Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ĉinĉilo

| Kiel legi la taksonomion**Ĉinĉilo** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Malfrua Oligoceno - Nun |
|
  |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Familio:
 | **Chinchillidae** Bennett, 1833 |
| Genro:
 | Chinchilla Bennett, 1829 |
| Specio:
 | Chinchilla lanigera (Molina, 1782) |

 |
|  |
| Genroj
 |
| ChinchillaLagidium*
 *Lagostomus* |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Ĉinĉilo
 |

 |
|  |

Ĉinĉilo
**Ĉinĉiledoj**, entenante ĉinĉilojn kaj viskaĉojn estas neotropisa familio de ronĝuloj escepte famaj pro sia fajnega felo, la felo de la ĉinĉilo estas rigardita la plej fajna kaj mola en tuta mondo, 30 oble pli ol la homa hararo.

Nun la ĉinĉiloj estas ankaŭ uzataj kiel dorlotbestojn; oni bredas ilin tre facile, kaj ĝi povas vivi ĝis 15 jaroj (multe pli ol tiom kiom kutimas inter la ronĝuloj).

En naturo ili estas noktovivaj bestoj en la Andoj en Sudameriko. Ili estas monogamaj kaj loĝas en ternestoj aŭ inter rokfendoj. Ili havas rondan orelon kaj cindrokoloran felon.

Ĉinĉilo estas malsovaĝa, ludema, 0,5-0,8 kg-ojn peza felbesto. Ĝi estas malsanrezista, obeema besteto. Oni povas kalkuli je 4-5 idoj jare de unu patrino. Oni povas bredi la inojn dum 8-10 jaroj. Graveda periodo estas 111 tagoj. Ilia korpolongo estas 23-27 cm, el kiuj la vosto longas 12-13 cm-ojn. La inoj, maturaj por bredo, vivas haremeske, al unu virĉinĉilo apartenas 4-5 inoj. La inoj pretas rekopuli jam la duan, trian tagon post la nasko.

La ĉinĉiloj estas sentemaj pri la cirkonstancoj de la bredado. Baze grave estas la hejtebla kaj varmigebla ejo. Ili pretendas sekan ejon kun temperaturo vintre 16-18, somere 20-25 Celsius-gradoj. Oni povas bredi 4-5 bestojn sur unu kvadrata metro. Ilia nutraĵbezono estas minimuma, se kalkuli specialajn grajnaĵojn por ĉinĉiloj, nur 2-3 dekagramoj por unu tago. Ĝi ŝatas ronĝi, ĝi ŝatas la durtigan medikagon, ĝia ŝatataĵo estas la krevmaizo. Ĝi ronĝas ankaŭ karotojn kaj pomtranĉaĵojn.

(N.B. † signas mortinta genro aŭ specio)

genro : † skotemuso - Scottaemys
genro : † perimuso - Perimys
genro : † prolagostomo - Prolagostomus
genro : LAGOSTOMO - Lagostomus
specio : lagostomo viskaĉo - *Lagostomus maximus* (Viscacia viscacia)
genro : lagidio - Lagidium
specio : lagidio perua - *Lagidium peruanum*
specio : lagidio kuviera - *Lagidium viscacia*
specio : lagidio suda - *Lagidium wolffsohni*
genro : ĈINĈILO - Chinchilla, Bennett, 1829
specio : ĉinĉilo lana - *Chinchilla lanigera* (Molina, 1782)
specio : ĉinĉilo kurtvosta - *Chinchilla brevicaudata* Waterhouse, 1848
subspecio : ĉinĉilo kurtvosta reĝa - *Chinchilla chinchilla chinchilla*
subspecio : ĉinĉilo kurtvosta bolivia - *Chinchilla chinchilla boliviana*
## Referencoj
# Tukuo

| Kiel legi la taksonomion**Tukuo** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Late Pliocene - Recent |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Subfilumo:
 | Vertebruloj *Vertebrata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Subklaso:
 | Placentuloj *Eutheria*  |
| Klado:
 | Glires  |
| Superordo:
 | Euarchontoglires  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Familio:
 | **TukuedojCtenomyidae* Lesson, 1842 |
| Genro:
 | **TukuoCtenomys* Blainville, 1826 |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Tukuo
 |

 |
|  |

La tukuo el la ordo de ronĝuloj kaj familio de tukuedoj troveblas en Sudameriko sude de Peruo kaj centra Brazilio. Ĝia nomo estas onomatopeo - ĉi tiu vorto venas de la sonoj “tuku-tuku-tuko”, kiuj tukuoj faras por komunikado. Tiu genro inkludas 60 malsamaj specoj proksimume.

