Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Psikologo

**Psikologo** estas la profesiulo kiu bakalaŭriĝis pri psikologio en iu universitato. La leĝoj pri tiu bakalaŭriĝo malsamas laŭ la lando.

La plej fama areo pri kiu laboras la Psikologo estas la klinika psikologio, sed ne nur la psikologoj zorgas pri tio. Ĝenerale, psikiatroj kiuj partoprenis en studoj pri psikoterapio ankaŭ laboras tiel kiel la klinika psikologo.

Kelkaj agadkampoj kie laboras la psikologo:

**Lerneja psikologio**: En lernejo psikologo grave kontribuas al la eduko, partoprenante en la ellaborado de specifaj edukoprogramoj. La scio pri la evoluo de la infana psiko ludas grandan rolon en tio.

**Homaj Rimedoj kaj Entreprena Psikologio**: la psikologoj kiuj laboras en ĉi areo studas la homan konduton dum laboro, kaj disvolvas programojn kaj procedojn por ke la labora travivaĵo estu pli agrabla al la entrepreno kaj al la laboristo. Kelkaj funkcioj de ĉi tiu profesiulo estas: elektado kaj preparigo de laboristoj, analizi kaj disdoni rangojn, organizi, disvolvi kaj zorgi pri Homaj Rimedoj en entreprenoj.

**Socia kaj Komunuma Psikologio**: Ekzistas multaj psikologoj en ĉi areo, precipe kun publikaj servoj. Disvolvas la psikologoj porgrupaj programoj, aŭ por ekskluditaj minoritatoj, ktp. La analizilo plej kutime estas grupo, familio, kolektivo aŭ popolo. Alivorte, ĝi ekzamenas homan konduton en socio kaj grupo.

**Eksperimenta Psikologio**: la plej granda parto de tiaj psikologoj laboras en universitatoj aŭ esplorejoj, malgraŭ ke hodiaŭ kelkaj entreprenoj invitas tiajn psikologojn cele disvolvi programojn en esplorado pri konsumanto de ia produktaĵo aŭ cele analizi scikapablo en uzo de novaj prototipoj industriaj. La eksperimenta psikologo realigas pruvojn kaj eksperimentojn por scii pri kiel la cerbo laboras, kiuj estas la bazaj funkcioj de la memoro, de la atento, de la perceptado.

**Aliaj agadkampoj**: Ekzistas multaj aliaj areoj kie laboras la psikologo kiel la Jura Psikologio, la Sporta Psikologio, la Hospitala Psikologoj, ktp.

Wilhelm Wundt, kiu notis psikologion kiel scienco aparte el biologio kaj filozofio, estis la unua persono kiu nomiĝis *psikologo*.

## Notoj
# Naturfilozofio

Ĉielmapo de la 17-a jarcento, fare de la nederlanda mapisto Frederik De Wit.
**Naturfilozofio**, aŭ la **filozofio de naturo** (el la latina *philosophia naturalis*) estis vorto antaŭe uzita por la studado de naturo kaj de la fizika universo, antaŭ la disvolviĝo de moderna scienco.

Ĝi estas rigardita kiel la antaŭvenanto de natursciencoj, el ili ekzemple fiziko.

Naturfilozofio havas siajn originojn en Grekio dum la Arkaika periodo (650 a..e. – 480 a.n.e.), kiam antaŭsokrataj filozofoj kiel Taleso malakceptis nenaturalismajn klarigojn por naturaj fenomenoj kaj proklamis, ke ĉiu okazaĵo havas naturan kaŭzon. Ili proponis, ke ideoj estu verigitaj pere de racio kaj observado, kaj multaj el iliaj hipotezoj montriĝis pravaj pere de eksperimentoj; por ekzemplo, oni trovis atomismon prava proksimume 2 000 jarojn post proponis ĝin Leŭkipo kaj lia disĉiplo Demokrito.

