Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Antikoagulanto

Heparina natrio por injekto.
**Antikoagulanto** estas kemia substanco, kiu malhelpas aŭ malpliigas la sangokoaguliĝon, plilongigante la koaguliĝan tempon. Ĝi estas konata komune ankaŭ kiel **sango-maldensigilo**.

Iuj el ili aperas nature ĉe sangosuĉantaj bestoj, kiel hirudoj kaj moskitoj, ĉe kiuj antikoagulanto helpas teni la mordan regionon sufiĉe longe sen-koagulado, por ke la besto akiru iom da sango. Kiel klaso de medikamentoj, antikoagulantoj estas uzataj en terapio por trombaj malsanoj. Trabuŝaj antikoagulantoj estas prenitaj de multaj homoj en formo de pilolo aŭ tablojdo, kaj diversaj intravejnaj antikoagulaj dozaj formoj estas uzataj en hospitaloj. Iuj antikoagulantoj estas uzataj en medicina ekipaĵo, kiel ekzemple provtuboj, sangotransfuzaj sakoj, kor-pulmaj maŝinoj kaj dializa ekipaĵo. Unu el la unuaj antikoagulantoj, *Warfarin* estis komence aprobita kiel rodenticido.

Antikoagulantoj estas proksime rilataj al kontraŭtrombaj drogoj kaj trombolizaj drogoj per manipulado de la diversaj vojoj de sanga koaguliĝo. Specife, kontraŭtrombaj drogoj malhelpas trombocitajn agregadojn (kuniĝon), dum antikoagulantoj malhelpas specifajn vojojn de la koagula obliĝo, kio okazas post la komenca trombocita agregado kaj finfine kaŭzas formadon de fibrino kaj stabilaj agregitaj trombocitaj produktoj.
# Lundy

| Lundy
 |
| --- |
|  Haveno de Lundy |
| **insulo • mikronacio • eksterparoĥa areo** |
| **Akvejo** | Kanalo de Bristol
 |
| **Geografia situo** | 51° 10′ 0″ N, 4° 40′ 0″ U (mapo)51.166666666667-4.6666666666667142 f1 |
| Situo de Lundy |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
| **Longo** | 4,5 kmf2 |
| **Larĝo** | 1 kmf3 |
| **Areo** | 4,25 km² f4 |
| **Plej alta loko** | Tibbett's Hill 142 mf5 |
| Loĝantaro
 | 28 (2007) 6,6 loĝ./km² |
| **Ĉefa loko** | Lundy Village
 |
|  Historia mapo de 1765 |
|  |

**Lundy** estas la insulo plej granda de la kanalo de Bristol, je 19 km de la marbordo de Devon, en Anglio (Unuiĝinta Reĝlando), proksimume je triono de la distanco de la kanalo inter Anglio kaj Kimrio. Lundy ŝuldas sian nomon al unu de la britaj marregionoj.

En 2007, estis populacio de 28 loĝantoj, inklude volontulojn. Tio inkludas gardiston, zorgiston de la insulo kaj unu farmisto, krom la dungitoj por deĵori ĉe trinkejo. La majoritato loĝas en aŭ ĉe vilaĝo sude de la insulo. La majoritato de la vizitantoj estas ekskursantoj unutagaj, kvankam estas 21 feriaj propraĵoj kaj kampadejo por vizitantoj, ĉio ĉefe sude de la insulo.

Per voĉdonado de 2005 de la legantoj de *Radio Times*, Lundy estis elektita la deka mirindaĵo plej granda de Britio. La tuta insulo estis proklamita kiel Loko de Speciala Scienca Intereso kaj estis la unua mara Naturrezervejo de Anglio, pro sia unikaj flaŭro kaj faŭno, kaj la unua mara konservada zono. Estas administrata de Landmark Trust je la konto de National Trust.