Tukuo estas malgranda besto kun masiva korpo, granda kapo sur mallonga, dika kolo, fortaj kruroj kaj 6-8 centimetra vosto. Ties korpolongo estas 15-25 centimetroj kaj korpopezo de kelkaj tukuoj atingas 1 kilogramon (C. conover), sed povas egali 100 gramoj (C.pundti). Tiu mamulo estas bone adaptita al la subtera vivo kaj pasigas subtere proksimume 90% de sia vivo.
# Ĝerbuoj

Skeleto de ĝerbuo
La **ĝerbuoj** aŭ **ĝerbosoj** (arabe جربوع *jarbūʻ*) formas la kernon de la membraro de la familio Dipodedoj. Ĝerbuoj estas saltemaj dezertaj ronĝuloj kiuj troviĝas tra Nordafriko kaj Azio oriente al norda Ĉinio kaj Manĉurio. Ili tendencas loĝi en varmaj dezertoj.

Okaze de ĉasklopodo, ĝerbuoj povas kuri ĝis 24 kilometroj por horo. Kelkaj specioj estas predataj de noktuoj (*Athene noctua*) en centra Azio. Plej specioj de ĝerbuoj havas elstarajn aŭdkapablojn kiujn ili uzas por eviti iĝi la predon de noktaj predantoj. La tipa vivodaŭro de ĝerbuoj estas ĉirkaŭ ses jaroj.

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Long Eared Jerboa en filmo BBC - alirita la 10an de Decembro 2007
# Kricetedoj

| Kiel legi la taksonomion**Kricetedoj** |
| --- |
|  |
|  *Cricetus cricetus* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Superfamilio:
 | Muroidea  |
| Familio:
 | **Cricetidae**  |

 |
| Subfamilioj
 |
| * Arvicolinae
* Cricetinae
* Lophiomyinae
* Neotominae
* Sigmodontinae
* Tylomyinae
 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Kricetedoj
 |

 |
|  |

**Kricetedoj** (science *Cricetidae*) estas familio de ronĝuloj apartenanta al la klaso Mamuloj kaj la ordo *Rodentia*.

Ĉar ili povas esti facile bredataj en kaptiteco, ili estas popularaj dorlotbestoj kaj ankaŭ laboratoriobestoj.

La familio enhavas 717 speciojn .

Kelkaj sistemoj klasifikas ilin kiel subfamilion de la murida familio (*Muridae*) sub la nomo *Cricetinae*.

## Organizado

La familio inkludas la sekvajn 6 subfamiliojn:

* **kampmusoj** (*Arvicolinae*) Grizaj, 1821 - 151 specioj
* **hamstroformoj** (*Cricetinae*) Fischer, 1817 - 19 specioj
* **krinarformoj** (*Lophiomyinae*) Milne Edwards, 1867 - 1 vivanta specio
* **Neotominae** Merriam, 1894 - 124 specioj
* **leterdentaj formoj** (*Sigmodontinae*) Wagner, 1843 - 412 specioj
* **creeperratformoj** (*Tylomyinae*) Reig, 1984 - 10 specioj
# Gliredoj

| Kiel legi la taksonomion**Gliredoj** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Frua Eoceno - Nun |
|  Avela muskardeno, *Muscardinus avellanarius* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Subklaso:
 | Placentuloj *Eutheria*  |
| Superordo:
 | *Euarchontoglires*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Subordo:
 | Sciuromorfoj *Sciuromorpha*  |
| Familio:
 | **GliredojGliridae* Muirhead in Brewster, 1819 |

 |
| Subfamilioj kaj Genroj
 |
|
Graphiurinae

* *Graphiurus*

Leithiinae

* *Dryomys*
* *Eliomys*
* *Hypnomys*
* *Muscardinus* - Muskardeno
* *Myomimus*
* *Selevinia*

Glirinae

* *Glirulus*
* *Glis*
 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Gliredoj
 |

 |
|  |

**Gliredoj** (*Gliridae*) estas familio de ronĝuloj (*Rodentia*). Fama specio estas gliro (*Glis glis*, sin. *Myoxus glis*).

