# Hungario

|  |
| --- |
| Hungario
 |
| **Magyarország** |
|  |  |
| Detaloj
 | Detaloj
 |
| **Nacia himno**: *Isten, áldd meg a magyart* |
|  |
| lando sen maraliro (1920–) lando  suverena ŝtato  ŝtato-heredanto   vd |
| Bazaj informoj
 |
| **Ĉefurbo** | Budapeŝto
 |
| **Oficiala(j) lingvo(j)** | hungara
 |
| **Uzata(j) lingvo(j)** | slovaka lingvo, slovena lingvo, hungara lingvo, hungara signolingvo
 |
| **Plej ofta(j) religio(j)** | katolikismo kaj protestantismo
 |
| **Areo** | 93,033 km² |
| - % de akvo
 | 0,74 % |
| **Loĝantaro** | 9 603 634  (2022) |
| **Loĝdenso** | 105 loĝ./km² |
| **Horzono** | +1 UTC+2 (marto ĝis oktobro)
 |
| **Interreta domajno** | hu
 |
| **Landokodo** | HU
 |
| **Telefona kodo** | 36
 |
| **Plej alta punkto** | Kékestető
 |
| **Plej malalta punkto** | Gyálarét
 |
| Politiko
 |
| **Politika sistemo** | Parlamenta demokratio
 |
| **Ŝtatestro** | Tamás Sulyok
 |
| **Ĉefministro** | Péter Magyar
 |
| **Nacia tago** | 20-a de aŭgusto
 |
| **Sendependiĝo** disde Aŭstrio
 | 31-a de oktobro 1918
 |
| Ekonomio
 |
| **Valuto** | forinto (HUF)
 |
| **MEP** | laŭ 2011
 |
| – suma
 | $ 140.3 mlrd
 |
| – pokapa
 | $ 14.050
 |
|

|   Membro de |
| --- |
|  | Organizaĵo de Tjurkaj Ŝtatoj (2018–) Vizorezigna programo de Usono (2008–) Schengen-spaco (2007–) Eŭropa Unio (2004–) Internacia Holokaŭsta Memora Alianco (2002–) NATO (1999–) Organizaĵo por malpermeso de ĥemiaj armiloj (1997–) Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo (1996–) Monda Organizaĵo pri Komerco (1995–) Internacia Centro por Migrada Politiko-Disvolviĝo (1995–) Aŭstralia Grupo (1993–) Misilo-Teknologia Regada Reĝimo (1993–) Eŭropa Organizaĵo por la Sekureco de Aera Navigado (1992–) Visegrada grupo (1991–) Konsilio de Eŭropo (1990–) Multflanka Investo-Garantia Agentejo (1988–) Internacia Centro por Aranĝo de Investaj Disputoj (1987–) Internacia Evoluiga Asocio (1985–) Internacia Financa Korporacio (1985–) Internacia Banko por Rekonstruo kaj Disvolvigo (1982–) Interpol (1981–) Organizo por Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo (1973–) Tutmonda Organizaĵo pri Doganoj (1968–) Unuiĝintaj Nacioj (1955–) Varsovia Kontrakto (1955–1991) Monda Organizaĵo pri Meteologio (1951–) Konsilio de Reciproka Ekonomia Helpo (1949–1991) Unesko (1948–) Universala Poŝta Unio (1875–) Internacia Telekomunika Unio (1866–) CERN-Konsilio  Monda Organizaĵo pri Sano  Atomkerna Provizanta Grupo  Internacia Energi-Agentejo  Traktato pri Malfermita Ĉielo  Grupo pri Teraj Observoj  Traktato pri Atoma Nedisvastigo  Strategia Aerponta Kapablo  Eŭropa Movada Kunordiga Centro  Eŭropa Ekonomia Areo   vd |

 |
|  |
|  |

**Hungario** aŭ **Hungarujo** (hungare *Magyarország* [M*Adja*rorsag]) estas lando en Mez-Eŭropo. Najbaraj landoj estas Slovakio, Ukrainio, Rumanio, Serbio, Kroatio, Slovenio kaj Aŭstrio.

La ĉefurbo de Hungario estas Budapeŝto (kun 1.702 mil loĝantoj). Aliaj grandaj urboj estas Debrecen (212 mil), Miskolc (212 mil), Szeged (182 mil), Pécs (177 mil).

El 10.0 milionoj loĝantoj de la lando 99% estas hungaroj.
La plej disvastiĝintaj religioj estas katolikismo kaj protestantismo.
Hungario estas membro de Eŭropa Unio, NATO, UNO kaj Visegrada grupo.

