# Dorlotbesto

| Dorlotbesto
 |
| --- |
|  |
| **besta rolo**  |
| **hejmigita besto • utila organismo** |
|  |

Hundoj
**Dorlotbesto** estas besto tenata ĉefe por plezuro (sporto, propra ĝuo, dorlotado). Plejmulto da dorlotbestoj (kiel hundoj kaj katoj) estas aldomigitaj per tenado kaj bredado fare de homoj dum multaj generacioj. Sed eĉ sovaĝa besto vivanta ne libere sed en hejmo povas esti dorlotbesto.

**Hejmbesto** estas preskaŭ sinonimo de **dorlotbesto**, sed foje distingata laŭ la kriterio, ke **hejmbesto** estas nur besto, kiu loĝas en la hejma domo de homo (do ĉevalo povas esti dorlotbesto, sed samtempe ne hejmbesto), kaj **dorlotbesto** estas nur besto, kun kiu homo interagas dorlote (do fiŝo aŭ servobesto povas esti hejmbesto, sed samtempe ne dorlotbesto).

**Dombesto** estas besto, kiu ial ajn loĝas kun homoj, t.e. dorlotbesto, hejmbesto, aŭ utilbesto (ekzemple bovoj, porkoj, parte ĉevaloj) tenata en bieno por agrikultura uzo.

Ĉefe infanoj ŝategas havi dorlotbeston. Sed flegado de besto dum ĝia tuta vivtempo ofte estas tasko, kiun infanoj ne kapablas fidinde kaj daŭre plenumi, kaj do necesas ke plenkreskuloj transprenu tiun taskon. Do necesas bone priprensi antaŭ ol havigi al si dombeston. Ili ja ne estas anstataŭigo de ludiloj. Necesas klarigi al infanoj, ke alveno de dombesto signifas respondecon por la besto. Aldone oni ofte miskalkulas la kostojn de tenado de dorlotbestoj, ĉefe la bestkuracistajn. Pro tiuj kaj aliaj kialoj, en Eŭropo, ĉiujare dum la ferioj, multaj dombestoj estas tutsimple forlasitaj sur la aŭtovojoj.

Kontraste dorlotbestoj aŭ dombestoj povas ankaŭ utili al posedantoj kaj havigi ekonomie kalkuleblajn profitojn. Ekzemple hundoj gvardias kaj protektas, katoj mortigas kaj forigas malprofitajn bestojn kiajn musojn kaj ratojn, kantobirdoj, kiel kanarioj, distras kaj kreas agrablan hejmetoson, akvariaj fiŝoj havigas trankvilevcon en la hejmo ktp.

## Kulturaj sintenoj pri hejmbestoj

Ŝtrumpoj identigantaj la surhavanton kiel "katpaĉjon"
La tenado de dorlotbestoj motivas psikologian distingon inter ili kaj aliaj dombestoj, kiujn en la sama kulturo oni mortigas kaj manĝas. En la okcidenta kulturaro, kie la homoj plejparte ne spektas bestan agrikulturon proprokule, oni ofte havas realisman ideon pri la mensaj kapabloj nur de hejmbestoj, dum manĝobestojn oni subtaksas aŭ tute evitas pensi pri ili. En kulturoj kie bredado kaj buĉado estas pli videblaj, oni ŝajne agnoskas pli konscie la arbitrecon kaj malstabilecon de la distingo inter hejmaj kaj aliaj bestoj. Krome, oni foje konsideras zorgon eĉ pri dorlotbestoj kiel maltaŭgan por plenkreskuloj.

En la okcidento, male, plenkreskulaj sintenoj pri hejmbestoj tendencas esti similaj al iliaj sintenoj pri infanoj. Ambaŭ rigardiĝas (ekzemple en reklamaj kaj kinaj filmoj) kiel markiloj de bonkoreco, hejmeco, protektindeco, kaj rilataj signifoj. En ambaŭ okazoj la nuna empatia sinteno rezultas de paralelaj evoluoj el pli ekspluatemaj sintenoj, kiuj estis normaj antaŭ malmultaj jarcentoj.

