Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Indiania Universitato

| Indiania Universitato
 |
| --- |
|  |
|  |
| **ŝtata universitat-sistemo eduka institucio lernejo**  |
| moto
 | Lux et Veritas (Lumo kaj vero)
 |
| Informoj
 |
| fondodato
 | 1820
 |
| speco
 | ŝtata
 |
| Geografia situo
 | 39° 10′ 0″ N, 86° 30′ 0″ U (mapo)39.166666666667-86.5 |
| lando
 | Usono
 |
| urbo
 | Bloomington
 |
| Nombroj
 |
| nombro de studentoj
 | 79 138 vd (stato: 1-a de septembro 2021) |
| retejo
 | Oficiala retpaĝaro [+] |
| Listoj
 |
| membro de
 |
| * Open Source Initiative (2023–)
* DataCite
* Open Education Network (en)
* Asocio de publikaj kaj land-koncesiaj universitatoj en Usono
* Cifereca Biblioteka Federacio
* IIIF Consortium
* Konsorcio de Socisciencaj Asocioj
* Asocio de Esploradaj Bibliotekoj
* Centro por Esploradaj Bibliotekoj

vd |
| filioj
 |
| * Indiania Universitato Bloomington
* Indiana University Southeast (en)
* Indiana University East (en)
* Indiana University Kokomo (en)
* Indiana University Northwest (en)
* Indiana University South Bend (en)
* Indiana University Columbus (en)
* Indiana University – Purdue University Fort Wayne (en)  (1964–2018)
* Universitato Indianio – Universitato Purdue Indianapolo (1969–2024)
* Indiana University Fort Wayne (en)  (2018–)
* Indiana University Indianapolis (en)  (2024–)

vd |
|

|  |
| --- |
| Indiania Universitato (Indianio)DEC |

 |
|

|  |
| --- |
| Indiania Universitato (Usono)DEC |

 |
|
Indiania Universitato
 |
|  |

La **Indiania Universitato** - angle *Indiana University* - estas fakte universitata sistemo de du centraj kaj kvin pliaj regionaj kampusoj en la subŝtato Indianio (atentu: esperantlingve ĝi ne nomatas "Indianao") de Usono. Ĝia plej grava, plej granda, kaj plej konata kampuso estas la Indiania Universitato Bloomington, kiu evidente situas en Bloomington. La institucio fondiĝis en 1820, antaŭ 206 jaroj.

## Atenton

Atentu ke sendepende de la sistemo ekzistas altlernejo nomata **Ŝtata Universitato de Indianio** - aŭ *Indiania Ŝtata Universitato*, angle *Indiana State University* - en la loko Terre Haute de Indianio, kie ekzemple studis Duncan Charters, ekde 2019 prezidanto de UEA, kaj aldone ankoraŭ la Universitato Indiana de Pensilvanio - angle *Indiana University of Pennsylvania* en la urbo Indiana de Pensilvanio.

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (angle)

la centra studenta konstruaĵo en Bloomington
kaj la universitata biblioteko *Franklin Hall*
# Judiko

}}

| Judiko
 |
| --- |
| **studfako universitata studfako**  |
| **religioscienco • kulturaj sciencoj • historioscienco** |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | hebreiko genetic studies of Jews (en)  Jewish communities studies (en)  Land of Israel Studies and Archaeology (en)  papirusologio  vd |

 |
|  |

Sepbraka kandelabro nomata menoro. Ĝi estas unu el la plej gravaj ritaj objektoj en judismo.
Universitato Bar-Ilan – estas konsiderata centro por la studo de Judologio: nome juda filozofio, etiko kaj penso
**Judiko** aŭ **Judaiko** (latine *judaica*, laŭvorte "juda") aŭ **Judaj studoj** estas la oficialaj nomoj de akademia fako, kiun oni povas studi en pluraj universitatoj kaj, laŭ sia memkompreno, ligiĝas al la tradicio de la Scienco de Judismo, kiu disvolviĝis kiel sendependa akademia fako en la 19-a jarcento.

Temas pri sekcio de humanitaraj studoj celantaj studi la religion, historion, kulturon kaj vivon de la juda popolo.

Judaj studoj ankaŭ inkluzivas esploradon en tiaj kampoj kiel juda filozofio, juda juro, analizo de judaj tekstoj kiel la Tanaĥo, Miŝno, Talmudo, Midraŝo, same kiel judaj mistikaj tekstoj rilataj al la kampo de Kabalo, juda literaturo - antikva kaj moderna, judaj lingvoj (hebrea, jida, ladina lingvo, judaj dialektoj de la aramea, ktp.).

La termino unue estis uzata en Germanio komence de la 19-a jarcento fare de membroj de la movado *Wissenschaft des Judentums* (Q329170, laŭvorte "scienco de judismo"). Ilia celo estis enkonduki judismon al la klerisma Eŭropo de la tempo, kaj esplori ĝin per raciaj sciencaj metodoj.

Tiuj, kiuj praktikas ĉi tiun sciencon, estas nomataj judologoj aŭ judistoj.

Judaj studoj estas interfakaj, kombinante aspektojn de historio (precipe juda historio), mezorientaj studoj, aziaj studoj, orientaj studoj, religiaj studoj, arkeologio, sociologio, lingvoj (la hebrea), politika scienco, virinaj studoj kaj etnaj studoj. Judaj studoj estas sendependa studfako trovebla en multaj universitataj programoj tra la mondo.

