Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cekumo

| *Cekumo* |
| --- |
| Cekumo en la digesta sistemo (malsupra kaj maldekstra) Cekumo en la digesta sistemo (malsupra kaj maldekstra)
 |
| Plumdesegno de cekumo kaj apendico ĉe homo Plumdesegno de cekumo kaj apendico ĉe homo
 |
| **klaso de anatomia unuo** |
| latine
 | *intestinum caecum* |
| de Gray
 | *subject #249 1177* |
| prekurzoro
 | Meza intesto
 |
| MeSH
 | *Cecum* |
|  |

La **cekumo** (*intestinum caecum*) estas sakforma fino de la dika intesto ĉe ĝia renkontejo kun la maldika intesto. Ĝin ĉirkaŭas peritoneo ĉiuflanke. Ĝi estas granda, grava ĉe la herbovoraj mamuloj, ĉe aliaj rudimentiĝis. La grandeco de la cekumo varias laŭ specioj, ekz. ĉe remaĉuloj ĝi estas pli longa ol la maldika intesto. La cekumo estas la ĉefa ejo por la malkombino de la celulozo ĉe kelkaj herbovoruloj (ĉevalo, porko). La cekumo havas ĉe la simioj kaj homo vermoforman apendicon (*appendix vermiformis*), kiu estas rudimentiĝinta organo inflamiĝema. La inflamo de la apendico (apendicito) povas kaŭzi la inflamon de la peritoneo (peritoneito). Okaze de apendicito, oni forigas multfoje la apendicon (apendicektomio).

La inflamo de la cekumo nomiĝas cekumito kelkfoje uzata ankaŭ por la apendicito.
# Intesto

Skemo de la homa stomakintesta sistemo
**Intesto** estas tuboforma parto de nutrokanalo (nomata la digesta sistemo) de post la stomako ĝis la anuso. Ĝia ĉefa tasko estas la malkombino, digesto kaj absorbo de la nutraĵoj.

Ĉe la mamuloj oni distingas : maldika intesto (7 m longa ĉe homo, 40 m ĉe bovo; konsistanta el duodeno, jejuno, kaj ileo), en kiu la pankreata suko kaj galo komencas malkombini la nutraĵon, poste absorvante ilin per intestaj viloj; dika intesto (1,5 m dika ĉe homo; konsistas el cekumo, kojlo kaj rektumo). Ĉiuj tiuj intestaj partoj de mamulo kune estas nomeblaj "intestaro".

Intesta mikrobioto aŭ intesta mikroflaŭro estas la aro de bakterioj kiuj vivas en la intesto, en rilato de simbiozo kaj de tipo de kunmanĝado kaj de tipo de mutualismo. Tiu aro formas parton de la normala mikrobioto. La granda majoritato de tiuj bakterioj ne estas damaĝaj por la sano kaj multaj estas profitaj, pro kio tiu intesta mikrobioto estas grava por la sana bonfarto de la organismo.

## Vidu ankaŭ

* digesta sistemo
* volvulo
# Tamias striatus

| Kiel legi la taksonomion**Strisciuro** |
| --- |
|  |
|  *Tamias striatus* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Subordo:
 | *Sciuromorpha*  |
| Familio:
 | Sciuredoj *Sciuridae*  |
| Genro:
 | Tamiaso *Tamias* Illiger, 1811 |
| Specio:
 | T. striatus  |

 |
| Dunomo
 |
| Tamias striatus  |
|  |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Strisciuro
 |

 |
|  |

La **stria sciuro** (*Tamias striatus*) estas specio de ronĝuloj de la familio Sciuredoj (*Sciuridae*). Estas specio kiu vivas en Nordameriko kaj estas la nura membro vivanta de la sciuroj de la subĝenro *Tamias*, foje konata kiel sendependa ĝenro. En angla la specio estas nomata *chipmunk* kiu derivas el vorto de la lingvo Otava *ajidamoonh* aŭ de la vorto Ojibwe *ajidamoo*, kiu estas tradukebla laŭvorte kiel "kiu malsupreniras de la arboj kapaltere."​

Estas specio vivanta sur arboj, kun granda vosto kaj kvin laŭlongaj strioj sur la dorso, kiuj nomigas la specion kaj en la latina scienca nomo kaj en la komuna nomo.

