Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nigra rato

| Kiel legi la taksonomion**Nigra rato** |
| --- |
|  |
|  Nigra rato *Rattus rattus* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Bestoj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Superfamilio:
 | Musoidoj *Muroidea*  |
| Familio:
 | Musedoj *Muridae*\*  |
| Subfamilio:
 | Musenoj *Murinae*  |
| Genro:
 | RatoRattus*  |
| Specio:
 | Nigra rato  |

 |
|  |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Nigra rato
 |

 |
|  |

La **Nigra rato** (*Rattus rattus*) estas komuna longvosta rodulo de la genro *Rattus* (ratoj) en la subfamilio Murenoj (murenaj roduloj). La specio originiĝis en tropika Azio kaj etendiĝis tra Proksima Oriento en romia epoko antaŭ atingi Eŭropon ĉirkaŭ la 1-a jarcento kaj kun eŭropanoj disvastiĝi tra la tuta mondo.

## Taksonomio

Kranio de Nigra rato.
La **Nigra rato** estis unu el multaj specioj origine priskribataj de Linnaeus en sia verko de la 18-a jarcento nome *Systema Naturae*, kaj ĝi postas ankoraŭ la originan nomon de *Rattus rattus*. Ĝi estas la tipa specio de la genro *Rattus*. Alternativaj nomoj estas *ŝiporato*, *tegmentorato*, *hejmrato*, kaj *kloakorato*.

## Aspekto

Tipa plenkreskulo de **Nigra rato** estas 32.4–46.4 cm longa, inklude voston de 17–25 cm, kaj pezas 110–340 g. Spite ties nomon, la **Nigra rato** montras kelkajn kolorformojn. Ĝi estas kutime nigra al malhelbruna kun pli helaj subaj partoj. En la 1920-aj jaroj en Anglio, oni bredis kelkajn variantojn mikse al aldomigitaj ekzempleroj de bruna rato. Tio inkludis malkutiman verdecnuancan varianton. La **Nigra rato** havas ankaŭ malabundan harmantelon de nigra haŭto, kaj estas iome pli malgranda ol la bruna (norvega) rato.

## Origino

## Manĝo

## Distribuado

## Kutimaro

## Ekologio

## Predantoj kaj parazitoj

## Referencoj
# Bruna rato

| Kiel legi la taksonomion**Bruna rato** |
| --- |
|  |
|  Bruna rato |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Bestoj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Superfamilio:
 | Musoidoj *Muroidea*  |
| Familio:
 | Musedoj *Muridae*\*  |
| Subfamilio:
 | Musenoj *Murinae*  |
| Genro:
 | Rato *Rattus*  |
| Specio:
 | **Bruna rato**  |

 |
|  |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Bruna rato
 |

 |
|  |

La **Bruna rato**, **komuna rato**, **stratorato**, aŭ laŭ la latina scienca nomo **Norvega rato** (*Rattus norvegicus*), estas unu el plej konataj kaj plej komunaj ratoj.

Ĝi estas unu el plej grandaj musedoj, nome bruna aŭ griza rodulo kun korpo 25 cm longa, kaj simila vostolongo; la masklo pezas averaĝe 350 g dum la ino 250 g. Kvankam devena al norda Ĉinio, tiu ronĝulo disvastiĝis al ĉiuj kontinentoj escepte Antarkto, kaj estas la hegemonia rato en Eŭropo kaj multe el Nordameriko — kio faras ĝin la plej sukcesa mamulo sur la planedo post homoj. Krome, kun raraj esceptoj, la bruna rato loĝas kie ajn kie loĝas homoj, ĉefe ĉe urbaj areoj.

Selektiva bredado de *Rattus norvegicus* produktis la laboratorian raton, nome gravan model-organismon en biologia priserĉado, same kiel por maskotoj.

