻿ jjjj-mm-tt kaj tt-mm-jjjj
 - ﻿ tt-mm-jjjj
 - ﻿ tt-mm-jjjj kaj mm-tt-jjjj
 - ﻿ mm-tt-jjjj
 - ﻿ jjjj-mm-tt, tt-mm-jjjj kaj mm-tt-jjjj

Ĝis nun la datoj estas skribataj en diversaj manieroj. Ekzemple, en Usono oni uzas la sinsekvon MM TT JJJJ (12/15/1859) kaj metas dividajn suprenstrekojn. En Germanio oni skribas TT MM JJJJ kaj metas dividajn punktojn (15.12.1859). En multaj landoj oni skribas en la ordo JJJJ MM TT kun punktoj (1859.12.15).

Por eviti miskomprenon, en Esperanto oni ofte skribas: la 15-a de decembro 1859** estas notinda dato* kaj *L.L. Zamenhof naskiĝis **la 15-an de decembro 1859 aŭ simile senambigue.

## La ISO-normo

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo ISO 8601.
La internacia normo por dato- kaj tempo-indikado estas ISO 8601.
Laŭ tiu normo la reprezento de dato estas JJJJ-MM-TT, do 4 ciferoj por la jara numero, poste du ciferoj por la monata numero ("01" ĝis "12") kaj 2 ciferoj por la taga numero ("01" ĝis "31"). La ciferoj estas apartigitaj per streketoj.
Ekzemplo: 2010-10-15

La ISO-normo evitu konfuzojn. Povas ja okazi, ke varoj atingas la klienton en alia lando tro malfrue aŭ tro frue, se tagoj kaj monatoj estas fuŝe komprenitaj.

Avantaĝo de la ordo "de la granda al la malgranda" de maldekstre al dekstre estas, ke programoj kaj homoj povas pli facile ordigi la sinsekvon de datoj.

Se en iu lando tekstoj nun uzas la ISO-norman skribadon, legantoj devas iom alkutimiĝi, ĉar la sinsekvo de la ciferoj estas alia ol ĝis nun. Eble, malgraŭ la alia sinsekvo de la ciferoj en la skriba versio oni daŭre legos en la kutima versio. La sama problemo aperas ankaŭ en Esperanto.

### ISO-norma skribado en Esperanto-tekstoj kaj ties legado

Se en teksto aperas ekz. la dato **2010-10-15** oni povas tion legi en kutima maniero, do fakte de dekstre al maldekstre, aldonante la kutimajn -a kaj de.

Radikalaj modernemuloj povas diri: **2010 minus 10 minus 15**.

## Vidu ankaŭ

* ISO 8601
# Horizonto

|  |  |
| --- | --- |
|  | vidu: Horizonto (apartigilo).
 |

**Horizonto** estas la linio ĝis kiu eblas vidi la surfacon de la kosma korpo sur kiu oni estas. Ĝi estas la linio kie ŝajne surfaco kaj ĉielo kuntuŝiĝas. En ordinara lingvaĵo kutime temas pri horizonto de Tero.

Por kalkuli la distancon proksimuman de la okulo de la observanto ĝis la Tera horizonto eblas uzi jenan formulon:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
En kiu d estas la distanco en kilometroj ĝis la horizonto kaj en h estas la alteco de la observanta okulo en metroj (kompare al la tersurfaco).

Ekzemple:

* okulalteco = 1,7 metroj donas horizontan distancon 4,7 km
* sur turo 100 metrojn altan: distanco = 36 km

*
*
*

## Vidu ankaŭ

* Horizontalo
* Kompasdirektoj
* Alto
* Eventa horizonto
* G-horizonto

## Eksteraj ligiloj

*
*
*
*
# Suntempo

Sur planedo kiel la Tero, la "astronomia" tago estas pli mallonga ol suntago. Al unua momento, Suno kaj malproksima stelo situas fronte el lokaĵo sur la Tero (ruĝa punkto). Al dua momento, la planedo turniĝis unufoje ĉirkaŭ si mem kaj la malproksima stelo situas denove fronte la lokaĵo (1 → 2 = Astronomia tago). Sed iom da tempo restas antaŭ ol la suno estu denove fronte (1 → 3= Suntago).
La **suntempo** aŭ **vera tempo** estas tempkalkulado bazita laŭ la suna pozicio en ĉielo.

