Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Amnestio

**Amnestio** estas nuligo de puno de kulpita krimulo laŭ iniciato de ŝtato.

Amnestioj okazadas:

* Por malpligrandigi kvanton de homoj en malliberejoj por ŝpari monan elspezon por la malliberejoj;
* Por pligrandigi konkordon en socio, aparte se la homoj estis malliberigitaj per alia antaŭa ŝtata reĝimo;
* Se iu homo estis malliberigita pro ne tro danĝera krimo kaj bone kondutis en la malliberejo.

Malracie farita amnestio povas igi grandajn malagrablaĵojn se danĝeraj krimuloj en granda kvanto okazas liberigitaj. Ĉi tio okazis en Sovetunio en 1953 kiam estis granda amnestio kiu okazis okaze de morto de Stalin. Male, la ĝenerala amnestio al "politikaj krimuloj" en Brazilo en 1979 ebligis revenon de la lando al "normala" parlamenta demokratio.

## Vidu ankaŭ

* Amnestio Internacia
* Kriminala juro
* Forpardono kaj Pardono
# Rondo Petőfi

La **Rondo Petőfi** aŭ **Petőfi-rondo** (hungare *Petõfi Kör*) estis intelektulara diskutrondo en 1955-56. Ĝin kreis en 1955 la tiam sola junulara organizo de Hungario, nome la Asocio de Laboranta Junularo (*DISZ Dolgozó Ifjúság Szövetsége*), junkomunista asocio de la hungara kompartio. Ĝi estis kreita por la budapeŝtaj junaj intelektuloj. La rondo ravis en spirita-politika antaŭpreparo de la hungara revolucio de 1956, en formado de la publiko. La estiĝon ebligis la pli libera politika aero sub unua regado de Imre Nagy (1953–55).

Ankoraŭ en 1954 la poeto István Lakatos kaj kelkaj amikoj ekorganizis diskutrondon. Oni nomis tiun Bessenyei-rondo. Ĉar la ŝtatsocialsima sistemo ne permesis la individuajn iniciatojn, tiel brakumis la aferon al menciita junkomunista organizo.

La Rondo Petőfi oficiale fondiĝis la 25-an de marto 1955 en la Kossuth-klubo kaj kun gvidantaro, delegita senescepte de la komunistoj (ekzemple Géza Losonczy).

La sekretario iĝis Gábor Tánczos (instruisto), kie personeco karakterizis la organizon. Lin ekskludis la junkomunista organizo en 1951, sed li apogis politikon de Nagy, tiel oni tiel rehabilitis lin.

La diskutoj en la rondo vigliĝis nur post la 20-a Kongreso de la Soveta Komunista Partio. Ekde printempo de 1956 daŭre aperis la tematikaj diskutoj pri publikinteresaj temoj.

Ili pridiskutis ekzemple la aktualajn demandojn de la politika ekonomiko, la duan kvinjaran planon, filozofion, edukadon ktp. Tie aperis pli frue silentigitaj homoj ekz. György Lukács, Ferenc Mérei, Tibor Liska, Tibor Déry , Ferenc Donáth, Tamás Nagy, Domokos Kosáry ktp. .

La diskutoj okazis komence en la Kossuth-klubo, sed pro la grandiĝanta intereso, oni serĉis pli grandajn ejojn.

Post eko de la hungara revolucio de 1956, ĝi malgraviĝis kaj post malvenko de la revolucio ĉesis, Gábor Tánczos venis en prizonon.

## Vidu ankaŭ

* Rondo Galilei
# Salvo en Tiszakécske

La salvo en Tiszakécske apartenas al la kruelaj okazintaĵoj en Hungario dum la Hungara revolucio de 1956.

La ĉefplaco nuntempe
## Historio

Famo de la revolucio alvenis ankaŭ en tiam silenta vilaĝo Tiszakécske. La loĝantoj aranĝis apogan marŝon en la 27-an de oktobro antaŭtagmeze. La amaso ariĝis antaŭ la loka uzino, poste ili marŝis al la ĉefplaco, kie situis la preĝejo kaj la administrejo. Alvenantaj al la placo ili estis ĉ. 1500-2000. La amaso foje kantis la nacian himnon, foje aŭdis homojn, kiuj raportis pri la revolucio en Budapeŝto, sed estis aliaj, kiuj deklaris postulojn.

