# Odeso

|  |
| --- |
| Odeso
 |
| ukraine *Одеса* (latinlitere: Odesa), ruse *Одесса* |
| urbo
 |
|

Fotomuntaĵo  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|   Flago |   Blazono |

 |
| **Oficiala nomo:** Одеса
 |
|  |
| Lando
 |  Ukrainio |
| Provinco
 | Odesa provinco |
| Historiaj regionoj
 |
5[Montri]
 - Romia imperio  - Ora Hordo  - Krimea Ĥanlando  - Osmanida imperio  - Rusia Imperio

 |
|  |
| Konata loko
 | Potjomkina ŝtuparo |
|  |
| Situo
 | Odesa
 |
|  - alteco
 | 40 m s. m.
 |
|  - koordinatoj
 | ﻿ / ﻿ (mapo) |
| Plej alta punkto
 |  |
|  - alteco
 | 65 m s. m.
 |
| Plej malalta punkto
 |  |
|  - alteco
 | −4,2 m s. m.
 |
|  |
| Areo
 | 236,9 km² (23 690 ha)
 |
|  |
| Loĝantaro
 | 1 010 537 (*2022*) |
| Denseco
 | 4 265,67 loĝ./km² |
|  |
| Maro
 | Nigra Maro |
|  |
| Fondita
 | 2-a de septembro 1794
 |
|  |
| Horzono
 | OET (UTC+2)
 |
|  - somera tempo
 | OEST (UTC+3)
 |
| Poŝtkodo
 | 65000–65480
 |
| Kodo
 | +380 48
 |
| OKATO
 | 5110100000
 |
|  |
| Honorigo
 | Urbo-Heroo
 |
|  |
|  Situa mapo de Odeso
Situa mapo de Odeso |
|  Situo enkadre de Ukrainio

 Situo enkadre de Ukrainio
 |
|  Situo rilate al Nigra Maro

 Situo rilate al Nigra Maro
 |
|  **Vikimedia Komunejo:**  Odessa
 |
| **Retpaĝo:**  www.odessa.ua
 |
|  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap
 |

**Odeso** aŭ **Odessa** aŭ **Odesa** (ukraine *Одеса*, ruse *Одесса*, judgermane אָדעסאַ) estas ukrainia havena urbo ĉe la Nigra Maro kaj la administra centro de la Odesa provinco. Neoficialaj nomoj de la urbo estas: perlo de Nigra Maro, Odeso-panjo (ruse *Одесса-мама* [odesa-mama]), Suda Palmira.

En januaro de 2021, la loĝantaro estis proksimume unu miliono kaj dek mil, kio igis la urbon la tria plej loĝata de Ukrainio.

## Situo

Odeso situas en suda Ukrainio ĉe la marbordo de la Nigra Maro, laŭlonge de la Odesa Golfo, golfeto en la marbordo kiu ebligis la konstruadon de la haveno. Ĝi kuŝas ĉirkaŭ 30 kilometrojn nordoriente de la estuaro de la Dnestro. La urbo estas konstruita sur malaltaj montetoj (averaĝa alteco 50 metroj, maksimuma 65 metroj) superantaj la maron. La landinterno estas tute ebena. Odeso estas 440 km sude de Kijivo, la ĉefurbo de Ukrainio, kaj nur 40 kilometrojn de la limo kun Moldavio okcidente. La urbo kovras areon de 162.42 km².

## Klimato

La klimato de Odeso estas kontinenta kun milda vintro kaj varma somero. Mezjara temperaturo estas 10,3 °C.

## Historio

La urbo fondiĝis en 1794 per reskripto de Katerina la 2-a. Post centjaro Odeso transformiĝis el modesta urbeto en la kvaran plej grandan urbon de la Rusa Imperio.

En 1920 komencis soveta potenco en la urbo.

Dum la Dua Mondmilito en Odeso la soveta armeo batalis kontraŭ pli forta malamiko dum 73 tagoj de la 5-a de aŭgusto ĝis la german-rumana venko je la 16-a de oktobro 1941. La soveta armeo liberigis Odeson la 10-an de aprilo 1944. En 1945 Josif Stalin donis al la urbo la titolon Urbo-Heroo.

## Vidindaĵoj

* Araba kultura centro de Odeso
* Odesa arkeologimuzeo

## Servoj

* Odesa Universitato

## Ekonomio

La Haveno de Odeso (ukraine *Одеський морський торговельний порт*) estas la plej grandaj havenoj en Ukrainio kaj unu el la plej gravaj havenoj en la baseno de Nigra Maro, kun kapacito de totala ĉiujara trafiko de 40 milionoj da toneloj (15 milionoj da toneloj de solida kargo kaj 25 milionoj da toneloj de likva kargo). La haveno havas tujan aliron al fervojoj kiuj permesas rapidan transporton de kargo de maraj itineroj al surtera transporto.

## Loĝantaro

Laŭ la stato de 2022 en la urbo Odeso vivis 1 010 537 loĝantoj sur areo de 236,9 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 4 266 loĝantoj/km². La municipo havas komunan limon kun Kryzhanivka kaj Lymanka.

