Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dupiedulo

**Dupiedulo** estas estaĵo, kiu kutimas moviĝi per du malsupraj
membroj, kaj pli ofte iras tiel ol per alia rimedo

La dupiedeco estas karakterizilo de Homo, kvankam ankaŭ aliaj bestoj estas dupiedaj.

En la fino de la 20-a jarcento aperis dupiedaj maŝinoj, (vidu: ASIMO, Qrio)

## Dupiedaj bestoj

* La birdo, la strutoformaj birdoj estas kelkaj el pli rapidaj dupieduloj.
* Kelkaj dinosaŭroj, kiel la fama tiranosaŭro, ornitomimo, strutomimo kaj aliaj teropodoj.
* Kelkaj mamuloj: la makropodedoj (inter kiuj kanguruoj), dipodedoj, kaj kompreneble la Homenoj.

## Bildaro

* Beipiaosaurus
* Virstruto
* Roboto ASIMO
# Senso

*La kvin sensoj*, pentraĵo de Hans Makart el la jaroj 1872-1879
**Senso** estas la kapablo per kiu homo aŭ animalo perceptas aŭ ricevas informojn pri la ĉirkaŭaĵo aŭ pri la propra korpo.

Oni ordinare atribuas al homo 5 sensojn: vidado, aŭdado, flarado, gustado kaj tuŝado.

Sed ekzistas fakte pli ol tiuj kvin sensoj, ĉar sendepende funkcias ankaŭ la kapablo senti varmon aŭ malvarmon, senti ekvilibron, senti gravitan forton kaj alian akceleradojn. Ankaŭ estas la sento de korpopozici-scio kaj la senso de doloro. Krome, iuj bestoj havas kapablon senti magnetan kampon, elektran kurenton, k.t.p.

## Sensorganoj

La organoj per kiuj oni perceptas:

* okulo: vido
* orelo: aŭdo
* nazo: flaro
* lango: gusto
* tuŝorganoj: tuŝo

## Plantaj sensoj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Planta percepto.
Per diversaj perceptiloj, plantoj sentas lumon, graviton, temperaturon, humidon, kemiaĵojn, kemiaĵajn gradientojn, reorientiĝon, magnetajn kampojn, infektojn, damaĝon al sia histo kaj mekanikan premon.

## Vidu ankaŭ

* Sensa senigo
* Sensilo
* Senso (birdoj)
* Percepto
* Planta percepto
* Empiriismo
* Flanka linio
* La 12 sentumoj
* Sinestezio

## Eksteraj ligiloj

* Universitato de Ilinojso ĉe Urbana–Champaign
*
*
*
# Aksiomo

**Aksiomo** estas principo (baza aserto), kiu estas akceptata sen pruvo en scienca teorio aŭ dedukta sistemo.

La vorto *aksiomo* devenas de greka αξιωμα [aksioma] - kiu signifas "io inda aŭ memevidenta".

Aksiomoj kies valideco ne estas tiel evidenta ankaŭ estas nomataj ”postulatoj”. Parenca nocio estas ”dogmo”. Subfako de filozofio, en kiu temas pri aksiomoj kaj aksiomigo, nomiĝas aksiomiko.

## Deveno kaj deduktaĵoj

Aksiomo ne estas pruvebla surbaze de teorio en kiu ĝi rolas, sed ĝi povas esti akceptata

* pro memevidenteco,
* pro pruvebleco kadre de iu pli baza teorio,
* pro supozata manko de kontraŭdiraj faktoj,
* aŭ pro nura konvencio.

Gravaj asertoj, kiujn oni povas dedukti de aksiomoj aŭ aksiomaro pere de la rimedoj de la teorio estas nomataj teoremoj (en matematiko kaj logiko, sed foje ankaŭ en aliaj sciencoj.)

## Matematiko

En la matematiko, ĉiu kampo havas aksiomojn, sur kiuj baziĝas ĉiuj pruvataj teoremoj. Tamen, la plej bazaj aksiomoj estas tiuj de la aro-teorio, ĉar per ili oni povas konstrui ĉiun matematikan kampon sen neceso de novaj aksiomoj, nur per la uzo de difinoj.