Monumento en la ĉefplaco
Memorŝtono kun listo de la mortintoj
Dum la kunveno oni vidis, ke armea flugmaŝino flugas supre. Tiutempe venis misfamo al armea flughaveno de Kecskemét, ke en Tiszakécske la amaso volas pendumi la lokan partiestron kaj la vilaĝestron. La flughavenestro sendis batalaviadilon, la piloto raportis, ke li vidas amason en la placo. La flughavenestro sendis pli novan batalaviadilon jam kun ordono de pafado. Tiu aviadilo mitralis la senarmilan amason, ĝis la amaso forkuris. Mortis 17, estis vundita 110 da homoj. La ceteraj rifuĝis plejparte en la preĝejon. Post la salvoj ili revenis kaj komencis savi la vunditojn. Inter la amaso estis ankaŭ kuracistoj, kiuj tuj agis, eĉ la loka pastro faris la farendaĵojn. Ĉiuj tukoj de la preĝejo estis uzitaj ĉe la vundoj. La vunditoj estis liveritaj al la proksimaj hospitaloj.

En tiu tago ankaŭ en Kecskemét, Kiskunhalas kaj Kiskőrös okazis similaj batalaviadilaj atakoj. La menciita piloto mortis post 3 jaroj en nebula cirkonstanco, sed en tiuj jaroj tio estis kutima.

Ekde 1998 okazis diversaj akuzoj kontraŭ la membroj de la flughaveno ankoraŭ vivantaj. Plejparte oni konstatis ke la agoj jam malvalidiĝis, kelkfoje oni verdiktis prizonojn, tamen prokrastitajn.

## Memorigiloj

* monumento kaj memorŝtono en la ĉefplaco
* la menciita tago estas oficiale funebra tago en Tiszakécske

## Fontoj

* [1]
* televizia video
* [2] Arkivigite je 2016-02-23 per la retarkivo Wayback Machine
* [3]
# Tuno

**Tuno** estas unu el pluraj mezurunuoj de maso:

* **Metra tuno** estas la plej ofte uzata internacie. Ĝi estas SI-unuo kaj egalas al mil kilogramoj. Ĝia oficiala simbolo estas **t**, sed **mT** kaj **T** estas kelkfoje uzataj. Unu tuno egalas al 10 kvintaloj, do 1000 kg.

* **Mallonga tuno** estas la tuno ĝenerale uzata en Usono. Ĝi egalas al 2000 internaciaj funtoj, do 907,18474 kg.

* **Longa tuno** aŭ **angla tuno** iam estis ĝenerale uzata en Britio kaj estas ankoraŭ uzata en diversaj landoj por mezuri petrolon kaj ŝipojn. Ĝi egalas al 2240 internaciaj funtoj, do 1016,0469088 kg.

La vorto *tuno* havas la saman originon kiel la vorto *tonelo*: ambaŭ devenas tra modernaj eŭropaj lingvoj el la latina vorto *tunna*, kiu signifis barelon. En iuj lingvoj oni uzas la saman vorton por la unuo de maso kiel por la unuo de volumeno, sed en Esperanto estas apartaj vortoj.

## Vidu ankaŭ

* TNT-ekvivalento (kilotuno)
* Tonelo

## Eksteraj ligiloj

* Conversion Calculator for Units of Mass and Weight Arkivigite je 2004-10-10 per la retarkivo Wayback Machine angle
* Metric Unit Conversion Arkivigite je 2006-05-12 per la retarkivo Wayback Machine angle
# Vojo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Vojo (libro)
 |

Montara vojo kun turniĝoj en la francaj Alpoj
*Interstate 80*, la dua plej longa usona ekspresvojo, iras de Kalifornio ĝis Nov-Ĵerzejo
**Vojo** estas identigebla pado inter du aŭ pluraj geografiaj lokoj. Vojoj povas esti preparitaj, ekzemple per pavimo, por faciligi la suriradon, tamen tio ne estas deviga. Historie multaj vojoj estis rekoneblaj sen formalaj konstruaĵoj.