## Referencoj

## Bibliografio

* Lloyd, G.E.R. (1970). *Early Greek Science: Thales to Aristotle*. London; New York: Chatto and Windus; W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-00583-7.
* Singer, C. (2008). *A Short History of Science to the 19th Century*. Streeter Press.

## Eksteraj ligiloj

* Liberpensuloj
* Natura historio
* Naturalismo
# Eŭdemonio

| Eŭdemonio
 |
| --- |
| **filozofia koncepto**  |
| Informoj
 |
| Originala nomo
 | eudaimonia |
|  |

Laŭ la helena mitologio, **Eŭdemonio** aŭ **Eŭdajmonio** (el la greka *εὐ* «bona» kaj *δαίμων*, «dajmono») estis unu el la Karisoj, diinoj pri gracio, beleco, ornado, ĝojo, festoj, dancoj kaj kantoj. Krom la tri plej elstaraj (Aglajo, Eŭfrozino kaj Talio), aperas kaj en la rakontoj, kaj en la artaj prezentadoj, aliaj malpli gravaj, konataj kiel la *plej junaj karisoj*, kiuj prezidis ĉiun konkretan nuancon de festoj kaj ĝuigaj aferoj. Eŭdemonio elstaris inter ĉi tiuj lastaj, ĉar ŝi simbolis feliĉon, prosperon kaj riĉ-abundon, gravegaj celoj en la vivo laŭ la tiama pensmaniero. Fakte, la filozofia ismo kiu adoptas feliĉon kiel viv-celo, priskribita inter aliaj de Aristotelo, ricevis sian nomon de ĉi tiu diaĵo.

*Morto de Sokrato*, laŭ David (1787). Ĉi tiu filozofo konsideris **Eŭdemonion** la plej grava kaj atingenda celo de ĉiu homo, kaj bazigis sian pensmanieron sur tiu aserto.Ŝi ofte aperis sur vazaj pentraĵoj inter la akompanantaro de la diino Afrodito, kune kun la Erosoj, Pandajsio kaj aliaj junaj karisoj. Pri ŝia genealogio kaj tiu, de la ceteraj plej junaj karisoj troviĝas multaj malsamaj versioj. La plej disvastigata asertis ke ili estis filinoj de Zeŭso kaj la oceanidino Eŭrinomo, kvankam la orfea religio anstataŭas ŝian patrinon per la horo Eŭnomio. Tamen, kelkaj verkistoj rakontas ke ŝiaj gepatroj estis Helioso kaj Aeglo, aŭ Hero, sen aldoni la nomon de la patro. Dionizo ankaŭ aperas kiel patro de tiuj diinoj, kune kun Kronoiso.

## Vidu ankaŭ

* Karisoj
* Eŭdemonismo

## Eksteraj ligiloj

* angle La akompanantaro de Afrodita ĉe Theoi.com. Inter ili, Eŭdemonio.

## Notoj kaj referencoj
# Poetiko (Aristotelo)

| Περὶ ποιητικῆς |
| --- |
|  |
| **skribita verko** |
| Aŭtoroj
 |
| Aŭtoro | Aristotelo
 |
| Lingvoj
 |
| Lingvo | antikva greka lingvo
 |
| Eldonado
 |
| Ĝenro | traktaĵo
 |
|  |

La **Poetiko** aŭ **Pri Poetiko** (Περὶ Ποιητικῆς) estas verko de Aristotelo verkita en la 4-a jarcento a.n.e., inter la fondo de lia lernejo en Ateno, en la jaro 335 a.n.e., kaj lia definitiva foriro de la urbo, en la 323 a.n.e. Ĝia ĉefa temo estas la stetika meditado tra la karakterizado kaj priskribo de la tragedio. Aristotelo proponis sin paroli «pri la poezia arto en si mem kaj pri ĝiaj formoj, de la potenceblo kiun havas ĉiu el ili, kaj kiel oni devas komponi la intrigojn por ke la poezia komponaĵo estu bela».​

Kovrilpaĝo de eldono de 1780.
Ŝajne, la verko estis komponita origine per du partoj:​ unu unua libro pri tragedio kaj epopeo, kaj ebla dua libro pri komedio kaj jambo, kiu ŝajne perdiĝis, eble dum la Mezepoko, kaj pri kiu oni scias nenion.