## Geografio

Hungario kuŝas en baseno (geomorfologio), nomita Karpata baseno. Tio determinas la riverojn: ĉiuj riveroj fontas eksterlande kaj estas 2 elfluantaj riveroj Danubo kaj Tiso. Tamen ekzistas nura enlanda rivero Zala.

La lando estas variaĵoj de ebenaĵoj, montetaroj kaj ne tro altaj montaroj. La plej malalta punkto estas ĉirkaŭ 85 m, la plej alta en Kékes 1014 m.

Menciindaj lagoj estas Balatono, Fertő (kiun la ŝtatlimo distranĉis), Velence (lago), fine artefarita Tiso-lago.

## Vidindaĵoj

En la listo de la Monda Heredaĵo de UNESKO estas 8 lokoj en Hungario (la datoj signifas la registradon al la listo):

* en Budapeŝto:
	+ bordo de la rivero Danubo kaj la mezepoka fortikaĵ-kvartalo en urboparto Buda, kun la pontoj, monto Gellért, urboparto Tabán kaj la Parlamentejo, 1987
	+ avenuo Andrássy, kondukanta de Erzsébet tér (Placo Erzsébet) ĝis Hősök tere (Placo de herooj), 2002

* en okcidenta Hungario:
	+ Benediktanaj abatejo kaj preĝejo en Pannonhalma, la Monumento pri Miljariĝo, la Stacioj de la Kruco kaj la Kapelo Sankta Maria, 1996
	+ areo de Lago Fertő/Neusiedlersee (kune kun Aŭstrio), 2001
* en suda Hungario:
	+ komplekso de frukristanaj monumentoj en urbo Pécs, la tombeja halo kun pentritaj kameroj, 2000
* en orienta Hungario:
	+ la urbeto Hollókő, kun 55 aŭtentaj (tradiciaj) domoj en la malnova vilaĝo inter la montetoj Cserhát, 1987
	+ stalaktita grotosistemo Aggtelek, etendiĝanta al Slovakio, 1995
	+ Nacia Parko Hortobágy, unu el la plej grandaj protektitaj mallong-herbaj ebenaĵoj en Eŭropo, kun la Naŭtrua Ponto en Hortobágy, la Ĉardo Hortobágy kaj la Muzeo pri Kamparana Vivo, 1999
	+ la vinprodukta regiono Tokaj, 2002

Ankaŭ lago Balatono kun Malgranda Balatono estas konata inter aliaj kulturhistoriaj kaj naturaj heredaĵoj.

## Politiko de Hungario

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Politiko de Hungario.
Prezidento de la Respubliko estas elektata de la parlamento por 5 jaroj, tiu rolo estas nur reprezenta, la vera potenco estas en la manoj de la parlamento. La ĉefministro (gvidanto de ministroj) respondecas pri la agado de la registaro. Li elektas la ministrojn kaj decidas pri iliaj demisioj.

La Registaro de Hungario (hungare *Magyarország Kormánya*) estas la plenuma povo en Hungario. Ĝi estas gvidita fare de la ĉefministro, kaj konsistas el diversaj ministroj. La ĉefministro estas elektita fare de la Nacia Asembleo. La ĉefministro estas kutime la gvidanto de la plej granda partio en parlamento. La ĉefministro nomumas la ministrojn de la registaro kaj estas la sola kiu povas demisii ilin. La registaro estas kontrolita kaj kontrolita fare de la prezidanto kaj parlamento.

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Nacia Asembleo de Hungario.
La parlamento estas unukamera, kaj havas 386 anojn. La parlamentaj balotadoj okazas po 4 jaroj, kaj la partioj devas atingi minimume 5 %-ojn por havi la rajton pri reprezentado en la parlamento.

Plimulton en Hungario havas la koalicio de la Asocio de Junaj Demokratanoj (hungare *Fiatal Demokraták Szövetsége*, mallonge *Fides*) kaj la Kristana-demokratia Popola Partio (*Kereszténydemokrata Néppárt*, *KDNP*).

Konstitucia juĝejo 15-membra povas defii leĝojn, kiuj ne konformas al la konstitucio.

## Administra subdivido

La lando Hungario estas dividita je 19 departementoj:

* Bács-Kiskun
* Baranya
* Békés
* Borsod-Abaúj-Zemplén
* Csongrád
* Fejér
* Győr-Moson-Sopron
* Hajdú-Bihar
* Heves
* Jász-Nagykun-Szolnok
* Komárom-Esztergom
* Nógrád
* Pest
* Somogy
* Szabolcs-Szatmár-Bereg
* Tolna
* Vas
* Veszprém
* Zala.

La ĉefurbo Budapeŝto estas aparta departemento, tamen ofte la administrado estas komuna kun Pest.

