# Graz

| Graz
 |
| --- |
|  |
| komunumo de Aŭstrio  urbego  statuturbo de Aŭstrio  loĝloko kun urborajtoj kaj privilegioj  distrikto de Aŭstrio   vd |
|  |  |
| Flago
 | Blazono
 |
| Administrado
 |
|

| [Montri]  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Lvivo (2024–) Lublino (2019–) Ljubljano (2001–) Dubrovnik (1994–) Pécs (1989–) Mariboro (1987–) Timișoara (1982–) Triesto (1973–) Pula (1972–) Darmstadt (1968–) Trondheim (1968–) Groningen (1965–) Coventry (1957–) Montclair (1950–) Banjaluko  Celje  Pernik  Aksaray   vd |

 |
|

| [Montri]  Poŝtkodoj |
| --- |
|  | 8010 • 8020 • 8036 • 8041 • 8042 • 8043 • 8044 • 8045 • 8046 • 8047 • 8051 • 8052 • 8053 • 8054 • 8055 vd |

 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| **Urbestro** | Elke Kahr
 |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 292 630  (2022) [+] |
| **Loĝdenso** | 2 294 loĝ./km² |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 47° 4′ N, 15° 26′ O (mapo)47.07083333333315.438611111111 [+] |
| **Alto** | 353 m [+] |
| **Areo** | 127,57 km² (12 757 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC+01:00 [+] |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Graz (Stirio)DEC

|  |
| --- |
|  |

 |
| Situo de Graz en Stirio kaj Aŭstrio |

 |
|

|  |
| --- |
| Graz (Graz)DEC |
| Situa mapo de Graz |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Graz [+] |
|

| [Montri]  Premioj |
| --- |
|  | • Eŭropa Urbo de Reformacio • Eŭropa Kultura Ĉefurbo vd |

 |
|  |

**Graz** [grac] estas la ĉefurbo de la federacia lando Stirio en Aŭstrio. La nomo devenas de la slovena vorto **Gradec**, kiu signifas **kasteleto**. Ĝi estas la dua plej granda urbo en Aŭstrio (post Vieno), kaj ĝi havas kvar universitatojn kun ĉirkaŭ 40 000 gestudentoj (inter kiuj la Karla-franciska-universitato) kaj estis la eŭropa ĉefurbo kultura en 2003.

## Geografio

Graz situas ĉe la rivero Mur, en la baseno de Graz, ĉirkaŭata ĉe tri flankoj de montoj (nur ne en la sudo). La plej alta loko estas la **Plabutsch** (754 m) en la nordokcidento de la urbo. La plej malalta loko estas en la sudo (330 m), kie la Mur fluas el la urbo.

### Urbodivido

Graz estas dividita je 17 distriktoj:

1. Innere Stadt
2. St. Leonhard
3. Geidorf
4. Lend
5. Gries
6. Jakomini
7. Liebenau
8. St. Peter
9. Waltendorf
10. Ries
11. Mariatrost
12. Andritz
13. Gösting
14. Eggenberg
15. Wetzelsdorf
16. Straßgang
17. Puntigam

## Historio

La plej malnova setlejo sur la tero de la moderna urbo Graz datiĝas de la Kuprepoko. Tamen, ne ekzistas historia kontinueco de setlejo antaŭ la Mezepoko. La urbo origine nomiĝis "Bayrischgraz" aŭ "Bavara Graz" (t.e., germana Graz) fare de la germanaj fondintoj por distingi ĝin de la pli malnova "Windischgraz" aŭ "Slovena Graz". Bavara Graz, tamen, baldaŭ superis sian slovenan ekvivalenton kaj de tiam Graz ĉiam nomis la germanan.

Dum la 12-a jarcento, dukoj sub la regado de Babenbergoj transformis la urbon en gravan komercan centron. Poste, Graz venis sub la regadon de la Habsburgoj kaj, en 1281, akiris specialajn privilegiojn de reĝo Rudolfo la 1-a.

En la 14-a jarcento, Graz fariĝis la loĝurbo de la interna-aŭstria linio de la Habsburgoj. La reĝoj loĝis en la kastelo Schlossberg kaj de tie regis Stirion, Karintion, plejparton de la hodiaŭa Slovenio, kaj partojn de Italio (Karniolo, Gorizia kaj Gradisca, Triesto).

En la 16-a jarcento, la dezajno kaj planado de la urbo estis ĉefe kontrolitaj de italaj renesancaj arkitektoj kaj artistoj. Unu el la plej famaj konstruaĵoj reprezentantaj ĉi tiun stilon estas la *Landhaus*, desegnita de Domenico dell'Allio, kaj uzata de la lokaj regantoj kiel registara ĉefsidejo.

