Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kvintesenco

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri antikva alkemia koncepto pri materialo nomita "kvintesenco" aŭ "etero". Por moderna hipoteza koncepto pri "obskura materio" kaj kvina esenco rigardu la paĝon Kvintesenco (fiziko). Koncerne aliajn signifojn aliru la apartigilon Etero.* |

**Kvintesenco** (latine *quinta essentia*, antikve-greke *πέμπτον στοιχειον*, laŭvorte “kvina esenco/elemento”) aŭ *etero* (antikve-greke *αἰθήρ*, aithḗr, latine *aethēr*) estas la termino per kiu en antikvaj tempoj oni indikis la substancon kiu kvina, krom la kvar surteraj elementoj (akvo, aero, tero, fajro, estis opiniata konstitui la ĉielajn korpojn. Ĝia enkonduko estas ŝuldata al la pitagora skolo kiu ĝin nomis *etero* (αἰθήρ).

## Kvintesenco en aristotela filozofio

Aristotelo, konstatinte ke, dum en la surteraj korpoj okazas kontinuaj reciprokaj ŝanĝoj, en la ĉielaj korpoj laŭlonge de jarcentoj neniun el tiuj oni observis, kaj ke la surteraj korpoj, pro la gravito, iras, laŭ sia naturo, alten aŭ malalten rektalinie dum la ĉielaj korpoj ronde moviĝas, opiniis ke inter la surteraj korpoj kaj tiuj ĉielaj intermetigas esenco malsama, kiu sin manifestis en la malsama natura movo. En la surteraj korpoj, por ke okazu ŝanĝoj necesas allasi diversajn fundamentajn elementojn, el kies teniĝo ĝuste povas realiĝi la ŝanĝoj kiujn, fakte, oni observas; la ĉielaj korpoj, tiam, senŝanĝaj kaj nekorupteblaj, ne povis konstituiĝi el multaj elementoj, sed el unu sola, kaj tiu ĉi, tial, devis esti je tutaliaj naturo kaj esenco ol la surteraj. Aristotelo asertas ke iuj opiniis etimologie ekspliki la terminon “etero” per "kuri ĉiam”.

Tiu koncepto trairis, sendiskute, la mensojn de la tuta antikveco kaj mezepoko ĝis modernaj tempoj kiam astronomiaj observoj kaj naskiĝo de kemio ĝin forigis el scienca terminaro kiel reala elemento konstatebla. Unu el la lastaj ĝin uzantoj estis Luca Pacioli, novplatonismemulo de la 16-a jarcento, laŭ kiu la ĉielo, la kvina elemento, similis al dekduedro, strukturo perfekta.

## Kvintesenco en alkemio

Laŭ kelkaj alkemiistoj, la etero estus la precipa kunmetaĵo de la ŝtono de la saĝuloj. Laŭ aliaj, dum mezepoko, etero aŭ kvina esenco aludis la vitalan forton de la korpoj, specon de eliksiro pri longa vivo. Pri ĝi skribas ankaŭ Jan Amos Komensky, en *Labirinto de la mondo kaj paradizo de la koro* de 1631.

Ekde la 14-a ĝis la 18-a jarcentoj laboratoriaj alkemiistoj supozis ke la kvina esenco nenialio estus ol eliksiro devenigita el la kvina distilado de elementoj; el tiu senco kvina esenco ricevis ankaŭ la pliampleksan signifon de fundamenta karakterizo de substanco aŭ, pli ĝenerale, de branĉo de la scio. Post kvin distiladoj la restanta substanco estus vera kvinesenco.

## Referencoj

## Bibliografio

* Aristolelo, *Περί ουρανού* (latine: *De caelo)* [1]
* P. Moreau x, *Quinta esentia,* en Pauy-Wissova, XXIV

## Vidu ankaŭ

* Avir
* Kreo
* Eliksiro pri longa vivo
* Ŝtono de la saĝuloj
* Klasikaj elementoj
* Paracelsus
# Jambo

**Jambo** estas verspiedo uzata en poezio. Ĝi konsistas el du silaboj, el kiuj la unua estas mallonga aŭ senakcenta, kaj la dua longa aŭ akcenta.