## Bildaro

* Buŝplene, Natura Nacia Areo de la Kabo Tourmente, Kebekio, Kanado.
* Krio (filmeto).
* Strisciuro en la Ŝtata Parko Brown County, Indianao, Usono.
* Kapaltere en Guelph, Ontario, Kanado.

## Notoj
# Bertoletio

| Kiel legi la taksonomion**Bertoletio** |
| --- |
|  |
|  Arbo de brazila nukso (*Bertholletia excelsa*) |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Plantoj *Plantae*  |
| Divizio:
 | Embriofitoj *Embryophyta*  |
| Klaso:
 | Dukotiledonaj plantoj *Magnoliopsida*  |
| Subklaso:
 | Asteredoj *Asteridae*  |
| Ordo:
 | Erikaloj *Ericales*  |
| Familio:
 | Lecitidacoj *Lecythidaceae*  |
| Genro:
 | Bertoletio  |

 |
| Dunomo
 |
| Bertholletia excelsa  |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Bertoletio
 |

 |
|  |

La **Brazila nukso** aŭ **Bertoletio** (Bertholletia excelsa) estas sudamerika arbo en la familio Lecitidacoj, kaj ankaŭ la nomo de la ties komerce rikoltitaj manĝeblaj semoj.

## Ordoj

Arbobranĉo kun floroj
Bertholletia excelsa compose
La familio de la Brazila nukso estas en la ordo Erikaloj (*Ericales*), same kiel aliaj bone konataj plantoj kiaj mirtelo, sapoto, gutaperko, teo, ribo, floksoj kaj persimono.

## Arbo

La arbo de la Brazila nukso estas la nura specio en la monotipa genro *Bertholletia*. Ĝi estas indiĝena de Gujanoj, Venezuelo, Brazilo, orienta Kolombio, orienta Peruo, kaj orienta Bolivio. Temas pri disaj arboj en grandaj arboj ĉe la bordoj de la Amazona Rivero, la Rio Negro, la Tapajozo, kaj la Orinoko. La genro estas nomita laŭ la franca kemiisto Claude Louis Berthollet.

## Eksteraj ligiloj

* Brazil nuts' path to preservation, BBC News.
* Intensive harvests 'threaten Brazil nut tree future'
# Bonsociemo

Diversaj specioj kiuj sin organiziĝas en bonsociemo.
Fajroformikoj (*solenopsis invicta*) vivas en socioj.
En biologio, **bonsociemo** estas eco de bestaj specioj, kiuj vivas en strikte organizitaj **socioj**. Tiaj socioj estas pli ol nuraj grupoj de kune vivantaj bestoj; ili devas plenumi jenajn kriteriojn:

1. kunlabora zorgado pri idoj fare de pluraj socianoj
2. komuna akiro kaj distribuado de nutraĵoj
3. restrikto de la reproduktado al kelkaj fekundaj socianoj, dum la aliaj estas nefekundaj
4. kunvivado de pluraj generacioj

Konataj ekzemploj estas abeloj, formikoj kaj termitoj. Reproduktiva femalo de tiuj specioj estas nomata "reĝino", ne-reproduktiva femalo "laboristo".

## Ekesto kaj etimologio de la termino

La esprimon proponis en 1966 la biologo Suzanne Batra, verkante pri abeloj. La angla esprimo *eusociality*, kiun ŝi uzis, estas kunmetita el la greka *ευ* (= bona) kaj la latina *socialis* (= kunulema). Komence la esprimo rilatis nur al senvertebruloj, precipe insektoj; Edward Osborne Wilson ĝeneraligis kaj precizigis ĝin.