Esence, la Poetiko konsistas je laboro difini kaj karakterizi tragedion kaj aliajn imitartojn. Kun tiuj konsideroj aperas aliaj, malpli disvolvigitaj, pri historio kaj komparo kun poezio (nome artoj ĝenerale), prilingvaj konsideroj kaj aliaj pri "mimezo".

La Poetiko estas unu de la aristotelaj verkoj tradicie konataj kiel esoteraj aŭ akromataj. Tio signifas, ke ĝi ne estus estante publikigita, sed kiu konstituis nur aron de kajeroj de notoj dediĉitaj al instruado kiuj utilis kiel gvidilo aŭ indikiloj por la instruiato. Ili estis celitaj al aŭdoj kaj ne al legado.

La plej antikva de la kodeksoj kiuj enhavas la tekston de la Poetiko (jam sen la parto pri Komedio) estas la *Codex Parisinus 1141*, verkita fine de la 10-a jarcento aŭ komence de la 11-a jarcento.

## Notoj
# Bronzo

**Bronzo** estas pluraj alojoj el kupro, kutime kun stano kiel la principa aldonaĵo, sed ankaŭ kun aliaj elementoj kiel fosforo, mangano, aluminio aŭ silicio. Ĝi estis tre grava materialo dum antikva epoko, kiu ĝuste tial nomiĝas la bronzepoko. La vorto "bronzo" verŝajne devenas de la persa vorto "berenj" (latuno).

Laŭ Francisko Azorín **Bronzo** estas *Kunfandaĵo de kupro k. stano*. Li indikas etimologion el araba *burinĝ*. Kaj aldonas terminojn *kupri* (Kovri ion per maldika tavolo el bronzo), *kupristo* (Homo sin dediĉanta al bronzarto), fosfora bronzo, kanona bronzo, sonorilbronzo.

## Ecoj

Krom ŝtalo, bronzo estas pli bona ol fero por preskaŭ ĉiu apliko. Ĝi estas malpli rompiĝema ol fero. Bronzo oksidiĝas nur ekstere; post tiam ke la surfaco oksidiĝas, la maldika tavolo defendas la suban metalon kontraŭ plia oksidiĝo. Alojoj de kupro havas pli malaltan frostopunktojn ol kaj ŝtalo kaj fero. Normale ili estas proksimume 10% pli densa (do peza) ol ŝtalo, sed alojoj kun aluminio aŭ silicio povas esti iom malpli densa. Bronzoj estas pli mola kaj malforta ol ŝtalo, do bronzaj risortoj kun la samaj grandeco povas enhavi malpli da energio.

## Bildaro

*
*
*
*

## Piednotoj

## Vidu ankaŭ

* Aso (monero)
* Bronza epoko
* Bronza medalo
* Bronza skulptaĵo
* Latuno
# Marmoro

Marmoro
**Marmoro** estas kristaliĝinta polurebla, kompakta kalkŝtono (malofte dolomito), ofte enhavante kolorajn vejnojn. Ĝin farbas la malpuraĵoj, ekz. klorito donas verdan (*cippolino*), serpentino (*ofikalcit*) makulan koloron. Ĝi estas plej ofte malpurita per fera aŭ mangana oksido. La plej valora estas la blanka marmoro, uzita en la antikva epoko por skulptarto, en konstruado.

Laŭ Francisko Azorín **marmoro** estas *Malmola, polurebla kalkoŝtono, uzata por konstruado k. skulptado.* Li indikas etimologion el la greka *marmaros, marmairo* (brila) kaj de tie la latina *marmor*. Kaj li aldonas la terminojn *marmoristo*, por persono, kiu prilaboras marmoron; karara marmoro, greka marmoro, nigra marmoro.