En la sistemo de la Eŭropa Unio Hungario havas 7 regionojn:

* Meza Hungario (konsistas el Pest departmento)
* Meza Transdanubio (konsistas el Fejér, Komárom-Esztergom kaj Veszprém departmentoj)
* Okcidenta Transdanubio (konsistas el Győr-Moson-Sopron, Vas kaj Zala departmentoj)
* Suda Transdanubio (konsistas el Baranya, Somogy kaj Tolna departmentoj)
* Norda Hungario (konsistas el Borsod-Abaúj-Zemplén, Heves kaj Nógrád departmentoj)
* Norda Ebenaĵo (konsistas el Hajdú-Bihar, Jász-Nagykun-Szolnok kaj Szabolcs-Szatmár-Bereg departmentoj)
* Suda Ebenaĵo (konsistas el Bács-Kiskun, Békés kaj Csongrád departmentoj)

## Historio de Hungario

Hungario, 1867-1920

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Historio de Hungario.
Hungaraj triboj alvenis al la baseno de Karpatoj sub la gvido de la ĉeftribestro Árpád. Tio okazis en fino de la 9-a jarcento (895, nome Patrujokupo). En 907 la okcidentanoj atakis la hungaran teritorion, sed la armeo de la madjaroj venkis. Poste la hungaroj plurfoje (komisiite kelkfoje de fremdaj reĝoj) prirabis okcidentaeŭropajn urbojn. Tio daŭris ĝis la jaro 955, kiam germanoj haltigis la hungarojn en la batalo de Augsburg. La ŝtato Hungario kun sia reĝo elformiĝis en la jaro 1000 aŭ 1001, kiam la papo donis kronon por la reĝo Stefano la 1-a (Stefano la Sankta). Hungario iĝis forta, sendependa lando (fine de la 11-a jarcento estis okupita Kroatio, kiu iĝis parto de Hungario ĝis la 20-a jarcento). La lasta viro de la Arpad-dinastio mortis en 1301, poste en Hungario regis diversaj dinastioj.

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Mongola invado en Hungarujo.
La mongola invado en Hungara reĝlando okazis en la jaroj 1241 kaj 1242, sed en la sama jarcento okazis multe pli malgranda en 1285. En 1241-42 ja atakis la landon mongolaj trupoj. En 1456 ĉe Nándorfehérvár Johano Hunyadi (pron. hunjadi) venkis kontraŭ la grandega turka armeo, provizore gardanta sendependecon de la Hungara Reĝlando.

La ora epoko de Hungario finiĝis en la 16-a jarcento, kiam la hungaroj malvenkis en bataloj kontraŭ la turkoj,(1526, batalo de Mohács). La lando estis dividita je tri partoj inter Aŭstrio, la Otomana Imperio kaj Transilvanio. Aŭstrio ekokupis la tutan landon fine de la 17-a jarcento. En 1848 komenciĝis liberecbatalo kontraŭ la aŭstroj, kiu estis superita per helpo de rusaj trupoj. Sed tio antaŭhelpis la interkonsenton (legu pli) kun la Habsburgoj kaj kondukis al estigo de Aŭstra-Hungara Monarĥio en 1867. Hungario partoprenis en la 1-a Mondmilito je la flanko de la aŭstroj kaj pro tio ĝi perdis grandan parton de sia teritorio.

Hungario sendependiĝis de Aŭstrio la 31-an de oktobro 1918 kun burĝa registaro. Tiu registaro ne volis surpreni la pli novajn postulojn de la Entento kaj transdonis la potencon al la socialistoj kaj komunistoj. Hungario batalis sola kontraŭ la malamikoj, sed en 1919 Rumanio invadis la landon. Oni antaŭhelpis la enpotenciĝon de Miklós Horthy (guberniestro de Hungario de 1920 ĝis 1944) kaj la lando konsolidiĝis. Hungario partoprenis en la 2-a Mondmilito denove je la flanko de la germanoj (kiuj eĉ okupis la landon en 1944) kaj Hungario perdis ĉirkaŭ 1 miliono da homoj (multajn judojn) kaj valoregojn de la lando. La sovetaj trupoj invadis Hungarion aŭtune de 1944 kaj tute liberigis la landon de faŝistoj printempe de 1945.