Same kiel aksiomoj, postulatoj estas nepruveblaj asertoj.
Historie la diferenco estis, ke aksiomojn oni konsideris memevidentaj, sed postulatojn ne.
En nuntempa matematiko la distingo nebuliĝis, kaj oni ĝenerale uzas la du vortojn sinonime.

Multaj aksiomoj de geometrio en la verko de Eŭklido - "Komencoj", estis nomitaj postulatoj. Oni nomas postulatojn ankaŭ aksiomojn kaj regulojn de formalaj sistemoj, t.e. de iuj teorioj priskribitaj per formala lingvo kaj bazitaj sur ia aksiomaro.

## Logiko

Aksiomo, enkadre de la logiko, estas ĝenerala aserto, prezentata kun ekskluziveco rilate sian kontraŭaĵon. Alidire, la aserto fare de aksiomo necese estas, kaj ne povas esti la kontraŭo. Ĉefa ekzemplo de aksiomo estas tiu de nekontraŭdiro:

* tio, kio estas, dum ĝi estas, necese estas, kaj do ne povas esti tio, kio ĝi ne estas.

Ne estas la aksiomo izolita koncepto, nek kunmeto de pluraj premisoj farante argumenton. Sed aksiomo estas rekte nur aserto; sed tiu aserto havas la internan karakteron esti ĝenerala kaj necesa tiamaniere, ke la alternativo estas prezentata kiel rekte ekskludata.
Ne estas, do, aksiomo la simpla aserto sen la ekskludado de la alternativo, kiel kiam oni nur asertas ke la ento estas. En aksiomo samtempe la aserto asertas kaj forigas la kontraŭon, kiel en la ento necese estas. Disfaldite, tio ekvivalentas: la ento, kio estas, dum ĝi estas, necese estas, kaj do ne povas esti tio, kio ĝi ne estas.
En fakto, jam enestas aksiomo. Post kiam la fakto okazas, oni komprenas, ke ne eblas ke ĝi jam ne estis okazinta. Neniam eblas forigi la fakton, post kiam ĝi okazis. La afero en si mem povas esti kontingenca, sed jam ne estas kontingenca post kiam ĝi okazis.

## Notoj kaj referencoj

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2005-03-05 per la retarkivo Wayback Machine
*
# Racio

**Racio** estas en la filozofio la kapablo krei nociojn kaj kunligi ilin formante juĝojn. La nuntempa uzo de la nocio racio estas grave influita de Immanuel Kant, kiu ofte diferencige kontraŭmetis racion kaj rezonon, kaj ankaŭ distingis la racion disde percepto kaj sperto (aŭ empirio).

## Difinprovoj

Immanuel Kant skizas la regnon de la racio jene:

*La racio estas la kapablo je unueco de la fenomenoj pere de reguloj.*“(En *Kritik der reinen Vernunft*). Kaj en alia loko: *La racio limigas la sensan sperton, sen tial pliampleksigi sian propran teritorion.*
Ampleksan difinon donas Rudolf Eisler, en sia vortaro de filozofiaj nocioj *Wörterbuch der philosophischen Begriffe* (Dua eldono, 1904):

„*Racio (logos, epistêmê, intellectus, intelligentia, ratio, entendement, understanding) estas laŭ larĝa kompreno la pensivo, la inteligento en kontrasto kun la sensivo, laŭ mallarĝa en kontrasto kun la rezono, la unueco, kapablo de mensa percepto, de la (ĝusta) kompreno (abstraktigo) kaj juĝo, koncize: de la rilatige komparanta, analizanta pensado kaj komprenado, tio estas de la scio pri la signifo de la vortoj kaj nocioj.*"
Arthur Schopenhauer limigas la racion je la ekkono de kaŭzo kaj efiko:

„*La subjektiva komplemento de la materio aŭ de la kaŭzo-efiko-rilato estas la racio, kaj ĝi estas nenio krom tio. Ekkoni kaŭzo-efiko-rilatojn estas ĝia sola funkcio, ĝia sola povo.*“ (En *Die Welt als Wille und Vorstellung*)
## Etimologio kaj parencaj nocioj

La vorto **racio**, devenas el la latina *ratio* (= racieco), siavice la hindo-eŭropa radiko *re-* kun la senco kalkuli, nombri, signifas la kapablon pensi kun la ordigo de la aferoj tiamaniere, ke ili iĝas pli klaraj. El la sama radiko devenas rezono. Ankaŭ racio rilatas al ordigo, sed ne tiel precize. Malsame penso rilatas ĉiujn mensajn operaciojn.