## Ŝajna suntempo

La ŝajna suntempo baziĝas sur la ŝajna suntago. La ŝajna suntago varias tra la jaro, kaj la efektoj de la variaĵoj produktas 16-minutajn sezonajn dekliniĝojn el la signifa suntago. Estas du kialoj de la varioj de la ŝajna suntago:

* Aksa dekliniĝo laŭ la ekliptiko
* Formo de la Tera orbito

Pro tio, la tagoj estas pli mallongaj en marto kaj septembro ol en junio kaj decembro.

Longeco de ŝajna suntago (1998)
| Dato
 | Daŭreco en signifa suntempo
 |
| --- | --- |
| 11-a de februaro | 24 horoj
 |
| 26-a de marto | 24 horoj − 18.1 sekundoj
 |
| 14-a de majo | 24 horoj
 |
| 19-a de junio | 24 horoj + 13.1 sekundoj
 |
| 26-a de julio | 24 horoj
 |
| 16-a de septembro | 24 horoj − 21.3 sekundoj
 |
| 3-a de novembro | 24 horoj
 |
| 22-a de decembro | 24 horoj + 29.9 sekundoj
 |

## Referencoj
# Sidera tempo

**Sidera tempo**, nomita ankaŭ **stela tempo**, estas la tempo mezurita de la diurna movado ŝajna de la verna ekvinokso, kiu alproksimiĝas, kvankam sen esti identa, al la movado de la steloj. Ĝi diferenciĝas en la precesio de la verna ekvinokso rilate al la steloj.

Pli precize, la sidera tempo difiniĝas kiel horarangulo de la Verna punkto. Kiam la verna ekvinokso venas al la loka meridiano, la loka sidera tempo estas 00.00.

## Eksteraj ligiloj

* Vidu retejo de KStars Arkivigite je 2008-05-17 per la retarkivo Wayback Machine (angla)
* Plia informaro pri la Sidera Horloĝo por komputila montrilo ĉi tie (angla)
* Kalkulo de la Ŝajna Loka Sidera Tempo (Ŝipara Observatorio de Usono) [1] Arkivigite je 2011-08-06 per la retarkivo Wayback Machine
* Video kun klarigoj pri tiu mezursistemo kaj la horarangulo
# Averaĝa suntago

Observita devojiĝo inter la daŭro de la veraj suntagoj kaj tiu de la averaĝa suntago, dum la periodo 1974 al 2005, mezurita en milsekundoj, rilate al la teoria valoro de 86.400 sekundoj.
**Averaĝa suntago** estas la koncepto uzita por ĉiuj ĉiutagaj aferoj. Ĝi difiniĝas kiel la tempodaŭro kiun uzas la Suno por alveni du sinsekvajn fojojn en la meridiano de la observanto, laŭ jara averaĝo. La tagoj havas varian daŭron, laŭ la jarepoko en kiu oni estas. Tiu varieblo estas kaŭzata de la ekstercentreco de la tera orbito kaj de la oblikveco de la ekliptiko. Je praktika konsidero oni uzas la koncepton de averaĝa suntago, kiu havas daŭron de 24 horoj aŭ kio egalas, de 86.400 sekundoj.

Laŭ la sama referenco, nome la Suno, estas la koncepto de tropika jaro aŭ tropikjaro, nome daŭro kiun uzas la Tero por sia jara movo. Dum unu tropikjaro la Tero faras 365,242189 rondiron ĉirkaŭ sia akso, kaj tiele unu tropikjaro daŭras 365,242189 averaĝaj suntagoj.
# Minuto

| Minuto
 |
| --- |
| **mezurunuo de tempo mezurunuo ne en SI akceptata de SI derivita mezurunuo de la Unuiĝinta Kodo pri Unuoj de Mezuro ne-SI-a mezurunuo menciita en SI**  |
| **tempintervalo** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | sekundo  vd |

 |
|  |

**Minuto** estas komunuza mezurunuo de tempo, egalas al sesdek sekundoj aŭ sesdekona parto de horo. Minuto ankaŭ estas mezurunuo de angulo, egala al sesdekono de grado.