## Nomo kaj etimologio

## Aspekto

## Biologio kaj kutimaro

### Komunikado

### Manĝo

### Reproduktado

## Distribuado kaj habitato

## Malsanoj

## Kontrolo

## En kaptiveco

## Referencoj
# Invadaj specioj

Vidu ankaŭ: Listo de invadaj specioj en Europo, Enmetitaj specioj, Damaĝa organismo, kaj Trudherbo
Kudzuo, lianospecio el Japanio invada en sudorienta Usono, fotita en Atlanta, Georgio
La Florida testudo (*Trachemys scripta*) iĝis invada specio en Eŭropo ĉar ĝi estis ofte liberigita senrespondece en la medion kiam individuo tro kreskis por resti kiel maskoto hejme.
**"Invadaj specioj"**, aŭ **Invadaj Ekzotaĵoj**, estas termino kaj kategoria esprimo uzata por flaŭro kaj faŭno, kaj por iuj procezoj de refarado kaj konservado en indiĝenaj habitatoj, kun kelkaj difinoj.

* 1.)Tiu difino, la plej uzata, aludas al neindiĝenaj specioj, tio estas neindiĝenaj plantoj aŭ bestoj kiuj negative influas la biotopojn kaj ekoregionojn kiujn ili invadis el vidpunktoj ekonomia, media aŭ ekologia. Ili malbone efikas per hegemonio en regiono, naturaj medioj, precizaj vivejoj, aŭ eĉ ĉeurbaj areoj rilate la perdon de naturaj limigoj (ekzemple: predantoj aŭ herbivoroj). Tio inkludas neindiĝenajn plantojn klasitajn kiel **Ekzotaj Plagoplantoj** kaj **Invadaj Ekzotaĵoj**, kreskantaj kaj enhejmiĝantaj inter indiĝenaj plantaj komunumoj. Tiusence ĝi estas uzata de registaraj organizaĵoj same kiel de konservadaj grupoj kiaj Internacia Unio por la Konservo de Naturo (IUCN) kaj *California Native Plant Society*. Ĝi estas uzata ankaŭ de terentreprenistoj, botanikistoj, priserĉistoj, hortikulturistoj, konservistoj kaj ĝenerala publiko.

* 2.) Tiu difino inkludas la unuan, sed plilarĝiĝas por inkludi indiĝenajn speciojn, kune kun la *neindiĝenaj*, kiuj trudas hegemonian koloniigon de preciza biotopo aŭ natura medio kaj eligas ĝin el naturaj limigoj (ekzemple: predantoj aŭ herbivoroj). Cervoj estas ekzemplo, se okazas tropopulaciiĝo en ties indiĝenaj areoj kaj apudaj ĉeurbaj ĝardenoj, en Nordorientaj Pacifikaj regionoj de Usono.

* 3.) Tiu difino identigas invadajn speciojn kiel *disvastigatajn neindiĝenajn speciojn*. Tio povas esti tiom ampleksa ke ne ĉiu neindiĝena aŭ 'enmetita' specio havas malprofitan sekvon sur neindiĝena medio. Ne malprofita ekzemplo estas la komuna orfiŝo (*Carassius auratus*), kiu kvankam estas komuna for de sia indiĝena teritorio tutmonde, ĝi vivas rare en malprofita denso en neindiĝena habitato.

Pro ambigueco de tiu difino, la esprimo *invada specio*  estas ofte pridisputata kiel nepreciza termino en la kampo de la ekologio. Tiu ĉi artikolo koncernas la du unuajn difinojn; por la tria, vidu artikolon enmetitaj specioj.

La **invadaj specioj** estas animaloj, plantoj aŭ aliaj vivestaĵoj transportitaj kaj enmetitaj fare de homo en lokoj for de ties areo de natura distribuado kaj kiuj sukcesis setliĝi kaj disvastiĝi en la nova regiono, kie ili iĝas malprofitaj. Ke **invada specio** iĝas malprofita, signifas ke ĝi kaŭzas gravajn ŝanĝojn en la konsisto, la strukturo aŭ la procezoj de la naturaj aŭ duonnaturaj ekosistemoj, endanĝerigante la biologian diversecon indiĝenan (en diverseco de specioj, diverseco ene de la populacioj aŭ diverseco de ekosistemoj).