La kvinjambo estas forta mezurilo en la angla kaj germana poezio.

Ĥorjambo estas verspiedo, konsistanta el du mallongaj aŭ senakcentaj silaboj metitaj inter du longaj aŭ akcentaj silaboj. Jamboj ankaŭ uzitis por primoki aŭ eĉ fifamigi homojn, ekz. de Hiponakso.

## Ekzemplo

Ekz-e “Ho, mia kor'” de Zamenhof efike uzas kvinjamban ritmon (plus eblan versofinan kromsilabon ĉe "inaj" rimoj) por redoni la kor-batadon de la aŭtoro:

```
   Ho, **mi**a **kor',** ne **ba**tu **mal**tran**kvi**le,
   El **mi**a **brus**to **nun** ne **sal**tu **for**

```

ktp.

## Fontoj

jambo Arkivigite je 2005-02-26 per la retarkivo Wayback Machine
# Rom-Ĝermana Muzeo

| Rom-Ĝermana Muzeo
 |
| --- |
| Römisch-Germanisches Museum |
|  |
| muzeo Denkmalfachbehörde (en)  organizaĵo  |
| **Lando** | Germanio vd |
| **Situo** | Kolonjo
 |
| **Adreso** | Roncalliplatz 4, 50667 Köln |
| **Estiĝo** | 1946
 |
| **Malfermo** | 24-a de novembro 1961
 |
| **Direktoro** | Marcus Trier • Hansgerd Hellenkemper • Hugo Borger • Otto Doppelfeld • Fritz Fremersdorf
 |
| **Koordinatoj** | 50° 56′ 26″ N, 6° 57′ 32″ O (mapo)50.9405426.958931 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Geografia lokigo sur la mapo : Kolonjo

|  |  |
| --- | --- |
| Rom-Ĝermana Muzeo (Kolonjo)DEC

|  |
| --- |
|   |

 |

Geografia lokigo sur la mapo : Centra Kolonjo

|  |  |
| --- | --- |
| Rom-Ĝermana Muzeo (Centra Kolonjo)DEC

|  |
| --- |
|   |

 |

Geografia lokigo sur la mapo : Kolonjo (Malnova urbo)

|  |  |
| --- | --- |
| Rom-Ĝermana Muzeo (Kolonjo (Malnova urbo))DEC

|  |
| --- |
|   |

 |

 |

 |
|
Rom-Ĝermana Muzeo
 |
| **Jaraj vizitantoj**:
 | 181 009 (2017)  |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Romano-Germanic Museum - library and photo library (en)   vd |

 |
| **Retpaĝo** |
 |
|  |

Sekcio de la mozaiko de Dionizo (220 al 230) en la *Römisch-Germanisches Museum* de Kolonjo.
La **Rom-Ĝermana Muzeo** (**RGM**, en Germana: Römisch-Germanisches Museum) estas arkeologia muzeo en Kolonjo, Germanio. Ĝi havas grandan kolekton de romiaj artefaktoj el la romia setlejo de *Colonia Claudia Ara Agrippinensium*, sur kiu moderna Kolonjo estas konstruita. La muzeo protektas la originalan lokon de romia urba vilao, el kiu restas grandaj restaĵoj el mozaiko pri Dionizo en sia origina loko en la bazejo, kaj la rilata romia vojo ĝuste ekstere. Tiukadre la muzeo estas arkeologia loko.

La muzeo havas ankaŭ la taskon konservi la romian kulturan heredaĵon de Kolonjo, kaj tiele estas hejmo de etenda kolekto de romia vitro el funebroj kaj ankaŭ plenumas arkeologian superrigardon super la konstruado de la Kolonja metroo.

Plej el la muzea kolekto estis gastigita ĉe la Muzeo Wallraf-Richartz en Kolonjo ĝis 1946. En la antaŭaĵo de la muzeo la iama norda urbopordego de Kolonjo kun la skribaĵo CCAA (por *Colonia Claudia Ara Agrippinensium*) estas ekspoziciata en la konstruaĵo.