Penso kaj racio, koncepto kaj ideo, juĝo kaj rezono rilatas la menson kiel aktivecon, foje kiel precizajn specojn de operacio. Koncepti, idei, juĝi, rezoni ĉiuokaze estas la samo kiel pensi; efektive, penso estas genro rilate la menciitajn operaciojn.

En Esperanto "racia" estas adjektiva radiko.

## Racio de ŝtato

Strikte parolante, la racio de ŝtato estas koncepto de itala deveno uzita el Nikolao Makiavelo (kiu uzis ĝin per la nomo *arte dello Stato*, arto de ŝtato) kaj uzita poste de Guicciardini kaj Giovanni della Casa, kvankam nur ĉe Giovanni Botero ĝi estos disvolvigita kiel doktrino (*Della Ragion di Stato*, 1589), por referenci al esceptaj decidoj kiujn plenumas reganto cele al konservo aŭ pliigo de la bonfarto kaj forto de ŝtato, sub la supozo ke la survivado de tiu ŝtato estas valoro supera al aliaj individuaj aŭ kolektivaj rajtoj.

## Komparu kun

Raciismo ~ sciteorio

## Vidu ankaŭ

* Retejo pri scienco el franca tradukita esperanten
* Analiza filozofio
* Eksperimento
* Fido kaj racio
* Juĝo (filozofio)
* Logiko
* Saĝo
# Moderna scienco

**Moderna scienco** (taksite pli malpli ekde la jaro 1600) estas la scienco de la moderna Okcidento. Ĝi estis fondita en la 17-a jarcento de Galileo (Galileo Galilei), Bakono (Francis Bacon) kaj Kartezio (René Descartes). Ili enkondukis al la dedukto kaj observado de Aristotelo kaj greka scienco la novajn ilojn de indukto (Bakono), la eksperimento (Galileo) kaj la granda uzo de matematiko (Galileo, Kartezio). Kaj la emfazo de scienco subtile moviĝis de la logika klarigo de naturo al la matematika antaŭdiro de naturo. Alivorte, scienco fariĝis malpli filozofia kaj spekulativa pripensado sed uzante la scienca metodo ĝi fariĝis pli preciza, fakta, empirika, malpruvebleca kaj formulita matematike.

Kvankam la grekoj respektis logikon pli ol fakto, tamen en moderna scienco, la inverso estas la kazo.

Dum 1600-1850, moderna scienco estis plejparte la afero de amatoroj kiuj laboras ekster aŭ spite de la universitatoj. La pasio de riĉuloj (Darvino) kaj la hobio de burĝoj (Franklin). Tiam scienco nur estis branĉo de filozofio, t.e., "natura filozofio", la filozofio pri naturo.

En la 19-a jarcento, unuafoje en Germanio, scienco estis profesiigita kaj fariĝis la afero de profesoroj kaj fakoj de universitatoj. Kaj scienco ne jam estis branĉo de filozofio: kontraŭe, filozofio fariĝis la malriĉa parenco de scienco.

## Vidu ankaŭ

* Sciencistoj
* Filozofio de scienco, Thomas Kuhn, Karl Popper, Stanley Jaki, materialismo
* Scienco en la mezepoka islama mondo
* Scienca revolucio
* Scienca metodo
* Scienca esplorado
* Sciencismo
# Galileo

**Galileo** estas nomo de

1. **Galileo (regiono)**, regiono en la nordo de Israelo kaj Palestino
2. *Galileo Galilei*, la itala sciencisto, en Esperanto ankaŭ **Galilejo**
3. **Galileo (sondilo)**, kosma sondilo sendita al Jupitero
4. **Galileo (loktrova sistemo)**, la civila tutmonda loktrova sistemo ("GPS") de la Eŭropa Unio
5. **Galileo**, ekstersunsistema planedo
6. **697 Galilea**, asteroido

## Antaŭnomo

* Galileo Ferraris, itala sciencisto
# Nurenberga Kroniko

| Nurenberga Kroniko |
| --- |
|  |
| **skribita verko** |
| Aŭtoroj
 |
| Aŭtoro | Hartmann Schedel
 |
| Lingvoj
 |
| Lingvo | mezepoka latino, mezaltgermana lingvo
 |
| Eldonado
 |
| Eldondato | 1493
 |
| Ĝenro | kroniko
 |
|  |

