# Zoonozo

**Zoonozo** estas ajna infekta malsano ĉe bestoj kiu povas transiri de ne-homaj bestoj, ĉu sovaĝaj aŭ domaj, en homojn, aŭ de homoj en ne-homajn bestojn (tiu lasta tipo pli specife nomiĝas inversa zoonozo aŭ antroponozo). De la 1415 konataj patogenoj, kiuj infektas homojn, 61% estas zoonozaj. La apero de patogeno en nova gastiganta specio estas nomata malsaninvado.

La nova kaj evoluanta interfaka kampo konservada medicino, kiu integras homan veterinaran medicinojn kun mediscienco, rilatas plejparte al zoonozo.

La intensa bredado de brutoj en bestfabrikoj favoras la disvastiĝon de zoonozoj. Tial prevento de zoonozoj estas ofta helpa argumento por leĝoj pri bruta bonfarto, interalie Proponaĵo 12 en Kalifornio.

## Ekologia epidemiologio

Kokoj bruligataj de homoj, kiuj timas birdan gripon.
La nuna abundo de zoonozoj rezultas de la homa malsovaĝigo de aliaj bestoj. Zoonoza transiro povas okazi kie ajn oni interagas kun aliaj bestoj aŭ konsumas produktojn derivitajn de ili. La kunteksto povas esti kunviva (hejmbestoj), agrikultura (bredado, bestokomerco, buĉado ktp.), ĉasa (kapto, buĉo kaj konsumo de sovaĝa besto) aŭ sciencesplora .

Lastatempe la aperado de zoonozoj plioftiĝas. Laŭ unu esploro gvidita de esploristoj ĉe la Universitato de Kalifornio en Davis, "Proksimume 1.67 milionoj da nepriskribitaj virusoj laŭkrede ekzistas en mamuloj kaj birdoj, el kiuj ĝis duono laŭtakse havas eblon transflui en homojn". Laŭ raporto de la Mediprogramo de Unuiĝintaj Nacioj kaj la Internacia Instituto por Esplorado pri Brutoj, la kaŭzoj estas grandaparte mediaj: tutmonda varmiĝo, nedaŭrigebla agrikulturo, ekspluatado de sovaĝaj bestoj kaj teruza ŝanĝo. Aliaj ligiĝas kun ŝanĝoj de la homa socio, ekzemple pliiĝo de vojaĝokapablo. La organizoj proponas aron da rimedoj por haltigi la pliintensiĝon.

Homoj utiligas komputajn modelojn por taksi la riskon de zoonoziĝoj kaj gvidi frualarmajn sistemojn. Zoonoziĝanta malsano devas transiri de malgrandaj infektoĉenoj al intensaj kaj egaj. La transiro povas postuli kunokazon de multaj faktoroj sed ne necese ke la mikrobo evoluu en ia superkrita epidemiologia sistemo. La kalkulo de la tempo bezonata antaŭ la unua granda epidemiiĝo, kaj post tio ĝis pandemiiĝo, estas tre komplika kaj stokastika. Oni povas modeli zoonoziĝon kiel "dinamikan disduiĝon" en superkritiĝanta sistemo.

## Historio

Homo batalanta kontraŭ rabia hundo.
Dum la plejparto de la prahistorio la tuta homa loĝantaro konsistis el tre malgrandaj bandoj de ĉasistoj-kolektistoj. Ili kredeble nur malofte kontaktis kun aliaj bandoj. La izolo malebligus epidemiajn malsanojn, ĉar la ekzisto de epidemio dependas de ofta kontakto inter infektitoj kaj individuoj, kiuj ankoraŭ ne evoluigis taŭgan imunecan respondon. Por pluekzisti en tia populacio, patogeno devis aŭ esti kronika infekto, restanta infektokapabla en la infektito dum longa tempo, aŭ havi pli taŭgan specion kiel infektrezervejon, kie ĝi povis daŭri ĝis kontakto kun aliaj infekteblaj homoj. Por multaj tiaj laŭdire "homaj" malsanoj, la homo estas pli ĝuste konsiderenda kiel akcidente infektata senelira infektito. Ekzemploj estas rabio, tularemio, kaj okcidentnila febro. Do la plejparto de la homa sperto de infekta malsano estis zoonoza.

Eblaj vojoj de zoonoza transinfekto.
La unua granda ondo de zoonoziĝoj okazis post la malnomadiĝo de parto de la homa specio kaj la sekva malsovaĝigo de aliaj bestoj. Dua ondo konstatiĝis en la nuntempo pro pluraj lastatempaj evoluoj en homa ekologio: pliintensiĝo de bredado en la ĉirkaŭurbaj zonoj, pliebligante grandakvantan ellason de patogenaj organismoj; la evoluo de antibiotikrezistaj varioj; pligrandiĝo de la homa loĝnombro kaj postulado de bestodevenaj nutraĵoj, kun plimultiĝa evoluo de vivbestaj vendejoj; tutmondiĝo de homaj kaj alispeciaj migradoj; invado de homa agado en mediojn ĝis nun naturajn; kaj klimata ŝanĝo.

La moderna koncepto de zoonozoj ebliĝis nur post la akcepto de la mikroba teorio pri malsanoj fine de la 19-a jarcento. Tamen eĉ antaŭ tio homoj komprenis, ke alispeciaj malsanoj povas infekti homojn. Ekzemple, oni timis zoonoziĝon de la epidemio de ĉevala gripo en Nordameriko en 1872, kvankam tio fine ne okazis.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Birda gripo
* Bubona pesto
* Ĉikungunjo
* Dengo
* Ebola malsano
* HIV
* Kokoĥolero
* Lyme-malsano
* Rabio
* Simia variolo