# Esperantologio

*Ĉi tiu artikolo temas pri fako de lingvistiko. Por informoj pri la samnoma* Esperanto-revuo*, vidu la artikolon Esperantologio (revuo).*

| Esperantologio
 |
| --- |
| **interlingvistiko • studfako** |
|  |

**Esperantologio** aŭ **Esperantistiko** estas specialigita esplorkampo, kiu traktas Esperanton el diversaj sciencaj perspektivoj (interdiscipline) okupiĝante pri la propraj trajtoj de la planlingvo Esperanto. Ĝi fokusiĝas al la ĝeneralaj principoj de la konstruo kaj funkciado de la lingvo esperanto kaj ankaŭ al ĝiaj individuaj problemoj, precipe leksikologio, vortformado, stilistiko, transskribo.  Laŭ multaj esploristoj, esperantologio pristudas ne nur la evoluon kaj funkciadon de la lingvo esperanto, sed ankaŭ la diversajn kampojn de ĝia aplikado, inkluzive ĉe la interfaco kun aliaj disciplinoj, kiel psikologio, sociologio , ktp. Esperantologio esploras kaj la strukturon de la lingvo kaj ĝian literaturan produktadon, same kiel ĝian sociologian uzadon ene de la internacia komunumo.

Jen diversaj difinoj kaj aliroj:

1. Laŭ *filologia difino,* Esperantologio estas komprenata kiel la filologio de Esperanto, t.e. kiel la fako de lingvistiko, kiu specife okupiĝas pri tiu ĉi lingvoscienca difino (ĝenerala): Ĝi estas difinita kiel la scienco pri la parolkomunumo kaj literaturo de Esperanto kaj pri la lingvo mem: ĝia vortkonstruo, vortkunmeto, vortenkonduko kaj transskribo de internaciaj fakvortoj kaj de propraj nomoj.
2. Laŭ *interlingvistika difino,* Esperantologio komprenata kiel subfako de interlingvistiko, kiu traktas planlingvojn ĝenerale kaj temojn de interkultura kaj internacia komunikado. La plimulto de la gravaj esplortemoj pri Esperanto ne rilatas al interlingvistiko/planlingvistiko, kvankam Esperantologio bezonas ĝin.
3. El *disvolviĝa kaj historia perspektivoj*, Esperantologio esploras Esperanton kiel vivantan lingvon, kiu daŭre evoluas, analizante kiel ĝi esprimas aspektojn de la homa pensado.
4. *El jurscienca perspektivo*: "Norma Esperantologio" aŭ metodo per kiu oni traktas la Fundamenton de Esperanto laŭ jura perspektivo. Ĝin iniciis Helmut Welger kaj notinde daŭrigis ĝin Bernard Pabst. Kerna okupo de Norma Esperontologio estas determini kiel oni diru aŭ skribu ion ĝuste. Norma aŭ preskriba Esperantologio esploras la validajn normajn bazojn de Esperanto kaj ĝian (hierarkian) normsistemon: 1. Deklaracio pri Esperanto (Bulonja Deklaracio) 2. Fundamento de Esperanto kun Oficialaj Aldonoj, La Bulonja Deklaracio estas precipe (sed ne nur) la enkonduka leĝo de la Fundamento de Esperanto. Ambaŭ kune konsistigas la konstitucion de Esperanto. 3. Komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo). El tiuj normajn bazojn ĝi deduktas, kio estas gramatike ĝusta kaj stile bona Esperanto. Tiucele ĝi sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la (norm-)logikon, la semantikan kaj teleologian norminterpretadojn kaj la kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio - t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado estas parte ekvivalenta al la normlogiko, ĉar celoj povas esti rigardataj kiel kvazaŭ-normoj La normlogiko mem ne estas preskriba, ĉar ĝi povas nur kontroli normojn aŭ dedukti ilin el aliaj jam validaj normoj, sed ĝi ne povas mem krei normojn.

## Historio

Esperanto, fondita en 1887, disvastiĝis tutmonde komence de la 20-a jarcento. La scienca studado de ĉi tiu lingvo komenciĝis ĉirkaŭ la 1920-aj kaj la 1930-aj jaroj.

## Elektitaj principoj

Esperantologiaj principoj de vortkonstruo estas ekzemple la principoj de neceso kaj sufiĉo kiuj postulas ekvilibradon inter koncizeco kaj klareco de la vorto.

Esperantologio starigas la jenajn principojn rilate al vortradikoj:

* La principo de internacieco
* La principo de analogeco kun aliaj lingvaj elementoj
* La principo de vortara ekonomio
* La principo de la bonsoneco.