Bildo de Dio dum la kreado de la mondo
Ferecido de Siros, priskribita kiel mezepoka fakulo en la *Nurenberga Kroniko*
La **Nurenberga Kroniko** estas unu el la plej bone dokumentitaj, frue printitaj libroj. La kroniko estas ilustrita historio de la mondo, kies enhavo estas disdividita al sep epokoj:

* Unua epoko: De la kreado de la mondo ĝis la tutmonda diluvo
* Dua epoko: Ĝis la naskiĝo de Abrahamo
* Tria epoko: Ĝis Reĝo Davido
* Kvara epoko: Ĝis la babilona mallibereco de la juda popolo
* Kvina epoko: Ĝis la naskiĝo de Jesuo
* Sesa epoko: La "nuntempo" - laŭ la jaro de publikigo (1493) (plej larĝa parto)
* Sepa epoko: elrigardo pri la supozata fino de la mondo kaj la "lasta juĝo"

La kroniko unue publikiĝis latinlingve la 12-an de junio 1493 en la germana urbo Nurenbergo. Rapide sekvis germana traduko la 23-an de decembro 1493. Kleruloj estimas ke 1400-1500 latinlingvaj kaj 700-1000 germanlingvaj kopioj publikiĝis. Dokumento el la jaro 1509 raportas ke 539 latinlingvaj kaj 60 germanlingvaj libroj ne jam vendiĝis. Proksimume 400 latinlingvaj kaj 300 germanlingvaj kopioj pretervivis ĝis la 21-a jarcento.

La aŭtoro de la Nurenberga Kroniko estas Hartmann Schedel, dum Georg Alt verkis la tradukon al la germana lingvo. La konata artisto Albrecht Dürer estis metilernanto dum la kreado de la 1,804 lignoĉizaj ilustraĵoj. Anton Koberger estis la presisto kaj publikigisto.

Kiel estis kutime dum la epoko, la libro ne havis titolpaĝon, kaj do ne havis originan nomon. Latinaj kleruloj nomis ĝin **Liber Chronicarum** (**libro de kronikoj**), ĉar tiu nocio aperas en la enkonduka teksto de la latina eldono. Germanlingvanoj nomas ĝin **Die Schedelsche Weltchronik** (*La monda kroniko de Schedel*), por honorigi per la nomo la aŭtoron. Alilingvanoj kutime uzas la nomon "Nurenberga Kroniko" kaj per tio memorigas la urbon de la eldonejo.
# Hazardo

**Hazardo** estas imagita supernatura forto, kiun oni rigardas kiel kaŭzon de la okazaĵoj (favoraj aŭ malfavoraj) neantaŭvideblaj kaj sendependaj de nia volo: multajn aferojn oni atribuas al la hazardo (pro neesploro de iliaj veraj kaŭzoj).

Oni ankaŭ povas difini hazardon, kiel la renkontigo de du nedependaj kaŭzaj serioj.

* Ekzemplo: pluvegas ekstere, kaj iom post iom, ia tegolo povas malkroĉiĝi de mia tegmento. Tio estas kaŭza serio.
* Post la pluvo, mi deziras promeni, tio estas ankaŭ kaŭza serio, sed alia.
* Sed, se tiuj du serioj renkontiĝas, mi prenos tegolon sur la kapo, kaj estos hazardo.

Do, la hazardo ekestas, kiam kaŭzaj serioj renkontiĝas en la tempo KAJ en la spaco.

Ĝis la ekesto de la kvantuma fiziko scienco kredis je ne-ekzisto de vera hazardo. La kvantuma fiziko asertas, ke sur mikroskopa nivelo (pri la sorto de partikloj) ekzistas hazarda konduto, kiu efikas al la makroskala mondo. La fizikisto Albert Einstein, fondinto de la teorio de relativeco, ne akceptis la ekziston de hazardo; kvankam li ne sukcesis prezenti konvinkajn argumentoj kontraŭ ĝi, li stimulis la tiurilatan esploradon.