## Nomenklaturo

Pri la scienca nomo de la familio estas iom da konfuzo, ĉar aparte en la anglalingva literaturo estas uzata la sinonimo *Myoxidae*. Tio baziĝas sur la nomado de la gliro, kies genro *Glis* ofte ankaŭ estis nomita per *Myoxus*. Wilson & Reeder argumentis, ke la genronomo *Glis* estus aperinta en verko kun nebinominala nomenklaturo kaj tial nevalida. Multaj aŭtoritataj verkoj aliĝis siatempe al ĉi tiu opinio. En la jaro 1998 ICZN finis ĉi tiun kverelon per arbitracio. En la *kazo 1894* ĝi klarigis *Glis* kiel la validan nomon. Sekve estas ankaŭ *Gliridae* la ĝusta familia nomo. La uzo de *Myoxus* kaj *Myoxidae* estas tial finfine malaprobita.

## Sistematiko

(N.B.: † signas formortintan genron aŭ specion)

* subfamilio : grafiurenoj - Graphiurinae
	+ genro : grafiuro - Graphiurus
		- specio : grafiuro okulvitra - *Graphiurus ocularis*
		- specio : grafiuro nana - *Graphiurus nanus*
		- specio : grafiuro dikvosta - *Graphiurus crassicaudatus*
* subfamilio : glirenoj - Glirinae
	+ genro : glirulo - Glirulus
		- specio : glirulo japania - *Glirulus japonicus*
	+ genro : gliro - Glis
		- specio : gliro granda - *Glis glis*
* subfamilio: Leithiinae
	+ genro : driomuso - Dryomys
		- specio : driomuso zizela - *Dryomys nitedula*
	+ genro: (*Chaetocauda*)
	+ genro : ĝardengliro - Eliomys
		- specio : ĝardengliro glana - *Eliomys quercinus*
	+ (*Hypnomys*)
	+ genro : muskardeno - Muscardinus
		- specio : † pliocena muskardeno - *Muscardinus pliocaenicus*
		- specio : avela muskardeno - *Muscardinus avellanarius*
	+ genro : miomimo - Myomimus
		- specio : miomimo musa - *Myomimus personatus*
	+ (*Selevinia*)

## Eksteraj ligiloj

* JHU Press:  Arkivigite je 2004-05-14 per la retarkivo Wayback Machine
*
# Klado

**Klado** (el la greka *klados*, branĉo), aŭ monofiletika taksono, estas aro da vivuloj vivantaj aŭ vivintaj, kiu enhavas prapatron kaj ĉiujn ties idojn. Klado estas baza nocio de filogenetiko, kiu pli kaj pli anstataŭas la klasikan klasigon, kiu donas malsamajn gradojn al klasigo (klasoj, ordoj, familioj, ktp).

La kladistika klasigo rigardas nur la kladojn, tutecon de praidoj. La evoluaj gradoj, kiujn oni longtempe uzis por klasi la vivulojn ne plu estas rigardataj kiel unueco, ĉar ili unuigas similajn formajn aŭ ekologiajn karakterojn, kaj estas ofte parafiletikaj aŭ polifiletikaj (ekzemple la fiŝoj aŭ reptilioj).

Principe, klado de organismoj enhavas ĉiujn devenulojn de ia individuo aŭ populacio. Tiel ekzemple birdoj estas en la sama klado kiel dinosaŭroj. Se oni ne konsideras birdojn kiel dinosaŭrojn, tiam la termino 'dinosaŭroj' ne estas klado.

**Subklado** (*subcladus*) estas grupo de pli proksime parencaj klasoj en unu klado.

## Vidu ankaŭ

* kladistiko
* arkreskiĝo
# Laurasiatheria

| Kiel legi la taksonomion**Laurasiatheria** |
| --- |
|  |
|  |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Superordo:
 | *Laurasiatheria*  |

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Laurasiatheria
 |

 |
|  |

Laurasiatheria estas klado kaj superordo de mamuloj. La termino estas novlatina, biologie scienca vorto, kiu signifas "bestoj de Laŭrazio" - de la norda el la du kontinentegoj (krom la suda parto Gondvano), kiuj estiĝis en la Mezozoiko el la prakontinento Pangeo. La partoj de Laŭrazio estis Nord-Ameriko kaj Eŭrazio, kiuj disiĝis laŭ diversaj teorioj antaŭ ĉirkaŭ 135-200 milionoj da jaroj.