## Bibliografio

* Gerta Wolff: *The Roman-Germanic Cologne. A Guide to the Roman-Germanic Museum and City of Cologne*. J. P. Bachem: Cologne, 2002, ISBN 3-7616-1371-7

## Eksteraj ligiloj

* Römisch-Germanisches Museum
* www.colonia3d.de, computer aided animations and renderings of CCAA de *Köln Internacia Lernejo de Desegno* germane, angle

## Fontoj

﻿ / ﻿ (mapo)
# Mondkoncepto

| Mondkoncepto
 |
| --- |
| **koncepto**  |
| **vidpunkto • religio aŭ mondrigardo** |
|  |

Religiaj praktikoj proksime ligos al la mondkoncepto de religio.
**Mondkoncepto**, **mondorigardo** aŭ **mondbildo** (en la germana *Weltanschauung*, en la angla *worldview*, hispane *Cosmovisión*. japane 世界観) estas relative daŭra grupo de opinioj temantaj pri ĉirkaŭa mondo, inspirintaj diversajn sferojn de kulturo, ĉefe scienco, arto, religio kaj filozofio.

La mondokoncepto ĉefe diferencas civilizojn unujn disde aliaj. Laŭlonge de la historio la mondokonceptoj variis ĉefe pro influo de la progresoj en scienco.

## Trajtoj

Dum la belga filozofo Leo Apostel kaj liaj sekvantoj asertas, ke individuoj povas konstrui mondkoncepton, aliaj verkistoj rigardas mondkoncepton kiel ion, kio funkcias je komunuma nivelo aŭ senkonscie. Ekzemple, se ies mondkoncepto estas determinata de ties lingvo, laŭ la hipotezo Sapir-Whorf, oni devus lerni aŭ elpensi novan lingvon por konstrui novan mondkoncepton.

Laŭ la Leo Apostel, mondkoncepto estas ontologio, aŭ priskriba modelo de la mondo. Ĝi devas konsisti el jenaj ses elementoj:

1. Klarigo de la mondo
2. Estonta scienco, kiu respondas la demandon, "Kien ni iras?"
3. Valoroj kaj respondoj al etikaj demandoj: "Kion ni faru?"
4. Metodaro aŭ agoteorio: "Kiel ni atingu niajn celojn?"
5. Teorio de scio : "Kio estas vera kaj malvera?"
6. Etiologio: kunmetita mondkoncepto devas reflekti siajn proprajn "konstruelementojn"

## Klasifiko de kulturaj mondkonceptoj

Roland Muller sugestis, ke el ĉiuj kulturoj tra la mondo la kultura mondkoncepto povas esti dividita en tri apartajn mondkonceptojn (kulpeco-senkupeco, honoro-malhonoro, timo-maltimo)

## Lingva mondkoncepto

La kreinto de la ideo, ke lingvo kaj mondkoncepto estas neapartigeblaj, estas la prusa filologo Wilhelm von Humboldt (1767-1835). Von Humboldt argumentis, ke lingvo estas parto de la kreiva aventuro de la homaro. Kulturaj kaj lingvaj komunumoj disvolviĝas samtempe kaj ne povas disvolvi unu sen la alia. Kontraste al lingva determinismo, kiu rigardas lingvon kiel limon, kadron aŭ malliberejon, Humboldt diris, ke parolado estas eneca kaj implicite kreema. Homoj okupas sian lokon en parolado kaj daŭre ŝanĝas lingvon kaj pensadon per siaj kreivaj konversacioj.