* Tasko: dividu 11 monerojn al 10 porkoj
* Ĉu hazardo tiel dividas 11 monerojn al 10 porkoj?
* Tiel hazardo dividas: Unu ricevas tre multe (3), du ricevas multe (2) kaj kvar ricevas po 1. 30 % ricevas neniom.

## Vidu ankaŭ

* Sorto, fortuno, destino, risko
* Hazardludo, loto, loterio
* Koincido
* Komplikeco
* Kontingenco
* Bonŝanco, Ĝojo, Feliĉo
* Informo
* Peĉo
* Serendipo

## Eksteraj ligiloj

*
*  Arkivigite je 2006-02-10 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2011-02-24 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2007-04-06 per la retarkivo Wayback Machine
# Najlo

| Najlo
 |
| --- |
|  |
| **konsumeblaĵo • fiksilo • metal product • arta materialo • laborilo • lignolaborilo • artefakto • artefakto** |
|  |

Ŝtalnajlo**Najlo** estas stifto el metalo aŭ ligno (unu ekstremo formas pinton, la dua estas platigita), kiun oni batas per martelo tra unu objekto en duan por fikse kunligi ambaŭ. Plej ofte tiuj objektoj konsistas el ligno aŭ lignoenhavaj materialoj.

Laŭ Francisko Azorín **najlo** estas *Akrepinta, metala, maldika peco por kunfiksi aŭ pendigi ebjekton.* Li indikas etimologion el la antikva germana *naeglian, naegel* (najlo). Kaj li aldonas la terminojn *najli*, por fiksi traigante per najlo; *najrtirilo*, ilo por eligi najlojn.

## Historio

La najloj estis uzataj de la homo jam en la romia periodo. Ĝis la 18-a jarcento ili estis manfaritaj. Ĝis la komenco de la 17-a jarcento ekzistis profesiuloj, kies tasko estis tranĉi ferajn ingotojn al la ĝusta grandeco, kaj aliaj profesiuloj, kies tasko estis fari la akran randon kaj la "najlokapon" por la najloj. En 1590, akvomuelejoj jam estis uzitaj por prilaborado de la feroestis en Anglio. Ĉi tiuj akvomueliloj prilaboris la ferajn ingotojn al la taŭga grandeco, do mana laboro estis postulata nur en la stadio de preparado de la "najlokapo" kaj preparado de la akra fino.

En la 19-a jarcento, kadre de la Industria Revolucio, komenciĝis la produktado de najloj per maŝinoj. Samtempe oni daŭrigis kun la mana produktado de najloj sed tiu iom post iom paliĝis ĝis ĝi ĉesis fine de tiu jarcento. La najloj produktitaj de maŝino estis tranĉitaj el metala tabulo kaj estis nomitaj: Tranĉitaj najloj. Tiuj ĉi najloj ankaŭ estis nomitaj kvadrataj najloj pro ĝia geometria tranĉo. Hodiaŭ ĉi tiuj najloj ne estas tiel oftaj kiel en la pasinteco, kaj ili estas uzataj por historiaj restarigoj kaj verkoj, kiuj postulas altan fortikecon kaj daŭrigeblon.

Oni produktas la najlojn el metaldrato per malvarma formado. Oni faris en la pasinto la najlojn per forĝado, tiuj najloj havas kvareĝan formon. Nun oni faras najlojn per forĝado nur por hufferoj.

## Tipoj

Vi povas klasifiki najlojn laŭ la materialo, el kiu ili estas faritaj:

* Ordinaraj ŝtalaj najloj - uzataj en lignaĵejo (kaj speciale en tegmentoj).
* Neoksidebla ŝtalo najloj.
* Kupraj najloj - ne estas oftaj hodiaŭ sed ili estis konsiderataj en antikvaj tempoj kiel ne-rustaj najloj kaj tial ili estis uzitaj en ŝipkonstruado.
* Najloj de aluminio.

La najloj estas kutime estas klasifikitaj kaj karakterizitaj per precizigante ilian longon kaj diametron. Ekzemple, 5X32 najlo estas 5 milimetra diametro kaj 32 milimetra longa najlo.

