Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Terorisma atako kontraŭ la teatro ĉe Dubrovka

specialiĝintaj kontraŭterorismaj soldatoj trudeniras la teatron
La **Terorisma atako kontraŭ la teatro ĉe Dubrovka** estis la kapto de la homplena teatro ruse *Дом культуры «Московский подшипник»* (kultura domo "naskiĝo de Moskvo") en la kvartalo Dubrovka de Moskvo, proksimume 4 kilometrojn sude de la Kremlo, la 23-an de oktobro 2002 per 40 ĝis 50 armitaj ĉeĉenoj kiu deklaris lojalecon al la islamisma separatisma movado en Ĉeĉenio. Ili prenis 850 ostaĝojn kaj postulis la retiron de rusaj fortoj de Ĉeĉenio kaj finon de la Dua Ĉeĉenia milito. La sieĝo estis oficiale gvidita fare de *Movsar Barajev* cirile *Мовсар Бараев*).

## Historio

Nokte de la 23-a/24-a de oktobro, post traktado, teroristoj permesis foriri de la teatro al ĉiuj islamanoj, kartveloj, parto de infanoj, kelkaj fremdlandanoj, ankaŭ al viro malsana je koro kaj virinon en progresinta gravedeco. De la konstruaĵo ankaŭ fuĝis tra fenestro en vestejo 15 personoj de la teatra skipo. Tamen samnokte oni pafmortigis en la spektejo kelke da personoj suspektitaj pri aparteno al rusaj specialaj servoj.

Pro la situo kaj konstruo de la teatro, specialaj fortoj devintus batali tra 30 metrojn longa koridoro kaj ataki supren bone defenditan ŝtuparo, antaŭ ol ili povis atingi la salonon en kiu la ostaĝoj estis tenitaj. La teroristoj ankaŭ havis multnombrajn eksplodaĵojn, kun la plej potencaj en la centro de la aŭditorio, kiuj, se ili detonacius, povus faligi la plafono kaj kaŭzi la morton de plej multaj el la viktimojn. Post du-kaj-duono tago sieĝo kaj la ekzekuto de du inaj ostaĝoj, specialiĝintaj kontraŭterorismaj soldatoj de la unuoj *Vimpel* kaj *Alfa* de la Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio (FSB), apogitaj de unuo de la Rusia Ministerio de Internaj Aferoj (MVD), pumpis nekonatan kemiaĵon en la ventumilan sistemon de la konstruaĵo kaj trudeniris ĝin.

Ĉiuj atakantoj estis mortigitaj, supozeble dum ili estis senkonsciaj, kun neniuj mortintoj inter la specialiĝintaj kontraŭterorismaj soldatoj, ĉirkaŭ 130 ostaĝoj mortis, inkluzive de naŭ eksterlandanoj, pro adversaj reagoj al la gaso. Kuracistoj en Moskvo kondamnis la rifuzon malkaŝi la identecon de la gaso kiu malhelpis ilin savi pli da vivoj. Kelkaj raportoj diris ke la kuracila substanco *Naloksono* estis sukcese uzata por konservi iujn ostaĝojn. Familioj de la viktimoj postulis respondecigi homojn, kiuj gvidis la kontraŭterorisman operacon, sed la enketon oni suspendis.

## Vidu ankaŭ

* Iĉkerio
* Ĉeĉena-rusa konflikto
* Unua rusa-ĉeĉena milito
* Dua rusa-ĉeĉena milito
* Terorisma atako en Beslano
* Homo sovieticus

## Bibliografio

* 10. rocznica ataku na moskiewski teatr na Dubrowce Arkivigite je 2012-10-24 per la retarkivo Wayback Machine La 10-a datreveno de la atako wp.pl
* Artykuł w gazeta.pl: Zamknięcie dochodzenia w sprawie Dubrowki Fermo de esplora enketado
* M. Gessen, *Putin. Człowiek bez twarzy* (Putin - homo sen vizaĝo), Prószyński i S-ka, Varsovio 2012, ISBN 978-83-7839-054-1
* John B. Dunlop, *The 2002 Dubrovka and 2004 Beslan Hostage Crises. A Critique of Russian Counter-Terrorism*, ISBN 3-89821-608-X
# Ekstradicio

Viktor But dum sia ekstradicio al usono en 2010
**Ekstradicio** estas la ago transdoni fuĝintan kriminton al la kompetentaj juraj instancoj de alia ŝtato, kiu lin postulas por juĝi lin aŭ realigi lian kondamnon.