En la studo '*Lingva mondkoncepto en plurlingvaj grupoj kiel indikilo de la disvolviĝo de kolektiva identeco - la kazo de Esperanto*', Ida Stria venas al la konkludo ke 'la lingva mondkoncepto estas lingva interpretado de la realeco kaj ke ĝi estis kreita en komunika komunumo nedisigebla de sia kulturo. La tasko de la etnolingvistiko estas rekonstrui ne nur rigardojn pri la mondo, sed ankaŭ de ĝia socia identeco. Esperantistoj estas sendube plurlingva, libervola diasporo. Montrante ke esperantistoj povas fidi je etnolingvaj datumoj por la statuso de stabila lingva komunumo, pri la serĉado de homogena kultura mondkoncepto, kiu asertas sian komunuman identecon. En tiu studo, du pilotaj studoj estas prezentitaj, kiuj sugestas ke aktivaj esperantistoj prezentas koheran mondkoncepton.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Hipotezo de Sapir-Whorf
# Okcidento

| **Kompasdirektoj** |
| --- |
|
**NordoNordorientoOrientoSudorientoSudoSudokcidentoOkcidentoNordokcidento** |

**Okcidento** estas unu el la kvar kompasdirektoj. Ĝi estas la direkto kontraŭa al la turniĝo de la tero, do la direkto en kiu okazas la sunsubiro. Ĝi estas la direkto kontraŭa al oriento.

La esprimo "okcidento" foje estas uzata en kultura aŭ politika kunteksto rilate al la "Okcidenta civilizo".

## "Uesto"

Apud la Fundamenta vorto "okcidento" kelkaj esperantistoj uzas ankaŭ la esprimon "uesto" (kaj simile uzas "eosto" anstataŭ "oriento"). Tiuj du novradikaj vortoj, kiuj en Esperanto dokumentiĝas ekde 1970, ebligas mallongigi la kvar kompasdirektojn per kvar malsamaj literoj (**E**-**S**-**U**-**N**). Eblas opinii ke tiuj du vortoj havus la avantaĝon, ke ili ne portas la aldonan kulturan signifon, kiun la vortoj "okcidento" kaj "oriento" havas (en la angla krom la ĉefaj "West" kaj "East" oni fojfoje uzas "Occident" kaj "Orient", prenitaj el la franca, do kelkaj erare pensas, ke "okcidento" kaj "oriento" estas tradukoj pli ĝuste de tiuj vortoj, ol de la ordinaraj "west" kaj "east", sed tio ne ĝustas). Ĉiukaze la vorto uesto estas en la ĉiutaga lingvouzo multege pli malofta ol la kutima vorto okcidento kaj al plej multaj lingvanoj sentiĝas fremda: la tekstaro de Esperanto eĉ entute ne mencias uzon de la vorto uesto, kvankam PIV kaj aliaj vortaroj konfirmas ke la vorto (ekde 1970) estas permesebla.

La fakto, ke oni en multaj lingvoj mallongigas la kompasdirektojn per unu litero, ja devenas de tio, ke tiuj lingvoj havas malsamajn komencliterojn por tiuj direktoj. Ne ekzistas efektiva kontraŭargumento al la uzado de dulitera mallongigo en Esperanto: **Or**-**Su**-**Ok**-**No**. La vortoj "nordo" kaj "sudo" nun ankaŭ havas politikan kromsignifon, sed tio ne estas kialo por enkonduki novajn vortojn sen tiu kromsignifo.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Kompasdirektoj
* Okcidenta civilizo

* Direktoj de kompaso
* Ventorozo kun 16 direktoj
* Kvar ĉefaj kompasdirektoj
* Okcidento (Maĝango)
# Prelego

**Prelego** laŭ la difino de PIV estas "instrua aŭ kleriga parolado, kies scienca nivelo estas malpli alta ol tiu de lekcio". Laŭ la iom alinuanca difino de Reta Vortaro temas pri "parolado forme simila al lekcio, kiu tamen povas esti adresita al pli vasta aŭ malpli konstanta publiko".

## Citaĵoj

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Mia prelego temos pri Zamenhof. **”** |

 |

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Je la naŭa horo la politeknikisto komencis sian prelegon kaj siajn eksperimentojn, kaj nun mi miaflanke estis lia aŭskultanto. **”** |

 |

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** Artistoj, kiuj unu post la alia forŝteliĝis de la prelegado kaj preferis amuziĝi per kegloj. **”** |

 |

|  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„** La tekston aŭtoris ĉefe Jouko Lindstedt kaj Giorgio Silfer, sed ankaŭ Amri Wandel kungvidis la dumkongresan seminarion, sur kies prelegoj ĝi baziĝas. **”** |

 |

## Vidu ankaŭ

* TED (konferencoj)