Kiel oni vidas, ĉi tiuj principoj ne ĉiam estas akordigeblaj inter si; ekzemple la internacieco postulas la vorton "internacionala" dum la analogeco kaj vortara ekonomio postulas la vorton "internacia". En la lingvo ŝajnas pli grava la 2-a kaj 3-a principoj ol la 1-a.

Krome la nepran validiĝon de esperantologiaj principoj baras ankaŭ la lingvouzo, kiu povas sankcii formojn ne tute ĝustajn kaj povas igi klarajn formojn per si mem neklarajn.

Kaj precipe oni devas akcenti, ke laŭ la supraj principoj oni povas kritiki nur la vortojn novajn, sed ne la praajn aŭ enradikiĝintajn vortojn de la lingvo. Estas evidente, ke tiaj klopodoj kunportus nur skismojn, ĉar ĝenerala konsento neniam estus ebla pro la manko de la absoluta akordigebleco de la principoj. Do tiaj klopodoj, kiajn faris ekzemple Sentis por fari analogecon inter la vortoj naskitaj de sama latina radiko (supozi, propozi, ripozi, kompozi, opozi; produkti traduki, dirigenti, ktp) estas funde eraraj, ĉar ili ne konsideras la tradicion kaj la postulon de la lingva unueco, kiu estas pli grava ol ĉiuj aliaj principoj.

## Universitatoj kaj akademioj

La ĉefan rolon en la disvolviĝo de Esperanto kaj esperantologiaj studoj ludas la Akademio de Esperanto (ĝiaj esplorrezultoj estas publikigitaj en la formo de la tiel nomataj "*Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio*") kaj la Esperantaj bibliotekoj, kiuj poesdas signifan kvanton da materialoj pri esperantologiaj studoj.

### Universitatoj

En la 21-a jarcento la *Katedro Interlingvistiko kaj Esperanto* ĉe la Universitato de Amsterdamo, Nederlando, estas speciala akademia posteno dediĉita al studado de esperantologio kaj interlingvistiko, sub la gvido de resp. Marc van Oostendorp (1997-2001), Wim Jansen (2002-2013), Federico Gobbo (ekde 2014).

La unua Fakultato de Esperantologio ekestis en la Scienca Universitato Loránd Eötvös en Budapeŝto, Hungario, fondita de István Szerdahelyi. Post lia morto ĝin estris Ilona Koutny, kiu translokiĝis al Pollando fine de la 1990-aj jaroj, kie ŝi organizis interlingvistikajn kursojn ĉe la Universitato Adam Mickiewicz (Poznań).

Ĉe la Universitato de Tartu, akademiano Paul Ariste, kiu dum pluraj jaroj publikigis serion da sciencaj artikoloj en la kolekto "*Interlinguistica Tartuensis*", kaj profesoro de la sama universitato, slavisto kaj interlingvisto Aleksandr Duliĉenko, aktive interesiĝis pri Esperantologio kaj interlingvistiko, ĉar aŭtoro de sciencaj monografioj kaj lernolibroj dediĉitaj al tiuj fakoj.

### Akademioj

La Akademio de Esperanto publikigas siajn esplorrezultojn en la formo de la tiel nomataj "*Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio*".

Kadre de la rumana Akademio de Sociaj kaj Politikaj Sciencoj, kiel parto de la pli granda strukturo de la Rumana Akademio, ekzistis la *Kolektivo Esperanto kaj Interlingvistiko* fare de profesoro Ignat Florian Bociort (1924–2015).