## Priskribo

Marmoro estas metamorfa roko devena el kalkoŝtono, komponita ĉefe el kalcito (nom kristala formo de kalcia karbonato, CaCO3). La origina fonto de la kalkoŝtono estas la sedimenta kuŝjo de la kalcia karbonato en la formo de mikroskopaj animalaj skeletoj aŭ similaj materialoj. Marmoro formiĝas kiam la kalkoŝtono estas transformata per varmo kaj premo post ŝarĝado de aliaj materialoj. La plej fajnaj marmoroj por skulptarto havas neniun aŭ malmultajn makulojn (kelka natura makulo povas esti vidata en la skulptaĵo, sed la skulptisto lerte adaptu ĝin al la skulptaĵo).

Kelkaj insuloj en la Marmora Maro havas multe da marmoro.

## Bildaro

*
*

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Granito
* Grejso
* Kalkoŝtono
* Konstrumaterialo
* Nigra marmoro de Ashford
* Pietra dura
* Marmora skulptarto

## Eksteraj ligiloj

*
*
*
*
# Busto

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ne konfuzu ĉi tiun artikolon kun brusto.
 |

ZEO en Prilep, Respubliko de Makedonio
La **busto** estas la supera parto de la homa korpo, kun la kapo, la ŝultroj kaj la brusto (aŭ torso).

En skulptarto, **busto** estas statuo vole
limigita al la kapo, la ŝultroj kaj brusto, ĝenerale metita sur soklon sur kiu skribitas la nomo, titolo kaj indeco de la figurata persono.

La busto ofte kutimis memori iujn gravajn figurojn, kaj ne nepre kiel artverko en ĝia nomo (ekzemple multaj el la gravaj figuroj de Grekio kaj Romo eternigis ilian figuron per busto).

Laŭ Francisko Azorín **busto** estas *Bildo prezentanta bruston k. kapon de persono, aŭ nur kapon*. Li indikas etimologion el latina *bustum* (fajro, bruligejo, tombo), *ĉar de antikve la tomboj estis ornamitaj per bustoj, portretoj de la mortintoj.*

## Noto
# Lisipo

| Λύσιππος (390 a. K. - 320 a. K.) |
| --- |
|  |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 390 a. K. en Sikiono
 |
| **Morto** | 320 a. K.
 |
| **Lingvoj** | antikva greka
 |
| **Ŝtataneco** | Sikiono   |
| Familio
 |
| **Infanoj** | Euthycrates (en) , Daippus (en) , Boedas (en)   |
| Okupo
 |
| **Okupo** | skulptisto  brazier (en)   arkitekto   |
| **Verkoj** | Ĉevaloj de Sankta Marko Apoxyomenos Victorious Youth Troilos statue at Olympia statue of the pankratiast Xenarkes at Olympia Cheilon statue at Olympia Poulydamas statue at Olympia Pythes statue at Olympia Kallikrates statue at Olympia
 |
|  |

**Lisipo** (en greka: Λύσιππος) estis greka skulptisto de la 4a jarcento a.K. Kun Skopas kaj Praksitelo, li estas konsiderata unu el la tri plej grandaj skulptistoj de Klasika Grekio, alportante transiron en la Helenisma Epoko. Estas problemoj por la studado de la verkaro de Lisipo pro la malfacilo identigi lian stilon inter la kopioj kiuj survivis. Ne nur li havis grandan atelieron kaj grandan nombron de disĉiploj en sia tuja etoso, sed ankaŭ oni supozas ke estis merkato por kopiaĵoj de liaj verkoj, havigita el ekstere de lia etoso, kaj dum lia vivo kaj poste en la Helenisma kaj Romia periodoj. La Venkinta Junulo aŭ Getty-bronzaĵo, kiu reaperis ĉirkaŭ 1972, estis asocia kun li.