Laŭ Francisko Azorín **vojo** estas *Spaco trairota por sin movi de unu loko al alia. Loko speciale preparita por veturiloj aŭ piedirantoj. Spaco trairita de moviĝanta korpo.* Li indikas etimologion el la latina *via* (vojo). Kaj li aldonas la terminojn *fervojo*, por vojo kun reloj por vagonaro; *vojkruciĝo*, por loko, en kiu du aŭ pluraj vojoj renkontiĝas transverse; *vojforko*, aŭ *duforkiĝo*, por loko, kie unu vojo dividiĝas en du; subvojo, supravojo, akvovojo, tramvojo, ĉefvojo.

## Tipoj kaj teĥnikoj

* Ŝoseo
	+ Pavimo
	+ Asfalto
* Aŭtoŝoseo
* Kanalo
* Fervojo

Konstruo de vojo
## Gravaj vojoj

* Beringio
* *El Camino Real*
* *Galeón de Manila*
* Jakoba vojo
* Rivero Janceo
* *Orient Express*
* Siberia fervojo
* Silka vojo
* Triangula komerco

## Proverbo

Ekzistas pluraj (15) proverboj pri vojo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Ju pli malproksimen la vojo, des pli da larmoj.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kiu ĉe l' vojo konstruas, tiun ĉiu instruas.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Vojon batitan herbo ne kovras.* **”** |

 |

## Referencoj
# György Lukács

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon György Lukács (politikisto).
 |

| **György Lukács** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Lukács György**  |
| **Naskonomo** | Löwinger György Bernát |
| **Naskiĝo** | 13-an de aprilo 1885 (1885-04-13) en Budapeŝto, Aŭstrio-Hungario |
| **Morto** | 4-an de junio 1971 (1971-06-04) (86-jaraĝa) en Budapeŝto,  Hungara Popola Respubliko |
| **Tombo** | Malnova tombejo de Budapeŝto, jobb oldali munkásmozgalmi díszsor J. 13   vd |
| **Religio** | judaismo • luteranismo vd |
| **Lingvoj** | hungara • rusa • germana vd |
| **Ŝtataneco** | Hungario   vd |
| **Alma mater** | Humboldt-Universitato en Berlino  (–1907) Universitato Eötvös Loránd  (–1909)  vd |
| **Partio** | Komunista Partio de Hungario (1918–) Hungara Socialista Laborista Partio  Partio de Hungaraj Laboristoj  Hungara Komunista Partio   vd |
|  |
| **Memorigilo**  |
| Familio
 |
| **Infanoj** | Ferenc Jánossy, Lajos Jánossy  vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | filozofo  literaturkritikisto  arthistoriisto  filozofo de kulturo  literaturhistoriisto  sociologo  verkisto  universitata instruisto  politikisto  literatursciencisto   vd |
| **Laborkampo** | filozofio, estetiko kaj historio de literaturo  vd |
| **Aktiva en** | Budapeŝto vd |
|

| [Montri]  Postenoj |
| --- |
| Postenoj
 | Minister of Public Instruction (en)  (1956–1956) membro de la nacia asembleo de Hungario (1953–1957) member of the Provisional National Assembly (en)  (1945–1945)  vd |

 |
|

| [Montri]  Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * (1970)  Goethe-premio
* (marto 1969)  Ordeno de Ruĝa Standardo
* (1955)  Kossuth-premio
* (1948)  Kossuth-premio
* Medalo «Por memorigi la 100-jaran datrevenon de la naskiĝo de Vladimiro Lenino»

vd |

 |
|

| [Montri]  Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj
 | Sindikato de Sovetiaj Verkistoj  Hungara Scienca Akademio  Akademio de Sciencoj de GDR  Pola Scienca Akademio   vd |

 |
| **Filozofo**  |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**LUKÁCS György** (pr. Lukaĉ ĝoerĝ) pli konata internacie kiel **Georg Lukács**, plengermannome *Georg Bernhard von Lukács von Szegedin* (kaj en la hungara *szegedi Lukács György Bernát*, naskita *Löwinger György Bernát* je la 13-a de aprilo 1885 en Budapeŝto, mortis je la 4-a de junio 1971 en Budapeŝto) estis hegelisma kaj marksisma filozofo, kaj literatura kritiko de historia romano unu el la plej gravaj tiukampe en la 20-a jarcento.

Lia patro estis József Lukács (naskiĝis kiel Löwinger), direktoro de la Hungara Ĝenerala Kreditbanko. Lia patro ricevis la nobelan rangon en 1899 kun nobla nomo **„szegedi”** (Segeda).