La nuntempe vivantaj membroj de la klado kaj superordo apartenas al unu el la sep jenaj grupoj:

* Ĥiropteroj *Chiroptera*
* Insektovoruloj *Insectivora*
* Cetacoj *Cetacea*
* Parhufuloj *Artiodactyla*
* Neparhufuloj *Perissodactyla*
* Manisuloj *Pholidota*
* Karnomanĝuloj *Carnivora*

Ĉiuj grupoj apartenas al la subklaso placentuloj.
# Eulipotyphla

| Kiel legi la taksonomion**Eulipotyphla** |
| --- |
|  |
|  Diverseco de familioj en la ordo |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Subklaso:
 | Placentuloj *Eutheria*  |
| Superordo:
 | Euarchonta  |
| Ordo:
 | **Eulipotyphla**  |

 |
| Familioj
 |
|
vidu tekston

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Eulipotyphla
 |

 |
|  |

**Eulipotyphla** kio signifas "vere dikaj kaj blindaj"( ) estas ordo de mamuloj sugestita de molekulaj metodoj de filogenetika rekonstruado, kaj inkludas la membrojn de *Laurasiatheria*, nuntempe nevalida polifiletika ordo *Lipotyphla*, sed ne la membrojn de *Afrotheria* (Tenrecedoj, Ĥrisoĥloredoj kaj aliaj sorikoj, nune en sia propra ordo Afrosoricedoj). *Lipotyphla* siavice derivis en la forigo de nombraj grupoj el *Insectivora*, nome la iama uzata ĉioenhava taksono.

Eŭropa talpo (*Talpidae*)
Eŭropa erinaco (*Erinaceidae*)*Eulipotyphla* enhavas la erinacojn kaj galericenojn (familio *Erinaceidae*, iam ankaŭ la ordon *Erinaceomorpha*), solenodonojn (familio *Solenodontidae*, Solenodontedoj), la miogalojn, talpojn, kaj sorikecajn talpojn (familio Talpedoj, *Talpidae*) kaj verajn sorikojn (family Sorikedoj, *Soricidae*). Veraj sorikoj, talpedoj kaj solenodonoj estis iam grupigita en *Soricomorpha*; tamen, *Soricomorpha* estis komprenita kiel parafiletika, ĉar erinacedoj estas la frata grupo de sorikoj.

## Vivantaj familioj

Aranesoriko (*Soricidae*)
Hispaniola solenodono (*Solenodontidae*).
* Familio *Erinaceidae*
	+ Subfamilio *Erinaceinae*: erinacoj
	+ Subfamilio *Galericinae*: galericenoj
* Familio *Soricidae*
	+ Subfamilio *Crocidurinae*: blankdentaj sorikoj
	+ Subfamilio *Soricinae*: ruĝdentaj sorikoj
	+ Subfamilio *Myosoricinae*: afrikaj blankdentaj sorikoj
* Familio *Talpidae*
	+ Subfamilio *Talpinae*: malnovmondaj talpoj kaj miogaloj
	+ Subfamilio *Scalopinae*: amerikaj talpoj
	+ Subfamilio *Uropsilinae*: sorikecaj talpoj
* Familio *Solenodontidae*: solenodonoj

## Notoj
# Euarchonta

Eŭarĥontoj.
Euarchonta, *eŭarkontoj* aŭ *eŭarĥontoj* (kun signifo «veraj prauloj») estas klado aŭ superordo de placentulaj mamuloj kiu enhavas kvar ordojn: nome Dermoptera, Scandentia, la formortintaj *Plesiadapiformes* kaj la Primatoj. La klado inkluzivas ankaŭ la formortintan bazan familion de *Adapisoriculidae*.​ Estas aliaj filogenetikaj analizoj kiuj sugestas, ke *Dermoptera* kaj *Scandentia* formas apartan kladon, nome Sundatheria, frata de *Primates*.​

La termino aperis por la unua fojo en 1999, sed molekulaj pruvoj sugestas, ke oni forigu la taksonon *Chiroptera* el *Archonta*. Kaj kelkaj interpretoj metas la taksonojn *Primates* kaj *Dermoptera* en kladon nomatan *Primatomorpha*, frato de *Scandentia*.