Ekstradicio estas rezulto de kontrakto inter du ŝtatoj. Unu ŝtato "sendas" personon al alia ŝtato, ofte por esti kondamnita tie aŭ por esti malliberata. La procedo necesas, kiam estas arestita en ŝtato persono, kiu krimis en alia ŝtato.

La Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj havas tre novan jurisprudencon pri tio. Ĝi rifuzas ekstradicion de individuo sub jurisdikcio de membroŝtato, se li estas kondamnita je mortpuno en sia devenlando. Ĝi pravigas tion, deklarante, ke la kondiĉoj ĉirkaŭ la mortpuno (sindromo de la mortkoridoro, angoro, atendado, ...) konsistas el torturo, kiu estas kontraŭa al la artikolo 3 de la eŭropa konvencio pri homaj rajtoj.).

## Ekstradicikontrakto inter landoj

* Francio subskribis ambaŭflankaj kontraktoj de kunlaboro rilate al ekstradicioj kun 50 landoj, inter ili:
	+ Alĝerio
	+ Aŭstralio
	+ Bosnio kaj Hercegovino
	+ Brazilo
	+ Kanado
	+ Kubo
	+ Ĝibutio
	+ Ekvadoro
	+ Usono
	+ Gabono
	+ Hindio
	+ Irano
	+ Latvio
	+ Liberio
	+ Makedonio

* En aprilo 1996 estis subskribita kontrakto inter Usono kaj Eŭropa Unio.

## Kelkaj ekstradicioj

* Marco Camenisch, ekstradiciita de Italio al Svisio la 18-an de aprilo 2002 pro murdo.

## Referencoj
# Kosmoesploro

| Kosmoesploro
 |
| --- |
|  |
| **studfako homa aktiveco**  |
| **esplorado • space research** |
| **Agareo** |
ekstertero • astro

 |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | planedoscienco  vd |

 |
|  |

Unua spaca "promeno" usona, realigita de la astronaŭto Ed White de la misio Gemini IV - 3-a de junio de 1965.
Duration: 1 hour, 40 minutes and 9 seconds.1:40:09Epizodo de podkasto Kern.punkto pri teleskopoj
**Kosmoesploro** estas la scienca esploro per vojaĝado en la kosmo, kiu estas la regiono ekster la atmosfero de la Tero, kaj al aliaj planedoj.

La teoriajn bazprincipojn ellaboris, laŭ la rusaj aŭtoritatoj, la rusa Konstantin Ciolkovskij (1857-1935) en artikolo publikigita en 1903 en gazeto "Nauĉnoe Obozrenie”, li jam kreis en 1898 matematikajn formulojn de la raketa propulso. Poste Robert Goddard pioniris pri tio. La efektivigo de kosmoesplorado komenciĝis meze de la 20-a jarcento, dum la malvarma milito inter Sovetunio kaj Usono. Post la Dua Mondmilito, tiuj du landoj kaptis bombportajn raketojn V-2 kaj iliajn kreintojn de la venkita Germanio. Ties esplorcentro establitis en Peenemünde. Sovetunio venigis al si 100 el la tieaj germanaj inĝenieroj, kaj Usono 112 , inter ili la faman Werner von Braun. Ekde 1946 von Braun proponadis al la usona registaro lanĉi artan sateliton, sed tiam tio estis rifuzita ĉar la usonaj aŭtoritatoj opiniis, ke tio ne havos multan utilon. Fine, post kiam Sovetio lanĉis la unuan Sputnik-on, la raketoprogramoj fariĝis kosmoprogramoj, kaj la du potenculoj konkurencis por atingi la Lunon unue.