*Hermeso de Atalante*, romia marmora kopio de perdita bronzaĵo atribuita al Lisipo (Nacia Arkeologia Muzeo de Ateno).
## Referencoj
# Mantelo

Ĉi tiu artikolo temas pri Mantelo. Por informoj pri la tavolego de la terglobo, vidu la artikolon Termantelo.
Duvica mantelo, 1876
**Mantelo** (el la germana: *Mantel* devenanta el la latina: *mantulum*, kovrilo, tegilo) estas nuntempe supervesto en formo de longa jako aŭ kaftano.

Mantelo estas ankaŭ:

* vasta longa senmanika supervesto, kiu malstrikte pendas de sur la ŝultroj,
* palto por virinoj.

## Vidu ankaŭ

* Pluvmantelo
* Raglano
* Palto
* Redingoto
* Olemantelo
* Kapoto
* Pufmantelo
* Surtuto
# Alabastro

Kapo el alabastro, 3-a/1-a jarcento a.K., Muzeo Luvro.
**Alabastro**, vorto kiu devenas de la latina *alabastrum*,​ estas variaĵo de sulfato de kalko (kalcita alabastro) aŭ el kalkosulfato hidratigita (gipsa alabastro), kiu prezentiĝaa laŭ formo fortika, male al la selenito, kiu estas fibreca variaĵo. Ties nomo devenas de la antikva greka αλάϐαστρος («alabastros»), kiu referencis al senansa vazo, ĉar alabastro estis uzita por fabriki tiajn ujojn por parfumoj (vidu artikolon alabastrono).

**Alabastro** estas speciala tipo de gipsoŝtono, kiun oni uzas en arto kaj por fari juvelojn kaj luksajn objektojn. Laŭ Francisko Azorín ĝi estas *Duon diafana kalka aŭ gipsa ŝtono, similanta marmoron, uzata por artaj objektoj*. Tiusence ĝi estas uzata ĉefe por skulptaĵoj, valoraĵoj (vazoj), kaj fenestroj (ĉar ĝi permesas lumpasadon kvankam ne totalan travideblon) ekzemple de preĝejoj, katedraloj ktp.

## Notoj

## Vidu ankaŭ

* Alabastrono
* Kalcito
* Gipso
* Gipsoŝtono
# Okcidenta filozofio

**Okcidenta filozofio** estas la filozofia pensaro kaj verkaro de la okcidenta mondo. Historie, la esprimo estis inventita por nomi la filozofian pensadon de la okcidenta civilizo komenciĝinta kun la greka filozofio en antikva Grekio kaj poste kovrinta grandan areon de la terglobo. La vorto *filozofio* mem originis en antikva Grekio: *filosofia* (φιλοσοφία) laŭvorte signifas "la amo al saĝeco" (φιλειν [ filejn] "ami" kaj σοφία [sofia] "saĝeco").

## Originoj

La amplekso de filozofio en la malnova kompreno, kaj en la verkoj de (almenaŭ kelkaj el) la malnovaj filozofoj, estis ĉiuj intelektaj klopodoj. Tio inkluzivas la problemojn de filozofio kiel ili hodiaŭ estas komprenataj, sed ankaŭ multajn aliajn disciplinojn, kiel ekzemple puran matematikon kaj natursciencojn kiel, ekzemple, fizikon, astronomion kaj biologion. (Ekzemple, Aristotelo skribis pri ĉiuj tiuj temoj). La esprimo "Okcidenta filozofio" estas foje nehelpa kaj neklara, ĉar la difino implicas vastan gamon da apartaj tradicioj, politikaj grupoj, religiaj grupoj kaj individuaj aŭtoroj el plurmiljara periodo.