## Referencoj
# Navahoj

| Navahoj
 |
| --- |
|  |
|  |
|  |
| **etno** |
| **Usonaj indianoj • Apaĉoj** |
| Suma populacio
 |
| 311 000 |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
| Religio
 |
| kristanismo • indiĝena amerika eklezio • animismo  |
|  |

 juna reprezentanto de Navaho tribo
Navahaj ĉasistoj , 1887
**Navahoj, navaĥoj** aŭ **navajoj** estas la plej granda (ĉ. 170.000 nur en la rezervejo, ĉirkaŭ 300.000 en tuta Usono) indiana popolo en Usono. Ili vivas ĉefe en Arizono, Nov-Meksiko, kaj Utaho. Ili parolas la navahan lingvon, apartenantan al la apaĉaj lingvoj. La du popoloj migris kune en la 10-a ĝis la 12-a jarcento el Kanado al sudokcidento. Ilin forte influis sude la pueblaj indianoj de kiuj ili lernis agrokulturon kaj brutobredadon.

En la 17-a kaj la 18-a jarcentoj, al la navajoj aliĝis pueblo-indianoj, hopioj, el kiuj ĉefe la pueblo-indianoj influis la indianan arton.

Laŭ ilia legendo, homoj venas el subteraj mondoj. Ili praktikas multajn ritojn.

La usona registaro ekmilitis kontraŭ ili en 1863 (sub kolonelo Kit Carson). Dum la militmarŝo, la registaraj soldatoj neniigis agrarproduktojn de la navahoj kaj brutarojn, enprizonigis 8.000 navahojn kaj 400 meskalerajn apaĉojn en Bosque Redondo (en la nuna Nov-Meksiko). Ilia kaptiteco daŭris 4 jarojn.

La rezervejo de la navahoj estas entute 64.000 km2 en la tri menciitaj ŝtatoj, sed situas en seka areo kaj ne certigas plene la vivtenon.

## Vidu ankaŭ

* Navaha Nacia Monumento
*  Unuetaĝa Usono Renkonto kun indianoj angle, ruse, esperante
# Pajuteoj

| Pajuteoj
 |
| --- |
| **etno** |
| **nordamerikaj indianoj • indianoj** |
| Ŝtatoj kun signifa populacio |
|  |
|  |

Grupo da Pajuteoj ĉ. 1880
La **pajuteoj** – angle *paiute* – estas popolo de indianoj en Usono. Ilia lingvo apartenas al la jut-azteka lingvaro.

La pajuteoj setlis en kvin diversaj triboj en la areo de la nuntempaj usonaj ŝtatoj Utaho, Arizono, Nevado kaj Kalifornio – en la kultura teritorio de la *Granda Baseno* (*Great Basin*). Ili proksime parencas al la uteoj (*ute*), ŝoŝonoj (*shoshone*) kaj banokoj (*bannock*). La pajuteoj iom praktikis agrikulturon, sed precipe vivis de ĉasado en etaj grupoj. Ekde la jaro 1859 ankaŭ en la areon de tiu indiana popolo penetris blankaj, eŭrop-devenaj setlistoj kaj pli kaj pli rabis la ĉasejojn kaj vivoteritorion de la indianoj. Reage al la forpelo el siaj tradiciaj vivejoj ĉe la pajuteoj ekestis la kutimo de "fantomaj dancoj", kiun transprenis la lakotoj (*lakota*) kaj aliaj indianaj popoloj. Nuntempe ankoraŭ pli-malpli 5.000 pajuteoj vivas en la indianaj rezervejoj

* pajutea-ŝoŝona tribo *Fallon* (*Fallon Paiute-Shoshone Tribe*) [1]
* pajuteoj de la piramida lago (*Pyramid Lake Paiute*) [2]
* konfederaciaj triboj de varmfontaj indianoj (*Confederated Tribes of Warm Springs Indians*) [3] Arkivigite je 2011-09-27 per la retarkivo Wayback Machine

## Vidu ankaŭ

* la artikolon Wovoka

## Eksteraj ligiloj

* nacioj de denaskaj usonanoj (angle)
# Hamstra rado

Kiel aliaj ronĝuloj, hamstroj estas tre instigita kuri en radoj.
**Hamstra rado** estas ludilo kaj estas ekzerca aparato uzata de ronĝuloj kiel hamstroj, mefitoj aŭ musoj por ekzerci en malvastaj spacoj kiel en kaĝo. Nuntempe ekzistas radoj ankaŭ por katoj, ili estas pli grandaj kun pli granda diametro, ĝenerale ili estas kutime 120 cm en diametro.