## Similaj konceptoj

Bestaro, kiu plenumas nur la unuajn tri kriteriojn el la supra listo, nomiĝas **duon-sociema**. Bestaro, kiu plenumas nur la unuan, nomiĝas **kvazaŭ-sociema**.

## Bonsociemo kaj evolucio

La anoj de bonsociema bestaro montras altan gradon de kunlaboro kaj altruismo; ekzemple en iuj formikaroj "batalistoj" (nomataj ankaŭ "soldatoj") donas sian vivon por la sekureco de la socio. Tia konduto estus malfacile klarigebla en specioj ne-bonsociemaj, kie mutaciuloj kun "egoisma" geno povus forte profiti, ne devante oferi sian vivon kaj do prosperante. En bonsociema bestaro tia mutacio ne povus reproduktiĝi, ĉar la batalistoj tute ne reproduktiĝas; kiam inverse (la) reĝino havas tian mutacion, eble la tuta socio pereas, kaj kun ĝi la mutacio.

## Bonsociemo ekster la insektaro

Biologio konas unu specioj de bonsociemaj mamuloj, la heterocefalon. Ĝi vivas en kolonioj de mezume 75 individuoj kun nur unu fekunda femalo.

En 2010 Hechinger priskribis specion de trematodoj, kiu parazitas en moluskoj kaj apartigas la funkciojn de reproduktado kaj batalado (defendo). Batalistoj havas nur kvindekonon de la longo de reproduktiva individuo.

Pro la malparenceco de diversaj bonsociemaj specioj  certas, ke bonsociemo plurfoje ekestis en la evoluo de specioj kaj ne estas signo de parenceco inter bonsociemaj.

## Vidu ankaŭ

* Formikaro
* Socia animalo
* Termito

## Notoj
# Nepotismo

**Nepotismo** estas helpo de iu potenchavulo pri akiro de posteno por sia parencaro. En usona politiko oni akuzas ekz. pri nepotismo Donald Trump kaj la familiojn Kennedy kaj Bush.

Plej konataj ekzemploj por nepotismo el la politiko, kiam unu familio donas la gvidanton de la lando inter demokratiaj aŭ diktaturaj cirkonstancoj:

## Azerbajĝano

Familio Alijev.

## Usono

* Familio Bush.
* Familio Kennedy.
* Familio de Donald Trump, kiu multe servas en lia konsilio.

## Nord-Koreio

Familio Kim.

## Vidu ankaŭ

* Korupteco
* Meritokratio - kontrakta nocio
* Borgia (familio)
# Feromono

La **feromonoj** estas kemiaj substancoj ege aktivaj emisiitaj de bestoj aŭ plantoj, por transmeti informojn al anoj de la sama specio kaj modifii iliajn kondutojn aŭ fiziologiojn. Pro ilia informtransdona funkcio ili apartenas al la kategorio de signalkemiaĵoj.

La unua kemie priskribata feromono estas la bombikolo, fare la germana kemiisto Adolf F. Butenandt (1903-1995) en 1959. Oni scias nun produkti sintezajn feromonojn.

Ĉe la mamuloj aŭ reptilioj, ili estas ricevitaj per organo tiel nomata vomero-naza organo. La insektoj uzas la gustajn organojn de iliaj antenoj.

La feromonoj estas kompareblaj al la hormonoj, sed, male al la klasikaj hormonoj (adrenalino, serotonino...), sekreciiata fare de endokrinaj glandoj kaj agantaj ene de la organismo, la feromonoj estas produktaj fare de eksokrinaj glandoj aŭ ekskreciataj (urino, ŝvito, fekaĵoj...).

Ili povas esti vaporivaj kaj ricevataj per flaro, aŭ per kontakto kaj gusto (ĉe la insektoj).

Estas pruvita ke feromonoj ankaŭ efikas ĉe la Homo.