Graz, Georg Matthäus Vischer (1670)
*Landhaus*
Universitato de Graz
La Universitato de Graz estis fondita de Arkiduko Karlo la 2-a en 1585, ĝi estas la plej malnova universitato de la urbo. Dum plejparto de sia ekzisto, ĝi estis kontrolita de la Katolika Eklezio, kaj estis fermita en 1782 fare de Jozefo la 2-a en provo akiri ŝtatan kontrolon super edukaj institucioj. Jozefo la 2-a transformis ĝin en liceon, kie ŝtatoficistoj kaj medicina personaro estis trejnitaj. En 1827 ĝi estis restarigita kiel universitato fare de Imperiestro Francisko la 1-a, kaj estis nomita 'Karl-Franzens Universität' aŭ 'Karlo-Franciska Universitato'. Preskaŭ 30 000 studentoj estis lastatempe enskribitaj en ĉi tiu universitato en 2025.

La astronomo Johannes Kepler loĝis en Graz dum mallonga periodo ekde 1594. Li laboris kiel distrikta matematikisto kaj instruis ĉe la luterana lernejo, sed tamen trovis tempon por studi astronomion. Li forlasis Graz-on por Prago en 1600 kiam protestantoj estis malpermesitaj en la urbo.

Ludwig Boltzmann estis profesoro pri matematika fiziko de 1869 ĝis 1890. Dum tiu tempo, Nikola Tesla studis elektroteknikon ĉe la Politeknikejo en 1875.

Nobel-premiito Otto Loewi instruis ĉe la Universitato de Graz de 1909 ĝis 1938. Ivo Andrić, la premiito de la Nobel-premio pri literaturo en 1961, akiris sian doktorecon ĉe la Universitato de Graz. Erwin Schrödinger estis nelonge kanceliero de la Universitato de Graz en 1936.

Armilejo
Graz estas centre situanta ene de la hodiaŭa subŝtato Stirio, aŭ *Steiermark* en la germana. *Mark* estas malnova germana vorto indikanta grandan areon da tero uzata kiel defenda limo, en kiu la kamparanaro lernas kiel organiziĝi kaj batali en kazo de invado. Kun strategia loko ĉe la kapo de la malferma kaj fekunda valo Mur, Graz historie estis celo de invadantoj, kiel ekzemple la hungaroj sub Matthias Corvinus en 1481, kaj la otomanaj turkoj en 1529 kaj 1532. Krom la kastelo Riegersburg, la kastelo Schlossberg estis la sola fortikaĵo en la regiono, kiu neniam falis al la otomanaj turkoj. Graz gastigas la provincan armilejon de la regiono, kiu estas la plej granda historia kolekto de malfrumezepokaj kaj renesancaj armiloj en la mondo. Ĝi estas konservita ekde 1551, kaj montras pli ol 30 000 erojn.

Ekde la komenco de la 15-a jarcento, Graz estis la rezidejo de la pli juna branĉo de la Habsburgoj, kiuj transprenis la imperian tronon en 1619 en la persono de imperiestro Ferdinando la 2-a, kiu movis la ĉefurbon al Vieno. Novaj fortikaĵoj estis konstruitaj sur la Schlossberg fine de la 16-a jarcento. La armeo de Napoleono okupis Graz en 1797 kaj, en 1809, la urbo eltenis alian atakon de la franca armeo. Dum ĉi tiu atako, la komandanta oficiro en la fortikaĵo ricevis ordonon defendi ĝin kun ĉirkaŭ 900 viroj kontraŭ la armeo de Napoleono de ĉirkaŭ 3 000. Li sukcese defendis la Schlossberg kontraŭ ok atakoj, sed ili estis devigitaj rezigni post kiam la *Grande Armée* okupis Vienon kaj la imperiestro estis ordonita kapitulaci. Post la malvenko de Aŭstrio fare de napoleonaj fortoj ĉe la Batalo de Wagram en 1809, la fortikaĵoj estis detruitaj per eksplodaĵoj, kiel kondiĉite en la Paco de Schönbrunn de la sama jaro. La sonorilturo (*Glockenturm*) kaj la urba horloĝturo (*Uhrturm*), kiu estas ĉefa turisma allogaĵo kaj servas kiel simbolo por Graz, estis savitaj post kiam la civitanoj de Graz pagis elaĉetmonon por ilia konservado.

Arkiduko Karlo la 2-a de Interna Aŭstrio bruligis 20 000 protestantismajn librojn sur la placo de tio, kio nun estas mensa malsanulejo, kaj sukcesis redoni Stirion al la aŭtoritato de la Sankta Seĝo. Arkiduko Franz Ferdinand naskiĝis en Graz en tio, kio nun estas la *Stadtmuseum* (urbomuzeo).