## Efikoj al homa sano

Homa paro kun hejma hundo.
Homo kaj hundo kurantaj kune sur la strando de Carcavelos, Portugalujo.
### Avantaĝoj

Granda parto de la publiko kaj iuj sciencistoj kredas, ke hejmbestoj verŝajne havas avantaĝan efikon al la mensa kaj korpa sano de iliaj prizorgantoj; komuniko de NIH en 1987 singarde argumentis, ke havataj datumoj estis "sugestaj" pri signifa avantaĝo. Lastatempa malkonsento estas farita de esploro de la usona pensfabriko RAND Korporacio en 1987, laŭ kiu, almenaŭ ĉe infanoj, la havo de hejmbesto ne havis statistike signifan avantaĝon por korpa aŭ mensa sano; anstataŭe, laŭ la esploro, infanoj kiuj jam havis bonan ŝancon de sano pli ofte akiris hejmbeston. Longadaŭraj hazardaj testoj por solvi la demandon estus kostaj aŭ malfacile fareblaj.

#### Observitaj korelacioj

Hejmbestoj eble stimulas siajn prizorgantojn, precipe maljunulojn, havigante al ili iun kiun ili povas prizorgi, kun kiu ili povas ekzerci sin, aŭ kiu povas helpi ilin resaniĝi post korpe aŭ mense malfeliĉa pasinteco. Besta akompano povas helpi por ke homo konservu akceptindan nivelon de feliĉo malgraŭ emociaj simptomoj kiel anksio aŭ deprimo. La ĉeesto de hejmbesto povas helpi por ke homo atingu celojn por sia sano, ekzemple malpli altan sangopremon, aŭ malpli altan streĉon. Ekzistas indikoj, ke ĉeesto de hejmbesto povas helpi, por ke la vivo de homo estu pli longa kaj sana. En esploro en 1986 pri homoj enmalsanulejigitaj pro korarteria malsano, ene de jaro mortis 11 el la 29 kiuj ne havis hejmbeston, kompare al 3 el la 52 kiuj havis. Hejmbesto ankaŭ signife malpliigis trigliceridojn kaj tial ankaŭ riskon de kormalsano ĉe maljunuloj. Esploro de la usona Nacia Instituto pri Sano trovis, ke prizorgantoj de hundoj havas malpli grandan riskon morti pro koratako ol aliaj homoj. Ekzistas ankaŭ indikoj de avantaĝa efiko kontraŭ demenco. Laŭ aliaj esploroj, sano eble estas antaŭbezono por prizorgo de hejmbesto, ne ĝia efiko. Foje la sano de handikapito ricevas avantaĝon de la servado de trejnita hundo, ekzemple gvidhundo por vidhandikapito aŭ besthelpata terapio (BHT), ekzemple terapia rajdado aŭ ĉevalterapio, ĉe iuj aliaj perturboj. Estas esplorate ĉu adopto de netrejnita hundo povas helpi por la kuracado de posttraŭmata stresa perturbo.

### Hejmbestoj en longadaŭraj prizorgejoj

La loĝantoj de longadaŭraj prizorgaj domoj, kiel paliativejoj kaj maljunulejoj, povas havi pozitivajn sanefikojn de hejmbestoj. Ĉi tiuj helpas ilin elteni emociajn malfacilojn rilatajn al la malsano. Ofte la simpla fizika kontakto kun alia vivulo, kiun dorlotbesto povas doni, mankas en la vivo de maljunulo. Oni elektas maljunulejajn hejmbestojn laŭ la grandeco de la besto, la bezonojn de prizorgo tipajn de la raso, kaj la grandeco kaj loĝnombro de la prizorgejo. Taŭgaj bestoj trairas kvalitsekurigan taksadon kaj, se ili estas hundoj, kromajn trejnadojn por fariĝi terapihundoj. Estas tri specoj de terapihundoj: endomaj terapihundoj, fakaj terapihundoj, kaj vizitaj terapihundoj, el kiuj la vizitaj estas plej oftaj. Ili estas normalaj hejmbestoj, kies prizorgantoj dediĉas tempon por viziti malsanulejojn, maljunulejojn, malliberejojn, kaj rehabilitejojn. Diversaj hejmbestoj postulas diversajn nivelojn de atento kaj zorgo; ekzemplej katoj povas postuli malpli da zorgo ol hundoj.