Ĉe la Rusa Akademio de Sciencoj (siatempe la Akademio de Sciencoj de Sovetunio),

* Magomet Isaev, estris postbakalaŭran programon pri interlingvistikaj temoj ĉe la Lingvoscienca instituto de Rusia Akademio de Sciencoj.
* Jevgenij Bokarev (plumnomo Eŭgeno Bokarev), fondis apartan komisionon pri interlingvistiko (kaj Esperantologio). Bokarev partoprenis debaton pri "naturaj" kaj "artefaritaj" lingvoj, argumentante kontraŭ tia distingo. Laŭ lia vidpunkto, ĉiuj lingvoj estas artefaritaj je iu grado aŭ alia — ili aperas ene de la socio kaj estas aktive influataj de ĝi. Tio precipe valoras por literaturaj lingvoj, kiujn aktive influas akademiuloj kaj verkistoj. Bokarev estis inter la unuaj kiuj atentigis pri la neceso pridiskuti la "gradon de artefareco de apartaj lingvoj", sed ne kontrastigi "naturan" kaj "artefaritan" kiel du disjunktajn trajtojn. Analizo de Esperantaj tradukoj igis lin aserti, ke Esperanto posedas artan potencialon por krei bildojn ne malpli potencajn ol "naturaj" lingvoj. Esperanto estas lingvo konstruita el elementoj, kiuj ekzistas en la aliaj tiel nomataj 'naturaj lingvoj' (speciale la hindo-europaj), sed estis formita el tiuj elementoj per racia mekanismo kun interna logika strukturo. Se oni povas konsideri regionan lingvon kiel "natura", en tiu senco, ke ĝi ne estas submetita al konscie reguligaj intervenoj de la homo, oni certe ne povas diri la samon de kulturlingvo, kiu ofte konscie estas influita de la lingvokomunumo. La lingvistika tabuismo emas malpermesi al la homa racio interveni en la "naturan", spontanean estiĝadon de la lingvo. Tial ĝi konsideras la kreon de artefaritaj lingvoj (planlingvoj) kiel gravan sakrilegion. Kontraste, lingvokreado povas esti konsiderata kiel rezulto de arta kreado, t.e. kiel artverko kiu estas, kulturportanto kaj literaturilo, taŭgajn kiel kultura identigilo kaj kreante unikan soci-kulturan fenomenon.

### Centroj pri esploro kaj dokumentado

* Esplora Instituto de Esperantologio (Svedio) kiu organizas kursojn pri esperanta literaturo kaj lingvistiko.
* La Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj (CED). Fondita en 1952 kiel institucio de UEA, CED antaŭenigas esploradon pri interlingvistiko, lingvopolitiko kaj lingva justeco per konferencoj, publikaĵoj kaj subteno al esploristoj tra la mondo.

## Bibliotekoj, arkivoj kaj revuoj

### Bibliotekoj

La plej famaj el ĉi tiuj bibliotekoj estas la

* Biblioteko Hector Hodler (kies ĉefa parto, kiu apartenis al UEA, estis transdonita al la Nacia Biblioteko de Pollando (*Biblioteka Narodowa*) en Varsovio,) posedas ĉirkaŭ 30 000 erojn da esperantologiaj materialoj) kaj la
* Internacia Esperanta Muzeo - Kolekto de planlingvoj, apartenanta al la Aŭstria Nacia Biblioteko.
* Brita Biblioteko en Londono kaj la Kongresa Biblioteko de Usono en Vaŝingtono.

### Arkivoj

* Internacia Esperanto-Arkivo (IEspa.eu) estas unu el la plej riĉaj arkivoj por Esperantologio en la Eŭropa Unio.
* Arkivo “Esperantologio” ĉe Esperantic Studies Foundation.

### Revuoj

Hodiaŭ, la Universitato de Upsalo eldonas specialan plurlingvan revuon "*Esperantologio*/*Esperanto Studies*"  , kaj en Amsterdamo, internacian sciencan revuon "*Language Problems and Language Planning*", kiu regule publikigas materialojn pri interlingvistiko kaj Esperanto

La unua revuo, kiu enhavis iujn esplorojn pri esperantologio, estas konsiderata la japana revuo "*Esperantologio*", kiu estis eldonita en 1930-1931 ( nur tri numeroj estis publikigitaj).

La unua faka scienca publikaĵo pri Esperanto estas konsiderata la revuo *Lingva Kritiko* el Germanio, kiu aperis en Kolonjo de februaro 1932 ĝis marto 1935 (eldoniĝis 28 numeroj kun 162 artikoloj). La publikigo poste ĉesis pro la ekonomiaj kaj politikaj malfacilaĵoj, kiujn Germanio spertis tiutempe  .

En 1949-1961 , la revuo "*Esperantologio*" estis eldonita sub la redaktado de la dana esperantologo Paul Neergaard (6 numeroj estis publikigitaj, la tuta nombro de paĝoj estis 424)  .

En 1976-1977, tri numeroj de la revuo "*Esperantologiaj Kajero*j" estis eldonitaj en Budapeŝto.

## Gravaj esperantologoj

* Kelkaj gravaj esperantologoj
* René de Saussure, svisa lingvisto kaj fondinto de esperantologio kiel scienco, kaj aŭtoro de la teorio pri vortformado en esperanto.
* Eugen Wüster, grava aŭstra terminologo kaj esperantologo
* Gaston Waringhien (1901-1991),j 20-a jarcenta esperantologo, vortaristo kaj gramatikisto.
* Christer Kiselman, sveda esperantologo kaj prezidinto de la Akademio de Esperanto.
* Federico Gobbo prelegas dum la 44a Malferma Tago, en la Centra Oficejo de Universala Esperanto-Asocio.
* Sabine Fiedler, nuntempa esperantologo, Universitato de Leipzig, Germanio
* Alicja Sakaguchi, pola esperantologo (foto 2008)
* Ilona Koutny, hungara esperantologo kaj interlingvisto
* Jonathan POOL esti kunfondinto en 1968 de la usona Esperantic Studies Foundation (ESF), fondumo por esperantologiaj studoj.