Mallongigo: **min**

Etimologie, la vorto venas de la Latina *minuere* = malgrandigi, dividi. Se horon oni dividas en bazajn unuojn, oni ricevas la tiel nomatajn *minutojn*. Se tiujn oni *duafoje* dividas, oni ekhavas *sekundojn* (Latine: *secundus* = dua, do dua divido).

## Proverbo

Ekzistas pluraj (4, kaj 9 pri horo) proverboj pri minuto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kara estas dono en minuto de bezono.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Miljaroj ne povis, minuto elŝovis.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Sidas gasto minuton, sed vidas la tuton.* **”** |

 |

## Referencoj
# Aksa kliniĝo

Ilustraĵo montranta la aksan kliniĝon de la Tero rilatante al a ekliptiko.
La **aksa kliniĝo**, aŭ **aksa klineco**, estas astronomia termino, kiu rilatas al la angulo de klineco de la rotacia akso de planedo rilate al la orto de ĝia orbita ebeno. Planedo kies akso de rotacio estas orta al la ebeno de sia orbito havas aksan kliniĝon de 0 °.

La aksa kliniĝo de la Tero varias inter 22°06' kaj 24°30' laŭ ciklo 41000-jara.

## Aksa kliniĝo de kelkaj objektoj de la sunsistemo

| Objekto | aksa kliniĝo (en °)
 |
| --- | --- |
| Merkuro | ~0,01
 |
| Venuso | 2,64
 |
| Tero | 23,439 281
 |
| Luno | 1,5424
 |
| Marso | 25,19
 |
| Cereso | ~4
 |
| 2 Pallas | ~70
 |
| Jupitero | 3,13
 |
| Saturno | 26,73
 |
| Urano | 97,77
 |
| Netuno | 28,32
 |
| Plutono | 119,61
 |

## Bildaro

* Ĉiela sfero ĉirkaŭ la terglobo: la angulo inter la ĉielekvatoro kaj la ekliptiko egalas la aksan kliniĝon.
* Precesio de la linio de apsidoj laŭ ciklo je ĉirkaŭ 21000-jara.

## Vidu ankaŭ

* Gregoria kalendaro
* Sezono
* Milankoviĉ-cikloj

## Eksteraj ligiloj

*
# Ekliptiko

Skizo de la **ekliptiko**, la angulo inter la ekliptiko kaj la **ĉiela ekvatoro** estas WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 23° 26'.
La **ekliptiko** estas la (imaga) ebeno en kosmo, en kiu orbitas la Tero ĉirkaŭ la Suno.

La orbitoj de la aliaj planedoj de Suno ne estas ekzakte en la ekliptiko, sed ankaŭ ne tro malproksimaj de ĝi.

La rotacia akso de Tero ne estas orta al la ekliptiko, sed havas al ĝia ortanto angulon de ĉirkaŭ 23° 26'. Tiu angulo kaŭzas la fenomenon de ŝanĝiĝantaj sezonoj. Ĝi ne estas konstanta, sed varias (kun periodo de ĉirkaŭ 40.000 jaroj) inter 21° 55' kaj 24° 18', influante la klimaton de Tero. Ĝi nun estas malkreskanta; ĉirkaŭ 4 300 ĝi atingos mezan valoron de 23°06' kaj ĉirkaŭ la jaro 25 000 minimuman valoron.