Vidaĵo el Schlossberg.
Dum la Dua Mondmilito, 16% de la urbaj konstruaĵoj estis detruitaj kaj 1788 homoj mortis konsekvence de la batalado. La historia kerno ne suferis pro la atakoj, escepte la *Tummelplatz*. Ĉefe la centra stacio kaj la industriaj instalaĵoj de la sudo kaj okcidento de la urbo estis celoj de la bombardado. La 2-an de aprilo 1945, dum okazis la plej forta bombatako de la Aliancanoj kontraŭ Graz, la Gestapo kaj Waffen-SS faris masakron kontraŭ rezistmovadanoj, hungar-judaj punlaboristoj kaj militkaptitoj ĉe la SS-kazerno en Graz-Wetzelsdorf.

En la jaroj post la deklaro de sendependeco de la lando en 1955, okazis multaj el la ŝanĝoj, kiuj formis la nunan bildon de la urbo. Kulture, elstaras la kreado de pluraj festivaloj. En 1968 okazis la unua eldono de la *Steirische Herbst*, la plej malnova festivalo de nuntempa arto en Eŭropo. En 1985 inaŭguriĝis la *Styriarte*, festivalo dediĉita al klasika muziko. Ambaŭ festivaloj okazas ĉiujare kaj estas tre gravaj por la ĉefurbo de Stirio. La aranĝo de Graz spertis sinsekvajn modifojn kaj vastigojn. Novaj pontoj estis konstruitaj, kaj en 1972 malfermiĝis la unua piedira zono. La fino de la 1980-aj jaroj vidis signifan kreskon en la sudorienta parto de la urbo. En 1988, Puntigan estis nomumita sendependa distrikto de Straßgang, tiel establante la dek sep distriktojn, en kiujn Graz estas dividita hodiaŭ.

En 1993, la urbo ricevis premion de la mediprotekta organizaĵo Greenpeace. En la sama jaro, ĝi organizis la Eŭropan Kulturmonaton laŭ peto de la Eŭropa Unio.

## Vidindaĵoj

Urbodomo
La historia urbocentro estis aldonita al la Monda Heredaĵo de UNESKO en 1999 pro la harmonia kunekzisto de tipaj konstruaĵoj el malsamaj epokoj kaj en malsamaj arkitekturaj stiloj. Situanta en kultura limregiono inter Centra Eŭropo, Italio kaj la Balkanaj Ŝtatoj, Graz sorbis diversajn influojn de la najbaraj regionoj kaj tiel ricevis sian esceptan urbopejzaĝon. Hodiaŭ la historia centro konsistas el pli ol 1000 konstruaĵoj, kies aĝo varias de gotika arto ĝis nuntempa.

Fasado de Sporgasse 3, konstruita en nov-arta stilo
La Ĉefplaco de Graz (germane *Hauptplatz*) estas la centra placo de Graz. Ĉe la placo situas la Urbodomo. En la 1960-aj jaroj, oni diskutis pri la "forigo" (modernigo) de la riĉe strukturita historiisma fasado de la Urbodomo kaj simpligita restrukturado laŭ la spirito de la novklasika antaŭa konstruaĵo. Tamen, en la referendumo okazinta en julio 1966, la loĝantoj de Graz voĉdonis per granda plimulto (83%) por konservi la ekzistantan fasadon.

La Kastela Monteto de Graz (germane *Schlossberg*, signifas "kastela monto") estas masiva dolomita roko kaj formas la kernon de la historia malnova urbo. Ĝi situas rekte sur la maldekstra bordo de la rivero Mur kaj superregas la ĉefan placon de Graz.

Predikejo de la Katedralo de Graz
Aldone al la Horloĝturo, la orientilo de Graz, la Kastela Monteto prezentas ankaŭ la Sonorilturon kun ĝia sonorilo *Liesl*, la Kazematojn de la Kastela Monteto, la 94 m profundan Turkan Fontanon, ĉiujn restaĵojn de la kastelo, kaj kelkajn pli malgrandajn artaĵojn.