## Variaj tipoj de feromonoj

1. Teritoriaj feromonoj
Utilas por marki sian teritorion. Ekzemple, la Kanisoj ellasas kelkajn gutojn da urino ĉe la rando de siaj teritorioj
2. Spuraj feromonoj
Tre oftaj ĉe la sociaj insektoj. Ekzemple, la formikoj markas sian vojon per nevaporivaj hidrokarbono, celante ke aliaj formikoj sekvu la spuron.
Aliaj ekzemplo: la mara petromizo estas gvidata al sia naska rivero per la feromonoj ellasitaj de ties larvoj.
3. Alarmaj feromonoj
Vaporivaj (aŭ solveblaj) substancoj ellasitaj de estaĵo vundita aŭ atakata de predanto. Ili estigas fuĝon de aliaj estaĵoj. Ekzistas ankaŭ ĉe la plantoj: planto manĝata de herbovorulo ellasas alarmajn feromonojn kiuj estigas, ĉe la najbaraj plantoj, produkton de amara tanino. La plantoj tiam iĝas malbongustaj.
4. Seksaj feromonoj
Ellasitaj por indiki la seksan haveblecon. Iaj papilioj povas flari seksajn partnerojn al pli de 10 kilometroj.
5. Forpuŝaj feromonoj
Instigas foriri. Ekzemple (rimarkita de Jean-Henri Fabre): insektino kiu demetas ovojn en frukto metas sur ĝi substancon, kiuj instigas aliajn insektinojn meti siajn ovojn aliloke.
6. Gregaj feromonoj
Altiras ulojn de ĉiuj sekso. Instigas la bestojn gregiĝi.
7. Aliaj feromonoj
Estigas diversajn kondutojn : paciĝo, rekono de samgrupaj uloj, aŭ ankaŭ estigas fiziologiajn ŝanĝojn. Ekzemple, la sinkroneco de menstruoj ĉe virinoj, kiuj vivas en komuneco (Weller 1993).
## Literaturo

KOVÁCS, Lájos. *Pri la feromonoj*. En: Scienca revuo, vol. 42, n-ro 158 (1991), pp. 54-60 online Arkivigite je 2017-09-12 per la retarkivo Wayback Machine

## Eksteraj ligiloj

* Feromonoj ĉe la abeloj (france)
* La kemia lingvo de la insektoj (germane)
* La feromonoj ĉe la insektoj (angle)
* ...kaj ĉe la homoj (angle) Arkivigite je 2006-12-06 per la retarkivo Wayback Machine

## Referencoj
# Morfino

Vidu ankaŭ: Fentanilo, Acetilfentanilo, Opioido, Heroino, Amfetamino, kaj Kodeino

|  |
| --- |
| Morfino |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Morfino** |
|  |
| **Tridimensia kemia strukturo de la Morfino** |
|  |
| **Papaver somniferum, planto kiu enhavas Morfinon.** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
| * Sulfato de morfino
* Klorhidrato de morfino
* Acetato de morfino
 |
| Kemia formulo | **C17H19NO3** |
| CAS-numero-kodo | 57-27-2
 |
| ChemSpider kodo | 4450907
 |
| PubChem-kodo | 5288826
 |
| **Merck Index** | 15,6361
 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | blanka solidaĵo
 |
| Molmaso | 285343 g·mol−1 |
| Fandpunkto | 253  °C |
| Solvebleco | Akvo:40 g/L
 |
| Mortiga dozo (LD50) | 335 mg/kg (buŝe)
 |
| **Sekurecaj Indikoj** |
| Riskoj | R11 R20/21/22 R36 R43 R23/24/25
 |
| Sekureco | S16 S22 S26 S36/37 S36/37/39 S45
 |
| **Pridanĝeraj indikoj** |
| **Danĝero**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  Xn Noca por la sano |  T Toksa |  F Brulema |

 |
| GHS Damaĝo Piktogramo |

|  |
| --- |
|  |

 |
| GHS Signalvorto | Averto
 |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H302, H336 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P261, P264, P270, P271, P301+312, P304+340, P312, P330, P403+233, P405, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo (25  °C kaj 100 kPa) |

**Morfino** estas la ĉefa alkaloido de opio (10 %), C17H19O3N, uzata (en hospitalo) kiel dormiga kaj analgeza drogo, precipe per subhaŭtaj injektoj. Pingloforma, kristala, amara pulvoro, en akvo apenaŭ solviĝas (4%). Ĝi povas kaŭzi morfomanion.