György Lukács lernis juron en Budapeŝto, poste li plulernis en Berlino. Lia unua libro aperis en 1910, krome li verkis artikolojn ekzemple al Nyugat. En 1918 li aliĝis al la hungaraj komunistoj. Dum la Hungara Sovetrespubliko li estis vicministro kaj komisaro. Post la politika fiasko li rifuĝis al Vieno. Baldaŭ poste li vivis en Sovetunio, kie li arestiĝis. En 1945 li hejmenvenis.

Li estis membro de la Hungara Scienca Akademio.

## Elektitaj disĉiploj

* Sándor Radnóti

## Verkoj

* Historio kaj klaskonscio
# Sango en akvo

"**Sango en akvo**" (hungare *Melbourne-i vérfürdő*, angle *"Blood Bath" of Melbourne*) estis duonfinala matĉo de akvopilkado inter la teamoj de Hungario kaj Sovetunio dum la Somera Olimpiko en Melburno en 1956. Ĝi estas verŝajne la plej konata en la historio de tiu ĉi sporto. La matĉo okazis la 6-an de decembro 1956, estis ludita tuj post la subpremo de la Hungara Revolucio. La teamo de Hungario gajnis 4-0. La nomo de la matĉo devenas de la sango de Ervin Zádor, kiu kolorigis la akvon post bato de rusa rivalo. Post tiu nesporta konduto la publiko grandparte favoriganta la hungarojn provis propramane juĝofari. La juĝisto estis devigita rompi la matĉon antaŭtempe kaj doni venkon al la hungara teamo.

## Historia fono

La matĉo estis ludata nelonge post subpremo de la Hungara revolucio de 1956. La hungara reprezentantaro ŝanĝis la komunisman version de la flago de sia ŝtato al ties revolucia ekvivalento, eltondante la centran ruĝan stelon. La rusaj teamanoj kaj subtenantoj volis emfazi sian dominadon super la tuta Orienta Eŭropo, dum la hungarojn motivis rekompenco kontraŭ sanga subpremo de la revolucio fare de la Ruĝa Armeo.

## Post la matĉo

La skipo de Hungario dum la finala matĉo venkis la teamon de Jugoslavio, do Hungario farigis la olimpika ĉampiono. Multaj konkurantoj, lume de la okazintaĵoj en Budapeŝto, decidis provizore ne reveni al la patrujo.

La historian eventon pritraktas du filmoj: hungara historia dramo *Szabadság, szerelem* (2006, Libero kaj Amo) kaj dokumenta filmo de 2006 produktita de Quentin Tarantino kaj Lucy Liu sub la titolo *Freedom's Fury*.

## Eksteraj ligiloj

* artikolo en Radio Libera Eŭropo de 2006 pri la dokumenta filmo *Freedom's Fury* pri la 50-jariĝo de la sanga matĉo de 1956
* foto de la hungara teamo prepariĝanta por la olimpiko 1956 en la retejo *m4sport.hu*

## Notoj
# Pocdama Konferenco

| Pocdama Konferenco
 |
| --- |
|  |
| **konferenco traktato**  |
| Komenco
 | 17-a de julio 1945 vd |
| Fino
 | 2-a de aŭgusto 1945 vd |
| Antaŭe
 | Jalta konferenco vd |
| Poste
 | Traktato de Parizo vd |
| Geografia situo
 | 52° 25′ 9″ N, 13° 4′ 15″ O (mapo)52.41916944444413.070830555556 |
| Lando*j* | Germanio vd |
| **Situo** | Potsdam
 |
|

|  |
| --- |
| Pocdama Konferenco (Pocdamo)DEC |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMapPocdama Konferenco
 |
|  |

La "tri grandaj": (de maldekstre dekstren) la brita ĉefministro Clement Attlee, la usona prezidanto Harry S. Truman, la sovetia ŝtatestro Josef Stalin; stare malantaŭe: la usona admiralo William Daniel Leahy, la brita ministro pri eksteraj aferoj Ernest Bevin, la usona ministro pri eksteraj aferoj James F. Byrnes kaj la sovetia ministero pri eksteraj aferoj Vjaĉeslav Molotov
La **Pocdama konferenco** de la 17-a de julio ĝis la 2-a de aŭgusto 1945, oficiale nomata *tripotenca konferenco de Berlino*, estis kunveno de la tri ĉefaliancanoj de la Dua Mondmilito por decidi je plej alta nivelo pri la postaj agadoj.

