# Jimmy Carter

| **Jimmy Carter** |
| --- |
| **Nobel-premiito**  |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Jimmy Carter**  |
| **Naskonomo** | James Earl Carter Jr. |
| **Naskiĝo** | 1-an de oktobro 1924 (1924-10-01) en Lillian G. Carter Nursing Center
 |
| **Morto** | 29-an de decembro 2024 (2024-12-29) (100-jaraĝa) en Jimmy Carter House
 |
| **Tombo** | Jimmy Carter National Historical Park (en)    vd |
| **Religio** | kristanismo vd |
| **Lingvoj** | angla • hispana vd |
| **Loĝloko** | Jimmy Carter House • Plains vd |
| **Ŝtataneco** | Usono   vd |
| **Alma mater** | Union College (mul)   (1953–) Usona Mararmea Akademio - fiziko (–1946) Georgia Instituto de Teknologio   Georgia Southwestern State University (en)    vd |
| **Partio** | Demokrata Partio   vd |
|  |
| **Subskribo**  |
|  |
| **Memorigilo**  |
| Familio
 |
| **Patro** | James Earl Carter Sr. (mul)   vd |
| **Patrino** | Lillian Gordy Carter (en)   vd |
| **Gefratoj** | Billy Carter (en) , Gloria Carter Spann (en)  kaj Ruth Carter Stapleton (en)   vd |
| **Edz(in)o** | Rosalynn Carter (1946–2023)  vd |
| **Infanoj** | Jack Carter (mul) , James Earl Carter III (en) , Amy Carter (en) , Jeff Carter (en)   vd |
| **Parencoj** | Berry Gordy (mul)  (duaranga kuzo) John Chuldenko (en)  (nepo)  vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | mararmea oficiro  negocisto  mediprotektulo  inĝeniero  homrajta aktivulo  pacaktivisto  verkisto  ŝtatreprezentanto  aŭtobiografo  diplomato  submaristo  romanisto  terkultivisto  politikisto  humanitaristo   vd |
| **Laborkampo** | politiko  vd |
| **Aktiva en** | Plains vd |
| **Aktiva dum** | 1946–1953 vd |
|

| [Montri]  Postenoj |
| --- |
| Postenoj
 | Prezidanto de Usono (1977–1981) prezidento-elektinto de Usono (1976–1977) guberniestro de Georgio (1971–1975) member of the Georgia State Senate (en)  (1963–1967) prezidanto   vd |

 |
|

| [Montri]  Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * (2018)  Premio Grammy por la Plej Bona Albumo de Parolitaj Vortoj../... 37+

vd |

 |
|

| [Montri]  Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj
 | The Elders (mul)  (2007–2016) Triflanka Komisiono  Usona Legio  Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj   vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Jimmy CARTER** [elp. ĝimi karter] (naskiĝis la 1-an de oktobro 1924 en Plains, mortis samloke la 29-an de decembro 2024) estis la 39-a prezidento de Usono de 1977 ĝis 1981. Li ricevis la Nobel-premion pri paco en 2002, la sola usona prezidento kiu ricevis tiun ĉi premion post eksiĝo de altranga registara posteno. Li estis ankaŭ la unua prezidento en la historio de Usono kiu atingis la aĝon de 100 jaroj.

Post servo kiel oficiro kaj atominĝeniero en la usona mararmeo li revenis al sia naskiĝurbo Plains, Georgio en la sudoriento de Usono kaj kultivis arakidojn antaŭ li ekpolitikumis.

Kvankam Carter estis malmulte konata ekster sia hejmŝtato, li iĝis la prezidenta kandidato por la demokrata partio de Usono en 1976 kaj venkis la respublikanon Gerald Ford.