Oni uzas ĝin kuraccele en dozo de 0,005-0,03 gramo.

(morfinomanio, demorfinizo)

## Referencoj
# Spermokonkurenco

**Spermokonkurenco** aŭ **Spermokonkurado** estas konkurado inter la spermo (fakte la spermatozooj) de du aŭ pliaj diferencaj maskloj por fekundigi ovon. Tio okazas kiam inoj decidis engaĝiĝi en eksterpara sekspariĝo por pliigi iliajn ŝancojn en produktado de pli realigeblaj idoj, do konkurado evoluis. Pariĝi kun pli ol unu masklo generis situacion konatan kiel spermokonkurado; la ĉeesto de spermokonkurado kondukis al evolua respondo; respondo kiu kaŭzis ke maskloj evoluigis adaptadojn al helpo pliigi iliajn ŝancojn pri reprodukta sukceso. Spermokonkurenco rezultas el seksa konflikto inter maskloj kaj inoj. Maskloj evoluigis plurajn taktikojn kiuj povas esti klasifikataj kiel defendaj roloj inklude: ekzemple partnero-gardado, pariĝoŝtopiloj, kaj liberigado de toksaj generaj substancoj por redukti inajn re-sekspariĝajn tendencojn. Atakaj taktikoj de spermokonkurado inkludas rektajn malhelpojn fare de unu masklo kontraŭ la reprodukta sukceso de alia masklo, ekzemple fizike formovante la spermon de alia masklo antaŭ pariĝi kun ino.

## Vidu ankaŭ

* Aŭstrala baleno

## Referencoj
# Nestoloĝanta

Idoj de Dompasero.
**Nestoloĝantaj** animaloj estas tiuj kiuj restas ĉe nesto aŭ naskoloko dum longe post nasko, pro sia dependo de patroj por manĝo, movo, protekto kaj lernado de survivaj kapabloj. Ĝi estas malo de nidifuga kiam la animalo kapablas elnestiĝi tre rapide.

Eblus ankaŭ la teknika termino *Nidikola* simila al multaj terminoj de nacilingvoj devenaj el latinaj vortoj *nidus* por "nesto" kaj *cola* por "loĝanto", sed la kolizio de tiu lasta radiko kun kolo eblas konfuzon kaj malkonsilas ties uzadon.

La grando majoritato de nestoloĝantaj animaloj estas malfrumaturaj, tio estas naskiĝintaj senhelpaj, blindaj, senplumaj ktp, simple malkapablaj elturniĝi. Ekzemploj estas plej parto de mamuloj, marsupiuloj kaj multaj specioj de birdoj. Tamen la konceptoj de malfrumatura kaj nestoloĝanta ne estas identaj. Ĉiuj malfrumaturaj animaloj estas nestoloĝantaj necese, tamen, animalo povas esti nestoloĝanta, t.e. restanta ĉe nesto, eĉ se ili estas frumatura kaj tute kapabla elnestiĝi se necese.

## Referencoj
# Nidifuga

Nidifuga strutido.
**Nidifuga** aŭ Nestofuĝanta organismo estas tiu kiu abandonas la neston tuj post eloviĝo aŭ nasko. La termino devenas el la latina *nidus* por "nesto" kaj *fugere* por "fuĝi". La termino estas ofte ĉefe uzata por priskribi birdojn kaj estis enmetita de Lorenz Oken en 1916. La birdidoj de multaj familioj kiaj la vadbirdoj, akvobirdoj kaj ĉasbestoj estas kutime nidifugaj. Nidifugaj birdoj estas frumaturaj, aŭ naskiĝintaj havante malfermajn okulojn kaj estas kapablaj sendepende moviĝi sed ne ĉiuj frumaturaj birdoj abandonas la neston kaj kelkaj povas resti ĉe nesto kaj tiam estas nomataj nestoloĝantaj.