### Pioniroj

* (1859-1917) L.L Zamenhof
* (1868-1943) René de Saussure, fondinto de esperantologio kiel scienco
* (1855–1935) Louis de Beaufront
* (1863–1933) Émile Grosjean-Maupin
* (1884–1961) Petro Stojan
* (1898–1977) Eugen Wüster
* (1887-1920) Hector Hodler

* (1901–1991) Gaston Waringhien
* (1904–1971) Eŭgeno Bokarev, ruse: Евгений Бокарёв (Jevgenij Bokarev)

### 20-a jarcento

* (1922-2017) Hermann Ölberg
* (1924–1987) István Szerdahelyi,
* (1909-1987) Ivo Lapenna
* (1928–2011) Magomet Isajev
* (1933–2016) Michel Duc Goninaz
* (1933-2022) Pierre Janton
* (1941–2016) Detlev Blanke
* (1945–2016) Reinhard Haupenthal
* (1946-2008) Helmut Welger
* (1931-2014) Geraldo Mattos

### Nuntempaj

* Federico Gobbo (Universitato de Amsterdamo)
* Sabine Fiedler (Univesitato de Leipzig)
* Ilona Koutny (Pollando)
* Liu Haitao (Ĉinio)
* Gotoo Hitosi (Japanio)
* Mark Fettes (Kanado)
* Cyril Robert Brosch (Germanio)
* Humphrey Tonkin (Usono)
* Jonathan Pool (Usono)
* Christer Kiselman (Germanio)
* William Auld (Unuiĝinta Reĝlando)
* Guilherme Fians (Brazilo)
* François Lo Jacomo (Francio)
* Marc van Oostendorp (Nederlando)
* Ulrich Lins (Germanio)
* Alicja Sakaguchi (Pollando)
* Bernhard Pabst (Germanio)
* Erich-Dieter Krause (Germanio)
* Claus Killing-Günkel (Germanio)
* Javier Alcalde (Hispanio)
* Sergio Pokrovskij (Rusio)