## Notoj
# Androniko de Rodoso

| **Androniko de Rodoso** |
| --- |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** |  en Rodoso
 |
| **Morto** |  |
| **Lingvoj** | antikva greka
 |
| Okupo
 |
| **Okupo** | filozofo  instruisto   |
|  |

**Androniko de Rodoso** estas greka filozofo (1a jarcento a.K.). Li edukiĝis en la kultura etoso de sia urbo, nome konata centro de studoj priaristotelaj, kaj li direktoris la aristotelan lernejon ekde la jaro 78 al 47 a.K. El zorgita selekto de originaloj fare de la gramatikisto kaj bibliotekisto Tiraniono, li realigis la unuan eldonon kritikan kompletan de la verkoj de Aristotelo, ordigante ilin en rigida kaj sistema skemo kiu korespondas proksimume al la aktuala ordo.

Kiel enkonduko al ties eldono, Androniko verkis volumon kiu enhavis la testamenton de Aristotelo kaj, eble, lian biografion. Li prilaboris krome la katalogon de ĉiuj aristotelaj verkoj. Al li oni ŝuldas ankaŭ la faman dividon inter eksoteraj kaj esoteraj verkaĵoj, kun la sekva legendo de la duobla doktrino, kaj ankaŭ la nomon de la libroj de Metafiziko: nome tiuj post la Fiziko. Li faris ankaŭ la kritikan eldonon de Teofrasto.

## Referencoj
# 1-a jarcento a.K.

◄ |
2-a jarmilo a.K. |
**1-a jarmilo a.K.** | 1-a jarmilo | ►

◄ |
3-a jarcento a.K. |
2-a jarcento a.K. |
**1-a jarcento a.K.** | 1-a jarcento | 2-a jarcento | ►

La **1-a jarcento antaŭ Kristo** aŭ **antaŭ nia erao** komenciĝis la 1-an de januaro 100 kaj finiĝis la 31-an de decembro 1 antaŭ nia erao.

la romia imperiestro Aŭgusto (statuo en Munkeno)

## Epokoj

* En sudorienta Azio ekestas la unua granda regno, Funan, rekta antaŭaĵo de la posta kmera reĝlando de Angkor.
* La Ĉina Imperio post la morto de la granda imperiestro *Ŭu* el la dinastio Han pli kaj pli disfalas. Fine de la jarcento la fakta potenco estas en la manoj de la ambicia kortuma oficisto *Ŭang Mang*.

## Eventoj kaj evoluoj

* La Romia Respubliko transformiĝas al la Romia Imperio. En la imperio konstruiĝas ne nur giganta reto de inter-regionaj stratoj, sed ankaŭ multaj akvoduktoj cele al bonkvalita provizo de la pligrandiĝantaj urbegoj je akvo.
* Dum la batalo de *Carrhae* de la jaro -53 la romia armeo detruige malvenkas kontraŭ la Parta Imperio, kontraste tamen dum la sekva jaro -52 en la batalo de Alesia ĝi venkas la militon kontraŭ la keltoj de Gaŭlio.
* Fondiĝas multaj novaj romiaj urboj, interalie dum la jaro -16 la urbo Treviro, sekvajare la urbo Aŭgsburgo kaj dum la jaro -12 Bonno en la romie konkerita parto de Ĝermanio.

## Personaĵoj

* Jesuo, fondinto de la kristanismo
* Marko Antonio, romia armeestro kaj politikisto
* Aŭgusto, romia imperiestro
* Tiberio, romia imperiestro
* Kleopatra, egiptia reĝino
* Julio Cezaro, romia armeestro, imperiestro kaj verkisto
* Marko Tulio Cicerono, romia politikisto, filozofo kaj verkisto
* Horacio, romia poeto
* Ovido, romia poeto
* Vergilio, romia poeto
* Albio Tibulo, romia poeto
* Katulo, romia poeto
* Strabono, greka historiisto kaj geografo
* Spartako, romia gvidanto de sklava revolto
* Vitruvio, romia arkitekto, inĝeniero kaj verkisto
* Lukrecio, romia poeto kaj filozofo
* Publio Kvintilio Varo, romia armeestro kaj politikisto