La Katedralo de Graz (germane *Grazer Dom*) estas la katedralo de la episkopujo de Graz-Seckau. Samtempe la paroĥo de la katedralo estas alligita al la Dekanujo Graz-Mezo de la Urbopreĝejo Graz. La katedralo estas unu el la art- kaj kultur-historie plej gravaj konstruaĵoj de la urbo Graz. La konstruaĵo estis konstruata en la 15-a jarcento laŭ gotika arĥitekturo. Sub Frederiko la 3-a ĝi fariĝis kortega preĝejo de la imperiestroj de la Sankta Romia Imperio kaj en la jaro 1786 katedralo, kiam Graz fariĝis episkopejo. La eklezia konstruaĵo, origine planita kiel preĝejkastelo ekster la mezepoka urba remparo, staras sur altigita tereno. Iam estis multaj freskoj sur la eksteraj muroj; hodiaŭ nur kelkaj restas, kiel la *Landplagenbild* ("bildo de pestoj") pentrita en 1485, supozeble de Thomas von Villach. La tri plagoj, kiujn ĝi prezentas, estas akridoj, pesto kaj la invado de la turkoj, ĉiuj el ili trafante la urbon en 1480. Ĝi prezentas la plej malnovan pentritan vidaĵon de Graz.

Horloĝa turo en Graz
* Artodomo Graz estas muzeo kaj galerio de nuntempa arto
* Karmelana konventa kirko, iam pilgrima
* Murinsel estas artefarita insulo desegnita kiel flosanta platformo en la rivero Muro. Ĝi estis planita ekde 1999, konstruita en 2002, kaj malfermita en januaro 2003 en la koro de Graz. Ĝi celis krei duan, modernan orientilon por la urbo apud la Schlossberg. Ĉi tiun famaĵon en Graz desegnis la artisto kaj arkitekto Vito Acconci de Novjorko, okaze de la nomumo de Graz kiel la Eŭropa Kultura Ĉefurbo en 2003.
* Nova Galerio, specialigita pri nuntempa arto
* Universala Muzeo Joanneum
* Operejo kaj Teatro *Schauspielhaus*
* Funikularo *Schlossbergbahn*
* Maŭzoleo de Imperiestro Ferdinando la 2-a, apud la katedralo, la plej grava konstruaĵo de manierismo en Graz. Ĝi inkluzivas kaj la tombon kie Ferdinando la 2-a kaj lia edzino estas entombigitaj, kaj preĝejon dediĉitan al Sankta Katarino de Aleksandrio.
* Urba Parko

### Ekster la historia urbocentro

* La Palaco Eggenberg (*Schloss Eggenberg*) estas baroka palaco ĉe la okcidenta rando de Graz kun ĉambroj kaj muzeo. En 2010 ĝi estis aldonita al la ekzistanta Monda Heredaĵo de la historia centro de Graz.
* La Baziliko Mariatrost (*Basilika Mariatrost*) estas malfrubaroka preĝejo, ĉe la orienta rando de Graz.
* La Preĝejo de la Koro de Jesuo (*Herz-Jesu-Kirche*) estas la plej granda preĝejo en Graz kun la tria plej alta spajro en Aŭstrio, konstruita en novgotika stilo.
* La Kalvarienberg (Golgoto) en la Gösting-kvartalo de Graz kun 17-a-jarcenta kalvario kaj preĝejo.
* La Universitata Hospitalo de Graz estas la plej granda hospitalo en Graz kaj unu el la plej grandaj hospitaloj en Aŭstrio. Ĝi estas la plej granda konstruaĵkomplekso en *Jugendstil* en Aŭstrio kaj estis konstruita inter 1904 kaj 1912. Ĝin administras la federacia ŝtato Stirio kaj estas unu el la plej famaj hospitaloj en Aŭstrio kaj Centra Eŭropo.
* La Ruino Gösting (Ruine Gösting), ruino de montetopinta kastelo ĉe la nordokcidenta rando de la urbo, kaj Plabutsch/Fürstenstand, malantaŭ la Palaco Eggenberg, kun montetopinta restoracio kaj observejo, same kiel Buchkogel/Kronprinz-Rudolf-Warte estas vidpunktoj por vidaĵoj de la urbo.

### En la ĉirkaŭaĵo

* Aŭstra Subĉiela Ekspozicio Stübing (*Österreichisches Freilichtmuseum Stübing*), subĉiela muzeo enhavanta malnovajn farmdomojn/bienajn konstruaĵojn el la tuta Aŭstrio rekunmetitajn en historiaj medioj.
* La Lur-kaverno (*Lurgrotte*), la plej vasta kaverna sistemo en Aŭstrio.
* La Piber Lipizzan Ĉevalbredejo (*Lipizzanergestüt Piber*), Ĉevalbredejo ĉe Piber, kie oni bredas famajn ĉevalojn.
* Ok stiriaj vinvojoj (*Steirische Weinstraßen*) tra vinkultivaj regionoj en Stirio.
* La Termobaneja Regiono (*Thermenregion*), kuracloka regiono oriente de Graz.
* Kastelo Riegersburg, potenca fortikaĵo kiu neniam estis konkerita. Ĝi estis bastiono kontraŭ turkaj invadoj.