## Gravaj elementoj

* Homportaj kosmoveturiloj (kosmoŝipoj):
	+ Vostok - Jurij Gagarin - German Stepanoviĉ Titov - Valentina Tereŝkova - Aleksej Leonov - Andrian Nikolajev
	+ Voskhod
	+ Sojuz
	+ Mercury
	+ Gemini
	+ Apollo - vojaĝoj al la Luno
	+ SpaceShipOne
	+ La unua ĉino en la kosmon (2003)

* Ne homportaj kosmoveturiloj (Robotaj kosmoveturiloj):
	+ Progress
	+ ATV

* Kosmostacioj:
	+ Saljut
	+ Skylab
	+ Mir
	+ Internacia Kosmostacio

* Senhomaj esploriloj:
	+ Sputnik
	+ Cassini
	+ MESSENGER esploris Merkuron

* Institucioj:
	+ NASA
	+ Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais

* Historio:
	+ Kosmoesplorado de Ĉinio

## Organizoj

* Brazila Kosma Agentejo
* Brita Kosma Agentejo
* Brita Nacia Kosma Centro
* Germana Instituto de Kosmofluga Inĝenierarto
* Internacia Astronaŭtika Federacio

## En Esperanto aperis

* Frank van Hertrooij, *Miskomprenoj pri Spacesplorado* ĉe la blogo Scivolemo, 5-a de julio 2017

## Vidu ankaŭ

* Alta teknologio
* Asgardia nacio
* Kosmepoko
* Komitato pri Kosma Esplorado
# Kosmopramo Discovery

| Kosmopramo Discovery
 |
| --- |
|  |
| **kosmopramo-orbitŝipo ekspoziciaĵo**  |
| Geografia situo
 | 38° 54′ 41″ N, 77° 26′ 43″ U (mapo)38.911371944444-77.445223888889 |
| Lando*j* | Usono vd |
| **Situo** | Chantilly
 |
|

|  |
| --- |
| Kosmopramo Discovery (Usono)DEC |

 |
|
Kosmopramo Discovery
 |
| **Posedata de** | Nacia Aeronaŭtika kaj Kosma Administracio • Institucio Smithsonian vd |
|  |

**Kosmopramo *Discovery (Esperante: Malkovro) (NASA Orbita Veturila Specifado: OV-103) estas unu el la tri restantaj kosmoveturiloj en la kosmoprama floto posedata de Usono. Usona Nacia Aeronaŭtika kaj Kosma Administracio (NASA), kune kun Atlantis kaj Endeavour. Unue flugite en 1984, *Discovery* estas la tria operacia kosmopramo kaj la plej maljuna pramo en servico. *Discovery* estas farinta misiojn kaj esplorajn kaj muntajn de la Internacia Kosmostacio.

Kosmopramo Discovery
La kosmoveturilo prenas sian nomon de antaŭaj ŝipoj de esplorado nomitaj *Discovery*, primare HMS Discovery, la vela ŝipo kiu akompanis la faman esploriston James Cook dum lia tria kaj fina maĵora vojaĝo. Aliaj inkludas la ŝipon *Discovery* de Henry Hudson kiun li uzis dum 1610-1611 serĉi por Nordokcidenta Pasejo, kaj RRS *Discovery*, ŝipo uzita por ekspedicioj al Antarktio dum 1901-1904 de Robert Falcon Scott kaj Ernest Shackleton (kaj ankoraŭ prezervita kiel muzeo). La pramo kundividas nomon kun *Discovery One*, la fikcia kosmoŝipo al Jupitero de la kinaĵoj *2001: A Space Odyssey* kaj *2010: The Year We Make Contact*.