## Vidu ankaŭ

* nito
* ŝraŭbo
* pivoto

## Notoj
# Ĉarpentisto

Ĉarpentistoj en barata vilaĝo.
**Ĉarpentisto** estas sperta metiisto kiu praktikas ĉarpentadon: Ĉarpentado estas la ago krude prilabori lignopecojn en dikajn trabojn, kaj kunmeti tiujn trabojn por starigi la fortigitan internan parton de konstruaĵo (aŭ en modernaj brikaj aŭ betonaj domoj, almenaŭ la fortikigan parton de tegmento). Kontraste al tio pli fajnaj prilaboroj de ligno, ekzemple farado de lignaj manĝilaroj, de pordoj aŭ de lignaj mebloj, estas la tasko de lignaĵistoj kaj meblistoj (en aliaj lingvoj, ekzemple la anglalingva vorto *carpenter*, ĉiuj tri lignoprilaboraj profesioj havas komunan nomon).

Ĉar la plejmulto el la scioj, kiuj necesas por iĝi ĉarpentisto, lernatas per ekzerco kaj akiro de praktika sperto, la profesio estas relative facile majstrebla. La leĝaj priskriboj, kiuj spertoj kaj scioj necesas por iĝi aprobita ĉarpentisto, tial tre varias de lando al lando.

ligna statuo en Kėdainiai (Litovio) bildigas la ĉarpentiston Jozefo kaj sian filon kaj metilernanton Jesuo
La eble plej konata ĉarpentisto kaj lignaĵisto de la monda literaturo estas (el la Nova Testamento de la Biblio) la kristana sanktulo Jozefo, kiu instruis la metion de ĉarpentado al sia filo Jesuo Kristo.

## Etimologio

La vorto "ĉarpentisto" venas de la franca vorto *charpentier*, kiu mem devenas de la latina *carpentrius [artifex]*, "faristo de ĉaro". En la mezepoka franca lingvo la vorto ankoraŭ estis *carpentier* sen "h" (prononco de la unua silabo [kar-], dum en la moderna franca versio [ŝar-]). Tiun mezepokan francan vorton transprenis la angla lingvo per la vorto *carpenter* (kies unua litero do ankaŭ prononciĝas "k"). La germana vorto por carpenter estas "Zimmermann", kio ankaŭ estas tre vaste uzata familia nomo en germanlingvaj landoj kaj Usono.

Bronza statuo de ĉarpentisto en la muzeo *Poble espanyol* en Barcelono (Katalunio)
## Sociologio

Kaj en evoluaj kaj en alte industriigitaj landoj la profesio estas dominita de viroj. En Usono 98.5% de la ĉarpentistoj estas viraj, kaj la profesio dum la jaro 1999 havis la kvaran rangon inter la profesioj plej vire dominitaj.

## Diversaj metioj

* Lignaĵisto
* Meblisto
* Radfaristo

## Vidu ankaŭ

* La Rosmaro kaj la Ĉarpentisto
# Gluo

| Gluo
 |
| --- |
|  |
| **klaso de ĥemiaĵoj laŭ uzo**  |
| **process material** |
|  |

Oftaj gluoj
**Gluo** estas duonlikva substanco, kiu, ŝmirita sur du objektoj, forte kunigas ilin sekiĝinte. Ekzistas gluoj por papero, gumo, ligno, plastoj, porcelano, eĉ metaloj.

**Gluitaj juntoj** - en teĥnologio de metalkunigado en lastaj jaroj aperis nova progresiva maniero, la gluado per sintezaj rezinoj.

Glujuntojn oni devas solvi alie ol veld- aŭ lutjuntojn, ĉar gluitaj juntoj estas tre firmaj je tiro kaj je tondo (ŝovo), sed tre malfirmaj je deskvamiĝo. Ĉe juntoj, kie oni povas eviti streĉon je diskvamiĝo, estas avantaĝe kombini gluitan junton kun konvene lokitaj nitoj.

Por glui juntojn oni produktas gluojn sur bazo de epoksifenolaj rezinoj. Juntoj gluitaj per tia gluo havas tondan firmecon dum statika streĉo ĝis 35 MPa, dum dinamika streĉo ĝis 16 MPa. Pro sia produktiva kaj ekonomia avantaĝa teĥnologio la glujuntojn oni uzas en maŝina, aŭtomobila, avia kaj elektroteĥnika industrioj.