## Vidu ankaŭ

* Ekliptika latitudo
* Ekliptika koordinata sistemo
# Meridiano

**Meridiano** estas imaga cirklo, pasanta tra la ĉielaj polusoj aŭ la zenito de iu loko sur Tero (loka meridiano) aŭ iu astro (astra meridiano). Tiu termino estas tiele uzata en astronomio. Meridiano estas ankaŭ la duoncirklo de la tera sfero, trairanta ambaŭ ĝiajn polusojn: ĉiu meridiano orte sekcas la ekvatoron; ĉiuj lokoj kuŝantaj sur sama meridiano havas saman horon (rilate al la suno). La Grenviĉa meridiano estas la referenca por difini la horzonojn.

En la ĉina medicino, iu el la specifaj energiopunktoj laŭlonge de difinitaj korpolinioj (ankaŭ nomataj *kanaloj*) tra kiuj energio kaj sango cirkulas tra la homa korpo por kuraci/ripari la energio-ekvilibron (la tiel nomata *chi*) inter jino kaj jango aŭ por mildigi doloron. Ajurvedo havas sian propran akupunkturan sistemon.

*Ekzemple: la masaĝo celas agi rekte ĉe la meridianoj*
En geometrio, rivolua surfaco difiniĝas per sia akso kaj unu el siaj meridianoj; intersekco de rivolua surfaco kun ebeno trairanta ĝian akson estas ebena kurbo; ĉiuj meridianoj de cirklaj konusoj aŭ cilindroj estas rektoj.

Meridiano (Sao Paulo), urbo en Brazilo.

## Fotogalerio

* La origino de meridianoj en Greenwich (Anglujo)
* La Grenviĉa meridiano (2) estas la referenco
* Ĉiuj meridianoj trairas la polusojn

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Cirklo de latitudo
* Horzono
* Latitudo
* Longitudo
# Tropika jaro

**Tropika jaro** (konata ankaŭ kiel suna jaro), por ĝeneralaj celoj, estas la longo de la tempo kiun la Suno uzas por reveni al la sama posicio en la ciklo de sezonoj, kiel ĝi estas vidite el la Tero. Tempoperiodo inter du sinsekvaj sunaj trapasoj tra la punkto de printempa ekvinokso nomiĝas tropika jaro. La tropika jaro daŭras 365.24220 terajn diurnojn, t.e. ĝi estas pli kurta je 20 minutoj kompare kun la stela jaro. Kiam oni parolas pri la jaro en ĉiutaga vivo oni kutime parolas pri tropika jaro.

## Bibliografio

* Astronomical Applications Dept. of United States Naval Observatory. (2009). *Multiyear Interactive Computer Almanac* (ver. 2.2). Richmond VA: Willman-Bell.
* Blackburn, B. & Holford-Strevens, L. (2003, korektita represo de 1999). *The Oxford companion to the year*. Oxford University Press.
* Borkowski, K. M. The tropical year and the solar calendar. (1991). *Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, 85*(3), 121–130.
* Bureau International des Poids et Mesures. (2006). *The International System of Units*. author.
* Butrica, A. J. (1996) *NASA SP-4218: To See the Unseen - A History of Planetary Radar Astronomy*. Arkivigite je 2007-08-23 per la retarkivo Wayback Machine NASA.
* Dershowitz, N. & Reingold, E.M. (2008). *Calendrical Calculations* (3a eld.). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-70238-6
* Dobrzycki, J (1983). Astronomical aspects of the calendar reform. En G. V. Coyne, M. A. Hoskin, & O. Pedersen (Eld.). *Gregorian reform of the calendar*. Vatican Observatory.
* International Earth Rotation Service (2010, 28a Januaro). *Bulletin A 23*(4) Arkivigite je 2015-03-14 per la retarkivo Wayback Machine. aŭtoro.
* Jet Propulsion Laboratory. (2005). *DSN: History* Arkivigite je 2010-08-07 per la retarkivo Wayback Machine. aŭtoro.
* Laskar, J. (1986). Secular terms of the classical planetary theories using the results of general theory. *Astronomy and Astrophysics*, 157, 59–70. ISSN 0004-6361.
* Dennis McCarthy & Seidelmann, P. K. (2009). *Time from Earth rotation to atomic physics*. Weinhein: Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA.
* Meeus, J. & Savoie, D. (1992). The history of the tropical year. *Journal of the British Astronomical Association*, 102(1), 40–42.
* Morrison, L. V. & Stephenson, F. R. (2004). Historical values of the Earth's clock error ΔT and the calculation of eclipses. *Journal for the History of Astronomy* Vol. 35, Part 3, No. 120, p. 327–336
* Newcomb, S. (1898). *Tables of the four inner planets* (Vol. 6) in *Astronomical papers prepared for the use of the American ephemeris and nautical almanac* (2a eld.). Washington: Bureau of Equipment, Navy Dept.
* North, J. D. (1983). The Western calendar - "Intolerabilis, horribilis, et derisibilis"; four centuries of discontent. In G. V. Coyne, M. A. Hoskin, & O. Pedersen (Eds.). *Gregorian reform of the calendar*. Vatican Observatory.
* Seidelmann, P. K. (Ed.). (1992). *Explanatory supplement to the Astronomical almanac*. Sausalito, CA: University Science Books. ISBN 0-935702-68-7
* tropic. (1992). *American Heritage Dictionary*, 3a eld. Boston: Houghton-Mifflin.
# Sidera tago