## Servoj

* Eŭropa Centro por Modernaj Lingvoj
* Teknologia Universitato Graz
* Universitato de Graz

## Politiko

Elke Kahr, komunista urbestro de Graz
Dum granda parto de sia postmilita historio, Graz estis fortikejo de la Socialdemokrata Partio de Aŭstrio (SPÖ), sed ekde la fino de la 1990-aj jaroj la partio perdis plejparton de sia subteno je loka nivelo. Ĝin superis la Aŭstra Popola Partio (ÖVP) en 2003, kiu restis la plej granda partio en la urba konsilantaro (*Gemeinderat*) ĝis 2021.

Kun la malkresko de la SPÖ, la Komunista Partio de Aŭstrio (KPÖ) fariĝis tre populara en Graz, malgraŭ sia nekonsiderinda ĉeesto je nacia nivelo. La partio atingis la trian lokon kun 20.8% de la voĉoj en la komunuma elekto de 2003, kio estis atribuita al la populareco de la loka gvidanto Ernest Kaltenegger. Ĝi falis al 11.2% en 2008, kaj resaniĝis sub nova gvidanto Elke Kahr, iĝante la dua plej populara partio en Graz kun 19.9% ​​en 2012 kaj 20.3% en 2017. La populareco de KPÖ en Graz permesis al ili eniri la stirian provincan parlamenton en la elektoj de 2005, markante ilian unuan aperon en aŭstra provinca parlamento en 35 jaroj; ili retenis siajn sidlokojn en la postaj elektoj de 2010, 2015 kaj 2019.

La komunuma elekto de 2021 vidis kolapson en la populareco de ÖVP, permesante al KPÖ, denove gvidata de Elke Kahr, iĝi la plej granda partio kun 29% de la voĉoj. Ŝi poste estis elektita urbestro en novembro, gvidante koalicion kun la Verduloj kaj SPÖ.

## Kulturo

*Forum Stadtpark* (ankaŭ: *Grazer Gruppe* aŭ *Grazer Forum*) estis en 1958 fondita, avangarda unuiĝo da verkistoj kaj artistoj en Graz.

En Graz troviĝas la Eŭropa Centro por Modernaj Lingvoj (ECML) de la Konsilio de Eŭropo

Dum 2003 Graz havis la titolon de "Eŭropa Kulturĉefurbo" kaj estis unu el la "Urboj de Dezajno" de UNESKO en 2011.

La Artodomo Graz, germane *Kunsthaus Graz*
En Graz estas ĉirkaŭ 20 muzeoj.

La urbocentro kaj la apudaj kvartaloj karakteriziĝas per historiaj loĝdomoj kaj preĝejoj. En la eksteraj kvartaloj konstruaĵoj estas ĉefe de arkitekturaj stiloj el la dua duono de la 20-a jarcento. En 1965 la Graz-lernejo (*Grazer Schule*) estis fondita. Pluraj konstruaĵoj ĉirkaŭ la universitatoj estas de ĉi tiu stilo, ekzemple la forcejoj de Volker Giencke kaj la RESOWI-centro de Günther Domenig. Antaŭ ol Graz fariĝis Eŭropa Kulturĉefurbo en 2003, pluraj novaj projektoj estis realigitaj, kiel ekzemple la Urbodomo de Graz (*Stadthalle Graz*) - multfunkcia spaco por ekz. kongresoj kaj koncertoj -, la Infanmuzeo (*Kindermuseum*), la Halo Helmut List (*Helmut List Halle*), la Muzeo de Nuntempa Arto (*Kunsthaus*) kaj la Insulo en la Mur (*Murinsel*).

La plej alta konstruaĵo de la urbo estas la Preĝejo de la Jesukoro kun 109 m.

Graz gastigas la ĉiujaran festivalon de klasika muziko *Styriarte*, fonditan en 1985 por ligi la dirigenton Nikolaus Harnoncourt pli proksime al lia hejmurbo. Eventoj okazis en diversaj lokoj en Graz kaj en la ĉirkaŭa regiono.