## Vidu ankaŭ

* Koloniigo (biologio)
* Zebra mitulo
* Mustango
* Enportitaj specioj

## Notoj
# Indiĝenaj specioj

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ĉi tiu artikolo temas pri ekologio (subscienco de biologio) kaj ĝenerale vivaj estaĵoj ĉu animaloj ĉu plantoj. Por homoj rigardu la paĝon Indiĝenaj popoloj.* |

 *Linepithema humile*, indiĝena insekto de Sudameriko, enmetita en aliajn partojn de la mondo.
En biogeografio, **indiĝena specio** aŭ **propra specio** en difinita regiono aŭ ekosistemo estas specio en tiu regiono, kiu rezultas de nur natura procezo, sen homa interveno, do ne estis enkondukita el alia regiono. Ĉiu natura organismo (male al aldomiga organismo) havas sian propran naturan teritorion de distribuado kie ĝi estas konsiderata indiĝena. For de tiu indiĝena teritorio, iu specio povas estis enmetita fare de homa agado; ĝi estas tiam aludita kiel *enmetita specio* ene de la regionoj kie ĝi estis antropogenie (fare de homoj) enmetita.

Indiĝena specio ne estas nepre endemia. En biologio kaj ekologio, endemio signifas indiĝena *nur* de la bioto de specifa loko. Indiĝena specio povas loĝi en aliaj areoj krom tiu laŭ konsidero.

Se la terminoj *endemia* kaj *indiĝena* similas pro la fakto, ke ili rilatas al planto aŭ besto, kiu jam de tre longe loĝas en iu teritorio, *endemia* organismo necese originiĝis aŭ evoluiĝis kie ĝi estis trovita.

* Indiĝena planto

## Eksteraj ligiloj

* Indigenous, Aliens and Invasives Arkivigite je 2011-07-19 per la retarkivo Wayback Machine Envirofacts
# Kranio

| *Kranio* |
| --- |
|  |
| Fronta vido de kranio, Gray's Anatomy Fronta vido de kranio, Gray's Anatomy |
| Flanka vido de kranio, Gray's Anatomy Flanka vido de kranio, Gray's Anatomy |
| **organism subdivision type • klaso de anatomia unuo** |
| latine
 | *cranium* |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | kranio mandiblo neŭrokranio facial skeleton (en)  calvaria (en)  bazo de kranio parietosto  vd |

 |
|  |

Ŝafa kranio
Homa kranio en tridimensia bildigo
**Kranio** estas ostaro de la kapo, parto de la skeleto, kiu entenas kaj ŝirmas la cerbon de la vertebruloj

La 22 ostoj de la kranio de homoj

Flankaj ostoj de la kranio
* okcipitalo (okcipitosto)
* sfenoido
* temporaloj (tempiostoj)
* parietaloj (parietostoj)
* fruntalo (fruntosto)
* etmoido
* vomero
* malsupraj nazkonkoj
* lakrimaloj (larmostoj)
* nazostoj
* maksiloj (supra makzelo)
* zigomoj
* palatostoj
* mandiblo (malsupra makzelo)

(la plurale indikitaj estas paraj)

Krom jenaj 22 ostoj situas en la kolo la hioido kaj en ambaŭ oreloj la maleo (martelo), inkudo (amboso) kaj la stapedo (piedingo).
Kelkaj homoj havas plian oston nome la inkaoston (os interparietal aŭ os incae).

## Vidu ankaŭ

* Kranioterapio
* Inkaosto
* Glabelo

## Proverboj

Kranio 3D
Ekzistas pluraj (5) proverboj pri kranio en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„De tro multa scio krevas la kranio.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„En ĉiu kranio regas aparta opinio.* **”** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
|  |

|  |
| --- |
| **„Kapoj diferencas, kranioj egalas.* **”** |

 |

## Referencoj
# Dentino

**Dentino** (lat. Substantia eburnea) donas plimulton de la dento. Male al denta emajlo, ĝi estas produktata dum la tuta vivo. Ĝi estas ostosimila kaj konsistas el ĉirkaŭ 70 % el kalcia hidroksilapatito (ĉefe fosfato kaj kalcio) kaj ĝis ĉirkaŭ 20 % el organikaj eroj. La restanta 10 % estas akvo. Ĝia koloro estas flava. En la areo de la dentokrono, ĝi kuŝas al dentoemajlo kaj en la areo de dentoradiko al denta cemento. La dentino ĉirkaŭfermas interne de la dento la dentpulpon.