## Subfakoj de Okcidenta Filozofio

Okcidentajn filozofojn oni ofte dividas je kelkaj gravaj branĉoj, aŭ skoloj, surbaze aŭ de la demandoj tipe traktitaj fare de homoj laborantaj en malsamaj partoj de la kampo, aŭ de la nocioj de ideologiaj subtendencoj. En la praa mondo, la plej influa estis la dividado de filozofio fare de la stoikuloj je Logiko, Etiko, kaj Fiziko (elpensita kiel la studo de la naturo de la mondo, inkluzive de kaj naturscienco kaj metafiziko). En la nuntempa filozofio, la kampon oni pli ofte dividas je metafiziko, sciteorio, etiko kaj estetiko (ĉi-lastaj du kune konsistigas aksiologion). Logiko estas foje inkluzivigata kiel ĉefbranĉo de filozofio, foje kiel aparta scienco, pri kiu filozofoj hazarde okupiĝas, kaj foje ĝuste kiel karakterize filozofia metodo valida por ĉiuj branĉoj de filozofio.

## Vidu ankaŭ

* Historio de la okcidenta filozofio
* Orienta filozofio

## Bibliografio

* Kenny, Anthony. *A New History of Western Philosophy* (Oxford University Press; 2011)
# 13-a jarcento

◄ |
1-a jarmilo |
**2-a jarmilo**
| 3-a jarmilo

◄ |
11-a jarcento |
12-a jarcento |
**13-a jarcento**
| 14-a jarcento
| 15-a jarcento
| ►
1200-aj jaroj |
1210-aj jaroj |
1220-aj jaroj |
1230-aj jaroj |
1240-aj jaroj |
1250-aj jaroj |
1260-aj jaroj |
1270-aj jaroj |
1280-aj jaroj |
1290-aj jaroj

La **13-a jarcento** komenciĝis la 1-an de januaro 1201 kaj finiĝis la 31-an de decembro 1300.

| EtendiUnuopaj jaroj
 |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1201 | 1202 | 1203 | 1204 | 1205
 | 1206 | 1207 | 1208 | 1209 | 1210
 |
| 1211 | 1212 | 1213 | 1214 | 1215
 | 1216 | 1217 | 1218 | 1219 | 1220
 |
| 1221 | 1222 | 1223 | 1224 | 1225
 | 1226 | 1227 | 1228 | 1229 | 1230
 |
| 1231 | 1232 | 1233 | 1234 | 1235
 | 1236 | 1237 | 1238 | 1239 | 1240
 |
| 1241 | 1242 | 1243 | 1244 | 1245
 | 1246 | 1247 | 1248 | 1249 | 1250
 |
| 1251 | 1252 | 1253 | 1254 | 1255
 | 1256 | 1257 | 1258 | 1259 | 1260
 |
| 1261 | 1262 | 1263 | 1264 | 1265
 | 1266 | 1267 | 1268 | 1269 | 1270
 |
| 1271 | 1272 | 1273 | 1274 | 1275
 | 1276 | 1277 | 1278 | 1279 | 1280
 |
| 1281 | 1282 | 1283 | 1284 | 1285
 | 1286 | 1287 | 1288 | 1289 | 1290
 |
| 1291 | 1292 | 1293 | 1294 | 1295
 | 1296 | 1297 | 1298 | 1299 | 1300
 |

 |

## Vidu ankaŭ

* Kategorio:Naskiĝintoj en la 13-a jarcento
* Kategorio:Mortintoj en la 13-a jarcento
# Aristotelismo

**Aristotelismo** estas tradicio de filozofio kiu estas inspirita de la verkaro de Aristotelo. Aristotelismo estas influa en la verkaro de multaj filozofoj, inkluzivante la filozofiajn sistemojn de tre konataj filozofoj kiaj Aviceno, Ibn-Ruŝd, aŭ Tomaso de Akvino, kaj eĉ de aliaj duarangaj kiaj Ayn Rand. Ĝi estas unu el la plej influaj tradicioj en la historio de filozofio.
# Metafiziko

| Metafiziko
 |
| --- |
|  |
| **studfako de filozofio studfako kernaj branĉoj de filozofio**  |
| **metafilozofio • teoria filozofio • filozofio** |
|  |

Platono kaj Aristotelo, pentritaj de Rafaelo (Siksta Kapelo, Romo). Aristotelo estas estimita kiel la "patro" de metafiziko.
**Metafiziko** estas fako de la filozofio kiu studas la plej fundamentajn konceptojn kaj kredojn pri la realeco, ekzemple ekzisto, eco, rilato, kaŭzo, spaco, tempo, evento kaj multaj aliaj.