*Discovery* estis la pramo kiu lanĉis la Kosmoteleskopo Hubble. La dua kaj tria Hubble-aj servicaj misioj estis ankaŭ faritaj de *Discovery*. Ĝi ankaŭ lanĉis la Sondo Ulysses kaj tri TDRS-aj satelitoj. *Discovery* estas elektita dufoje kiel la orbitilo por rekomenco de flugoj, unue en 1988 kiel la orbitilo por rekomenco de flugoj post la 1986-a *Challenger*-a Katastrofo, kaj tiam por la ĝemelaj misioj por rekomenco de flugoj en julio 2005 kaj julio 2006 post la 2003-a Colombia-a Katastrofo. *Discovery* ankaŭ portis kosmonaŭto John Glenn de Project Mercury, kiu estis 77 jara tiutempe, refoje en la kosmon dum STS-95 je la 29-a de oktobro, 1998 fare al li la plej maljuna homo veturi en kosmon.

Se la planita misio de Vandenberg Air Force Base por la Usona Departamento de Defendo okazis, *Discovery* flugus tiujn ĉi misiojn.

## Flugoj

Kosmopramo *Discovery* ĝis decembro 2006 flugis 33 foje, trapsais 241.95 tagojn en kosmo, kompletis 3 808 orbitojn, kaj flugis 158 859 429 km tute. Ĝi estas fluginta la plej multajn flugojn da ĉiuj kosmopramoj ĝis nun. Tio estas honora titolo kiu ĝi verŝajne retenos. *Discovery* estas fluginta pli da individuaj flugoj ol iu ajn alia kosmoveturilo en historio kaj retenos tiun ĉi honoro longatempe pro ke neniu planita lanĉa veturilo (nek usona nek internacia) havas konstrukciitan vivdaŭron da pli ol 10 flugoj. *Discovery* flugis ambaŭ "rekomencon de flugoj" misiojn post la Challenger-a kaj la Colombia-a katastrofoj: STS-26 en 1988 kaj STS-114 en 2005.

## Vidu ankaŭ

* Supratmosfera Esplorsatelito
# Ekspedicio

La tri ekspedicioj de James Cook
**Ekspedicio** estas esplorvojaĝo. La ĉefa celo de ekspedicio estas havigi informojn pri ne aŭ malmulte konataj regionoj de la mondo. La preparo por ekspedicio ĝenerale ampleksas jenajn taskojn:

* kolekti la jamajn konojn
* lerni regionajn lingvojn ( aŭ /plus komunan lingvon se la ekspedicianoj estas diversetnaj)
* arigi kaj paki materialon kaj necesajn ilojn
* formi teamon de ekspedicianoj kapablaj laŭ karaktero, konoj, trejniteco ...
* plani la vojaĝtempon kaj -vojon
# Hu Jia

| **Hu Jia** |
| --- |
|  ĉina medioaktivulo
 |
| Persona informo
 |
| **Naskiĝo** | 25-a de Julio 1973 en Pekino
 |
| **Lingvoj** | ĉina
 |
| **Ŝtataneco** | Ĉinio   |
| **Alma mater** | Ĉefurba Universitato de Ekonomiko kaj Komerco - information engineering (en)   |
| Familio
 |
| **Edz(in)o** | Zeng Jinyan (en)    |
| Okupo
 |
| **Okupo** | homrajta aktivulo  publika konato  komputosciencisto  mediprotektulo  aktivisto de civilaj rajtoj   |
|  |

**Hu Jia** (ĉine 胡佳, pinjine: Hú Jiā; nask. 25-a de julio 1973 en Pekino) estas ĉina aktivulo por civilaj rajtoj kaj mediprotekto.

## Vivo

Liaj gepatroj estis 1957 studentoj je la Ĉingŭa Universitato en Pekino kaj la Nankai-Universitato en Tianĵin, kiam ili estis persekutitaj dum la kultura revolucio kiel „dekstruloj“. Hu Jia mem finis 1996 siajn studojn en komputiko je la universitato por ekonomio kaj komerco en Pekino. Ekde tiam li engaĝiĝis en medioprotektado kaj sanoprotektado. En la malriĉaj regionoj de ĉinio li atentis pri la subprimado de la temo aidoso kaj fondis kun amikoj organizon por medicina antaŭzorgado.