## Vidu ankaŭ

* Kial ne estas jaro 0

| Unuopaj jaroj
 |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| -100 | -99 | -98 | -97 | -96
 | -95 | -94 | -93 | -92 | -91
 |
| -90 | -89 | -88 | -87 | -86
 | -85 | -84 | -83 | -82 | -81
 |
| -80 | -79 | -78 | -77 | -76
 | -75 | -74 | -73 | -72 | -71
 |
| -70 | -69 | -68 | -67 | -66
 | -65 | -64 | -63 | -62 | -61
 |
| -60 | -59 | -58 | -57 | -56
 | -55 | -54 | -53 | -52 | -51
 |
| -50 | -49 | -48 | -47 | -46
 | -45 | -44 | -43 | -42 | -41
 |
| -40 | -39 | -38 | -37 | -36
 | -35 | -34 | -33 | -32 | -31
 |
| -30 | -29 | -28 | -27 | -26
 | -25 | -24 | -23 | -22 | -21
 |
| -20 | -19 | -18 | -17 | -16
 | -15 | -14 | -13 | -12 | -11
 |
| -10 | -9 | -8 | -7 | -6
 | -5 | -4 | -3 | -2 | -1
 |

 |
# Peripatetisma skolo

*La Lernejo de Aristotelo*, de Gustav Adolph Spangenberg.
La **peripatetikisma skolo** estis filozofia cirklo de la Antikva Grekio. Esence, ĝi sekvis la instruojn de Aristotelo, ĝia fondinto. Ĝiaj sekvantoj ricevis la nomon **peripatetikoj** (περιπατητικοί), t.e. promenantoj.

Tiu skolo aŭ lernejo situis en Ateno ĉe la templo dediĉita al Apolono Licio. La lernejo posedis ĝardenon, tra kiu, laŭ la tradicio, la majstro kutime promenis kun siaj disĉiploj, meditante kaj disputante pri la vivo. En greka *peripatêín* signifas *promeni*, pro tio la sekvantoj de Aristotelo estis nomataj peripatetikoj, kaj la skolo *Peripatos*.

Post la morto de Aristotelo la skolo dediĉis sin pli al naturismaj kaj sciencaj esploradoj ol al strikte filozofiaj demandoj.

## Bibliografio

* Fritz Wehrli (Eld.): *Die schule des Aristoteles*, teksto kaj komentarioj. 10 Hefte und 2 Supplemente. Basilea 1944-1959, 2. Aufl. 1967-1969.
* Fritz Wehrli: «Der Peripatos bis zum Beginn der römischen Kaiserzeit», en: *Neuer Überweg*, Antike, Bd. 3 (1983), S. 459-599. (2., überarb. Aufl. 1994).
* Lynch, John Patrick (1972): *Aristotle's school. A study of a greek educational institution*. Berkeley (California): University of California Press, 1972.

## Eksteraj ligiloj

* Texto Arkivigite je 2011-08-14 per la retarkivo Wayback Machine angle en la retejo Onthology (Ontologio).
# 7-a jarcento

◄ |
1-a jarmilo a.K. |
**1-a jarmilo**
| 2-a jarmilo
| ►

◄ |
5-a jarcento |
6-a jarcento |
**7-a jarcento**
| 8-a jarcento
| 9-a jarcento
| ►
600-aj jaroj |
610-aj jaroj |
620-aj jaroj |
630-aj jaroj |
640-aj jaroj |
650-aj jaroj |
660-aj jaroj |
670-aj jaroj |
680-aj jaroj |
690-aj jaroj