### Dialekto

Nomata *Steirisch* fare de lokanoj, Graz apartenas al la aŭstro-bavara regiono de dialektoj, pli specife miksaĵo de la centra bavara lingvo en la okcidenta parto de Stirio kaj la suda bavara lingvo en la orienta parto. La stiria filio de la Aŭstra Amaskomunikila Korporacio ORF lanĉis iniciaton en 2008 nomitan *Scho wieda Steirisch g'redt* por reliefigi la multajn dialektojn de Graz kaj Stirio ĝenerale kaj por kultivi la fieron, kiun multaj stirianoj havas pri sia loka kulturo. Du kialoj por kunfandado de ĉi tiuj dialektoj kun la norma germana lingvo: la influo de televido kaj radio, kiu enportas la norman germanan lingvon en la hejmojn, kaj la industriigo kaŭzanta la malaperon de la sola farmisto, ĉar la terkulturaj komunumoj estas vidataj kiel la veraj gardantoj de dialekta parolado.

## Transporto

Ampleksa reto de publika transporto faras Graz-on facile navigebla urbo sen aŭto. La urbo havas ampleksan busreton, kiu kompletigas la tramreton de Graz, kiu havas ses liniojn. Tramtransporto en Graz estas reto de tramoj formantaj gravan parton de la sistemo de publika transporto en Graz. Kvar linioj pasas tra la subtera tramhaltejo ĉe la centra fervoja stacidomo (Ĉefstacidomo Graz, *Hauptbahnhof*) kaj pluen al la urbocentro antaŭ ol disbranĉiĝi. Krome, ekzistas ok noktaj busitineroj, kvankam ĉi tiuj funkcias nur dum semajnfinoj kaj vesperoj antaŭ festotagoj.

Ĉefstacidomo Graz, la centra fervoja stacidomo (*Hauptbahnhof*)
La funikularo de Kastelo-Monteto (*Schlossbergbahn*), kaj la lifto de Kastelo-Monteto (*Schlossberglift*), vertikala lifto, ligas la urbocentron al Kastelo-Monteto (*Schlossberg*).

De la ĉefstacidomo, regionaj trajnoj ligas al plejparto de Stirio. Rektaj trajnoj veturas al plejparto de gravaj urboj proksimaj, inkluzive de Vieno, Salzburg, Innsbruck, Maribor kaj Ljubljano en Slovenio, Zagrebo en Kroatio, Budapeŝto en Hungario, Prago kaj Brno en Ĉeĥio, Zuriko en Svislando, same kiel Munkeno, Stutgarto, Hajdelbergo kaj Frankfurto en Germanio. Trajnoj al Vieno foriras ĉiun horon. En la lastaj jaroj multaj fervojaj stacidomoj ene de la urbolimoj kaj en la antaŭurboj estis rekonstruitaj aŭ modernigitaj kaj nun estas parto de la Styria S-Bahn, navedotrajna servo konektanta la urbon kun ĝia antaŭurba areo kaj urboj proksimaj.

La flughaveno Graz situas ĉirkaŭ 10 km sude de la urbocentro kaj estas atingebla per buso, fervojo, taksio kaj aŭto. Rektaj cellokoj inkluzivas Berlinon, Duseldorfon, Frankfurton, Hamburgon, Istanbulon, Londonon, Munkenon, Vienon kaj Zurikon. En 2021 dulinia metrosistemo estis proponita por Graz, kio farus Graz la duan aŭstran urbon kun rapida transitsistemo post Vieno.

## Famuloj

Vivis en Graz:

Imperiestro Ferdinando la 2-a
* Peter Handke (n. 1942), Nobelpremio en Literaturo
* Johann Nestroy (1801–1862), dramaturgo kaj aktoro
* Ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio) (1578–1637)
* Ferdinando la 3-a (Sankta Romia Imperio) (1608-1657)
* Wladimir Köppen (1846-1940), geografo, meteologo, klimatologo kaj botanikisto
* Wolfgang Bauer (1941–2005), verkisto
* Karl Böhm (1894–1981), dirigento
* Ludwig Boltzmann (1844–1906), fizikisto, universitata profesoro
* Richard von Krafft-Ebing (1840–1902), psikiatro
* Arkiduko Johano de Aŭstrio (1782–1859)
* Arkiduko Franz Ferdinand de Aŭstrio-Este (1863–1914), kies murdo estis ekskuzo por la Dua Mondmilito
* Peter Rosegger (1843–1918), verkisto kaj poeto
* Nikolaus Harnoncourt (1929–2016), edukita en Graz, dirigento de klasikaj verkoj per historiaj instrumentoj
* Victor Franz Hess (1883–1964), Nobel-premiita fizikisto
* Johannes Kepler (1571–1630), germana astronomo, astrologo, natura filozofo kaj instruisto pri matematiko.
* Hans Michael Maitzen (n. 1943), astronomo
* Erwin Schrödinger (1887–1961), Nobel–premiita fizikisto pri kvantuma teorio, estro de Graz Universitato en 1936
* Werner Schwab (1958–1994), dramaturgo kaj vidartisto
* Arnold Schwarzenegger (n. 1947), aktoro kaj eks-guberniestro de Kalifornio; el Thal, 3,2 km el Graz.
* Robert Stolz (1880–1975), komponisto kaj dirigento