La dentin-produktantaj ĉeloj nomiĝas odontoblastoj. Ili troviĝas ĉe la limo inter dentino kaj pulpo kaj havas kontakton kun la liberaj nervofinoj. Iliaj plilongiĝoj – la t.n. fibroj de Thomas – enpenetras la etan tubetojn (Dentintubuli), kiuj troveblas centrifuge ekster la pulpo.

*Legu:*

* dento
* dentoemajlo
* dentocemento
* dentpulpo
* dentokrono
# Ĉizilo

| Ĉizilo
 |
| --- |
|  |
| Ĉizilo
 |
| Klasifiko
 | lignaĵista instrumentaro
 |
| Uzata por
 | elbatado de pecoj de prilaborata materialo
 |
|  |

**Ĉizilo** estas ilo por eltranĉi pecojn de prilaborata materialo. Oni almetas pinton de ĉizilo al la prilaborata faco kaj batas per martelo je la alia fino de la ĉizilo. Pinto de ĉizilo plejofte estas linio sed ne punkto.

Ĉiziloj estadas:

* Por metalo, ŝtono, betono — kun relative malakra pinto.
* Por ligno — pli akra, ofte kun fusto, ĝin eblas uzi ankaŭ per manoj sen batoj.

Jen diversaj specoj de ĉiziloj:

* angula ĉizilo
* bekĉizilo
* gravur-ĉizilo
* kurba ĉizilo
* masonista ĉizilo
* mortez-ĉizilo
* pinta ĉizilo/pintĉizilo - oni diras: "pinta burino" por konstruistoj.
* plata ĉizilo
* plata ŝtonĉizilo
* porbrika ĉizilo, estas ĝenerale larĝa inter 50 kaj 80 mm
* porŝtona ĉizilo
* torno ĉizilo

Se ĉizilo havas plastan aŭ lignan fuston oni devas bati ĝin nur per maleo por ne damaĝi.

## Bildaro

* Porbrika ĉizilo sen protektilo
* Larĝa ŝtona ĉizilo
* Porŝtonaj ĉiziloj
* Masonista ĉizilo kun protektilo

## Vidu ankaŭ

* Burino: mallarĝa aŭ pinta ĉizilo por ŝtono aŭ masonado nomiĝas burino.
# Diastemo

Aktoro Terry-Thomas estis konata pro sufiĉe ampleksa diastemo.
Béatrice Dalle franca aktorino
**Diastemo** estas interdenta spaco. Por multaj specioj de mamuloj diastemo estas komuna trajto, plej ofte inter la incizivoj kaj vangodentoj.

En homoj, la vorto ''diastemo'' estas pli ofte aplikata al libera areo inter supraj incizivoj (tranĉodentoj). Tio okazas kiam ekzistas neegala rilato inter la grandeco de la dentoj kaj la makzelo.

Diastemo foje estas kaŭzita aŭ pliseverigita de lipa ligaĵo (la histo liganta la lipon al la dentokarno) kaŭzanta altan mukozan alligitaĵon kaj malpli alkroĉitan keratinigitan histon kiu estas pli ema al langopuŝado, kiu povas puŝi la dentojn dise.

En Ganao, Namibio kaj Niĝerio, diastemo estas rigardata kiel allogaĵo kaj signo de fekundeco, kaj kelkaj homoj eĉ havas ilin kreitaj per kosmetika dentokuracado. En Francio, ili estas nomitaj "dents du bonheur" ("bonŝancaj dentoj"), kaj en Aŭstralio, malfermitaj tranĉodentojn en infanoj laŭdire estas prognozo de estonta riĉeco.

Kelkaj famuloj kiuj havis aŭ havas diastemon inkludas la kontreokantiston Charley Pride, modelojn Jessica Hart, Lindsey Wixson, Lauren Hutton kaj Lara Stone, usonan teleĵurnal-raportiston Michelle Charlesworth, usonan piedpilkiston Michael Strahan, aktorinojn Vanessa Paradis, Eve Myles, Béatrice Dalle, Jorja Fox kaj Anna Paquin, aktorojn Ernest Borgnine kaj Terry-Thomas, kantistojn Madonna kaj Laura Pausini, kantaŭtoron Elton John, rokmuzikiston Flea, repiston 50 Cendo, komikulon Paul F. Tompkins, la muzikiston Elvis Costello kaj iaman sekretariinon de la registaro de Usono, Condoleezza Rice.