Regnoj tutmonde en la 7-a jarcento
La **7-a jarcento** komenciĝis la 1-an de januaro 601 kaj finiĝis la 31-an de decembro 700.
La tutmonda loĝantaro estas taksata inter 200 kaj 300 milionoj.
En Eŭropo stabiliĝas la ĝermane-romie regataj regnoj de la frankoj, visigotoj kaj langobardoj, estiĝintaj el la popolmigradoj.
Post la ekesto de islamo sekvis la islama ekspansio, kiu profunde ŝanĝis la situacion en Proksima Oriento kaj Mediteraneo. Antaŭe la greka-romia kulturo unuigis la ŝtatojn ĉirkaŭ la Mediteraneo, sed nun ne plu. Kontraste, ekde la 7-a jarcento, la Mediteraneo pli fariĝis limo inter kristana nordo kaj islama sudo. Eŭropo nun estis en la Frua Mezepoko. La orient-romia imperio perdis pli ol duonon de sia areo al la islamaj konkerantoj. La islamanoj sub la unuaj kvar (la "justaj") kalifoj kaj poste la Umajada dinastio konkeris vastan imperion ekde norda Afriko ĝis okcidenta Azio.

En la Hinda subkontinento regis pluraj konkurencantaj princlandoj. La reganto *Harshavardhana* sukcesis unuigi multon de norda Hindio sub sia regado kaj subtenis budhismon, sed post lia morto meze de la jarcento lia regno disfalis, kaj hinduismo plifortiĝis.

Ĉinio gajnis potencon kaj influon sub la dinastio Tang, kaj kulture signife influis la aliajn regnojn de Orienta Azio.

En Centra Ameriko floris la regno de la Majaoj.

## Referencoj

| EtendiUnuopaj jaroj
 |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 601 | 602 | 603 | 604 | 605
 | 606 | 607 | 608 | 609 | 610
 |
| 611 | 612 | 613 | 614 | 615
 | 616 | 617 | 618 | 619 | 620
 |
| 621 | 622 | 623 | 624 | 625
 | 626 | 627 | 628 | 629 | 630
 |
| 631 | 632 | 633 | 634 | 635
 | 636 | 637 | 638 | 639 | 640
 |
| 641 | 642 | 643 | 644 | 645
 | 646 | 647 | 648 | 649 | 650
 |
| 651 | 652 | 653 | 654 | 655
 | 656 | 657 | 658 | 659 | 660
 |
| 661 | 662 | 663 | 664 | 665
 | 666 | 667 | 668 | 669 | 670
 |
| 671 | 672 | 673 | 674 | 675
 | 676 | 677 | 678 | 679 | 680
 |
| 681 | 682 | 683 | 684 | 685
 | 686 | 687 | 688 | 689 | 690
 |
| 691 | 692 | 693 | 694 | 695
 | 696 | 697 | 698 | 699 | 700
 |

 |

## Vidu ankaŭ

* Kategorio:Naskiĝintoj en la 7-a jarcento
* Kategorio:Mortintoj en la 7-a jarcento
# Falsafismo

Ne konfuzu ĝin kun salafismo

---

**Falsafismo** (arabe, "falsafismo": *falsafah*, "falsafisto": *faylasuf*) estas skolo de filozofio
de islamo, kiu penis harmoniigi islamon kun
greka filozofio, precipe la scienco de Aristotelo kaj la
novplatonismo de Plotino. Kvankam ĝi nur allogis la
intelektulon, ĝia penso eniris la idefluon de islamo.
Falsafismo ankaŭ enkondukis grekan penson, precipe Aristotelon,
per Hispanio al la Okcidento en la 11-a jarcento.
Falsafismo floris en la jarcentoj 10-a kaj 11-a en la abasida imperio, precipe en Bagdado. La plej konata falsafisto en
la Okcidento estas Aviceno.

Dum la kristanoj filozofoj Aŭgusteno kaj Akvino rigardis
grekan penson kiel tre saĝan, difektan antaŭombron de la
kristana vero, la falsafistoj rigardis tion
inverse: greka racio estas la vera religio, ĝi estas pli alta
kaj vera ol islamo. Jes ja. Dum Aristotelo pensis kaj parolis pri
la vero, Mohameto nur popularigis ĝin per fabeloj
akcepteblaj al la popolo.