| Esperantologoj
 | Listo de esperantologoj kun klarigoj
 |
| --- | --- |
| Věra Barandovská-Frank
 | Esperantologo kaj interlingvisto, preleganto ĉe la Universitato de Paderborn, aŭtoro de publikaĵoj pri Esperantologio kaj interlingvistiko, inkluzive de lernolibro pri interlingvistiko
 |
| Detlev Blanke
 | Ĉefa esperantologo de la fino de la 20-a kaj komenco ĝis la 21-a jarcentoj, fondinto kaj estro de la germana interlingvistika societo "*Gesellschaft für Interlinguistik*", profesoro ĉe la Universitato Humboldt
 |
| Eŭgeno Bokarev
 | Sovetunia lingvisto kaj esperantologo, aŭtoro de 24.000-vorta rusa-esperanta kaj esperanto-rusa vortaro.
 |
| Vladimir Varankin
 | Sovetunia Esperantologo, aŭtoro de kelkaj artikoloj pri Esperanto kaj la libro "Teorio de Esperanto"
 |
| Gaston Waringhien
 | Franca esperantologo, gramatikisto kaj leksikografo, ĉefredaktoro de la "Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto", kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto"
 |
| Bertilo Wennergren
 | Sveda Esperantologo, membro de la Esperanto-Akademio , aŭtoro de la Esperanta gramatiko "Plena manlibro pri Esperanta gramatiko"
 |
| Ebbe Vilborg
 | Sveda filologo kaj esperantologo, aŭtoro de kvarvoluma etimologia vortaro de Esperanto
 |
| Eugen Wuster
 | Germana esperantologo, eminenta terminologo.
 |
| Aleksandr Duliĉenko
 | Slavisto, esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de pluraj artikoloj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio.
 |
| Michel Duc Goninaz
 | Franca slavisto kaj esperantologo, ĉefredaktoro de la "Nova Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto"
 |
| Magomet Isaev
 | Sovetunia iranologo kaj esperantologo, estro de la postbakalaŭra programo pri interlingvistikaj temoj ĉe la Instituto de Lingvistiko de la Akademio de Sciencoj de Sovetunio
 |
| Kalman Kaloscay
 | Hungara poeto kaj tradukisto, aŭtoro de multaj artikoloj pri la gramatiko kaj stilistiko de Esperanto, teoriulo, kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto"
 |
| Boris Kolker
 | Sovetunia kaj rusa esperantologo, esploristo pri la influo de la rusa lingvo sur la formiĝo kaj evoluo de Esperanto
 |
| Aleksander Korĵenkov
 | Rusa esploristo pri la historio kaj trajtoj de Esperanto, biografiisto de Ludoviko Zamenhof, eldonisto.
 |
| Renato Corsetti
 | Itala lingvisto, profesoro pri psikolingvistiko ĉe la Universitato de Romo La Sapienza, aŭtoro de pluraj publikaĵoj pri lingvopolitiko, dulingvismo, psikopedagogio kaj la uzo de Esperanto kiel dua denaska lingvo.
 |
| Sergej Kuznecov
 | Rusa lingvisto, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio
 |
| Ilona Koutny
 | Hungara kaj pola esperantologo, estro de interlingvistikaj kursoj ĉe la Universitato Adam Mickiewicz
 |
| Jouko Lindstedt
 | Finna slavisto kaj esperantologo, esploristo pri la problemoj de uzado de Esperanto "ekde la naskiĝo"
 |
| Paul Neergaard
 | Dana esperantologo, ĉefredaktoro de la revuo "Esperantologio" (1949–1961)
 |
| Claude Piron
 | Svisa lingvisto kaj psikologo, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj libroj pri la evoluo de Esperanto kaj ĝiaj esprimpovoj
 |
| Sergio Pokrovskij
 | Rusa esperantologo, membro de la Akademio de Esperanto
 |
| István Szerdahelyi
 | Hungara lingvisto kaj esperantologo, fondinto kaj estro de la Fakultato de Esperantologio ĉe la Universitato de Budapeŝto
 |
| René de Saussure
 | Svisa lingvisto kaj esperantologo, fondinto de esperantologio kiel scienco, aŭtoro de la teorio pri vortformado en Esperanto
 |
| John C. Wells
 | Brita lingvisto, profesoro pri fonetiko, aŭtoro de la libro "Lingvaj Aspektoj de Esperanto"
 |
| Reinhard Haupenthal
 | Germana lingvisto, esperantologo kaj volapukologo
 |
| Andreo Cseh
 | Franca esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de multaj publikaĵoj pri Esperanto kaj Volapuko, aŭtoro de la "Konciza Etimologia Vortaro de Esperanto"
 |
| Wim Jansen
 | Nederlanda esperantologo kaj interlingvisto, estro de la Fakultato pri Interlingvistiko kaj Esperantologio ĉe la Universitato de Amsterdamo (2002-2013).
 |

## Referencoj

**Opinio de Umberto ECO pri Esperanto**
## Literaturo

* Detlev Blanke kaj Ulrich Lins, La arto labori kune, parto Esperantologio, Rotterdam, eld. Universala Esperanto-Asocio, 2010, paĝoj 259-398.
* Paul Neergard: *Fremdvortoj en Esperanto,* 1933, 64 paĝoj, reeldono 2001, eld. Inko, ISBN: 91-7303-125-9 Tie oni trovas ankaŭ bibliografian liston.
* Detlev Blanke, *International Planned Languages - Essays on Interlinguistics and Esperantology*, Red.: Sabine Fiedler, Humphrey Tonkin, 2018, 228 paĝoj, ISBN 97815956937
* Humphrey Tonkin, *Esperanto: Esploraj Prioritatoj* (PDF), Esperantologia Konferenco, Seulo, 2017.
* Helmut Welger: *Germanlingva studo pri la starigo, prioritatigo kaj interagado de planlingvaj kvalitokriterioj en la verkaro de Zamenhof* Arkivigite je 2007-09-27 per la retarkivo Wayback Machine
* Umberto ECO, *La serĉado de la perfekta lingvo*, Edistudio, 1996, ISBN 8870360644; ISBN 9788870360646.
* Eugen Wüster: *Esperantologiaj principoj (Esperanto-Germana Vortaro)*, 1923

## Vidu ankaŭ

* Esperantologio / Esperanto Studies (fakrevuo)
* Esplora Instituto de Esperantologio
* Akademio de Esperanto
* Terminologio
* Interlingvistiko
* Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj (CED)
* Lingva justeco

## Eksteraj ligiloj

* (eo, de, en) Aŭstria Nacia Biblioteko - Kolekto por planlingvoj
* (eo, en) Esperantic Studies Foundation:
* (eo, de, en) Gesellschaft für Interlinguistik (GIL):