La konferenco okazis en la pocdama kastelo Cecilienhof. Oni antaŭvidis Berlinon kiel lokon de la konferenco, sed pro la tieaj gravaj militdamaĝoj oni translokigis la kunvenon al la nedamaĝita kastelo en Pocdamo.

## Vidu ankaŭ

* Pocdama Deklaro
* Pocdama Interkonsento

## Bibliografio

* Charles L. Mee: *Die Potsdamer Konferenz 1945. Die Teilung der Beute*. Wilhelm Heyne Verlag, Munkeno 1979. ISBN 3-453-48060-0. germane
* Niels von Redecker: *Die polnischen Vertreibungsdekrete und die offenen Vermögensfragen zwischen Deutschland und Polen (Studien des Instituts für Ostrecht 44)*, 2-a eldono. Lang, Frankfurto ĉe Majno 2004. germane
* James L. Gormly: *From Potsdam to the Cold War: Big Three Diplomacy, 1945–1947.* Scholarly Resources, 1990. angle
* J. R. Thackrah: *Aspects of American and British Policy Towards Poland from the Yalta to the Potsdam Conferences, 1945.* Polish Review 1976 21(4): 3–34. ISSN 0032-2970. angle)
* *Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers. The Conference of Berlin (Potsdam Conference, 1945)*, 2 volumoj, U.S. Government Printing Office, Vaŝingtono 1960. angle

## Eksteraj ligiloj

* germanlingva paĝo pri la temo kadre de la reta projekto LeMO, "Lebendiges virtuelles Museum Online" aŭ en Esperanto "viva reta muzeo" de la Arkivigite je 2009-05-10 per la retarkivo Wayback Machine Germana Historia Muzeo en Berlino
# Truman-doktrino

Harry S. Truman (1945)
La **Truman-doktrino** estis politika strategio de Usono por kontraŭstari sovetian ekspansion. Ĝi estis proklamita de la tiama prezidento de Usono Harry S. Truman dum sia parolado al la Kongreso de Usono la 12an de marto 1947.
En sia parolado Truman diris, ke devis esti principo de la ekstera politiko de Usono, "apogi liberajn popolojn, kiuj estas minacitaj de armitaj malplimultoj aŭ de eksteraj premoj". La Truman-doktrino iĝis la fundamento de la ekstera politiko de la prezidento kaj metis Usonon en la rolon de tutmonda policano.

Truman faris la pledon meze de la krizo de la Greka Enlanda Milito (1946-49) en kiu kontraŭstaris monarkiistoj kaj komunistoj. Samtempe Turkio suferis premojn de Sovet-Unio, kiu celis al teritoriaj gajnoj en la strategiaj distriktoj de Kars kaj Ardahan, kaj al revizio de la regularo rilate al la Turkaj Markoloj regataj ekde 1936 per la Traktato de Montreux. Truman asertis, ke se Grekio kaj Turkio ne ricevis la helpon kiun ili urĝe bezonis, ili neeviteble falus al komunismo kun gravaj sekvoj ĉie en la regiono. Ĉar Turkio kaj Grekio estis historiaj rivaloj, estis necese helpi al ambaŭ egale, eĉ se la minaco al Grekio estis pli tuja.

La politiko de Truman gajnis la subtenon de la respublikanoj kiuj kontrolis la kongreson. Estis senditaj 400 milionoj de usonaj dolaroj, sed neniuj militfortoj, al la regiono. La efiko estis, ke la komunista minaco finiĝis, kaj en 1952 ambaŭ landoj (Grekio kaj Turkio) aliĝis al NATO, la armea alianco kiu garantiis ilian protekton.

La Truman-doktrino finis la militaliancon inter Usono kaj Sovet-Unio kaj iĝis la bazo de la amerika malvarmmilito-politiko ĉie en Eŭropo kaj en la mondo.
# Blokado de Berlino

Flughavenoj kaj flugvojoj de la aera ponto dum la blokado de Berlino
Berlinanoj rigardas Douglas C-54 Usonan Skymaster transportantan aviadilon surteriĝi ĉe Okcidenta Berlina Flughaveno (Templehof)
La **blokado de Berlino** estas la blokado de okcidenta Berlino, meze de la sovetia okupadzono (la posta Germana Demokratia Respubliko) fare de Sovetunio de la 24-a de junio 1948 ĝis la 12-a de majo 1949.