Pro tio, la falsafistoj tenis doktrinon ŝajne herezan rilate al islamo:

* Dio ne zorgas pri ni kaj ne juĝos nin
* La Universo estas eterna
* La celo de vivo estas unuiĝo kun la Unuo per vivo de racio.

Ktp. Kaj Mohameto kaj Plotino estus ŝokitaj. Sed la falsafistoj
rigardis sin kiel bonajn filozofojn *kaj* bonajn islamanojn. En
Kristanio ili estus kondamnitaj kiel herezuloj (kiel okazis al la gnostikuloj), sed en Islamio, kiu
emfazas agon super kredo, ili ne estis herezuloj. Kiel bonaj
islamanoj ili sincere preĝis kvinfoje tage al Mekao, fastis dum
Ramadano, ktp. Kaj tio sufiĉas.

Laŭ falsafismo, homa racio estas spegulo de Absoluta Vero (= Dio). Kaj, kiel ilia Dio (kaj kiel Platono), la falsafistoj ne estis interesitaj pri la diversaĵoj kaj efemeraĵoj de la mondo, sed deziras vidi kaj kompreni la racion, kiu subtenas la mondon, kaj vivi laŭ tiu racio.

Do ibn Ĥaldun, ekzemple, pensis ne pri la okazoj de historio,
sed pri ĝiaj cikloj kaj principoj, kiel Aristotelo farus.

La falsafistoj kutime estis astrologoj kaj kuracistoj de la
imperia kortego kaj de la elito. Tio donis al ilia penso iom da influo.

La unua ĉefa falsafisto estis al-Kindi. La plej famaj en la Okcidento estas Aviceno kaj Averoeso, kiuj influis la Okcidenton precipe per Tomaso de Akvino. Ibn-Ĥaldun, la fama historiisto, ankaŭ estis falsafisto.

Postaj islamaj pensintoj -- ekzemple, Sohraŭardi -- penis pli plene kaj egale sintezi islamon kun greka racio.
# 12-a jarcento

◄ |
1-a jarmilo |
**2-a jarmilo**
| 3-a jarmilo

◄ |
10-a jarcento |
11-a jarcento |
**12-a jarcento**
| 13-a jarcento
| 14-a jarcento
| ►
1100-aj jaroj |
1110-aj jaroj |
1120-aj jaroj |
1130-aj jaroj |
1140-aj jaroj |
1150-aj jaroj |
1160-aj jaroj |
1170-aj jaroj |
1180-aj jaroj |
1190-aj jaroj

La **12-a jarcento** komenciĝis la 1-an de januaro 1101 kaj finiĝis la 31-an de decembro 1200.

| EtendiUnuopaj jaroj
 |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1101 | 1102 | 1103 | 1104 | 1105
 | 1106 | 1107 | 1108 | 1109 | 1110
 |
| 1111 | 1112 | 1113 | 1114 | 1115
 | 1116 | 1117 | 1118 | 1119 | 1120
 |
| 1121 | 1122 | 1123 | 1124 | 1125
 | 1126 | 1127 | 1128 | 1129 | 1130
 |
| 1131 | 1132 | 1133 | 1134 | 1135
 | 1136 | 1137 | 1138 | 1139 | 1140
 |
| 1141 | 1142 | 1143 | 1144 | 1145
 | 1146 | 1147 | 1148 | 1149 | 1150
 |
| 1151 | 1152 | 1153 | 1154 | 1155
 | 1156 | 1157 | 1158 | 1159 | 1160
 |
| 1161 | 1162 | 1163 | 1164 | 1165
 | 1166 | 1167 | 1168 | 1169 | 1170
 |
| 1171 | 1172 | 1173 | 1174 | 1175
 | 1176 | 1177 | 1178 | 1179 | 1180
 |
| 1181 | 1182 | 1183 | 1184 | 1185
 | 1186 | 1187 | 1188 | 1189 | 1190
 |
| 1191 | 1192 | 1193 | 1194 | 1195
 | 1196 | 1197 | 1198 | 1199 | 1200
 |

 |

## Vidu ankaŭ

* Kategorio:Naskiĝintoj en la 12-a jarcento
* Kategorio:Mortintoj en la 12-a jarcento