## Notoj
# Leporedoj

| Kiel legi la taksonomion**Leporedoj** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Plej frua Eoceno - Nun |
|  Eŭropa leporo (*Lepus europaeus*) |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Leporuloj *Lagomorpha*  |
| Familio:
 | **LeporedojLeporidae* Brandt, 1855 |

 |
| Genroj
 |
|
Alilepus †
Hypolagus †
Lepus
Oryctolagus
Pliopentalagus †
Sylvilagus
Nesolagus
Caprolagus
Romerolagus
Pronolagus

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Leporedoj
 |

 |
|  |

La **leporedoj** (*Leporidae*) estas familio de la ordo leporuloj, enhavanta la leporojn kaj kuniklojn. Ili estas herbovoraj mamuloj karakterizitaj per longaj oreloj, fortaj postaj kruroj, kaj mallonga vosto. La leporedoj estas konataj pro siaj rapidaj movoj kaj kapablo salti longajn distancojn. Ili estas troveblaj en diversaj habitatotipoj, ekde arbaroj ĝis dezertoj.

## Sistematikaj grupoj

La familio *Leporidae* inkluzivas la jenajn genrojn:

* † Alilepus
* † Hypolagus
* Lepus — leporoj
* Oryctolagus — kunikloj
* † Pliopentalagus
* Sylvilagus — kotonvostaj kunikloj
* Nesolagus — sumatraj kunikloj
* Caprolagus — harega kuniklo
* Romerolagus — vulkana kuniklo
* Pronolagus — rokkunikloj

## Eksteraj ligiloj
# Superfamilio

**Superfamilio** estas biologia taksonomia rango kiu precipe uziĝas en zoologio. Ĝi estas rango inter ordo kaj familio kaj plej ofte signifas aŭ grupon de familioj en la sama ordo, kiujn oni pro iu kialo opinias pli parenca inter si ol kun aliaj familioj de la sama ordo, aŭ grupon originale konsideratan familio, kiun poste necesis disigi je kelkajn familiojn. En la latina por la nomo de superfamilio oni uzas sufikson *-idea*, ebla esperantigo estas finaĵo *-ideaj*.
# Paralela evoluismo

**Paralela evoluismo** estas la disvolvigo de simila trajto en rilataj, sed diferencaj, specioj descendintaj el sama praulo, sed el diferencaj kladoj.

Konsiderinte partikularan trajton kiu ekzistas en ĉiu el du stirpoj descendintaj el specifa praulo, eblas en teorio difini paralelajn kaj konverĝevoluajn tendencojn strikte, kaj distingi ilin klare unu el la alia. Tamen la kriterioj por difini konverĝan kiel male al la paralela evoluo ofte ne estas klare en la praktiko, kaj tiele arbitraj diagnozoj oftas en kelkaj okazoj.

## Vidu ankaŭ

* Evoluismo
* Konverĝa evoluismo

## Referencoj

## Bibliografio

* Mayr. 1997. What is Biology. Harvard University Press
* Schluter, D., E. A. Clifford, M. Nemethy, and J. S. McKinnon. 2004. Parallel evolution and inheritance of quantitative traits. American Naturalist 163: 809–822.
* McGhee, G.R. 2011. Convergent Evolution: Limited Forms Most Beautiful. Vienna Series in Theoretical Biology, Massachusetts Institute of Technology Press, Cambridge (MA). 322 pp.
# Monofiletika

Monofiletiko.
Ĉe komuna uzado pri kladistiko, **monofiletika** grupo estas taksono (grupo de organismoj), kiuj formas kladon: t.e. enhavas *ĉiujn* posteulojn de la ebla hipoteza plej proksima praulo de la membroj de la grupo. La termino estas sinonimo de la nekomuna termino **holofiletika**. Monofiletikaj grupoj estas tipe karakterizataj de kunhavataj devenaj (sinapomorfiaj) trajtoj.
# Filogeneza arbo