Ekde 2006 Hu Jia estis neoficiale sub doma aresto. 2007 li kaj lia edzino Zeng Jinyan, kiu gvidas blogon, nomigitaj por la EU-premio pri homaj rajtoj. Mallonge post ili estis per telefonkonferenco je la 26-a de novembro 2007 intervjuitaj de la subkomitato por homaj rajtoj de la Eŭropa Parlamento , li estis arestita pro „instigo al subfosado de la ŝtata povumo“, dum lia edzino Zeng Jinyan kaj lia filino plue estas sub doma aresto. Formale Hu Jia estis arestita en feb. 2008. En aprilo 2008 li estis kondamnita pro „revoluciaj aktivecoj“ al tri kaj duona jaroj aresto. Raportistoj sen limoj nomis Hu Jia „unu de la elstaraj reprezentantoj de la paca batalo por libereco de opinioj en Ĉinio“.

Malgraŭ antaŭaj protestoj de Ĉinio je la 23-a de oktobro 2008 la Eŭropa Parlamento donis la Saĥarov-Premion por mensa libereco al li.

Amnesty International kritikis, ke la kondamnado de Hu kontraŭdiras al la promesoj de pekino, plibonigi la situacion de la homaj rajtoj antaŭ la olimpiaj Ludoj.

Hu Jia estas konvinkita budhano.

## Premioj

* 2008 – honora civitano de Parizo
* 2008 – Saĥarov-Premio de la Eŭropa Parlamento

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Hu Jias Blog Arkivigite je 2008-02-23 per la retarkivo Wayback Machine (ĉina)
* Friends of Nature Homepage (angla)
* „The Year of the Dog – A Chinese activist's story“ Arkivigite je 2012-06-10 per la retarkivo Wayback Machine (*Helsingin Sanomat*, 7-a de februaro 2007, angle)
* Prisoners in Freedom City, Dokumentado de Hu Jia kaj Zeng Jinyan (kun ĉinaj kaj anglaj subtitoloj)
* Akra kritiko post aresto de aktivulo Hu Jia en Ĉinio Arkivigite je 2008-01-05 per la retarkivo Wayback Machine, *heise-online*, 30-a de decembro 2007
* Hu Jia arestita Arkivigite je 2008-01-01 per la retarkivo Wayback Machine, *heise-online*, 29-a de decembro 2007

Ŝablono:Averto Ĉina nomo
# Libia enlanda milito

• Urboj regataj de sekvantoj de Kadafi
 • Urboj regataj de la ribelantoj
 • Urboj kun aktuala batalado aŭ neklara situacio
 (Situacio de la 27-a de februaro)
Okazis revolucio en Libio ekde la 15-a de februaro 2011, kiam la protestoj kiuj jam okazis en aliaj arabaj landoj ĉefe kiaj la najbaraj Tunizio kaj Egiptio, sed ankaŭ en aliaj landoj, kontaĝiĝis al Libio, kie kunfluis malakcepto de la diktatoreco de Muamar al Kadafi, malamikeco de kelkaj triboj, protestoj kontraŭ la koruptado familia (multaj gefiloj de Kadafi estas gravuloj de la reĝimo) kaj eĉ timo pri eksterlandaj solduloj subsaharaj.

La unuaj fortaj protestoj okazis en la nordorienta regiono ĉe Bengazi kaj Tobruk kie ĉirkaŭ la 23-a de februaro hegemoniis la protestantoj kaj policanoj kaj militistoj aŭ malaperis aŭ unuiĝis al tiuj. El aviadiloj kaj helikopteroj oni estis pafinta kontraŭ ribeluloj.

La 24-an de februaro jam estis fortaj la protestantoj de kelkaj areoj nordokcidentaj. Tiutage oni parolis pri 300 mortoj laŭ la reĝimo, 1.000 laŭ itala ministro pri eksterlandaj aferoj, 10.000 laŭ televidkanalo Al Arabija. Samtempe oni diskonigis, ke kelkaj ministroj kaj eksministroj de Kadafi demisiis kaj aliris al la kontraŭstara flanko.