Nikola Tesla
* Nikola Tesla (1856–1943), serb-usona inventisto, kiu studis elektran inĝenieradon en Graz
* Hans Ulrich von Eggenberg (1568–1634), frua "ĉefministro" dum la Tridekjara Milito.
* Johann Bernhard Fischer von Erlach (1656–1723), baroka arkitekto.
* Joseph von Hammer-Purgstall (1774–1856), orientalisto, historiisto kaj diplomato.
* Leopold von Sacher-Masoch (1836–1895), verkisto kaj ĵurnalisto, studis en Graz; la termino "masokismo" estas derivita el lia nomo
* Roman von Ungern-Sternberg (1886–1921), gravulo de la rusa Blanka movado kaj diktatoro de Mongolio en 1921

En Graz naskiĝis kaj mortis:

* kabaredistino, komponistino, kantistino, muzikistino kaj verkistino Lore Krainer
* verkisto Werner Schwab,
* poeto kaj politikisto Anastasius Grün
* hungara monaĥo Sándor Károly Klempa.

En Graz naskiĝis:

* hungara agronomo László Somssich
* Johann Ernst von Thun, salcburga princĉefepiskopo
* Sigismundo Kristoforo de Schrattenbach, salcburga princĉefepiskopo
* verkisto Gerhard Roth
* hungara ministro József Somssich
* hungara germanisto Miklós György Hutterer
* Christian Wehrschütz, ĵurnalisto
* Viktor Pöschl, klasika filologo
* Hans Lechner, ministroprezidanto salcburgia
* Johann Sigmund von Kuenburg, episkopo de Lavant kaj Chiemsee
* Kay-Michael Dankl, komunista politikisto
* Adolf Grohmann, ŝemidisto
* Joseph von Karabacek, bibliotekisto kaj orientalisto
* Friedrich Loos, pentristo
* Gerald Grosz, politikisto

En Graz mortis:

* abato Guidó Schenzl
* hungara instruisto János Aszalai
* hungara jezuita monaĥo Jakab Wenner
* hungaraj oficiroj Ágoston Rafael Tóth kaj Antal Zach
* politikisto Franz von Kalchberg
* verkistoj Joseph von Hammer-Purgstall kaj Johann von Kalchberg
* hungara inĝeniero János Czimeg
* hungara operkantisto Aranka Fodor
* hungara pianisto Edit Farnadi
* hungara vojaĝisto György Almásy.
* Lajos Benedek (oficiro)
* Albin Lesky, filologo
* Marianna Török (artisto)
* Peter Simonischek, aktoro
* Josef Riedler, politikisto kaj pedagogo
* Frida Mentz-Kessel, pentristino kaj grafikistino

## Esperanto

En la komenco de 20-a jarcento estis komerca lernejo en Graz, kie oni instruis Esperanton.

En 2023 aperis 42-paĝa gvidilo al la urbo Graz. Ĝi estas senpage mendebla ĉe la Turisma Oficejo de la regiono Graz.

### Personoj

Esperanto-monumento en GrazGraz posedas ZEO-on, placon nomitan laŭ Esperanto (*Esperantoplatz*).

Rudolf Horneck en Graz propagandis Esperanton kaj gvidis kursojn. Peter K. Geier vivis en Graz kaj en 1908 kunfondis klubon "Junaj Esperantistoj".

Pastro Max Josef Metzger en Graz en 1917 fondis Mondpacan Ligon de la Blanka Kruco, kiu en 1918 akceptis Esperanton kiel korespondlingvon. Inter 1918 kaj 1920 li tie eldonis la revuon "Blanka Kruco" kaj poste ĝis 1928 la revuon "Katolika Mondo".

Klaus Perko instruas Esperanton ĉe la universitato de Graz.

### Eventoj

En Graz okazis

* la tria tut-aŭstria Esperanto-kongreso en 1913
* Esperanto-kongreso en 1949, okaze de kiu la Aŭstria Poŝto eldonis poŝtmarkon kun verda stelo kaj la vorto "Esperanto"
* la Internacia Junulara Kongreso de 1970
* la Jubilea Esperanto-Konferenco de 1987, dum kiu Ivo Lapenna proklamis la malfondon de Neŭtrala Esperanto-Movado.

En Graz okazos la 111-a Universala Kongreso de Esperanto (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026.