La plej frua eksmoda uzo de la termino "hamstra rado", troviĝita de la Oxford angla Vortaro, estas en 1949 ĵurnala reklamo.

Kato sur ekzerca radoLa plej multaj radoj estas konstruitaj el aŭ ŝtalo aŭ plasto, ambaŭ kun avantaĝoj kaj problemoj. Plastaj radoj estas pli sekuraj por iuj specoj de dorlotbestoj, kiel ekzemple hamstroj, ĉar per ĉi tiuj oni certigas, ke iliaj kruroj ne kaptiĝos, sed por pli grandaj bestoj oni bezonus la metalan (kiu ne povas ronĝi ĝin), kvankam ankaŭ estas risko de vundiĝo.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Kurtapiŝo
* Tretmuelejo
# Disvolviĝ-biologio

"Vidaĵoj de feto en patrina utero", Leonardo da Vinci ĉirkaŭ 1510-1512. La temo pri disvolviĝo antaŭ la nasko estas iu branĉo de la disvolviĝ-biologio.
**Disvolviĝ-biologio** estas fako de biologio, kiu laboras pri la disvolviĝo de estaĵoj de la ovo ĝis la atingo de plenkreska organismo (inkluzivas ĉiujn viv-periodojn, rilatas al la ŝanĝoj kiuj okazas). Tio ĉio povas esti konsiderata ĉu ĉe homoj ĉu ĉe aliaj animaloj, aŭ eĉ aliaj vivaj estaĵoj.

## Vidu ankaŭ

* Embriologio
* Infandisvolviĝo
* Metamorfozo (biologio)
* Neotenio
# Ĉelbiologio

Strukturo de ĉelo
**Ĉelbiologio** (anstataŭ la malnova termino **citobiologio** originita de la greka *cytos* + *logos* : t.e. "studo de ĉeloj") estas fako de biologio, kiu studas la konsiston kaj funkciadon de ĉeloj.

Ĝi naskiĝis en la 19-a jarcento, kvankam la baza ilo kiu ebligis rektan observadon de ĉeloj, la mikroskopo, jam enkondukiĝis en sia plej frua formo en la 17-a jarcento. Oni tradicie konsideras Matthias Schleiden kaj Theodor Schwann kiel la patrojn de ĉelbiologio, ĉar ili en 1838 unue verkis teorion pri la ekzisto de ĉeloj.

## Famaj ĉelbiologistoj

* Peter Agre
* Antoni van Leeuwenhoek
* Robert Hooke
# Imunologio

| Imunologio
 |
| --- |
|  |
| **medicina fako studfako de biologio studfako**  |
| **biologio • biomedicino • pediatrio** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | psikoneŭroimunologio immunogerontology (en)   vd |

 |
|  |

Kio estas grega imuneco? Video de la jutuba kanalo Scivolemo.
**Imunologio** estas scienca analizo, esploro de la kontraŭstara kapablo (imuneco) de la organo kontraŭ atakoj de fremdaj organismoj.

La artefarita imuneco estas konata ekde post laboroj de Edward Jenner (1796), sed la scienca bazo de la imunologio estis ellaborita nur unu jarcenton poste. Tiam oni ekkonis, ke multajn infektajn malsanojn kaŭzas la multiĝintaj mikroorganismoj. Alia ekkono estis tiutempe la malkovro de agado de kemiaĵoj kaj ĉelaj partoj kontraŭ la fremdaj materialoj (antigenoj) en la korpo. Tiuj ekkonoj, malkovroj kondukis al sukcesaj imunizaj metodoj, kiuj kapablis aktivi kaj fortigi la naturajn defendajn rimedojn de la organo kontraŭ la malsanoj.