### Konekto kun la komunumo

Krom individuaj sanefikoj, hejmbestoj efikas al la socia vivo kaj komunumaj konektoj de siaj prizorgantoj. Kelkaj pruvoj indikas ke ili plifaciligas socian interagadon. Leslie Irvine, Helpa Profesoro de Sociologio ĉe la Universitato de Koloradio ĉe Boulder, esploris la kompanbestojn de senhejmuloj. Ŝi konstatis, ke multaj senhejmuloj modifas siajn vivojn pro timo, ke ili perdos kompanbeston. Ili ofte zorgas eviti elektojn taksatajn malrespondecaj, kiel uzadon de alkoholo aŭ kontraŭleĝaj drogoj, kaj kontakton kun droguzantoj aŭ krimuloj, timante, ke oni povus disigi ilin de la kompanbesto. Aliflanke, multaj rifuzas loĝi en rifuĝejoj se oni ne permesas, ke la kompanbesto loĝu kun ili.

### Riskoj

Sanriskoj rilataj al ĉeesto de hejmbestoj inkludas:

* Alergiojn kaj astmon pro haŭteroj kaj haroj aŭ plumoj
* Falvundojn pro stumblo kontraŭ besto
* Mordojn kaj atakojn de bestoj
* Infektojn kaj parazitojn
* Streson pro konduta konflikto kun bestoj
* Maltrankvilon pri la demando, kiu zorgos pri la besto se la posedanto ne plu povos.

## Historio

### Prahistorio

Arkeologio indikas, ke homa tenado de hundoj kiel hejmbestoj komencis antaŭ almenaŭ 12 mil jaroj.

### Antikva historio

La antikvaj grekoj kaj romanoj malkaŝe funebris pri mortintaj hundoj, kiel atestas memorskriboj sur tomboŝtonoj. La plu restantaj memorskriboj pri ĉevaloj pli verŝajne indikas dankemon pro kompaneco de militaj ĉevaloj ol vetkuraj ĉevaloj. Eble ĉi tiujn oni memorigis ĉefe por antaŭenigi la famon de la posedanto. En antikva Egiptujo, homo tenis hundojn kaj pavianojn kiel hejmbestojn kaj enterigis ilin kun la posedintoj. Hundoj ricevis nomojn, kio gravas, ĉar egiptoj supozis, ke nomoj havas magiajn uzeblojn.

### La apero de moderna hejmbesta kulturo

Dum la 17-a kaj 18-a jarcentoj la moderna tipo de hejmbesta tenado iom post iom akceptiĝis tra Britujo. Komence, hundojn tenis aristkratoj kaj kiel kompanojn kaj por ĉasado. Tiel la havo de hejmbestoj signis elitecon. Antaŭ la 19-a jarcento la pligraviĝo de la meza klaso stimulis la evoluon de hejmbesta tenado, kaj ĝi akiris signifon en burĝa kulturo.

#### Ekonomio

Dum la populareco de hejmbestoj en la moderna senco kreskis en la viktorina epoko, hejmbestoj enradikiĝis kiel posedaĵoj kaj ornamaĵoj en urba kulturo. Ili fariĝis komerca oportuno por entreprenistoj. Jam meze de la 19-a jarcento, preskaŭ dudek mil surstrataj vendistoj en Londono komercadis vivajn bestojn. La populareco de la bestoj evoluigis postuladon de kromvaroj kaj gvidiloj pri bestotenado. La prizorgado de hejmbestoj fariĝis granda negoco antaŭ la fino de la 19-a jarcento.

Malhonestuloj trovis en bestoŝtelado rimedon por ekonomia gajno. Profitante la amsenton de posedantoj por hejmbestoj, profesiaj hundoŝtelistoj forkaptis bestojn kaj postulis elaĉetan pagon. La apero de hundoŝtelado indikas la plivaloriĝon de hejmbestoj. Oni iom post iom difinis hejmbestojn kiel posedaĵojn de iliaj prizorgantoj, kaj kreis leĝojn kiuj punis forŝtelintojn.