Gravaj eventoj dum la prezidenteco de Carter:

* La 7-an de septembro 1977, en Vaŝingtono, prezidento Carter kaj la panama ŝtatestro Omar Torrijos subskribis interkonsenton, transdonante kontrolon de la Panama kanalo al la panama registaro en 2000.
* Pactraktato inter Israelo kaj Egiptio. En septembro 1978, ĉe la pactraktatoj de Camp David kondukita de Carter, egipta prezidanto Anŭar as-Sadat kaj israela ĉefministro Menaĥem Begin konsentis pri paco, reciproka rekono kaj la translokigo de la Sinajo al Egiptio, subskribante la Camp David interkonsentoj la 17-an de septembro 1978, sigelita per kroma interkonsento la 26-an de marto 1979. Tio finigis serion de kvar egiptaj-israelaj militoj.
* Traktato SALT 2 pri redukto de la armilaro kun Sovetunio
* «Krizo de energio» kaj rilataj ekonomiaj problemoj
* Malsukceso por kaj Carter kaj Usono estis la ostaĝkrizo en Irano en 1979: Carter faris nenion por malhelpi la falon de la reĝimo de la por-usona ŝaho Mohamed Reza Pahlavi. Kiel rezulto, la ŝaho fuĝis de la lando kaj mortis en Usono. Ajatolo Ĥomejni, kiu post la irana revolucio ekregis en Irano, komencis konduki kontraŭ-usonan kaj kontraŭ-okcidentan eksteran politikon. Usono estis deklarita la «Granda Satano» kaj malamiko numero 1 de Irano. La registaro de Ĥomejni postulis, ke Usono ekstradiciu la ŝahon, sed Usono ne faris koncedojn. Poste 52 usonaj diplomatoj estis tenitaj kiel ostaĝoj en la usona ambasadejo en Teherano. Provo liberigi la ostaĝojn uzante helikopterojn finiĝis en fiasko kaj lia ministro por eksteraj aferoj Cyrus Vance eksiĝis en protesto. La krizo estis grava kialo kial Carter poste perdis en la balotoj de 1980 kaj lin postsekvis prezidento Ronald Reagan en 1980. Sekve de tio Carter malgajnis. En Usono en la tempo de Carter, inflacio kaj senlaboreco estis altaj kaj la nacia fiero estis humiligita pro la okazaĵoj en Irano.

## Homaj ratjoj kaj Nobel-premio

Ekde sia eksiĝo li envolviĝis je diversaj movadoj pri homaj rajtoj. Kiel prezidento, Carter emfazis homajn rajtojn kiel principon de eksterlandaj aferoj. En 1982 li fondis la neregistaran instituton «*Carter Presidential Center*», kies celo estas plenumi homajn rajtojn kaj bonfarajn agadojn. En 2002 li gajnis la Nobel-premion pri paco pro sia laboro kun tiu centro kun la vortumo «pro siaj klopodoj pace solvi konfliktojn ĉirkaŭ la mondo kaj la batalon por homaj rajtoj».

Ekde 2007, Carter estas membro de «La maljunuloj» (angle *The Elders*), organizaĵo de sendependaj gvidantoj, plejparte iamaj ŝtatestroj, kreita per la klopodoj de la kontraŭ-rasapartisma batalanto kaj sudafrika prezidinto Nelson Mandela. Reprezentantoj de la organizaĵo, kiel dirite en la oficiala dokumento de «la maljunuloj», «metis sian sperton kaj influon je la servo de paco, justeco kaj homaj rajtoj».

Li ankaŭ verkis plurajn librojn, inkluzive de kaj politikaj memuaroj kaj poezio.

Li estis membro de la Klubo de Madrido kreita por antaŭenigi demokration kaj politikan ŝanĝon en la internacia komunumo.

Post la skandalo rilate al Edward Snowden, Carter deklaris:

> «*Usono ne havas funkciantan demokration en ĉi tiu momento*.»
>
>
> Originala teksto (angla):
>
>
>
> «*America does not have a functioning democracy at this point in time*.» — The Hindu, julio 2013
>
>

### Esperanto

Jimmy Carter estis la unua prezidento de Usono kiu sendis en 1977 salutmesaĝon al la jubilea kongreso de ELNA, la antaŭulo de Esperanto-USA.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Jimmy-Carter-biblioteko kaj -muzeo en Atlanto (vidu en aliaj vikipediaj versioj)

Malvarma milito[Montri]

| Ĉefaj eventoj (1945–1961)
 | Ĉefaj eventoj (1962–1991)
 | Specifaj artikoloj
 | Ĉefaj partoprenintoj
 | Pliaj gravaj personoj
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Ĝenerala kronologio:** Kronologio de eventoj de malvarma milito

*1940-aj jaroj:** Jalta konferenco
* Potsdama konferenco
* Irana krizo
* Afero de Guzenko
* Ĉinia civitana milito
* Unua Hindoĉina Milito
* Doktrino de Truman
* Greka civitana milito
* Plano Marshall
* Berlina blokado

