Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj

| Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj |
| --- |
| Ebenaĵo |
|  |
| ebenaĵo, regiono [+] |
|

---

 |
| Landoj | Usono, Kanado |
| Koordinatoj | 40° 0′ 0″ N, 100° 0′ 0″ U (mapo)40-100 |
|

---

 |
|

---

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj (Tero)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
|

---

 |
|

|  |
| --- |
| Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj (Usono)DEC |

 |
|

---

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj |
| **Vikimedia Komunejo**:  **Great Plains** [+] |
|  |

La Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj kovras multe de centra Usono, partojn de Kanado kaj de Meksiko. La 100a okcidenta meridiano estas markita per la ruĝa linio.
La Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj kiel difinita de la Centro por la Grandaj Ebenaĵoj de la Universitato de Nebraska-Lincoln.
La **Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj** estas nomo uzata por la ampleksa etendo de herbejoj kaj stepoj kiuj situas okcidente de la Rivero Misisipo kaj oriente de la Roka Montaro en Usono kaj Kanado. Tiu areo kovras partojn de la Usonaj ŝtatoj nome Koloradio, Kansaso, Montano, Nebrasko, Nov-Meksiko, Norda Dakoto, Oklahomo, Suda Dakoto, Teksaso kaj Vajomingo, kaj la kanadajn provincojn nome Alberto, Manitobo kaj Saskaĉevano kaj iome en Meksikio. En Kanado la termino *prairie* (herbejo) estas pli komuna ol ebenaĵo, kaj tiu regiono estas konata kiel Herbejaj Provincoj aŭ simple la "Prairies".

La regiono estas ĉirkaŭ **800 km larĝa** el oriento okcidenten kaj **3 200 km longa** el nordo suden. Multo de tiu regiono estis hejmo de la aroj de Amerika bizono ĝis kiam ili estis troĉasitaj ĝis preskaŭ formorto dum meza kaj malfrua 19-a jarcento. Ĝi havas areon de ĉirkaŭ 1 300 000 km².

## Vidu ankaŭ

* Centra Birdovojo
* Polvosekego
* Preriindianoj
* Prerio
* Kanadaj Prerioj
# Amerika bizono

| Kiel legi la taksonomion**Amerika bizono** |
| --- |
|  |
|  Alternativa bildo Historia desegnaĵo Sonregistraĵo de bizona bleko |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Parhufuloj *Artiodactyla*  |
| Familio:
 | Bovedoj *Bovidae*  |
| Subfamilio:
 | Bovenoj *Bovinae*  |
| Genro:
 | Bizono *Bison*  |
| Specio:
 | B. bison  |

 |
| Dunomo
 |
| Bison bison (Linnaeus, 1758) |
| Konserva statuso
 |
|  **Konserva statuso: Dependa je protektado (LR/cd)** |
|  |
| Subspecioj
 |
| *B. b. athabasacae*
*B. b. bison* |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Amerika bizono
 |

 |
|  |

Amerika bizono
La **Amerika bizono** (*Bison bison*) estas boveda mamulo, kiu estas la plej granda terbesto de Nordameriko kaj unu el la plej grandaj bovospecioj de la mondo. Pli granda ol la plej granda subspecio de la amerika bizono, la arbara bizono, estas nur la giganta Azia gaŭro kaj la sovaĝa akvobubalo, ambaŭ loĝantoj ĉefe en Barato. La amerika bizono vivis sur la Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj de Usono kaj Kanado en grandegaj gregoj; ilia vivregiono etendiĝis en la Granda Slavia Lago en la nordo de Kanado ĝis Meksiko en la sudo kaj de orienta Oregono preskaŭ ĝis la Atlantika Oceano.

Tiaj gregoj estis ĉasitaj je la fino de la 19-a jarcento ĝis preskaŭ minaci la formorton de la specio (restis nur 325 en 1884). Ĝi estas la unua usona kazo de mamula specio sukcese reenkondukita en la sovaĝejon (oni supozas, ke estas ĉirkaŭ 500 000 en 2015, kaj almenaŭ kelkaj en ĉiu usona ŝtato). En majo 2016, la bizono iĝis la oficiala mamulo de Usono post la leĝigo de la National Bison Legacy Act).

Ĝiaj du subspecioj estas la **Preria bizono** (*Bison bison bison*) kaj la **Arbara bizono** (*Bison bison athabascae*); el la du, la arbara bizono estas pli granda, kaj ĝia ĝibo estas pli kvadrateca dum la ĝibo de la preria bizono estas pli rondeca.