La libia flago valida de 1951 ĝis 1969 estas uzata de la nunaj ribelantoj.
Preskaŭ 80 000 eksterlandaj loĝantoj klopodas foriri el Libio. Turkoj eliris per ŝipo. Eŭropanoj amasiĝis ĉe flughavenoj.

De la 24-a ĝis la 25-a de februaro okazis batalo en la urbo de Zaŭija je 50 km de Tripolo. Laŭ la televidkanalo Al-Ĝazira mortis almenaŭ 100 personoj kaj 400 estis vunditaj. La iama kolonelo Al Mahdi al Arbi estris la ribelantojn.

La 26-an de februaro okazis la jenaj eventoj:

* La Konsilio de Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj aprobis sankciojn kontraŭ la libia reĝimo. Al 22 ties superuloj, inkluzive de Muamar Kadafi kaj ties familianoj, estas malpermesite forlasi la landon. Same malpermesita estas vendado de armiloj al Libio. Al la Internacia puna kortumo oni ordonis enketi cirkonstancojn de pereo de civiluloj en Libio, kiun oni povas konsideri krimo kontraŭ homeco.
* La eksa libia ministro pri justico Mustafa Abdel Ĝalil deklaris pri establo de la provizora registaro, kiu dum tri monatoj preparu novan balotadon. Li ankaŭ konfirmis, ke la ĉefurbo daŭre estos Tripolo kaj pri ĉiuj krimoj kulpas nur Muamar Kadafi.
* Potenculoj de Libio komencis disdonadon de armiloj al subtenantoj de Muamar Kadafi. Ili surportas verdajn bandaĝojn.

La 27-an de februaro la ribelantoj alproksimiĝas al Tripolo kaj en Bengazi oni organizis provizoran registaron, kies nomo estas Nacia Transira Konsilio. En la limo al Tunizio okazas humana katastrofo pro multaj miloj de fuĝintoj. Usono apogas klare la ribelintojn.

## Vidu ankaŭ

* Afrika Unio
* Dua Libia Enlanda Milito
* Egipta revolucio de 2011
* Tunizia ribelo en 2010-2011

## Notoj
# Provinco Van

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: VAN
 |

| Provinco Van |
| --- |
|   |
| provinco de Turkio [+] |
|

---

 |
| Lando | Turkio |
|

---

 |
| Supermara alteco | 1 726 m [+] |
| Ĉefurbo | Van |
|  - koordinatoj | 39° N, 43° O (mapo)38.50111111111143.373055555556 |
| Akvokolektejo | 21 334 km² (2 133 400 ha) [+] |
| Areo | 21 334 km² (2 133 400 ha) [+] |
|

---

 |
| Loĝantaro | 994 436 [+] (2021) |
| Denseco | 46,61 loĝ./km² [+] [+] |
|

---

 |
| Poŝtkodo | 65000–65999 [+] |
| ISO 3166-2 | TR-65 |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Provinco Van (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Provinco Van (Orienta Anatolio)DEC |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Provinco Van (Turkio)DEC |

 |
|

---

 |
|  |
| Provinco Van |
|

---

 |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Van Province** [+] |
| **En TTT**: Oficiala retejo [+] |
|  |

|  |
| --- |
| Provinco Van
 |
|  |
|  |
| **Regiono** | Orienta Anatolio
 |
| **Areo** | 19 069 km² |
| **Loĝantaro** | 1 012 707  |
| **Telefona kodo** | 276
 |
| **Aŭtokodo** | 65
 |
|  |
|  |