La scienco komprenis nur en la 20-a jarcento la estiĝon de la limfocitoj, kiuj respondis al penetro de la antikorpoj kaj antigenoj. La moderna imunologio - krom la vakcinado – povas influi la imunsistemon de la korpo por la dezirataj terapiaj celoj, per diversaj medikamentoj kaj traktadoj.

La malkovroj de la imunologio estas gravaj pri traktado de la alergio, kio estas trosentema reago de la imunsistemo je (ĝenrelae senĝenaj) antigenoj, kiel poleno. Ĉe transplantado de organoj kaj ostoj, necesas imunosupresava (imunsubprema, malfortiga je la imunsistemo, per medikamentoj) traktado, por eviti la elĵeton de fremdaj histoj.

La imunologio ankaŭ esploras la aŭtoimunajn malsanojn, ĉe kiuj la imuna sistemo atakas la proprajn histojn kvazaŭ ĝi estus fremda korpo.

## Konataj immunologoj

* Bruce Beutler
* Agnès Buzyn
* Ilja Meĉnikov
# Mikroba teorio pri malsanoj

La **mikroba teorio pri malsanoj** aŭ **ĝerma teorio pri malsanoj** estas scienca teorio kiu proponas, ke la mikroorganismoj estas la kaŭzo de ampleksa gamo de malsanoj. Tiuj malgrandaj organismoj, preskaŭ ĉiuj tro malgrandaj por ebligi ties vidadon per simpla rigardo, invadas homojn, aliajn animalojn kaj aliajn gastigantojn. Ties kresko kaj reproduktado ene de la gastiganto povas produkti malsanon. "Ĝermo" aŭ "mikrobo" estas terminoj kiuj povas referenci al viruso, bakterio, protisto, fungo aŭ priono. La mikroorganismoj kaŭzantaj de malsanoj estas nomataj patogenoj kaj la malsanoj kiujn ili kaŭzas estas nomataj infektaj malsanoj.

Kvankam la patogeno estas la ĉefa kaŭzo de infekta malsano, personaj faktoroj kiel la genetika heredo, la manĝokutimo, la forteco aŭ malforteco de la imuna sistemo, la medio kaj la higiena kutimo, ofte faras influojn super la graveco de la malsano kaj la probableco ke preciza individuo infektiĝu post ekspono al la patogeno.

Bazaj formoj de mikroba teorio estis proponitaj jam fine de la Mezepoko fare de kuracistoj kiel Aviceno en 1025, Girolamo Fracastoro en 1546, kaj etendita de Marcus von Plenciz en 1762. Tamen, tiuj opinioj estis neatentitaj en tiama Eŭropo, kie la miasma teorio de Galeno restis dominanta inter sciencistoj kaj kuracistoj, kio fokusis al "miasmo" (malbona aero, haladza aero, nokta aero, malsaniga haladzo, eliĝanta el nevideblaj putrantaj eroj de organikaj substancoj) kiel vera kaŭzo de malsanoj.

La mikroba teorio pri malsanoj kiel tia estis scienca malkovro realigita en la dua duono de la 19-a jarcento kaj pruvita de Louis Pasteur kaj anstataŭis definitive antaŭajn klarigklopodojn pri la deveno de malsanoj, kiel estis la miasma teorio kaj la teorio de humoroj. Kvankam ĝi estis polemika kiam proponita, ĝi estas nuntempe fundamenta en la moderna medicino kaj la klinika mikrobiologio, kaj kondukis al plinovigoj tiom gravaj kiom la disvolvigo de vakcinoj kaj de antibiotikoj, la steriligo, kaj la higieno, kiel efektivaj metodoj kontraŭ la propagado de kontaĝaj malsanoj.

Robert Koch sukcesis pruvi la *mikroba teorio pri infektaj malsanoj* post siaj esploroj pri tuberkulozo, kaj pro tio li estis ricevinto de la Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino en 1905. Li establis tion kio nomiĝis ekde tiam la Postulatoj de Koch, pere de kiuj oni normigas serion de eksperimentaj kriterioj por pruvi ĉu organismo estas aŭ ne estas la kaŭzanto de difinita malsano. Tiuj postulatoj estas plue uzataj nuntempe.