### Gvidlibroj en Esperanto

**Gvidlibro tra Graz** . Eld. Stiria Esperantista Societo, Graz, 1913. Esperanta Turista Bulteno estas ankoraŭ elŝutebla.

## Bildaro

* Centra Placo
* Murinsel
* Murpentraĵo pri Ĝemeligitaj urboj
* Franciskana preĝejo
* Palaco Eggenberg
* Baziliko Mariatrost
* Apartmentejo ARGOS de Zaha Hadid en Burggasse, 2020
* Operejo
* Interno de Centra Stacidomo

## Vidu ankaŭ

* Tramtransporto en Graz
* 2806 Graz

## Eksteraj ligiloj

* Eŭropa Centro por Modernaj Lingvoj Arkivigite je 2018-03-04 per la retarkivo Wayback Machine

* Turismo ĉe Graz
* Graz ĝisdatigita
* Universitato de Graz
* Vizito de Graz, la dua urbo de Aŭstrio. Pieda kaj bicikla ekskurso tra Graz, bela urbo en la sudo de Aŭstrio, ĉefurbo de Stirio kaj la dua plej granda urbo en la lando. (oktobro 2021)

## Referencoj

## Bibliografio

* Walter Brunner im Auftrag der Stadt Graz, Kulturamt (eld.): *Geschichte der Stadt Graz*. 4 Bände. Eigenverlag der Stadt Graz, Graz 2003, ISBN 3-902234-02-4.
* Peter Cede, Gerhard Lieb: *Die inneren Stadtbezirke von Graz – die citynahen Wohn- und Gewerbeviertel des II. bis VI*. Bezirks. En: *Geograz*. Heft 65, 2019, S. 30–39 (uni-graz.at [PDF; 11,7 MB]).
* Herwig Ebner: *Burgen und Schlösser Graz, Leibnitz und West-Steiermark*. Birken, Wien 1967, ISBN 3-85030-028-5.
* Alois Kölbl, Wiltraud Resch: *Wege zu Gott. Die Kirchen und die Synagoge von Graz*. Styria, Graz/Wien 2004, ISBN 3-222-13105-8.
* Karl A. Kubinzky, Astrid M. Wentner: *Grazer Straßennamen. Herkunft und Bedeutung*. Leykam, Graz 1996, ISBN 3-7011-7336-2.
* Fritz Posch: *Die Besiedelung des Grazer Bodens und die Gründung und früheste Entwicklung von Graz*. En: Wilhelm Steinböck (eld.): *850 Jahre Graz 1128–1978*. Styria, Graz 1978, ISBN 3-222-11040-9.
* Andrea Kleinegger, Gertraud Prügger: *Ein Blick in Grazer Vorgärten*. Naturschutzbund Steiermark. Weishaupt Verlag, Gnas 2003, ISBN 3-7059-0182-6.
* Alfred Schierer: *Graz – Eine kurze Geschichte der Stadt*. Ueberreuter, Graz 2003, ISBN 3-8000-3997-4.
* Ingrid Schubert: *Graz*. En: *Oesterreichisches Musiklexikon*. Online-Ausgabe, Wien 2002 ff., ISBN 3-7001-3077-5; Druckausgabe: Band 2, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 2003, ISBN 3-7001-3044-9.
* Horst Schweigert: *DEHIO Graz*. Schroll, Wien 1979, ISBN 3-7031-0475-9.
* Stadt Graz (eld.): *Historisches Jahrbuch der Stadt Graz*. (Memento vom 23. September 2014 im Internet Archive) Graz ab 1968 jährlich.
* Werner W. Strahalm, Peter Laukhardt: *Graz – Eine Stadtgeschichte*. 6., erg., aktualis. und korr. Auflage. Strahalm, Graz 2008, ISBN 978-3-900526-84-9.
* Claudia Friedrich, Eva Klein: *Große Schau der Reklame. Reklame in Graz zwischen Umbruch und Kontinuität*. Unipress, Graz 2009, ISBN 978-3-902666-04-8.
* Stefan Rothbart: *Der Grazer Schlossberg (Die geheime Geschichte von Österreichs Kulturdenkmälern. Band 3)*. Pichler, Wien 2013, ISBN 978-3-85431-633-6.
* Ottfried Hafner: *Verborgenes in Graz*. H. Weishaupt, Graz 1989, ISBN 3-900310-65-3 (austria-forum.org).

## Eksteraj ligiloj

* [2] Oficiala retejo de Graz
* [3] Turismo
* [4] Kultura servo de Graz
* [5] Panoramo
* Mapo kaj stratoserĉilo. En: *graz.de*
* Steiermark360, 360°-Panorama Graz (Luftaufnahme, 1,5 Gigapixel)