Simpligita arbo pri ĉiuj vivaĵoj
**Filogeneza arbo** aŭ **Evolua arbo** estas arboforma skemo montranta la filogenezon, tio estas la parenceco inter grupoj, ofte specioj (sed povas esti de io ajn studfako ekz. fikciaj rakontoj transmisataj inter la generacioj en parola tradicio), kiuj havas kunan prapatron. Tiuj grupoj estas nomataj folioj. Ĉiu nodo en la arbo figuras teorian prapatron de ĉiuj ties idoj; ĝia nomo estas tiu el ĉiuj la idaj branĉoj, sed ne tiu de la prapatro, ĉar ne eblas distingi lin. La arbo povas esti radika aŭ ne. Karolo Darvino estis unu el la unuaj sciencistoj kiuj proponis montri la historion de specioj per arbo. Plej ofte, la filogenezaj arboj estas kladistikaj.

En arbo ne eblas montri horizontalajn transirojn, kaj en filogenetiko disvolviĝas nova modelo, la filogeneza reto, kiu permesas tion.

Ekzistas pluraj metodoj, pli malpli rapidaj kaj fidindaj, por fari tiujn arbojn.

## Metodoj

Eblas optimumigi diversajn kriteriojn en la arbo: distanco, ŝparemo, aŭ verŝajneco.

### Distanco

Ĉe la metodoj pri distanco, la unua kriterio rilatas al la distanco inter la estontaj folioj de la arbo. Ekzemple, se tiuj folioj estas DNA-sekvencoj, oni povas elekti la nombron de malsamaj nukleotidoj. Por fari tion, necesas vicigi la sekvencojn.

Poste oni povas uzi la metodojn UPGMA aŭ Neighbour Joining por dedukti ties arbostrukturon.

### Ŝparemo

La metodoj pri ŝparemo estas ĉefe uzataj por morfologiaj studoj. Ĉe molekulaj aliroj, tio signifas trovi la arbon kiu minimumigas la nombron de mutacioj, forigoj kaj aldonoj inter unu sekvenco kaj la alia. Tiu metodo serĉas la arbon la plej ŝpareman je ŝanĝoj. Tio baziĝas sur la razilo de Okam. Tiuj metodoj supozas ke konverĝa evoluo estas sufiĉe malofta, ĉar la plej mallonga arbo estas tiu, kiu havas malmulte da konverĝado.

Estas tri ŝtupoj:

* serĉi ĉiujn n de ĉiu arbo,
* elekti la plej mallongan.

Plej ofte, la nombro de eblaj arboj estas tro granda por ke eblu serĉi ĉiujn (eĉ per la plej potencaj komputiloj). Necesasas do fari algoritmon kiu trovas unu el la plej mallongaj arboj, sed oni ne povas certi ke ĝi estas la plej mallonga.

Per tiuj metodoj, la arboj estas neradikaj, tamen la uzo de eksteraj grupoj (angle *Out Groups*) permesas poste enmeti la radikon.

### Verŝajneco

Fine, la metodoj pri verŝajneco baziĝas sur la maksimuma verŝajneco. Konante la mutacian kvanton por ĉiu nukleotido, oni taksas la verŝajnecon de la arboj.

## Vidu ankaŭ

* Fratogrupo
* Mankanta ĉenero

## Eksteraj ligiloj

angle *Tree of Life Web Project*

---
# Tipo (biologio)

En biologio, **tipo** estas tio, kio ligas nomon kun taksono. Laŭ la nomenklatura konvencio uzata en biologio por identigi iun estaĵon, la **tipo** povas esti specimeno, ilustraĵo, priskribo, aŭ taksono. La uzado de la termino **tipo** iom komplikiĝas per la iom diferenca uzado en botaniko kaj zoologio.

La tipa loko estas la indikita loko kie oni trovis la specimenon de specio. Foje estas nur ĝenerala indiko kia "Eŭropo", ĉefe en la komencaj jaroj por taksonomio. Poste estas pli precizaj indikoj kun bieno, vilaĝo aŭ urbo.

## Vidu ankaŭ

* Holotipo
* Monotipa taksono
* Tipa genro