## Vidu ankaŭ

* Mikrobo

## Notoj
# 19-a jarcento

◄ |
1-a jarmilo |
**2-a jarmilo**
| 3-a jarmilo

◄ |
17-a jarcento |
18-a jarcento |
**19-a jarcento**
| 20-a jarcento
| 21-a jarcento
| ►
1800-aj jaroj |
1810-aj jaroj |
1820-aj jaroj |
1830-aj jaroj |
1840-aj jaroj |
1850-aj jaroj |
1860-aj jaroj |
1870-aj jaroj |
1880-aj jaroj |
1890-aj jaroj

La limoj fiksitaj de la Viena Kongreso, 1815.
La **19-a jarcento** komenciĝis la 1-an de januaro 1801 kaj finiĝis la 31-an de decembro 1900.

| Unuopaj jaroj
 |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805
 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 | 1810
 |
| 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815
 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 | 1820
 |
| 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825
 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830
 |
| 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835
 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 | 1840
 |
| 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845
 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 | 1850
 |
| 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855
 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | 1860
 |
| 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865
 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870
 |
| 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875
 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 | 1880
 |
| 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885
 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 | 1890
 |
| 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895
 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 | 1900
 |

 |

## Vidu ankaŭ

* Kategorio:Naskiĝintoj en la 19-a jarcento
* Kategorio:Mortintoj en la 19-a jarcento
# Pierre Paul Émile Roux

| **Pierre Paul Émile Roux** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo
 |
| **Émile Roux**  |
| **Naskonomo** | Pierre Paul Émile Roux |
| **Naskiĝo** | 17-an de decembro 1853 (1853-12-17) en Confolens
 |
| **Morto** | 3-an de novembro 1933 (1933-11-03) (79-jaraĝa) en Parizo
 |
| **Tombo** | Institut Pasteur   vd |
| **Lingvoj** | franca vd |
| **Ŝtataneco** | Francio   vd |
|  |
| **Memorigilo**  |
| Profesio
 |
| **Okupo** | bakteriologo  fotisto  imunologo  kuracisto   vd |
| **Laborkampo** | medicino, bakteriologio, imunologio kaj tifo  vd |
| **Aktiva en** | Parizo vd |
| **Doktoreca konsilisto** | Louis Pasteur vd |
|

|   Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * (1917)  Medalo Copley
* (26-a de junio 1913)  eksterlanda ano de la Reĝa Societo
* (1889)  Croonian Medal and Lecture (en)
* Granda Kruco de la Honora Legio

vd |

 |
|

|   Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj
 | Rusia Akademio de Sciencoj (honora membro) (1925–) Nacia Akademio de la Linkoj (socio straniero (it) ) (1918–) Reĝa Societo de Londono (1913–) Rumana Akademio (eksterlanda ano) (1911–) Akademio de Sciencoj de Francio (plena membro) (1899–) Akademio Reĝa de Medicino de Belgio  Reĝa Sveda Akademio de Sciencoj  Académie des sciences, belles-lettres et arts de Clermont-Ferrand (en)   Akademio Nacia de Medicino  Academy of Agriculture of France (en)    vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Pierre Paul Émile ROUX** RS (17a de decembro 1853, Confolens, Charente – 3a de novembro 1933, Parizo) estis franca kuracisto, bakteriologo kaj imunologo. Roux estis unu el la plej proksimaj kunlaborantoj de Louis Pasteur (1822–1895), kun-fondinto de la Instituto Pasteŭro, kaj respondeca pri la produktado fare de la Instituto de kontraŭ-difteria sangoplasmo, nome unua efektiva terapio kontraŭ tiu malsano.

