# Salvador Allende

| **Salvador Allende** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Salvador Guillermo Allende Gossens**  |
| **Naskonomo** | Salvador Isabelino del Sagrado Corazón de Jesús Allende Gossens |
| **Naskiĝo** | 26-an de junio 1908 (1908-06-26) en Santiago de Ĉilio
 |
| **Morto** | 11-an de septembro 1973 (1973-09-11) (65-jaraĝa) en Santiago de Ĉilio
 |
| **Mortis pro** | memmortigo per pafilo  vd |
| **Mortis per** | pafvundo  vd |
| **Tombo** | ĝenerala tombejo de Santiago   Viña del Mar   vd |
| **Lingvoj** | hispana • kastilia hispana lingvo • angla vd |
| **Ŝtataneco** | Ĉilio   vd |
| **Alma mater** | Universitato de Ĉilio - medicino  nacia instituto generalo José Miguel Carrera - mezgrada edukado  Liceo Bernardo O'Higgins - elementa edukado  nacia kolegio Kolonelo Bolognesi - elementa edukado  Liceo Eduardo de la Barra de Valparaíso - mezgrada edukado  vd |
| **Partio** | Partio Socialista de Ĉilio   vd |
|  |
| **Subskribo**  |
|  |
| **Memorigilo**  |
| Familio
 |
| **Dinastio** | familio Allende vd |
| **Patro** | Salvador Allende Castro (mul)   vd |
| **Patrino** | Laura Gossens Uribe (en)   vd |
| **Gefratoj** | Laura Allende  vd |
| **Edz(in)o** | Hortensia Bussi (1940–1973)  vd |
| **Infanoj** | Isabel Allende, Beatriz Allende  vd |
| **Parencoj** | Isabel Allende (duaranga nevino) Maya Fernández (en)  (nepino)  vd |
| Profesio
 |
| **Alia nomo** | Chicho vd |
| **Okupo** | politikisto  Prezidento de Ĉilio  kirurgo  kuracisto  prezidento de la respubliko   vd |
| **Aktiva en** | Santiago de Ĉilio vd |
|

| [Montri]  Postenoj |
| --- |
| Postenoj
 | Prezidento de Ĉilio (1970–1973) Prezidanto de la Senato de Ĉilio (1966–1969) senatano de Ĉilio (1945–1970) ĝenerala sekretario (1943–1944) ministro pri sano de Ĉilio (1939–1942) parlamentano de Ĉilio (1937–1939)  vd |

 |
|

| [Montri]  Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * Ordeno de José Martí
* Grand Cross of the Order Bernardo O'Higgins (en)
* Grand Cross of the Order of Merit (en)
* Pacpremio Lenino
* Order of Augusto César Sandino (en)
* Order of the Companions of O. R. Tambo (en)

vd |

 |
|

| [Montri]  Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj
 | Granda Loĝio de Ĉilio   vd |

 |
| **En TTT** | Oficiala retejo vd |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Salvador Guillermo ALLENDE GOSSENS** [salbaDOR ajende] (naskiĝis la 26-an de junio 1908 en Valparaíso, mortis la 11-an de septembro 1973 en Santiago), estis kuracisto kaj la unua socialista prezidanto de Ĉilio.

## Biografio

Allende, naskita en familio de la supera meza klaso, doktoriĝis pri medicino en 1932 ĉe la Universitato de Ĉilio, kie li aktivis estante marksisto. En 1933 li partoprenis la fondon de Socialista Partio de Ĉilio. Post elekto en la ĉambron de la delegitoj en 1937, li kunlaboris (1939-1942) estante ministro pri sano en la liberala-maldekstra koalicio de prezidento Pedro Aguirre Cerda. En 1945 Allende gajnis unuan fojon (el kvar) mandaton en la ĉambro de la senatanoj.

En 1952 Allende kampanjis unuafoje pri la prezidanteco. Duan fojon en 1958, kiam kun la subteno de socialistoj kaj komunistoj li atingis la duan rangon post la konservativa-liberala kandidato Jorge Alessandri. En 1964 lin decide distancigis kristandemokrato Eduardo Frei. En 1970 Allende sukcesis kiel kandidato de Unuiĝo de la Popolo (*Unidad Popular*, d:Q1279966), koalicio el socialistoj, komunistoj, radikaluloj kaj kelkaj kristandemokratoj. En konkurenco kun du pliaj kandidatoj li gajnis 36,3 procentojn de la voĉoj. Manke de majoritato lian elekton devis konfirmi la kongreso, en kiu ekzistis forta dekstra opozicio. Tamen tiu konfirmo okazis la 20-an de oktobro 1970 post kiam Allende garantiis subteni 10 konstituciajn amendojn de la kristandemokratoj.