Post longa malpliboniĝo de la rilatoj inter la kvar okupantoj de Germanio, Sovetunio blokis ĉiujn surterajn vojojn al Berlino la 24-an de junio 1948. Tio estis la unua krizo de la epoko de internaciaj rilatoj konata kiel malvarma milito. Berlino situis tiam centre de la alfronto inter Usono kaj la Sovetio de Stalin.

Por eviti, ke la okcidenta parto de la urbo iĝu sovetia, Usono kaj ties aliancanoj starigis gigantan aeran ponton, kiu ebligis al la urbanoj pluvivi kaj rezisti.

## Vidu ankaŭ

* Berlino
* Berlina muro
* Berlina aerponto
* Historio de Germanio
* Malvarma milito
* *The Big Lift*

## Eksteraj ligiloj

* TTT-ejo de la historia muzeo de Berlino (germane) Arkivigite je 2008-10-21 per la retarkivo Wayback Machine
* Resumo de la eventoj kun ligilo al filmeto (germane) Arkivigite je 2007-10-23 per la retarkivo Wayback Machine
* Germana ttt-ejo kun multaj atestoj (germane) Arkivigite je 2008-02-08 per la retarkivo Wayback Machine
* US Army Transportation Museum (angle) Arkivigite je 2007-06-24 per la retarkivo Wayback Machine
* European NAvigator (ENA) Arkivigite je 2006-10-23 per la retarkivo Wayback Machine
* The Berlin Airlift Historical Foundation (angle)
# Sputnik-ŝoko

Sputnik-1
Sovetia poŝtmarko kun desegno de Sputnik-1
**Sputnik-ŝoko** (en Usono Sputnik-krizo) nomiĝas la politika-socia reago de Usono kaj Okcident-Eŭropo post la sukcesa lanĉo de la unua tersatelito Sputnik la 4-an de oktobro en 1957 fare de Sovetunio. La kosmoveturo de Sputnik pruvis, ke Sovetunio teknologie estas samranga kun Usono, kaj posedas fortajn interkontinentajn raketojn, per kiuj ĝi povas eĉ minaci Usonon. La loĝantaron de Usono ŝokis, ke ilin jam ne defendas la oceanoj.

La teknologia povumo de Sovetunio defiis la teknikan superecon de la Okcidento. La radikojn de la problemo oni ŝajnis trovi ĉefe en la eduka sistemo. La renaskiĝo de la regantaj rilatoj en la lernejo malebligis – laŭ la fakspertuloj – la partoprenon en la socia evoluo por multaj homoj.

La sekvoj estis la eko de diversaj programoj por apogi la lernadon de la ĝis tiam ne eluzita *eduka rezervo*. Oni establis antaŭedukajn lernejojn, lernejajn busojn, novajn lernejajn tipojn, edukan televidon.

La sputnik-ŝoko antaŭhelpis, ke Usono financis multajn apogajn programojn por la ekonomia-teknika evoluo kaj natursciencajn programojn kiel ekz. SAPA (Science - a Process Approach) kaj SCIS (Science Curriculum Improvement Study).

La plej forta strebo de Usono estis, la perditan superecon en la kosmo reakiri.

## Eksteraj ligiloj

* Der Sputnikschock! /germane Arkivigite je 2005-02-07 per la retarkivo Wayback Machine

## Vidu ankaŭ

* Kosmokonkuro
* Sputnik-1
# Invado de la Porkogolfeto

Mapo de Kubo kie videblas la Porkogolfeto sudokcidente kaj ĉefurbo Havano nordokcidente.
**Invado de la Porkogolfeto** aŭ en hispana **Invado de Bahía de Cochinos**, konata ankaŭ kiel **Invado de Playa Girón**, estis milita operaco en kiu kontraŭkastristaj trupoj, trejnataj kaj estrataj de la CIA, klopodis invadi Kubon aprile de 1961. La riska ago finis per malsukceso post malpli da 72 horoj kaj majoritato de la atakintoj estis kaptitaj de la Kuba Armeo kaj de la Nacia Milico.