La vorto *metafiziko* devenas de verko de Aristotelo, kiu aperis *post* lia verko *fiziko*. En la greka, *μετα* [meta] signifas *post* kaj *φυσική* [fizike] signifas naturo. Estas koincido ke la prepozicio *μετα* ankaŭ signifas *trans*, tiel ke metafiziko ankaŭ signifas "trans la naturo", kio fakte estas bona priskribo de la metafiziko: Oni studas tiujn konceptojn, kiuj ne estas rekte percepteblaj en la naturo, sed kiujn oni uzas por paroli pri la konceptoj de la naturo.

## Etimologio

La vorto "Metafiziko" derivas de la vortoj grekaj μετά (metá) ("post") kaj φυσικά (physiká)("fiziko"). Ĝi ekuzis kiel la titolo de pluraj verkoj de Aristotle.

## Vidu ankaŭ

* Ontologio
* Estetiko
* Dualismo
* Sciteorio
* Etiko
* Mistikismo
* Racio
* Spiritismo
* Taoismo
* Teologio
* Fiziko
* Gottfried Wilhelm Leibniz

## Eksteraj ligiloj

Ĉiuj en la angla lingvo kaj ĉiuj 20 jarojn aĝaj:

*  Arkivigite je 2005-09-03 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2005-07-23 per la retarkivo Wayback Machine
*
*  Arkivigite je 2004-06-12 per la retarkivo Wayback Machine
# Estetiko

| Estetiko
 |
| --- |
|  |
| **studfako de filozofio studfako fako major branches of philosophy (en)**  |
| **filozofio** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | islama estetiko  vd |

 |
|  |

Kovrilpaĝo de *Aesthetica* (1750) de Alexander Gottlieb Baumgarten.
La **estetiko** (greke *ασεισσις*, aisthesis, signifas *sensaĵo* aŭ *perceptaĵo*) estas la parto de la filozofio, kiu prizorgas la esencon kaj la percepton de la belo. Ĝi studas la pritaksadon kaj la estetikajn emociojn, plie la diversajn formojn de la arto.

La **estetiko** estas do teorio pri belo; du ĉefaj aspektoj povas esti aparte rimarkataj:

* la estetiko estas teorio, kiu volas esti normiga scienco, apud logiko kaj moralo (depende de la ĉefaj homaj valoroj: la vero, la bono, la belo). Ĝi estas do teorio de distinga tipo de valorjuĝadoj, kiu eldiras la ĝeneralajn normojn de la belo;
* la estetiko estas ankaŭ metafiziko de la belo, kiu strebas malkaŝi la originan fonton de tutaj senseblaj belaĵoj: speguligo de la inteligenteblo en la materio (Platono), manifestado de la ideo (Hegelo), natura belo kaj arbitra belo, ktp.

Laŭ Francisko Azorín **estetiko** estas *Scienco pri la belo en la arto, en la vivo.* Kaj li indikas etimologion el greka *aisthetikos* siavice el *aesthetos* (veraĵo), kaj de tie la latina *aesthetice*.

## Filozofio de arto

Unu el la esencaj funkcioj de arto estas ligi nin al ni mem, al kiu ni estas en praktiko, kaj al kiu ni povas esti. Ĝi trompas, versatila kaj escepta por esprimi la komunan kaj universalan. Arto memorigas nin pri ni mem, tiklas jukas kaj elvokas subpremitajn aŭ neaktivajn partojn, puŝas kaj inspiras por esti.