Kranio de ĉevalo
# Vangodento

| Vangodento
 |
| --- |
|  |
| **klaso de anatomia unuo**  |
| **dento • individua anatomia ento • posterior teeth** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | maksilaj molaroj mandiblaj molaroj saĝdento  vd |

 |
|  |

Vangodentoj
**Vangodentoj** estas la tutaj premolaroj kaj molaroj.

## Premolaro

**Premolaroj** (*dentes premolares*) aū **antaūmolaroj** situas en la mamula dentaro inter la kanino kaj molaroj.
La homan premolaron karakterizas 2 tuberetoj. La homo havas premolaron en la supra/suba makzelo en la dekstra-maldekstra flanko 2-2. La supra premolaro ofte havas du radikojn.

## Molaro

Sinonimoj de molaro: **mueldento**, **maĉdento**.

**Molaroj** sekvas la premolarojn en la mamula dentaro. La molaroj estas restantaj (permanentaj) dentoj, kiujn ne antaŭas laktodento (deciduaj, elfalantaj, nerestantaj dentoj).

La homa molaro estas granda, forta dento, sur ĝia surfaco troviĝas 4 tuberetoj, kaŭzante supre H, sube X-forman kaveton. La homo havas molaron en la supra/suba makzelo en la dekstra-maldekstra flanko 3-3. La supra mueldento havas ĝenerale 3 radikojn, la suba nur 2 (kelkfoje unuiĝanta al 1). La tria mueldento nomiĝas saĝodento (dentes serotinus).

La vangodentoj formiĝis dum la evoluo al la nutrado, nutraĵo, tiel ni distingas kelkajn dentotipojn de la bestoj:

* ŝirdentoj de la karnovoroj
* tuberata dento de la ĉiovoraj
* falda dento de la herbovoraj

Oni nomas ĉe karnovoroj la plej lastan premolaron de la supra makzelo kaj la unuan molaron de la suba makzelo ŝirdento (dentes sectorius). Ĝi estas granda, forta.
La tuberetan denton de la ĉiovoraj karakterizas la tuberetoj sur la surfaco, longa radiko kal mallonga krono.

La faldan denton de la herbovoraj karakterizas la emajlokovritaj, duraj faldoj dentosurface, mallonga radiko kaj relative alta krono.
# Makzelo

| *Makzelo* |
| --- |
| Flanka vido, la makzelo kolorigita verde Flanka vido, la makzelo kolorigita verde
 |
| Fronta vido, la makzelo kolorigita flave Fronta vido, la makzelo kolorigita flave
 |
| latine
 | *maxilla* |
| de Gray
 | *subject #38 157* |
| prekurzoro
 | Branka arko
 |
| MeSH
 | *Maxilla* |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | maksilo mandiblo  vd |

 |
|  |

**Makzelo** estas ostopeco de la buŝo de vertebruloj, en kiu estas fiksitaj la dentoj.

La suba parto estas la mandiblo, kaj la supra estas la maksilo.

## Vidu ankaŭ

* Gnatologio
* Prognateco
# Heterocefalo

| Kiel legi la taksonomion**Heterocefalo** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Frua Plioceno - ĉi-epoke |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Familio:
 | Bathyergidae  |
| Subfamilio:
 | **Heterocephalinae** Landry, 1937 |
| Genro:
 | **HeterocefaloHeterocephalus* Rüppell, 1822 |
| Specio:
 | H. glaber  |

 |
| Dunomo
 |
| Heterocephalus glaber Rüppell, 1842 |
| Konserva statuso
 |
|  **Konserva statuso: Malplej zorgiga** |
|  |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Heterocefalo
 |