Oni foje nomas la amerikan bizonon **amerika bubalo**, kvankam tiu nearktisa specio estas nur malproksime parenca al la akvobubalo kaj afrika bubalo.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj
* Buffalo Bill

## Eksteraj ligiloj

* Fagan, Brian. *Ancient North America*. 2005. Thames and Hudson
* Koller, Larry. *Fireside Book of Guns*. 1959 Simon and Schuster
* BisonCentral.com, retejo de la Nacia Bizon-Asocio
* Buffalo Field Campaign
* Kanadaj bizonoj Arkivigite je 2005-09-01 per la retarkivo Wayback Machine
* Reguloj por vizitantoj de Nacia Parko Yellowstone pri la danĝeroj de sovaĝaj bestoj, inter ili bizonoj
* Videofilmoj de bestoatakoj, inter ili tiuj de atakoj far bizonoj
* The Extermination of the American Bison, by William T. Hornaday from Project Gutenberg
* Wild Bison Reference Project -Kunlabora bibliografio por la Konservado, Prizorgado, kaj Protektado de Sovaĝaj Bizonoj
# Sporokarpo

Ĉe fungoj **sporokarpo** (ankaŭ konata kiel **fruktkorpo**) estas multĉela strukturo, kie formiĝas spor-produktantaj strukturoj, kiel ekzemple bazidioj aŭ askoj. La fruktkorpo estas parto de la seksa fazo de funga vivociklo, kun la resto de la vivociklo estanta karakterizita per vegetativa micelia kresko kaj senseksa sporoproduktado.

La sporokarpo de bazidiomicetoj estas konata kiel **bazidiokarpo**, dum la fruktkorpo de askomicetoj estas konata kiel **askujo** (askokarpo). Signifa gamo da malsamaj formoj kaj morfologioj estas trovita en kaj bazidiokarpoj kaj askokarpoj; tiuj ecoj ludas gravan rolon en la identigo kaj taksonomio de fungoj.

Askujo de *Sarcoscypha austriaca*
Fruktkorpoj estas nomitaj **epigeaj** se ili kreskas sur la tero, kiel ĉe ordinaraj fungoj, dum aliaj kiuj kreskas subtere estas **hypogeaj**. Epigeaj sporokarpoj kiuj estas videblaj al la nuda okulo, aparte fruktkorpoj de pli-malpli agarikoida morfologio, ofte estas referitaj kiel fungoj, dum hypogeaj fungoj estas kutime nomitaj trufoj aŭ falsaj trufoj. Dum iliaj evolucio trufoj perdis la kapablon disigi iliajn sporojn per aerfluoj, anstataŭe disvastigante ilin per besta konsumo.

En amatora fungoserĉado, kaj altagrade en akademia mikologio ankaŭ, identigo de pli altaj fungoj estas bazita sur la ecoj de la sporokarpo.

La plej granda konata fruktkorpo estas specimeno de *Fomitiporia ellipsoidea* trovita sur la insulo Hajnano. Ĝi longas ĝis 1085 cm kaj pezas inter 400 kaj 500 kg.

## Referencoj

## Literaturo

* Zabowski, D.; Zasoski, R. J.; Littke, W.; Ammirati, J. (1990). “Metal content of fungal sporocarps from urban, rural, and sludge-treated sites”, *Journal of Environmental Quality* **19** (3), p. 372–377. doi:10.2134/jeq1990.00472425001900030004x.

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita maŝina traduko de WikiTrans de teksto el vikipedia artikolo Sporocarp (fungi) angle.*

```

```
# Kunmanĝado

La Bovardeo, *Bubulcus ibis*, estas klasika ekzemplo de Kunmanĝado. Ĝi furaĝas en kampoj inter brutaro, ĉevaloj kaj aliaj grandaj mamuloj, manĝante insektojn incititajn supren de la tuŝintaj bestoj. La ardeoj profitas de tiu rilato, dum la brutaro estas tipe netuŝita de ĝi.
En ekologio, **Komensalismo** aŭ **Kunmanĝado** estas klaso de rilato inter du organismoj el kiuj unu ĝuas avantaĝojn, dum la aliaj estas idloj (ekzistas neniu damaĝo aŭ utilo). Ekzistas tri aliaj specoj de unuiĝo: mutualismo (kie ambaŭ organismoj profitigas), konkuradon (kie ambaŭ organismoj estas damaĝitaj) kaj parazitecon (unuj organismoj ĝuas avantaĝojn kaj la aliaj estas damaĝitaj).