## Vidu ankaŭ

* Arto
* Belo

## Bidaro

| Ĉielarkoj ofte havas estetikan allogon. | La Mandelbrot-aro kun kontinue kolora medio | La skulptaĵo prezentita kiel imita simio, pentraĵo de Anthony Watteau de 1710 | Infero (1480–1495), desegnaĵo de Botticelli sekvanta Danton |
| --- | --- | --- | --- |
| Dioniza masko el la greka teatro, Turkio, 1-a jarcento a.K. | La rakontoj de la Malnova Testamento prezentis en ŝablono de konverĝaj cirkloj, freskon de la Baziliko de San Marco | "La Vitruva Viro" (1490), desegnaĵo de Leonardo da Vinci |  |
| "La artisto miras pri praaj ruinoj" (1778-1779) de Henry Fuseli | "Portreto de Madame Récamier " pentraĵo (1800) de Jacques-Louis David, Luvra Muzeo, Parizo | "Promenu super la Nebula Maro", Caspar David Friedrich | "Paro de Ŝuoj" de Van Gogh - verko, en kiu Heidegger diskutas la fonton de la artaĵo |
| Nietzsche, pentraĵo de Edward Monk, 1906 | "Fugo" de Vasilij Kandinskij | "La Dancanta Domo" projektita de Frank Gerry | "La Portanto de la Lanco" de Poliklito. Esprimo de ideala proporcio kiel instrumento de harmonio |

## Notoj
# Liceo

| Liceo
 |
| --- |
| **speco de eduka institucio**  |
| **mezlernejo • eduka institucio** |
|  |

Aleksandr Puŝkin en la Imperia Liceo imperial de Carskoĝe Selo.
**Liceo** estas supera latina kaj filozofia mezlernejo en pluraj eŭropaj landoj. La lernantoj estas nomataj **liceanoj**.

Origine Liceo (greke Λύκειον, *Lykeikon*) estis agrabla ĝardeno ĉe Ateno, kie instruadis Aristotelo, sekve metafore ankaŭ la Aristotela skolo kaj filozofio.

Laŭ Francisko Azorín **liceo** estas *Mezgrada instruejo; gimnazio.* Li indikas etimologion el la greka *Lykos*, propra nomo de greka monto, sur kiu staris templo de Apolo Likejo kaj de tie la latina *liceum*.

## La hodiaŭaj liceoj en Grekio

Laŭ la lerneja sistemo de Grekio eblas esti lernanto de liceo dum 3 jaroj post fino de la gimnazio. Sukcesa plenumo de la finaj tutgrekiaj ekzamenoj rajtigas je studado en la universitatoj de la lando. Antaŭ la ekzamenoj la lernanto devas plenigi formularon, en kiu necesas en listo de prioritatoj elekti la deziratajn universitatojn. Se la punktonombro de la ekzamena rezulto ne sufiĉas por la universitato de unua prioritato, oni kontrolas, ĉu eble ĝi sufiĉas por tiu de la dua aŭ tria prioritato.

## La hodiaŭaj liceoj en aliaj landoj

En Francio, Luksemburgio, Italio kaj Pollando gimnazioj, do antaŭ-universitataj mezlernejoj, kies fina ekzameno estas la abituro, nomiĝas *lycée* (france), *liceo* (itale) aŭ *liceum* (pole).

Ankaŭ en Turkio mezlernejo, kiu kvalifikigas por studado ĉe universitato, nomiĝas *lise*, kies origino estas la franca vorto *lycée*.

En Germanio la vorto liceo por lernejoj uziĝis ĝis la jaro 1945, sed kompreniĝis en diversaj kuntekstoj: en Bavario liceo estis teologia altlernejo, en Virtembergo estis lernejo, kiu kvalifikigis por posta lernado en gimnazio, kaj en Prusio estis gimnazio por knabinoj.

## Vidu ankaŭ

* Pedagogio
* Mezlernejo

## Notoj