Pierre Paul Emile Roux.
En 1883, li prezentis doktorigan disertacion en medicino titolita *Des Nouvelles Acquisitions sur la Rage*, en kiu li priskribis esploradon pri rabio kun Pasteur ekde 1881, kio kondukis al la disvolvigo de la unua vakcino kontraŭ tiu timiga malsano. Roux estis nune agnoskita kiel fakulo en la novaj sciencoj de medicina mikrobiologio kaj imunologio. Kun aliaj asistantoj de Pasteur (Edmond Nocard, Louis Thuillier, kiu mortis en Aleksandrio post eksuferi la malsanon, kaj Straus), Roux veturis en 1883 al Egipto por studi eksplodon de homa ĥolero tie, sed ili estis nekapablaj trovi la patogenon de la malsano, kiu estos poste malkovrita en Aleksandrio fare de la germana kuracisto Robert Koch (1843–1910).

## Notoj
# Robert Koch

| **Robert Koch** |
| --- |
| **Nobel-premiito**  |
|  germana kuracisto kaj bakteriologo
 |
|  |
| Persona informo
 |
| **Robert Heinrich Hermann Koch**  |
| **Naskonomo** | Robert Heinrich Hermann Koch |
| **Naskiĝo** | 11-an de decembro 1843 (1843-12-11) en Clausthal, Reĝlando Hanovro,  Germana Federacio |
| **Morto** | 27-an de majo 1910 (1910-05-27) (66-jaraĝa) en Baden-Baden, Grandduklando Badeno,  Germana Imperiestra Regno |
| **Mortis pro** | naturaj kialoj  vd |
| **Mortis per** | korinfarkto  vd |
| **Etno** | germanoj vd |
| **Lingvoj** | germana vd |
| **Ŝtataneco** | Reĝlando Hanovro  Germana Imperiestra Regno   vd |
| **Alma mater** | Universitato de Göttingen   vd |
|  |
| **Subskribo**  |
|  |
| **Memorigilo**  |
| Familio
 |
| **Patro** | Hermann Koch (en)   vd |
| **Patrino** | Mathilde Henriette Koch (mul)   vd |
| **Gefratoj** | Hugo Koch (mul)  kaj Helene Koch (en)   vd |
| **Edz(in)o** | Emmy Koch (en)  (1867–1893) Hedwig Koch (en)    vd |
| **Infanoj** | Gertrud Pfuhl (en)   ( Emmy Koch (en) )  vd |
| **Parencoj** | William Threlfall (mul)  (pranevo)  vd |
| Profesio
 |
| **Okupo** | biologo  ĥemiisto  armea kuracisto  bakteriologo  universitata instruisto  inventisto  fotisto  kuracisto  aŭtoro   vd |
| **Laborkampo** | mikrobiologio  vd |
| **Aktiva en** | Germana Orient-Afriko vd |
| **Doktoreca konsilisto** | Georg Meissner • Rudolf Virchow vd |
| Verkado
 |
| **Verkoj** | Koĥaj postulatoj vd |
|

| [Montri]  Honorigoj |
| --- |
| Honorigoj
 | * (1909)  Maksimiliano-Ordeno
* (1905)  Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino
* (4-a de marto 1897)  eksterlanda ano de la Reĝa Societo
* (1889)  membre d'honneur du Physikalischer Verein (fr)
* honorary citizen of Clausthal-Zellerfeld (en)
* Honora civitano de Berlino
* Granda Kruco de la Ruĝ-Aglordeno
* Pro la Merito pri la Sciencoj kaj Artoj

vd |

 |
|

| [Montri]  Membrecoj |
| --- |
| Membrecoj
 | Usona Nacia Akademio de Sciencoj (Eksterlanda partnero de la Nacia Akademio de Sciencoj) (1903–) Reĝa Societo de Londono (1897–) Nacia Akademio de la Linkoj (socio straniero (it) ) (1888–) Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj  Akademio Nacia de Medicino  Reĝa Sveda Akademio de Sciencoj  Akademio de Sciencoj de Francio  Prusa Akademio de Sciencoj  Rusia Akademio de Sciencoj (koresponda membro)  Royal Society of Arts and Sciences in Gothenburg (en)    vd |

 |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Robert KOCH** [robert koĥ] (naskita la 11-an de decembro 1843 en Clausthal; mortinta la 27-an de majo 1910 en Baden-Baden) estis germana kuracisto kaj bakteriologo.