*1950-aj jaroj:** Korea milito
* Ribelo en GDR en 1953
* Hungara revolucio de 1956
* Sueza krizo
* Vjetnama milito
* Sputnik-ŝoko
* Doktrino de Eisenhower

*1960-aj jaroj:** Ĉina-sovetia disiĝo
* Krizo pri U-2 en 1960
* Gvatemala civitana milito
* Doktrino de Kennedy
* Invado de la Porkogolfeto
 | *1960-aj jaroj (daŭrigo):** Kariba krizo
* Berlina muro
* Doktrino de Johnson
* Praga printempo 1968
* Doktrino de Nixon
* SALT I
* Malstreĉiĝo

*1970-aj jaroj:** SALT II
* Vizito de Nixon en Ĉinio en 1972
* Angola civitana milito
* Ogadena milito
* Sovetia-afgana milito

*1980-aj jaroj:** Doktrino de Carter
* Solidareco
* Doktrino de Reagan
* Glasnost
* Nuklea akcidento de Ĉernobilo
* Protestoj sur placo Tian An Men en 1989
* Perestrojko
* Revolucioj en 1989
* Berlina muro
* Kantanta Revolucio (en Baltio)
* Ĉeĥoslovaka revolucio en 1989
* Rumana revolucio en 1989

*1990-aj jaroj:** Disfalo de Sovetunio

*Daŭrantaj konfliktoj:** Araba-israela konflikto
* Nikaragvo
 | * Fera Kurteno
* Movado de Nealiancitaj Landoj
* Politiko de retenado
* Politiko de repuŝado
* Armadkonkuro
* Konkurso en konkerado de la kosmo
* Ruĝul-timigo
* Imperio de malbono
* Makartiismo
* Komplemento de Bricker de la Konstitucio de Usono
* Operaco Kondoro
* Soveta spionado en Usono
* Ostpolitik (la politiko de okcidenta Germanio rilate al ŝtatoj de la Varsovia Kontrakto)
* CIA
* KGB
* Stasi (Ministerium für Staatssicherheit)
 | * NATO
* Varsovia Traktato

*Politikaj ĉefuloj:Usono**
	+ Franklin D. Roosevelt
	+ Harry S. Truman
	+ Dwight D. Eisenhower
	+ John F. Kennedy
	+ Lyndon B. Johnson
	+ Richard Nixon
	+ Gerald Ford
	+ Jimmy Carter
	+ Ronald Reagan
	+ George H. W. Bush
	+ Henry Kissinger
	+ Jeane Kirkpatrick
	+ Zbigniew Brzeziński
* **Sovetunio**
	+ Josif Stalin
	+ Georgij Malenkov
	+ Nikita Ĥruŝĉov
	+ Leonid Breĵnev
	+ Jurij Andropov
	+ Konstantin Ĉernenko
	+ Miĥail Gorbaĉov
	+ Vjaĉeslav Molotov
	+ Eduard Ŝevardnadze
 | *Politikaj ĉefuloj:Eŭropo**
	+ Winston Churchill
	+ Clement Attlee
	+ Margaret Thatcher
	+ Charles de Gaulle
	+ Josip Broz Tito
	+ Konrad Adenauer
	+ Willy Brandt
	+ Helmut Kohl
	+ Walter Ulbricht
	+ Erich Honecker
	+ Todor Ĵivkov
	+ Imre Nagy
	+ Nicolae Ceauşescu
	+ Alexander Dubček
	+ Papo Johano Paŭlo la 2-a
	+ Francisco Franco
	+ Lech Wałęsa
* **Azio**:
	+ Mao Zedong
	+ Zhou Enlai
	+ Ĉiang Kai-ŝek
	+ Kim Il-sung
	+ Ho Chi Minh
	+ Tôn Đức Thắng
	+ Pol Pot
	+ Jawaharlal Nehru
* **Latin-Ameriko**:
	+ Fidel Castro
	+ Che Guevara
	+ Salvador Allende
	+ Augusto Pinochet
	+ Daniel Ortega
 |

| Antaŭe: | 39-a Prezidento de Usono | Poste: |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Gerald Ford | 1977-1981 | Ronald Reagan |