## Kunteksto

Januare de 1959 la kastrisma revolucio triumfis en Kubo kaj la unuan fojon Usono vidis, ke tiu tiom proksima lando ekapartiĝis de sia kontrolo. Kiam la nova reĝimo komencis eksproprietigi kamparposedaĵojn de usonaj entreprenoj, Usono deklaris ekonomian bojkoton per ne aĉeto de sukero kaj ne vendo de nafto, kion Kubo ege bezonis. Tiele Kubo decidis alproksimiĝi al Sovetunio kiu favore respondis. Tiam la usona prezidento Dwight Eisenhower apogis decidege la klopodojn de la kubanaj elmigrintoj kontraŭkastrismaj. Dum la tuta jaro 1960 la CIA preparis en diversaj lokoj diversajn rotojn de militistoj kiuj partoprenos en la invado, kiu intencis translokigi al Kubo provizoran registaron de kontraŭkastristaj politikistoj. Kiam enposteniĝis la nova usona prezidento John F. Kennedy, tiu klare plusekvis la politikon de la antaŭa prezidento per klopodoj elpovigi la kastrisman reĝimon.

## La operaco

La 15-a de aprilo komencis la operaco per bombardado de kubaj flughavenoj, sed oni planis tri tiaj atakoj, sed oni faris finfine nur unu. Tio utilis al la kuba registaro por prepari la reagon, aresti la eventualajn opozicantojn kiuj povus apogi la invadon kaj esti preta. La 17-a de aprilo okazis la invado de 1,200 atakantoj, kiuj sukcesis dekomence konkeri malgrandan terenon, dum unue la Nacia Milico malhelpis tiun invadeton, dum la kuba aerameo bombardis la ŝipojn kiuj klopodis transporti militan materialon por la invadintoj, kiuj malsukcese ne ricevis ĝin.

La 18-a de aprilo okazis la kontraŭatako de la kuba armeo, nun per artilerio, kio devigis la invadintojn reeniri al la plaĝo, kie komencis la invadon. La 19-a de aprilo multaj invadintoj estis kaptitaj, aliaj klopodis fuĝi kaj ĉio finis per malsukceso de la atakintoj, dum la kuba registaro sukcesis finigi ĉion eĉ antaŭ kiam la usona registaro havu tempon por agnoski la eventualan provizoran kuban registaron instalontan en la invadita zono por permesi postan invadon fare de regulaj usonaj trupoj.

## Vidu ankaŭ

* Operaco Mungoto
# Rumana Revolucio de 1989

Rumana flago sen komunisma emblemoLa **Rumana Revolucio de 1989** estis serio de eventoj inter la 16-a de decembro kaj la 25-a de decembro 1989, kiu kondukis al la renverso de la komunisma registaro de Nicolae Ceaușescu en Rumanio. La malabundeco kaj politika subpremado kondukis al la falo de lia totalisma regado en Decembro 1989, pro kio finis la Socialisma Respubliko Rumanio.

Ĝi komenciĝis per manifestacioj, transiris al armitaj bataloj kontraŭ la sekreta polico kaj finiĝis per mortkondamno kaj ekzekutado de Ceaușescu kaj lia edzino Elena.

La revolucia "Konsilio de la Fronto de Nacia Savo" sub Ion Iliescu formis provizoran registaron, kiun je la 25-a de decembro agnoskis pluraj okcident-eŭropaj ŝtatoj.

La manifestacioj komenciĝis en Timișoara ĉe la domo de pastro László Tőkés. Tie kvarlingvaj tabuloj memorigas ke "ĉi tie komenciĝis la revolucio, kiu finis la diktaturon". La sukceson de la revolucio verŝajne certigis la fakto, ke je la 22-a de decembro la rumana armeo transiris al la flanko de la revoluciuloj kaj subtenis ilian batalon kontraŭ la sekreta polico, parte armeece armita.

En multaj urboj de Rumanio stratoj aŭ monumentoj memorigas pri la viktimoj de la revolucio; ilia nombro neniam estis klare trovita. Ankaŭ komence de la 21-a jarcento la loĝantaro de Rumanio ne interkonsentis, ĉu la eventoj estis revolucio aŭ komploto.