Post la inaŭguro de la 3-a de novembro 1970, Allende komencis reformi la ĉilian socion laŭ socialismaj principoj, konservante la demokratian formon de la regado, respektante civilajn rajtojn kaj agante en la kadro de la leĝoj. Li senpropraĵigis la kuprokompaniojn de Ĉilio, kiuj estis en usona posedo, sen kompenso, kio furiozigis la usonan registaron kaj malfortigis la fidon de eksterlandaj investontoj. Lia registaro ankaŭ klopodis aĉeti plurajn gravajn private poseditajn firmaojn de la minada kaj prilabora branĉo kaj subtenis la transprenon de vastaj agrokulturaj kompleksoj flanke de kamparanaj kooperativoj. Celante redistribuon de enspezoj, li iniciatis grandajn salajraltigojn kaj glaciigis prezojn de ĉiutage bezonataj varoj, kiel bazmanĝaĵoj. Allende ankaŭ larĝskale presigis monon por redukti la financan deficiton, kiun kaŭzis la aĉeto de firmaoj de la baza industrio. En 1973 Ĉilio suferis stagnantan produktadon, malkreskantajn eksporton kaj malplian investadon en la privata sektoro, elĉerpitajn financajn rezervojn, strikojn kaj kreskantan inflacion. Usono kaj okcidenta Eŭropo rifuzis kreditojn. Aliflanke Allende realigis socialajn plibonigojn por la malriĉuloj. Ekzemple ĉiu infano ĝis la fino de la lernejo ricevis ĉiutage duonan litron da lakto senpage. Dume en la meza klaso kreskis malkontento.

Monumento malantaŭ palaco Moneda
Kvankam Allende plu ĝuis la subtenon de multaj laboristoj kaj kamparanoj; lia koalicio gajnis 44 procentojn de la voĉoj ĉe la baloto al la kongreso en marto 1973; tamen kun subteno flanke de CIA, armea puĉo sub la gvido de generalo Augusto Pinochet renversis lian registaron je la 11-a de septembro de la sama jaro. La prezidantan palacon alpafis kaj aviadiloj kaj tankoj, dum ene Allende kun malmultaj kunlaborantoj kaj gardistoj prepariĝis je defendo. Antaŭ la fona knalado de pafoj kaj eksplodoj li direktis kun trankvila voĉo lastan paroladon al la publiko. Li parolis pri sia amareco pro la perfido de la armea gvidantaro, pri tio, ke li ne kapitulacos kaj ke li estas konvinkita, ke iam junaj homoj denove libere iros tra larĝaj aleoj. Post la konkero de la prezidanta palaco *Moneda* oni forportis la kadavron de Allende kaj kaŝe enterigis ĝin en sekreta loko. Pri la kaŭzo de lia morto estis kontroverso. Laŭ raporto de atestanto sinmortigo estas tre verŝajna. En 1990 la korpaj restaĵoj de prezidanto Allende estis solene enterigitaj en Santiago.

## Postmorte

La 23-an de majo 2011 liaj restaĵoj estis elterigitaj por ke speciala medicinista komisiono difinu, ĉu li sinmortigis aŭ estis pafmortigita dum la puĉo de 1973. Evidentiĝis, ke li sinmortigis sin. La rezulton de la esploro anoncis lia nevino, Isabel Allende Bussi, socialista senatorino de Ĉilio.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Isabel Allende
* Víctor Jara
* Projekto Synco

## Eksteraj ligiloj

* Tekstoj en Eo el la retejo de SAT en Hispanio kolektitaj okaze de 30-jariĝo de lia morto
* la himno "Ja ni venkos", el la sama retejo,
	+ kantata per *Gianfranco Molle* esperante kaj la grupo *Inti Illimani* hispane en historia filmo de la maldekstra Monda Festivalo de Junularo kaj Studentaro, en julio 1973 en Orienta Berlino, du monatojn antaŭ la puĉo en Ĉilio (ambaŭ sondosieroj el *Jutubo*)

Malvarma milito[Montri]

| Ĉefaj eventoj (1945–1961)
 | Ĉefaj eventoj (1962–1991)
 | Specifaj artikoloj
 | Ĉefaj partoprenintoj
 | Pliaj gravaj personoj
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Ĝenerala kronologio:** Kronologio de eventoj de malvarma milito