**Van** (turke *Van ili*, kurde *parêzgeh Wan*, armene *Վանի մարզ, Vani marz*) estas unu el la 81 provinco de Turkio. Ĝi situas en la administra regiono Orienta Anatolio, en la orienta parto de la lando, inter la lago Van kaj la landlimo kun Irano. Ĝi havas areon de 19.069 km² kaj 1.012.707 loĝantojn (2006). La plejparto de la loĝantaro estas kurdoj. Ĝia ĉefurbo kaj administra centro de la provinco estas la samnoma urbo Van, kies koordinatoj estas ﻿ / ﻿ (mapo). Krome menciindas interalie la urboj Başkale (kurde *Elbek*, armene Ադամակերտ, Adamakert) kaj Edremit (kurde *Ertemêtan*, armene *Արտամետ*, Artamet). Laŭ la stato de 2021 en la provinco vivis 994 436 loĝantoj sur areo de 21 334 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 47 loĝantoj/km².

Ĝiaj najbaraj provincoj estas Bitlis okcidente, Siirt sudokcidente, Şırnak kaj Hakkari sude, kaj Ağrı norde. Ĉi tiu provinco kaj la ĉirkaŭaĵoj estis la centro de la ferepoka ŝtato Urarto kaj historia regiono de Granda Armenio.

Pluraj okazintaĵoj de la Armena Genocido okazis en la provinco, kiel la konata sieĝo de Van, en 1915.

En oktobro 2011 okazis tertremo en la provinco mortigante dekojn da homoj.

## Eksteraj ligiloj

* paĝaro de la provinca registaro (turke)
* multaj fotoj el la provinca ĉefurbo (angle)
# Skalo de Richter

La **magnituda skalo de Richter** [Riĥter] aŭ **magnitudo de Richter** estas komparilo por la forteco de tertremoj. La skalo ankaŭ estas nomata “Loka magnituda skalo” (angle *Local magnitude scale*). Oni simboligas magnitudon de Richter kiel “**ML**” aŭ “**ML**”.

Ĝi baziĝas sur la moviĝo de la tertavoloj en la tertrema hipocentro kaj estas logaritma: Unu ŝtupo signifas 10-oble pli grandan moviĝon kaj 32-oble pli grandan energion. Teorie la skalo estas senlima; praktike la firmeco de la rokaro ne permesas tertremojn pli fortajn ol proksimume 9,5.

La skalo estis enkondukita en 1935 de Charles Francis Richter. Antaŭe oni uzis la skalon de Mercalli [merKAli], kiu baziĝas sur la rimarkeblaj efikoj ĉe la epicentro de tertremo kaj ankoraŭ estas uzata por priskribi tiujn efikojn.

Pro la fakta supra limo de 9,5 la skalo de Richter ne tre bone taŭgas por tertremoj de forto pli granda ol 8, kiuj malgraŭ malsimilaj energioj tendencas havi similajn Richter-valorojn.
Oni tial enkondukis la Momant-magnitudan skalon.

## Vidu ankaŭ

* Skalo de Mercalli
* Cunamo
# Voĉdono

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri maniero kolektive decidi ie pri io, aŭ pri elekto ene de ŝtato. Por vikipedia voĉdono rigardu la paĝon Vikipedio:Baloto.* |

| Voĉdono
 |
| --- |
|  |
| **procezo**  |
| **voĉdonado • konkurso** |
|  |

**Voĉdono** (foje nomata **baloto**) estas maniero kolektive decidi pri io. En demokratio, voĉdonoj uziĝas por elekti la parlamenton, ŝtatestron aŭ alian povohavan institucion aŭ oficon laŭ la volo de la popolo.

Laŭ sia deveno la vorto "baloto" signifas voĉdonon per voĉdonilo ("balotilo"); tamen laŭ kelkaj la signifo plilarĝiĝis al ajna voĉdono. Tiuokaze "baloti" kaj "voĉdoni" estus samsignifaj, do "balot/" estus nenecesa radiko. Ĉiuokaze en la plej multaj lingvoj ne ekzistas apartaj vortoj por "baloti" kaj "voĉdoni".

En demokratio, oni kutime postulas ke voĉdonoj estu ĝeneralaj, liberaj, egalaj kaj sekretaj.