 |
|  |

**Heterocefalo** aŭ **nuda talpo-rato** [1] (*Heterocephalus glaber*) estas tute eksternorma ronĝulo el orienta Afriko. Ĝi estas malvarmsanga mamulo (la sola konata); ĝia socia strukturo pli similas al la sociaj (t. n. eŭsociaj) insektoj ol al tipaj ronĝuloj. Ĝia haŭto ne entenas la ĥemiaĵon "Substanco P", kiu estas bezonata por transmisii akran doloron al la centra nerva sistemo. Ĝiaj longegaj supraj incizivoj (tranĉodentoj) elhaŭtiĝas super la supra lipo, tiel ke ĝi povas ronĝadi sen malfermi la buŝon. Ĝi ŝajne ĝuas ronĝadi betonon. Kaj ĝi povas vivi pli ol 20 jarojn – senkompara aĝo por malgranda ronĝulo. Jen, el neŭtrala vidpunkto, tute malnormala ronĝulo.

La heterocefalo loĝas en sekaj terenoj de Kenjo, Etiopio kaj Somalio, proksime de la ekvatoro. Ĝi manĝas ĉefe radikojn kaj tuberojn (ekzemple batatojn) kaj estas rigardata kiel foriginda pro la damaĝo, kiun ĝi kreas ĉe agrokampoj.

Kolonio de heterocefaloj (meze ĉ. 75 individuoj) kreas longan serion de tuneloj kun dise kavigitaj ĉambroj. La heterocefalo fosas ĉefe per la malantaŭaj piedoj, per kiuj ĝi malantaŭen balaas. La kolonio havas (simile al abeloj kaj formikoj) nur unu fekundan inon, la "reĝinon", al kiu servadas la ceteraj kolonianoj. La reĝino estas la plej longa membro de la kolonio; due rangas la generantaj viruloj (maskloj). La ceteraj membroj servas kiel soldatoj (gardante la enirejojn en la tunelaron), rikoltantoj, nutrantoj ktp.

La heterocefaloj estas preskaŭ blindaj kaj imunaj al la dolorego de brulvundoj kaj tranĉoj, sed ili havas akrajn sensojn pri aŭdo kaj flaro, kaj bone sentas tertremojn kaj premojn.

## Eksteraj ligiloj

*  Paĝo pri besta diverseco
*  Multampleksa artikolo de universitato Cornell
# Rufa sciuro

| Kiel legi la taksonomion**Rufa sciuro** |
| --- |
|  |
|  Rufa sciuro |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Familio:
 | Sciuredoj *Sciuridae*  |
| Genro:
 | Sciuro *Sciurus*  |
| Subgenro:
 | *Sciurus*  |

 |
| Dunomo
 |
| Sciurus vulgaris L., 1758 |
| Konserva statuso
 |
|  **Konserva statuso: Malplej zorgiga** |
| Natura arealo Natura arealo  |
| Subspecioj
 |
|
23 subspecioj

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Rufa sciuro
 |

 |
|  |

La **rufa sciuro** aŭ, pli precize, la **eŭrazia rufa sciuro** (*Sciurus vulgaris*) vivas preskaŭ en tuta Eŭropo kaj en la norda parto de Azio.

Ĝi estas longa ĉirkaŭ 25 cm, sen la vosto, kiu longas ĉirkaŭ 15 cm. Ĝia hararo estas rufa aŭ bruna; la ventro estas ĉiam blanka.

La rufa sciuro loĝas sur la arboj, kutime ene de grandaj naturaj arbaroj, sed ofte ankaŭ en parkoj.

Iufoje la rufaj sciuroj (ĉi tie en viena parko) ne estas rufaj, sed brunaj

## Referencoj
# Kojpo

| Kiel legi la taksonomion**Kojpo** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Late Pliocene - Recent |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Subfilumo:
 | Vertebruloj *Vertebrata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Subklaso:
 | Placentuloj *Eutheria*  |
| Klado:
 | Glires  |
| Superordo:
 | Euarchontoglires  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Familio:
 | **Myocastoridae** Ameghino, 1902 |
| Genro:
 | **MiokastoroMyocastor* Kerr, 1792 |
| Specio:
 | M. coypus  |

 |
| Dunomo
 |
| Myocastor coypus (Molina, 1782) |
| Konserva statuso
 |
|  **Konserva statuso: Malplej zorgiga (LR/lc)** |
|  |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Kojpo
 |

 |
|  |

La **kojpo** (*Myocastor coypus*) estas ronĝulo kun praloĝejo en Sud-Ameriko. Ĝi estas bredata pro sia felo, sed la karno estas ankaŭ ofte prilaborata.