*1940-aj jaroj:** Jalta konferenco
* Potsdama konferenco
* Irana krizo
* Afero de Guzenko
* Ĉinia civitana milito
* Unua Hindoĉina Milito
* Doktrino de Truman
* Greka civitana milito
* Plano Marshall
* Berlina blokado

*1950-aj jaroj:** Korea milito
* Ribelo en GDR en 1953
* Hungara revolucio de 1956
* Sueza krizo
* Vjetnama milito
* Sputnik-ŝoko
* Doktrino de Eisenhower

*1960-aj jaroj:** Ĉina-sovetia disiĝo
* Krizo pri U-2 en 1960
* Gvatemala civitana milito
* Doktrino de Kennedy
* Invado de la Porkogolfeto
 | *1960-aj jaroj (daŭrigo):** Kariba krizo
* Berlina muro
* Doktrino de Johnson
* Praga printempo 1968
* Doktrino de Nixon
* SALT I
* Malstreĉiĝo

*1970-aj jaroj:** SALT II
* Vizito de Nixon en Ĉinio en 1972
* Angola civitana milito
* Ogadena milito
* Sovetia-afgana milito

*1980-aj jaroj:** Doktrino de Carter
* Solidareco
* Doktrino de Reagan
* Glasnost
* Nuklea akcidento de Ĉernobilo
* Protestoj sur placo Tian An Men en 1989
* Perestrojko
* Revolucioj en 1989
* Berlina muro
* Kantanta Revolucio (en Baltio)
* Ĉeĥoslovaka revolucio en 1989
* Rumana revolucio en 1989

*1990-aj jaroj:** Disfalo de Sovetunio

*Daŭrantaj konfliktoj:** Araba-israela konflikto
* Nikaragvo
 | * Fera Kurteno
* Movado de Nealiancitaj Landoj
* Politiko de retenado
* Politiko de repuŝado
* Armadkonkuro
* Konkurso en konkerado de la kosmo
* Ruĝul-timigo
* Imperio de malbono
* Makartiismo
* Komplemento de Bricker de la Konstitucio de Usono
* Operaco Kondoro
* Soveta spionado en Usono
* Ostpolitik (la politiko de okcidenta Germanio rilate al ŝtatoj de la Varsovia Kontrakto)
* CIA
* KGB
* Stasi (Ministerium für Staatssicherheit)
 | * NATO
* Varsovia Traktato

*Politikaj ĉefuloj:Usono**
	+ Franklin D. Roosevelt
	+ Harry S. Truman
	+ Dwight D. Eisenhower
	+ John F. Kennedy
	+ Lyndon B. Johnson
	+ Richard Nixon
	+ Gerald Ford
	+ Jimmy Carter
	+ Ronald Reagan
	+ George H. W. Bush
	+ Henry Kissinger
	+ Jeane Kirkpatrick
	+ Zbigniew Brzeziński
* **Sovetunio**
	+ Josif Stalin
	+ Georgij Malenkov
	+ Nikita Ĥruŝĉov
	+ Leonid Breĵnev
	+ Jurij Andropov
	+ Konstantin Ĉernenko
	+ Miĥail Gorbaĉov
	+ Vjaĉeslav Molotov
	+ Eduard Ŝevardnadze
 | *Politikaj ĉefuloj:Eŭropo**
	+ Winston Churchill
	+ Clement Attlee
	+ Margaret Thatcher
	+ Charles de Gaulle
	+ Josip Broz Tito
	+ Konrad Adenauer
	+ Willy Brandt
	+ Helmut Kohl
	+ Walter Ulbricht
	+ Erich Honecker
	+ Todor Ĵivkov
	+ Imre Nagy
	+ Nicolae Ceauşescu
	+ Alexander Dubček
	+ Papo Johano Paŭlo la 2-a
	+ Francisco Franco
	+ Lech Wałęsa
* **Azio**:
	+ Mao Zedong
	+ Zhou Enlai
	+ Ĉiang Kai-ŝek
	+ Kim Il-sung
	+ Ho Chi Minh
	+ Tôn Đức Thắng
	+ Pol Pot
	+ Jawaharlal Nehru
* **Latin-Ameriko**:
	+ Fidel Castro
	+ Che Guevara
	+ Salvador Allende
	+ Augusto Pinochet
	+ Daniel Ortega
 |