Dum en tiel nomita reprezenta demokratio la voĉdonrajto estas limigita al elekto de parlamentanoj, registaranoj kaj eventuale juĝistoj, en rekta demokratio popolo ne nur rajtas elekti, sed ankaŭ voĉdoni pri konstituciaj paragrafoj, leĝoj kaj eĉ konkretaj materiaj demandoj kiel ŝtatkontraktoj, grandaj ŝtataj investoj ktp.

## Voĉdonsistemoj

Ekzistas pluraj voĉdonsistemoj. Ĉe elektoj povas dividi ilin en du ĝeneralajn grupojn: proporcia voĉdono kaj plejmulta aŭ majoritata voĉdonsistemo.

Krom la voĉdonrajto mem ankaŭ estas grandaj diferencoj en diversaj politikaj sistemoj, kiu rajtas postuli voĉdonon kaj kiel. Ekzistas sistemoj, kiuj tute ne antaŭvidas voĉdonon pri materiaj demandoj, estas sistemoj, kie certa nombro da civitanoj povas postuli voĉdonon. Estas sistemoj, kie tiaj voĉdonrezultoj havas nur konsultan signifon, dum en aliaj landoj tiaj rezultoj estas leĝe validaj. La plej ampleksa sistemo de rekta demokratio certe estas tiu de certaj svisaj kantonoj, kie unuopa civitano per simpla letero al la parlamento povas postuli voĉdonon pri iu ajn temo!

## Vidu ankaŭ

* Balota alianco
* Balotanta asocio
* Balotsistemo
* Ĝenerala balotado
* Politika scienco
* Sindeteno
* Universala voĉdonrajto
* Unuanimeco
* Voĉdonado

## Eksteraj ligiloj

### En Esperanto

* Politikaj elektoj – terminareto en ses lingvoj: hu, uk, fr, de, es, eo -- [en STEB]

### Alilingve

* Angus Reid Global Monitor (angle). *Angus Reid Global Monitor* (2008). Arkivita el la originalo je 2008-02-24. Alirita 2024-03-29 .
* CNN.com Monda Aktualaĵo: Elekta kalendaro Arkivigite je 2008-03-16 per la retarkivo Wayback Machine
* Mondo de Elektoj.
* IDEA, Tabelo de Elekto-Sistemoj Tutmonda Arkivigite je 2005-10-15 per la retarkivo Wayback Machine
# Akcidento

Ne konfuzu kun Akcidenco

---

Trafika akcidento
**Akcidento** estas ĝenerale okazaĵo ne antaŭvidita, ne planita aŭ ne esenca.

Filozofie, akcidento estas eco de aĵo, kiu ne apartenas al ĝia difino, t. e, okaza, abstraktebla eco de objekto aŭ fenomeno, kiuj povas konservi sian esencon ankaŭ sen ĝi.

En ĉiutaga lingvaĵo, **akcidento** estas malfeliĉa okazaĵo, kaŭzanta materiajn aŭ korpajn damaĝojn. Tio okazas pro iu abrupta neatendita, nekutima kaj senintenca evento.

Oni povas dividi la akcidentojn laŭ la okaza medio (hejma akcidento, trafika akcidento, laborakcidento, sportakcidento). Akcidentoj kun tre gravaj sekvoj nomiĝas katastrofoj.

Pro asekura celo ekzistas pli malvasta senco de akcidento (legu: asekuro pri akcidento).

## Vidu ankaŭ

* Trafika psikologio
* Unua helpo
* Katastrofoj ĉe aviado
* Katastrofoj de kosmoesploro
* Katastrofoj de marŝipado
* Katastrofoj de enlanda ŝipado
* Katastrofoj sur relparoj
* Katastrofoj en strata trafiko
* Katastrofoj en industrio kaj centraloj
	+ Katastrofoj de kemia industrio
	+ Mineja akcidento
* Nukleaj akcidentoj
* Pontoakcidentoj
* Kolapso de sendturoj