La **sidera tago** estas la tempodaŭro inter du sinsekvaj transiroj de la meza ekvinokso, aŭ egale, estas la tempodaŭro inter du sinsekvaj transiroj de stelo en la loka meridiano. Por difinita observanto la sidera tago ekas kiam la Verna punkto trapasas sian meridianon.

En unu tropikjaro la Tero faras 365,242189 rondirojn ĉirkaŭ sia akso rilate al la Suno, sed rilate al la steloj ĝi faras unu plian rondiron: nome 366,242189. Oni povas akiri alproksimigon sufiĉe akuratan de la valoro de la sidera tago jene:

* 1 tropikjaro = 365,242189 tagoj = 8.765,8125 horoj
* 1 sidera tago = (8.765,8125 h/366,242189) = 23,9345 horojn

La sidera tago rezultas esti iomete malpli ol 24 horoj: nome 23 h 56 min 4 s, proksimume.

En observa astronomio oni uzas la koncepton de sidera tempo. Supozinte ke hodiaŭ oni liniigas stelon kaj oni notu la horon, morgaŭ tiu stelo atingos la saman liniigon ĉirkaŭ 3 min 55,9 s antaŭe.

Aliflanke, oni devas distingi inter la periodo de rondiro de la Tero rilate al la steloj kaj la sidera tago propre dirita. Ĉar la meza ekvinokso estas movebla punkto pro la precesio, la sidera tago estas 0,0084 sekundojn pli mallonga ol la rondira periodo rilate al la steloj.

Rezume:

* Rondira periodo rilate al la steloj: 23 h 56 min 4,0989 s
* Sidara tago (averaĝa): 23 h 56 min 4,0905 s

## Vidu ankaŭ

* Sidera tempo
# Verna punkto

En astronomio, la **verna punkto** (aŭ la *printempa punkto*, aŭ la *unua punkto de Ŝafo*, aŭ *de Arieso*) estas intersekco inter la ekliptiko (la ebeno kie situas la orbito de la Tero) kaj la ĉiela ekvatoro. Ekzistas du tiaj intersekcoj; la verna punkto estas tiu, kiun la Suno trapasas en la nordan direkton. La mala punkto, kie la Suno trapasas la ekliptikon en la sudan direkton, nomiĝas *aŭtuna punkto*.

Kiam la Suno trapasas tiun ĉi punkton, sur Tero komenciĝas printempo en la norda hemisfero, kaj aŭtuno en la suda.

La nomo *unua punkto de Ŝafo* (aŭ *de Arieso*) ekestiĝis ĉar, antaŭ 2100 jaroj, la printempa ekvinokso okazis dum la Suno estis en la konstelacio Ŝafo. Nuntempe, pro la precesio de la ekvinoksoj, la Suno trairas la ekliptikon dum ĝi ankoraŭ situas en la konstelacio Fiŝoj.