## Notoj
# Ovolado

**Ovolado** estas kreviĝo de la maturiĝinta Graaf-foliklo, post kiam la maturiĝinta ovoĉelo (ovum) liberiĝas el la ovario. La ovolado estas antaŭkondiĉo por fekundiĝo. En kelkaj bestoj (seksa, ovolada ciklo), tio okazas nur unufoje en jaro, ĉe aliaj bestoj senregule, aŭ regule plurfoje. Ĉe vertebruloj ovolado okazas dum la periodo de seksardo.

## Ĉe la homo

Ĉe la homo la ovolado okazas inter du menstruoj meze, po 28 tagoj.

Kiam la foliklo maturiĝos, ĝi eligos sufiĉe da oestradiolo por ekstarti akutan liberigadon de luteiga hormono (LH). En la 28-taga ciklo tiu ĉi ondo de luteiga hormono komenciĝas ĉirkaŭ la 12-a tago de la ciklo kaj ĝi povas daŭri 48 horojn. Per la liberigo de LH la ovolo maturiĝos kaj ĝi malplifortigos la murojn de foliklo en la ovario. Tiu ĉi procezo kondukas al la ovolado: per la liberigado de nun jam la maturiĝinta ovolo, kio estas la plej granda ĉelo de la korpo (mezproksime 0,5 mm). Kiu el la du ovarioj – ĉu la maldekstra aŭ la dekstra – ovoladas, ŝajnas esti hazarda; estas nenia dekstra-maldekstra koordino. La ovodukto bezonas kroĉi la ovolon kaj doni spacon al fekundigo. Karakterize klara kaj filamena mukozaĵo montranta elastecon evoluos en la cerviko kaj ĝi estas preparita akcepti spermojn el seksa kuniĝo. Kelkaj virinoj havas dum la ovolado karakterizan doloron nomata "doloro en la mezo", kiu daŭras kelke da horoj. Multe da virinoj perceptas vaginajn ŝanĝojn kaj ŝanĝojn de cervika filameno dum la ovolado, precipe se ili kontrolas sin pro signoj de fekundeco. La nefekundigita ovolo dismetiĝos.

## Vidu ankaŭ

* Anovulado

## Referencoj
# Kioreo

| Kiel legi la taksonomion**Kioreo** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Frua Plejstoceno - Nun |
|  Kioreo *Rattus exulans* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Superfamilio:
 | Muroidea  |
| Familio:
 | Musedoj *Muridae*  |
| Subfamilio:
 | Musenoj *Murinae*  |
| Genro:
 | *Rattus*  |

 |
| Dunomo
 |
| Rattus exulans (Peale, 1848) |
| Nuntempa arealo de la kioreoNuntempa arealo de la kioreo |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Kioreo
 |

 |
|  |

**Kioreo** (maorie *Kiore*) estas specio de ratoj, ankaŭ konata kiel **Polinezia Rato**. Latine ĝi nomiĝas *Rattus exulans*. Ĝi estas la tria de plej disvastigitaj specioj de ratoj post bruna rato kaj nigra rato. Originale la bestoj devenas de sud-orienta, orientalisa, Azio, sed eventuale ili disvastiĝis tra tuta Oceanio kaj vivadas ĉe plimulto de Polineziaj insuloj, en Nov-Zelando kaj eĉ sur Havajo.
Ili estas ege vivivaj kaj preskaŭ ĉionvoraj, kiel ĉiuj ratoj. Pro tio ili facile adaptiĝas al diversaj medioj kaj tre sukcese konkuras kun nativaj bestoj. Pro tio kioreoj iĝis tre granda danĝero por multaj ekologiaj sistemoj kaj eĉ jam konduktis kelkaj specioj de birdoj, insektoj kaj aliaj senvertebruloj al formorto. Nun ekologiistoj klopodas formortigi ĉiujn **kioreo**jn en lokoj de naturrezervejoj.
# Nov-Gvineo