En la jaro 1876 li eltrovis la malsanigan efikon de la antraksa bacilo. En 1882 li malkovris la tuberkulozan bacilon kaj unu jaron poste, en Hindio, la kaŭzanton de la ĥolero. Pro siaj meritoj li en la jaro 1905 estis honorita per la Premio Nobel de Fiziologio aŭ Medicino.

Li estis profesoro de la pola sciencisto kaj esperantisto Odo Bujwid.

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2007-11-10 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2011-02-20 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2006-02-12 per la retarkivo Wayback Machine
*

## Vidu ankaŭ

* Mikrobiologio
* 10847 Koch
# Artefarita satelito

| Artefarita satelito
 |
| --- |
|  |
| **satelito • kosmoveturilo** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | biologia transportado fotovoltaa panelo anteno  vd |

 |
|  |

Sputnik 1, la unua artefarita satelito ekstertere
Duration: 1 hour, 25 minutes and 6 seconds.1:25:06Epizodo de podkasto Kern.punkto pri Satelita Navigado. Kiel funkcias GPS kaj similaj sistemoj kaj kion oni sciu pri ili
Satelito sur la fono de la Tero
**Artefarita satelito** aŭ **artsatelito** aŭ **nenatura satelito** aŭ **sputniko** estas artefarita ĉielkorpo, rivoluanta ĉirkaŭ natura planedo aŭ satelito. Por akiri la staton de artefarita satelito, la kosmobjekto devas atingi la unuan kosman rapidon sed ne superi la duan kosman rapidon, karakterizan je la koncernata natura ĉielkorpo. Tiam la rivoluado okazas sur elipsa orbito.

La unuan artsateliton de la Tero (Sputnik-1) oni lanĉis en 1957, la unuan de la Luno (Luna-10) en 1966, la unuan de Marso (Mariner-9) en 1971, la unuan de Venuso (Venera-9) en 1975.

En 1980, ĉirkaŭ la Tero rivoluis 900 kompletaj artsatelitoj kaj ĉirkaŭ 1000 disiĝintaj, deŝiriĝintaj eroj.

Aplikaj satelitoj kolektas datenojn pri la Tero (Tera observa satelito, meteologia satelito, skolta satelito, scienca satelito ktp) aŭ provizas subtenan funkcion por surteraj agadoj (telekomunika satelito, navigacia satelito ktp).

Spionsatelito (plej ofte nomita oficiale satelito de rekognosko) estas artefarita satelito de observado surtera aŭ de komunikado dediĉita al militista aŭ spiona uzado.

## Satelita telefono

En seklando aro de antenoj prizorgas telefonadon per poŝtelefonoj. Mare oni uzas komunikajn satelitojn, kiuj atingas la tutan teron. Telefoni per INMARSAT estas kara, sed tiu satelita sistemo atingas iun ajn, eĉ meze de oceano.

## Ĉielpoluado

Amasa lanĉado de komercaj satelitoj okazigis novan problemon forme de ĉiela poluado. Ĉiuj satelitoj funkcias samtempe kiel spegulo por la suna lumo, kaj kiel kaŝilo por la malantaŭaj steloj. Tiel ili iom post iom, pli kaj pli, malhelpos ĉielobservadon ekde la Tero, ne nur okulan observadon, sed ankaŭ radiobservadon. Tial la Internacia Astronomia Unio diskonigis en junio 2019 sian maltrankviliĝon pri la estonteco de astronomiaj observadoj, kaj grupo de astronomoj subskribigas petskribon por la kontrolo kaj limigo de lanĉoj de satelitaroj.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Satelita televido
* Artefarita ĉielkorpo

* La artikolon pri komunika satelito, speciala tipo de artefarita satelito, kiu cirkulas en la orbito de la tero kaj rutine peras komunikajn informojn
* Kosmosondilo, Listo de kosmosondiloj