Nacia kontingento en 2001
| Nacio | Kvanto de homoj, mil (%)
 |
| --- | --- |
| Ukrainoj | 622,9 (61,6 %)
 |
| Rusoj | 292,0 (29,0 %)
 |
| Bulgaroj | 13,3 (1,3 %)
 |
| Judoj | 12,4 (1,2 %)
 |
| Moldavoj | 7,6 (0,7 %)
 |
| Belorusoj | 6,4 (0,6 %)
 |
| Armenoj | 4,4 (0,4 %)
 |
| Poloj | 2,1 (0,2 %)
 |
| **Sume** | **1 010,3** |

## Urbaj festoj

* 2-a de septembro — Tago de la urbo.
* 1-a de aprilo — Humurino (La Tago de Rido).
* 10-a de aprilo — Tago de liberigo de Odeso (dum la Dua Mondmilito).
* julio - Odesa internacia filmfestivalo

## Religio

Plejmulte odesanoj estas ortodoksanoj.

Ekzistas ankaŭ rimarkeblaj komunumoj de katolikoj, judoj kaj islamanoj, kiuj, tamen, antaŭe estis pli nombraj ol nuntempe.

## Internaciaj rilatoj

### Ĝemelurboj

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Flago | Urbo | Lando | Jaro
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Liverpulo
 | Britio
 | 1957
 |
|  | Oulu
 | Finnlando
 | 1957
 |
|  | Splito
 | Kroatio
 | 1964
 |
|  | Jokohamo
 | Japanio
 | 1965
 |
|  | Aleksandrio
 | Egiptujo
 | 1968
 |
|  | Vankuvero
 | Kanado
 | 1971
 |
|  | Genuo
 | Italio
 | 1972
 |
|  | Marsejlo
 | Francio
 | 1973
 |
|  | Baltimoro
 | Usono
 | 1975
 |
|  | Segedo
 | Hungario
 | 1977
 |
|  | Valencio
 | Hispanio
 | 1981
 |
|  | Kalkuto
 | Barato
 | 1986
 |

 |  |  |

| Flago | Urbo | Lando | Jaro
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Regensburg
 | Germanio
 | 1990
 |
|  | Konstanco
 | Rumanio
 | 1991
 |
|  | Varna
 | Bulgario
 | 1992
 |
|  | Hajfo
 | Israelo
 | 1992
 |
|  | Lodzo
 | Polio
 | 1993
 |
|  | Cindao
 | Ĉinio
 | 1993
 |
|  | Pireo
 | Grekio
 | 1993
 |
|  | Kiŝinevo
 | Moldavio
 | 1994
 |
|  | Nikozio
 | Kipro
 | 1996
 |
|  | Jerevano
 | Armenio
 | 1995
 |
|  | Stambulo
 | Turkio
 | 1997
 |
|  | Rostov-na-Donu
 | Rusio
 | 2009
 |

 |

### Partneraj urboj

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Flago | Urbo | Lando | Jaro
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Taganrog
 | Rusio
 | 1993
 |
|  | Groznij
 | Rusio
 | 1994
 |
|  | Moskvo
 | Rusio
 | 1995
 |
|  | Minsko
 | Belorusio
 | 1996
 |
|  | Tbilisi
 | Kartvelio
 | 1996
 |
|  | Gdansko
 | Polio
 | 1996
 |
|  | Talino
 | Estonio
 | 1997
 |
|  | Volgogrado
 | Rusio
 | 2001
 |

 |  |  |

| Flago | Urbo | Lando | Jaro
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Sankt-Peterburgo
 | Rusio
 | 2002
 |
|  | Bresto
 | Belorusio
 | 2004
 |
|  | Valparaiso
 | Ĉilio
 | 2004
 |
|  | Klaipėda
 | Litovio
 | 2004
 |
|  | Larnaka
 | Kipro
 | 2004
 |
|  | Vieno
 | Aŭstrio
 | 2006
 |
|  | Ningbo
 | Ĉinio
 | 2008
 |
|  | Varsovio
 | Polio
 | 2010
 |