## Piednotoj
# Aero

| Aero
 |
| --- |
|  |
| **gaso miksaĵo ĥemia substanco**  |
| **gaso • miksaĵo** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | dioksigeno dinitrogeno karbona dioksido akvovaporo argono metano  vd |

 |
|  |

Temperaturo kaj meza molekula maso de aero depende de alto super la nivelo de maro.
**Aero** estas nomo por la miksaĵo el gasoj en la atmosfero de la Tero. Laŭ la kondiĉoj de norma stato, ĝia denso estas 1.2 kg/m3 (1,2 g/l aŭ 0,0012 g/cm3).

Seka aero konsistas je ĉirkaŭ 79% el azoto, je 20% el oksigeno, kaj je 1% el argono. Aero povas enhavi 0-7% da akvovaporo (la 79%, 20% kaj 1% laŭe malgrandiĝetas), kaj malpli ol 1% da karbona dioksido. La konsisto de aero ŝanĝiĝas laŭ alteco, kaj elspirita aero enhavas pli da karbona dioksido ol enspirita aero, ĉirkaŭ je 4,5%.

Kunmetaĵo de seka aero:
| Substanco | Signo | % laŭ volumeno | % laŭ maso
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Azoto | N2 | 78,084 | 75,50
 |
| Oksigeno | O2 | 20,9476 | 23,15
 |
| Argono | Ar | 0,934 | 1,292
 |
| Karbonduoksido | CO2 | 0,0394 | 0,076
 |
| Neono | Ne | 0,001818 | 0,0014
 |
| Metano | CH4 | 0,000179 | 0,000184
 |
| Helio | He | 0,000524 | 0,000173
 |
| Kriptono | Kr | 0,000114 | 0,0003
 |
| Hidrogeno | H2 | 0,000055 | 0,000008
 |
| Ksenono | Xe | 0,0000087 | 0,00004
 |

Aerpremo malgrandiĝas laŭ alteco; tial aviadiloj estas deinterne premigataj. Oni konservas la premon en la maŝino pli alta ol ekstere, por ke restu la komforto de la enaj homoj, sed por ŝpari brulaĵon la premo estas ete malpli alta ol ĉe la tersurfaco. Kiam la suma aerpremo malgrandiĝas, la parta premo de ĉiu konsista gaso (inkluzive oksigeno) malgrandiĝas. Montgrimpistoj devas kunporti oksigenon, kiam ili grimpas altajn montojn por konservi la partan premon de oksigeno en la sango ĉe normala nivelo; se ne, ili suferas hipoksion, kiam la parta premo de oksigeno estas malsupre ol 0,16 bar (16 kPa) en la aero.

Oni ofte uzas densigitan aeron dum subakva naĝado kiel malprofundakva spira gaso kaj por plenblovi flosilojn. Densigatan aeron oni uzas ankaŭ kiel energifonton por pneŭmatikaj motoroj.

## Vidu ankaŭ

* Aerdenso
* Aerpurigilo
* Atmosfera absorbo kaj difuzo
* Silfino
* Tera atmosfero
# Ĉielosfero

La **ĉielosfero** (aŭ **ĉielsfero**, **ĉiela sfero**, **ĉiela volbo**, **firmamento**) estas imaga, maldika sferoŝelo kun senfina diametro, t.e. *direkta* aŭ *unueca* sfero ĉirkaŭ la Tero.

Oni nomas ĝin ankaŭ *firmamento*. Tiu nomo devenas de la antikva ideo de sfero: oni imagis, ke la astroj estis pendigitaj de nevidebla ĉielosfero (latine *firmamentum*, fiksilo).

La sfero estas difinita tiel, ke ambaŭ polusoj troviĝas en la plilongigo de la terakso, vertikale super la terpolusoj. La ĉielekvatoro estas la projekcio de la terekvatoro sur la sferon.

Ne ekzistas en la universo absolutaj koordinatoj, ĉar ne ekzistas referencpunkto, de kie eblus kalkuli. Por tamen indiki pozicion de iuj astronomaj objektoj, ekzemple por katalogi ilin en astrokatalogo, por facile trovi ilin per teleskopo, oni difinis la teron kiel referencpunkton. Post tio eblas indiki koordinaton sur la ĉielsfero por indiki iun direkton vidita el la tero. La nulpunkto estas la printempa ekvinoksa punkto.

## Vidu ankaŭ

* Ĉiela ekvatoro
* Nadiro
* Zenito