#### Socio

Oni atribuis socian kaj kulturan signifon al hejmbestoj dum la 19-a jarcento. La klasifiko de hundoj laŭ raso spegulis la hierarkian socian strukturon de la viktorina epoko. La genealogia atestilo de hundo reprezentis la statuson kaj genealogion de la posedantoj kaj subtenis la distingon inter sociaj tavoloj. Por mezklasaj posedantoj valoris la eblo asociiĝi kun la supera klaso per tenado de hejmbestoj. La kapablo teni hejmbeston signis decan karakteron kaj memsufiĉon. Laŭ Harriet Ritvo, la identigo de "elita besto kaj elita posedanto ne estis konfirmo de la statuso de la posedanto, sed maniero redifini ĝin."

#### Distro

La populareco de tenado de hundoj kaj katoj naskis la bestotenan ŝatokupon. Tiel nomataj hundoŝatantoj entuziasmis pri posedado, bredado, kaj ekspoziciado de hundoj. La unua hunda ekspozicio okazis la 28-an de junio de 1859 en Newcastle, kaj montris plejparte sportajn kaj ĉasajn hundojn. Hejmbestuloj tamen emis ekspozicii siajn bestojn kaj konkursi per ili. Tial hejmhundoj iom post iom akceptiĝis en hundajn ekspoziciojn. La unua granda ekspozicio, kun mil konkursantaj bestoj, okazis en Chelsea en 1863. La Hundeja Klubo kreiĝis en 1873 por certigi juston kaj bonan organizon ĉe hundaj ekspozicioj. La *Bredlibro* evoluigita de la Hundeja Klubo difinis politikojn, prezentis tutlandan registron de purrasaj hundoj, kaj instituciigis hundajn ekspoziciojn.

## Juro

### Nacia kaj loka juro

#### Malpermesataj bestoj

En la okcidenta civilizo federeraj kaj urbaj registaroj ofte limigas la nombron kaj specon de bestoj, kiujn homo rajtas teni hejme por personaj aŭ komercaj celoj. Malpermesoj povas aplikiĝi al certaj hejmbestaj rasoj, ekzemple batalbuldogoj aŭ rotvejlaj hundoj, ĝeneralaj kategorioj (ekzemple brutoj, malkutimaj hejmbestoj, sovaĝaj bestoj, aŭ interspeciaj hibridoj), aŭ bestoj kun certa grandeco. Malfavorataj bestoj povas esti permesataj sed kun malsamaj reguloj pri tenado. Posedasocioj de kunposedataj domoj kaj posedantoj de luataj domoj ofte metas privatajn limojn aŭ malpermesojn al tenado de hejmbestoj en la loĝejo.

En Belgujo kaj Nederlando la registaro publikigas blankajn listojn kaj nigrajn listojn (oficiale "pozitivajn" kaj "negativajn" listojn) de bestaj specioj taksataj kiel taŭgaj (pozitiva listo) aŭ maltaŭgaj (negativa listo) por hejma tenado. La nederlanda Ministerio pri Ekonomiaj Aferoj kaj Klimata Politiko oficialigis sian originan pozitivan liston (*positieflijst*) la 1-an de februaro 2015 kun 100 mamuloj (inklude katojn, hundojn, kaj agrikulturajn bestojn), kiun ĝi konsideris taŭgaj hejmbestoj laŭ rekomendo de la Universitato de Wageningen. La parlamentaj debatoj pri eventuala listo komenciĝis jam en la jardeko de 1980, kun ĉiama disputado pri tio, kiuj specioj listiĝu kaj kiel oni efektivigu la leĝon. En januaro 2017 oni plivastigis la blankan liston ĝis 123 specioj, kaj ankaŭ pliampleksigis la nigran liston, kiu intertempe estis starigita (inkludanta ekzemple la brunan urson kaj du specioj de granda kanguruo), ĝis 153 hejmmaltaŭgaj specioj, interalie la armadelo, la bradipo, la eŭropa leporo, kaj la apro.

## Kutimaj dorlotbestoj

* Hundo
* Kato
* Hamstro
* Kavio
* Furo
* Muso
* Kuniklo
* Birdoj
* Fiŝoj
* Testudoj

## Nekutimaj dombestoj

* Araneo
* Krokodilo
* Rato
* Serpento
* Simio
* Skorpiono
* Pendventra porko

## En Esperanto

* *Bestoj en nia domo* (1999) de Zdravka Metz, 60 p., Montrealo; eld. Esperanto-Societo Kebekia, ISBN 2-9806246-0-8.(Infanlibro).

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Sojla besto