Ĝi ŝatas la humidajn lokojn, vivas ĉe riveroj kaj riveretoj.

Kojpo
## Vidu ankaŭ

* Ekoregionoj en Paragvajo (Mezopotamiaj herbejoj)
* Humida Ĉako
# Flugsciuro

**Flugsciuro** estas besto kiu similas al sciuro sed havas kvazaŭ-flugilojn kaj povas flugeti.

En biologio, oni nomas flug-sciuron animalo apartenanta al iu el la sekvaj genroj:

*Aeretes* - *Aeromys* - *Belomys* - *Biswamoyopterus* - *Eupetaurus* - *Glaucomys* - *Hylopetes* - *Iomys* - *Petaurillus* - *Petaurista* - *Petinomys* - *Pteromys* - *Pteromyscus* - *Trogopterus*
Flugsciuroj similas al sciuroj sed havas haŭto-etendaĵojn laŭlonge de la antaŭaj membroj ĝis la malantaŭaj membroj, kiuj ebligas al ili resti pli da tempo en la aero dum ke ili saltas.

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2005-12-20 per la retarkivo Wayback Machine
*
*  Arkivigite je 2006-03-12 per la retarkivo Wayback Machine

## Vidu ankaŭ

* Dermopteroj

* *Glaucymnos volans*
* *Glaucymnos sabrinos*
* *Glaucymnos sabrinos*
# Agutio

| Kiel legi la taksonomion**Agutio** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Lastatempa |
|
 *Dasyprocta leporina* |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Familio:
 | Dasyproctidae  |
| Genro:
 | Dasyprocta Illiger, 1811 |

 |
| Specioj
 |
|
almenaŭ 11

 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Agutio
 |

 |
|  |

**Agutio** estas nomo por kelkaj ronĝulaj specioj de la genro *Dasyprocta*. Ili estas parencoj de la kobajoj kaj aspektas similaj, sed havas pli longajn gambojn.

Konfuze, la parencaj pakaoj apartenas al genro nomita *Agouti* kaj foje estas metitaj en aparta familio Agoutidae. Por eviti miskomprenojn, kelkaj aŭtoroj nomas la pakaan genron *Cuniclus*.

Agutioj havas kvin antaŭajn kaj tri postajn piedfingrojn; la unua piedfingro estas tre malgranda. La vosto, se ĝi ekzistas, estas ege mallonga. Agutioj povas kreski ĝis 60 centimetroj laŭlonge kaj kvar kilogramoj da pezo. La plejparto de la specoj havas brunan dorson kaj blankecan aŭ flavgrizan ventron; la pelto povas ŝajni glacee kaj brili oranĝkolore. Ili estas aktivaj tage. En libereco ili estas timemaj bestoj kaj fuĝas for de homoj, sed en kaptiteco ili povas iĝi fidemaj.

Manĝante, agutioj sidas sur la postaj kruroj kaj tenas manĝaĵojn inter la antaŭaj piedoj. Ili manĝas fruktojn kaj aliajn partojn de vegetaĵoj. Foje ili damaĝas sukerkanajn kaj bananajn plantejojn. Ili loĝadas en pluvarbaroj, gresoj kaj, nuntempe, kulturkampoj, variante laŭ speco. Ili kaŝas sin nokte en kavecaj arbotrunkoj aŭ en kavoj inter rokoj. Aktivaj kaj graciaj, ilia paŝo estas aŭ speco de troto aŭ serio da saltetoj sekvante unu la alian tiel rapide ke aspektas kiel galopo. Ili naĝas bone kaj volonte.

Agutioj naskas grupojn da du ĝis kvar idoj. Ili povas vivi ĝis dudek jaroj, rimarkinda tempo por ronĝulo.

## Bildogalerio

*
* *Dasyprocta leporina*
*
*

## Vidu ankaŭ

* Napaj humidaj arbaroj