 |

## Famaj odesanoj

* Anna Aĥmatova — elstara rusa poetino, tradukisto.
* Ilja Arnoldoviĉ Ilf kaj Eŭgeno Petroviĉ Petrov — rusaj verkistoj.
* Oleksandr Dovĵenko — ukraina kino-reĝisoro, scenaristo, verkisto.
* Miklós Horn (plibonigisto) en Hungario.
* Vladimir Ĵabotinskij — verkisto, frua gvidanta cionisto.
* Miĥail Ĵvaneckij (Михаи́л Жване́цкий, 1934-2020) - ruslingva humura kaj satira verkisto (kaj aktoro de propraj verkoj).
* Sergej Korolov — eminenta sovetia sciencisto kaj organizisto de la raketa-kosma industrio de USSR.
* Rodion Malinovskij — soveta marŝalo.
* Ilja Meĉnikov — Nobel-laŭreato pri medicino.
* David Ojstraĥ - rusia juddevena violonisto, dirigento kaj profesoro.
* Leonido Utjosov — eminenta rusia kantisto, aktoro kaj orkestrestro de la unua ĵaza bando en Rusio
* Waldemar Haffkine - rusia juddevena bakteriologo, li disvolvigis la kontraŭĥoleran vakcinon kiun li aplikos sukcese en Hindio (vidu: bubona pesto kaj ĥolero) (**Waldemar Mordechai Wolff Haffkine** [Valdemar Mordeĥaj Volf Hafkine], jen en germanlingva literumo, en la rusa Мордехай-Вольф Хавкин [Mordeĥaj-Volf Ĥafkin] (naskiĝis la 15-an de marto 1860 en Odeso, Rusia Imperio - mortis la 26-an de oktobro 1930 en Laŭzano, Svisio) estis rusi-juda bakteriologo, kies kariero estis damaĝita en Rusio ĉar "li malakceptis konvertiĝi al Rusia Ortodoksismo." Li elmigris kaj laboris ĉe la Institut Pasteur en Parizo, kie li disvolvigis la kontraŭĥoleran vakcinon kiun li aplikos sukcese en Hindio. Li estis agnoskita kiel la unua mikrobiologo kiu disvolvigis kaj uzis vakcinojn kontraŭ ĥolero kaj bubona pesto. Li provis siajn vakcinojn sur si mem).

## Esperanto en Odeso

En Odeso estas okazinta **la 71-a Kongreso de Sennacieca Asocio Tutmonda** ekde la 18-a ĝis la 25-a de Julio 1998, en kiu partoprenis 240 reprezentantoj.

### Esperanto-renkontiĝoj

La ĉefa ĉiujara esperanta aranĝo en Odeso estas **Esperanto Humurino**.

### Esperanto-kluboj

* **Blanka Akacio** (kontaktu: seiv2004@mail.ru).
* **Verdaĵo** (kontaktu: verda99@mail.ru).

### Esperantistoj el Odeso

* Abram Kofman
* Eŭgeno Aisberg
* Miĥail Solovjev
* Nikolaj Borovko
* Samuil Ŝatunovskij
* Semen Vajnblat
* Sergej Rublov
* Tatjana Aŭderskaja
* Vladimir Gernet

|  |  |
| --- | --- |
| la busta statuo de Zamenhof en Odeso | memortabulo omaĝe al V. Gernet en Esperanto kaj la rusa en Odeso |

* Vladimir Samodaj
* Nataliya Chumak, nun loĝas en Antverpeno

### ZEO-oj

En Odeso estas du Zamenhof/Esperanto-Objektoj:

1. *Monumento al Zamenhof*. La monumento estis muntata en 1957 kaj ĝis nun ĝi estas la sola monumento de Zamenhof en Ukrainio. Ĝi troviĝas laŭ la adreso Deribasivska 3.
2. *Memortabulo de Gernet*. La tabulo al Gernet troviĝas en la Tairova instituto de vinberkulturo kaj vinfarado kaj estis farata dank' al iniciato de e-klubo «Verdaĵo» en julio 2011.

## Galerio de vidindaĵoj

* Ŝtuparo de Potjomkin
* Strando Ĉajka en Odeso
* Hotelo Odessa
* Enirejo en Haveno de Odeso
* la Operejo
* *Potjomkina ŝtuparo* inter 1890 kaj 1905
* *Fervoja stacidomo*
* Richelieu Strato kaj la *Opera Teatro* inter 1890 kaj 1905
* *Kanono* sur Primorskij bulvardo
* *Voroncova palaco*
* *Voroncova lumturo*
* La statuo de leo en *Urboĝardeno*
* *Katakomboj* estas reto de subteraj labirintoj sub Odeso.
* Tipa arĥitekturo de *Moldovanka*
* *Ruĝa hotelo*
* *Pasaĵo*
* *Odesa filharmonio*
* *La monumento de Duko*
* *Arkadio* estas la plaĝo kaj la banloka distrikto en Odeso.
* *Urbodomo*
* *Odesa ortodoksa katedralo*
* Bazaro *Privoz*
* *La memorejo de heroa defendo de Odeso*
* *Odesa funikularo*

## Noto

## Vidu ankaŭ

* Araba kultura centro de Odeso
* Odesa internacia filmfestivalo
* Haveno de Odeso
* Internacia flughaveno Odesa
* Funikularo de Odeso
* Tramtransporto en Odeso
* Trolebusa transporto en Odeso
* 2606 Odessa

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo
* La retejo pri Odeso kaj ĝia E-vivo (eo) Arkivigite je 2012-03-03 per la retarkivo Wayback Machine
* La Grupo de odesaj esperantistoj ĉe VKontakte.ru (eo, rusa, ukraina)
* La Grupo de odesaj esperantistoj ĉe Vizaĝlibro (eo)
* Esperanta Humurino en Odeso (eo) Arkivigite je 2013-04-14 per la retarkivo Wayback Machine
* Kanto pri Odeso (eo)
* Elektrona mapo de Odeso (angla) Arkivigite je 2010-08-11 per la retarkivo Wayback Machine