Komensalismo venas de la angla vorto *commensal*, signife "dividado aŭ kunhavado de manĝaĵo" en homa socia interagado, kiu siavice venas de la latina *cum mensa*, signife "dividi aŭ kunhavi tablon". Origine, la esprimo kutimis priskribi la uzon de rubomanĝaĵo de duarangaj bestoj, kiuj ŝatas la kadavromanĝantojn kaj sekvas ĉasbestojn, sed atendas ĝis ili finas sian manĝon.
# Kapromiedoj

Kapromio en Jardines de la Reina, Kubo.
**Kapromiedoj** estas ronĝuloj el la familio *Capromyidae* aŭ, laŭ alternativa klasado, el la subfamilio *Capromyinae* (kio donus la terminon Kapromienoj) en la familio *Echimyidae* (kio donus la terminon Ekimiedoj). Ili estas mezgrandaj ronĝuloj, kiuj vivas en insuloj de Karibio. Oni agnoskas 20 speciojn, sed el ili triono estas jam formortintaj kaj ĉirkaŭ duono formortontaj. En la hispana ili estas nomataj *jutía* [ĥutía].

Ili similas al kojpoj kaj lutroj en variaj aspektoj kaj la plej grandaj specioj povas atingi kelkajn kilogramojn de pezo. Ili havas voston, ĉu vestiĝan al kaptila. Ili havas fortikajn korpojn kaj grandajn kapojn.

Multaj specioj estas herbovorulaj, sed kelkaj manĝas malgrandajn animalojn. Anstataŭ elfosi kavaĵojn kiel aliaj ronĝuloj, ili faras nestojn en arboj aŭ rokokavoj. Ili estas ĉasataj pro sia viando en Kubo, kie ili estas kuirataj kun naturaj aveloj kaj mielo.

## Taksonoj

* Tribo Capromyini Smith, 1842
	+ Genro Capromys
		- Capromys pilorides - Kapromio konga
	+ Genro Geocapromys
		- Geocapromys brownii
		- Geocapromys ingrahami - Kapromio de Bahamoj
		- Geocapromys thoracatus †
	+ Genro Mesocapromys
		- Mesocapromys angelcabrerai
		- Mesocapromys auritus -
		- Mesocapromys nanus - Nana kapromio
		- Mesocapromys sanfelipensis
	+ Genro Mysateles
		- Mysateles melanurus
		- Mysateles garridoi - Kapromio de Garrido (dubinda identeco (*species inquerenda*) en Silva et al. (2007).
		- Mysateles prehensilis - Kapromio karabalia

* Tribo Hexolobodontini † Woods, 1989
	+ Genro Hexolobodon †
		- Hexolobodon phenax †

* Tribo Isolobodontini Woods, 1989
	+ Genro Isolobodon
		- Isolobodon montanus †
		- Isolobodon portoricensis†

* Tribo Plagiodontini Ellerman, 1940
	+ Genro Plagiodontia
		- Plagiodontia ipnaeum† - Kapromio de Samana
		- Plagiodontia aedium - Kapromio de La Española
		- Plagiodontia araeum†
	+ Genro Rhizoplagiodontia†
		- Rhizoplagiodontia lemkei†

## Eksteraj ligiloj

* The last survivors conservation project
# Kaviedoj

| Kiel legi la taksonomion**Kaviedoj** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Meza Mioceno - Nun |
|  Dolikoto, *Dolichotis patagonum* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Familio:
 | **KaviedojCaviidae* Fischer de Waldheim, 1817 |

 |
| Subfamilioj
 |
|
 Caviinae
 Dolichotinae
 Hydrochoerinae

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Kaviedoj
 |

 |
|  |

La **kaviedoj** (*Caviideae*) estas familio de la ordo de ronĝuloj; ĝi entenas 12 speciojn, t. e.:

subfamilio : kavienoj - *Caviinae*
genro : † paleokavio - *Palaeocavia*
genro : kavio - *Cavia*
specio : kavio perua - *Cavia aperea*
vario : kavio kobajo - *Cavia aperea var. porcellus*
genro : galeo - *Galea*
specioj : galeo mustela - *Galea musteloides*, *Galea spixii spixii* (preao)
genro : mikrokavio - *Microcavia*
specio : mikrokavio malgranda - *Microcavia australis*
genro : kerodono - *Kerodon*
specio : kerodono roka - *Kerodon rupestris*
subfamilio : dolikotenoj - *Dolichotinae*
genro : † prodolikoto - *Prodolichotis*
genro : dolikoto - *Dolichotis* (dolikoto, patagona leporo)
specio : dolikoto patagona - *Dolichotis patagonum*
specio : dolikoto ĉaka - *Dolichotis salinicola*
genro : pediolago - *Pediolagus*
specio : pediolago salakveja - *Pediolagus salinicola*
## Referencoj

*
*