| Nov-Gvineo
 |
| --- |
|  Topografia mapo de Nov-Gvineo |
| **insulo** |
| **Akvejo** | Pacifika oceano
 |
| **Geografia situo** | 5° S, 142° O (mapo)-5.3258333333333141.607222222224884 f1 |
| Situo de Nov-Gvineo |
|  |
| **Longo** | 2 398 kmf2 |
| **Larĝo** | 400 kmf3 |
| **Areo** | 786 000 km² f4 |
| **Plej alta loko** | Jaya 4 884 ID/PG Ŝablono:Alto/nekonata rilatof5 |
| Loĝantaro
 | 7 500 000 (2005) 9,5 loĝ./km² |
| **Ĉefa loko** | Port-Moresbo
 |
|  |

**Nov-Gvineo** estas granda insulo, tuj norde de Aŭstralio.

Kutime, oni rigardas Nov-Gvineon la dua plej granda insulo en la mondo post Gronlando, kaj la apudan Aŭstralion la plej malgranda kontinento.

Laŭ sciencaj teorioj, Nov-Gvineo estis geografia parto de la aŭstralia ĉeftero ĝis antaŭ ĉirkaŭ 7000 jaroj, kiam ekestis la markolo de Torres kaj dividis la insulon disde la kontinento.

Biogeografie la insulo estas aparta ekoprovinco el la aŭstralazia ekozono laŭ la tipologio ellaborita de la Monda Natur-Fonduso (WWF).

La teritorio de Nov-Gvineo estas nuntempe dividita inter du landoj: la okcidenta parto apartenas al Indonezio, dum la orienta parto estas la memstara lando Papuo-Nov-Gvineo (monarkio kun la sama monarko kiel Britio).

Antaŭe, la nun indonezia parto estis nederlanda kolonio. La nordorienta parto de la insulo estis antaŭe germana kolonio, dum la sudorientan parton regis unue Britio kaj poste Aŭstralio. Post la unua mondmilito, Aŭstralio transprenis la regadon ankaŭ de la germana parto; en 1975, la tuta orienta parto de Nov-Gvineo sendependiĝis.

La okcidenta parto restis nederlanda, kiam sendependiĝis Indonezio en 1949, sed en 1962, post armita konflikto inter Indonezio kaj Nederlando, Nederlando cedis Okcidentan Nov-Gvineon al Indonezio sub premo de la UN kaj Usono.

## Historio

* Kampanjo de la Kokoda Vojo
* Kampanjo de Nov-Gvineo

## Demografio

Kanakoj.

## Nov-Gvineo en Esperanto

* Kenneth G. Linton, *Kanako el Kananam*, The Esperanto Publishing Company, Rickmansworth, 1960, 200 p.

## Vidu ankaŭ

* Aŭstralia kontinento
* Dani
* Golfo de Papuo
* Papuo
* Papuo Barato
* Germana Novgvineo

## Referencoj
# Tundro

| Tundro
 |
| --- |
|  |
| **landscape type (en)  biomo WWF biome (en)**  |
| **biomo** |
|  |

Tundro kun lagoj en Siberio
Situo de la subarktaj tundroj
Kio estas ĉiamfrosta grundo? - video de la jutuba kanalo Scivolemo.
La **tundro** kaj la **arbara tundro** estas naturaj areoj ĉirkaŭ la polusa regiono de nia planedo.

La tundra areo troviĝas de la 50.  latitudo norde. La frosta periodo daŭras 9-10 monatojn, sed la suba grundo restas frosta eĉ dum la surfaca senfrosta vetero. (ĉiamfrosto).