La komunistoj en 1948 denove transprenis la tutan regadon kaj regis en Hungario kiel Hungara Popola Respubliko ĝis 1956, kiam la 23-an de oktobro ekis liberecbatalo kontraŭ Sovetio kaj por la sendependa Hungario, gvide de Imre Nagy, ĉefministro. Sovetaj trupoj superis la batalantojn la 4-an de novembro, sub la ombro de la Sueza-krizo. Post la malvenko de la revolucio iĝis ĝenerala sekretario de la komunista partio János Kádár. Mortis 3000 personoj. Fuĝis al eksterlando pli ol 200 000 personoj. Kádár ekzekutigis Imre Nagy en 1958. Kádár solidigis la landon per eksterlandaj fortoj (sovetaj trupoj kaj monhelpo). Hungario iĝis post la 1970-aj jaroj dependa de la eksterlandaj monhelpoj, kio devigis por reformoj. Fine de la 1980-aj jaroj fortiĝis la demokrata movado kaj en 1990 oni organizis liberan parlamentan balotadon, en kiu venkis kristandemokratoj, konservativuloj (kiel en 1998). En la jaroj 1994, 2002 kaj 2006 venkis la socialisma partio en la parlamentaj balotadoj. En la parlamentaj elektoj de 2010 venkis la dekstra organizaĵo Fidesz-KDNP, akirante pli ol 2/3 de la parlamentaj lokoj.

## Kulturo

La germanlingva teatra vivo komenciĝis en la 18-a jarcento kaj ankaŭ nun ekzistas en Hungario.

## Hungario kaj Esperanto

* La Hungaria Asocio de Esperantistaj Pedagogoj - hungare *Eszperantista Pedagógusok Magyarországi Egyesülete* - estas la landa asocio de la Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj (ILEI) en Hungario. Ĝi estas faka sekcio de Hungaria Esperanto-Asocio.

* La Hungaria Esperanto-Asocio, mallongigite HEA (hungare: MESZ, *Magyarországi Eszperantó Szövetség*) estis Societo de Hungaraj Esperantistoj inter 1902 kaj 1906, Hungara Esperanto-Organizaĵo 1906-1911, Hungara Tutlanda Esperanto-Asocio 1911-1950, Tutlanda Esperanto-Konsilantaro 1950-1955, Hungara Esperanto-Asocio 1960-1991, kaj ekde 1991 Hungaria Esperanto-Asocio estas kultura organizaĵo, kiu subtenas kaj helpas la instruadon de lingvo Esperanto, kaj por tio ĝi eĉ mem organizas kursojn, programojn, respektive ankaŭ kadre de internacia kunlaboro ĝi helpas la lingvoinstruadon.

* Hungara Esperanto-Kongreso (en iuj jaroj ankaŭ nomata Hungaria kaj Hungarlanda) estas nacia kunveno de esperantistoj en Hungario, kiu okazas ekde 1912. La komencaj kongresoj estas interrete kompare bone dokumentitaj, poste ankoraŭ estas grandegaj informtruoj, tamen ĝi publikiĝu en espero de kumune eblas plikompletigi la informojn.

## Vidu ankaŭ

* Listo de hungariaj ŝtatestroj
* Listo de hungaraj verkistoj
* Listo de universitatoj en Hungario
* Finno-Ugra Grupo
* Hungaroj
* Budapeŝto
* Aŭstrio-Hungario
* Historio de Hungario
* Hungara kuirarto
* Hungara runoskribo
* Hungara reĝlando
* Listo de Hungariaj reĝoj, prezidentoj
* Listo de hungaraj ĉefministroj
* Listo de urboj de Hungario
* Grandvilaĝoj en Hungario
* Karpat-basenaj riveroj
* Esperanto-renkontiĝoj en Hungario: IJS, JER
* ELTE
* Hungarlingva Literaturo
* Landnomoj
* Famaj hungaroj
* Esperanto-movado

## Referencoj

## Literaturo

* Nemzetközi Almanach, Kossuth, 1961
* Egyetemes Lexikon, agyar Könyvklub, 1994, ISBN 963 8185 87 1
* Magyarország, Panoráma, Hatodik átdolgozott kiadás, sen eldonjaro
* la ceteraj referencoj troveblas en pli supre en Eksteraj ligiloj

## Eksteraj ligiloj

* Bazaj informoj pri Hungario en la vikio de UEA esperante
* www.eszperanto.hu
* Informiloj pri hungaraj urboj en Esperanto Arkivigite je 2004-06-06 per la retarkivo Wayback Machine
* Oficialaj paĝoj de la nacia asembleo
* www.eszperanto.hu
* www.hungario.hu Arkivigite je 2018-04-19 per la retarkivo Wayback Machine
* Turismaj informoj pri Hungario Arkivigite je 2004-06-06 per la retarkivo Wayback Machine
* hungare Arkivigite je 2013-09-21 per la retarkivo Wayback Machine
* Hungario Arkivigite je 2021-08-12 per la retarkivo Wayback Machine en Monda faktolibro de CIA