Sur la vera tundro (male al arbara tundro, kie aperas malgrandaj arbetoj kaj trairas al pingla arbaro) povas kreski – pro la ĉiamfrosto kaj malgranda akvoenhavo de la grundo - nur malgrandaj organismoj kiel muskoj, arbustoj kaj filikoj.

## La bestaro de la (ankaŭ arbara) tundro

* neĝostrigo
* polusa lupo
* ansero (somere)
* vulpo
* rangifero
* mosko
* Lemingo
* polusa urso

## Vidu ankaŭ

* Alpa herbejo
* Antarkta ekozono
* Holarktiso

## Eksteraj ligiloj

* angle Tundroj : listo de ekoregionoj (WWF) Arkivigite je 2013-11-09 per la retarkivo Wayback Machine
* angle Tundroj : tutmondaj 200-unuoj (WWF). Arkivigite je 2013-11-09 per la retarkivo Wayback Machine

| Aŭstralaziaj tundroj
 |
| --- |
| AA1101 Antipoda-subantarktinsula tundro |  Aŭstralio,  Nov-Zelando
 |

| Nearktisaj tundroj
 |
| --- |
| NA1103 Arkta marborda tundro |  Kanado,  Usono
 |

| Palearktisaj tundroj
 |
| --- |
| PA1106 Kol-duonsula tundro |  Norvegio,  Rusio
 |
| PA1108 Nordokcident-rusaj kaj novzemlaj tundroj kaj tajgoj |  Rusio
 |
| PA1110 Skandinavaj montaraj betularoj kaj herbejoj |  Norvegio,  Svedio,  Finnlando
 |
# Supra-volbŝtona specio

*Pisaster ochraceus* je malalta tajdo
**Supra-volbŝtona specio** aŭ **ŝlosila specio** estas ekologia nocio. Temas pri vivanta estaĵo kiu, kompare kun ĝia grado de ĉeesto en ekosistemo, neproporcie ege influas la biodiversecon de komunumo. Tia organismo ĝenerale apartenas al pli altaj niveloj rilate la nutroĉeno.

Kaŭze de la manĝem-premo de la supra-volbŝtona specio la denseco de la populacioj ĉe la predobestoj tiel malkreskas ke la konkuro inter ili malgrandiĝas kaj ke la kunekzisto de pluraj specioj estas avantaĝita. Se la supra-volbŝtona specio forfalas, tiam ofte la konkur-plimalfortaj specioj estas forpuŝitaj sekve de la konkuro inter la predobestoj.

## Ekzemplo

Kaliforniaj mituloj
La karnomanĝula marstelo *Pisaster ochraceus* estas rigardata kiel klasika ekzemplo . Ĝi praktikas tiun funkcion je rokaj marbordoj en la tajdozono , nutrinte sin kun diferencaj specioj de Moluskoj (*Polyplacophora*, *Patellidae*, *Mytilidae*) kaj Krustacoj.

Se la marstelo estas eligita el la sistemo, tiam la kalifornia mitulo (*Mytilus californianus*) forpremas la postrestantajn speciojn, kaj la biodiverseco malgrandiĝas. La kalifornia mitulo estas tre sukcesa pri la konkuro pro spaco kaj povas starigi masivajn mitulejojn.

Robert Paine priskribis la ĉi supre citatan scenaron en la *Mukkaw Bay* en Vaŝingtonio kaj enkondukis la nocion de supra-volbŝtona specio ( angle : *keystone species*) en la jaro 1969.

## Bibliografio

* Bayrhuber, Kul 2005 l: *Lindner Biologie*, Braunschweig, 2005, ISBN 978-3-507-10930-8 germane
* Paine, R.T. 1995 : A Conversation on Refining the Concept of Keystone Species. Conservation Biology Volume 9 Issue 4: pp. 962–964. angle

## Eksteraj ligiloj

* angle A summary of Paine's original hypothesis from the University of Washington's Pathbreaker series Arkivigite je 2016-06-17 per la retarkivo Wayback Machine