## Subareoj

La Mandel Instituto de Judaj Studoj, unu el la plej malnovaj fakultatoj de la Hebrea Universitato de Jerusalemo, havas la jenajn sekciojn en judismo:

* Hebrea lingvo
* Hebrea literaturo
* Jida lingvo kaj literaturo
* Juda historio
* Juda kaj relativa folkloro
* Juda pensado
* Tanaĥo
* Talmudo

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* La Unia Mondo por judaj studojArkivigite je 2020-08-07 per la retarkivo Wayback Machine
* Centro por enreta judaj studoj
# Bloomington (Indianio)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Bloomington (Ilinojso).
 |

| Bloomington
 |
| --- |
|  |
| Aerfoto pri BloomingtonAerfoto pri Bloomington
 |
| urbo de Usono  kantona sidejo   vd |
|  |
| Flago
 |
| Administrado
 |
| **Lando** | Usono
 |
| **Ŝtato** |  Indianio
 |
| **Kantono** | Monroe
 |
|

| [Montri]  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Posoltega   vd |

 |
|

| [Montri]  Poŝtkodoj |
| --- |
|  | 47401 • 47402 • 47403 • 47404 • 47405 • 47406 • 47407 • 47408 vd |

 |
| **Retpaĝaro** | www.bloomington.in.gov
 |
| Politiko
 |
| **Urbestro** | John Hamilton (D)
 |
| Demografio
 |
| **Loĝantaro** | 69,291  (2000) |
| **Loĝdenso** | 3,626 loĝ./km² |
| Geografio
 |
| **Geografia situo** | 39° 10′ N, 86° 32′ U (mapo)39.162147-86.529045 |
| **Alto** | 235 mŜablono:Informkesto urbo/zorgado/numero |
| **Areo** | 1.400 km²Ŝablono:Informkesto urbo/zorgado/numero |
| - *Akva areo* | 0,2 km²Ŝablon:Informkesto urbo/zorgado/numero (1.43%) |
| **Horzono** | orienta horzono de Nordameriko [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Bloomington (Indianio)DEC |
| Situo de Bloomington |

 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap

 |
|  |
| Alia projekto
 |
|  **Vikimedia Komunejo** Bloomington, Indiana [+] |
|  |

**Bloomington** [BLU-min-ton] (iam, "Blumintono" inter Esperantistoj) estas la ĉefurbo de kantono Monroe en Indianio. Laŭ la stato de la censo 2020 en la urbo vivis 79 168 loĝantoj sur areo de 60,7 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 1 304 loĝantoj/km². Ĝi situas ĉe ﻿ / ﻿ (mapo). La Indiania Universitato situas en Bloomington.

## Famuloj

* Hoagy Carmichael, ĵaza kantverkisto kaj kantisto
* Bobby Helms, kontrea kantisto
* Alfred Kinsey, seks-scientisto kaj fondinto de Instituto Kinsey de seksologio
* John Mellencamp, rokenrola kantisto
* Elinor Ostrom, politika sciencistino kaj Nobel-premiito

* en Bloomington mortis:
	+ hungara violonisto Ede Zathureczky
	+ hungardevena pianisto György Sebők
	+ hungardevena violonĉelisto János Starker
	+ hungara-usona lingvisto Thomas Albert Sebeok
	+ hungara-usona lingvisto Dénes Sinor

## Eksteraj ligiloj

* Retpaĝo de la urbo de Bloomington
* Ĉambro de komerco de Pligranda Bloomington
* Bloomington kaj la Ĉirkaŭaĵo Arkivigite je 2008-06-13 per la retarkivo Wayback Machine
* Bloomingpedia - La propra urba vikio de Bloomington (ekde julio 2005)
# Kapibaro

| Kiel legi la taksonomion**Kapibaro** |
| --- |
| Troveblo de fosilioj: Plejstoceno - Nun |
|   |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Animaloj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Subordo:
 | Histrikuloj *Hystricomorpha*  |
| Infraordo:
 | Caviomorpha  |
| Familio:
 | Kaviedoj *Caviidae*  |
| Subfamilio:
 | Hydrochoerinae  |
| Genro:
 | Hydrochoerus Brisson, 1762 |
| Specio:
 | H. hydrochaeris  |

 |
| Dunomo
 |
| Hydrochoerus hydrochaeris (Linnaeus, 1766) |
| Natura arealoNatura arealo |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Kapibaro
 |

 |
|  |

**Kapibaro** (el la tupia lingvo *kaapiwara* [kaapi**ŭa**ra] t. e. herbmanĝanto) (*Hydrochoerus hydrochaerus*) estas mamulo el la ordo ronĝuloj (*Rodentia*), familio **hufungaj ronĝuloj** (*Caviidae*). Tiu specio vivas en Sudameriko de Orinoko ĝis Rio de la Plata apud akvoj.

## Priskribo

Ĝi estas la plej granda specio inter la ronĝuloj. Ties korpoformo kaj hararo memorigas onin pri porko. Ĝia kapo estas alta, larĝa kaj la buŝnazo estas obtuza. La oreloj estas malgrandaj, la supra makzelo estas fendita, la okuloj estas relative grandaj. Ĝia kolo estas mallonga, la trunko dika sen vosto. La postaj kruroj estas pli longaj ol la antaŭaj. La postaj kruroj havas 4 fingrojn, la antaŭaj 3. La fingroj estas kunligitaj per naĝmembrano kaj estas ekipitaj per grandaj hufosimilaj ungoj.

La hararo estas maldensa kaj kruda. La koloro estas nekarakterize bruna kun iom da ruĝa aŭ brunflava nuanco. La tuta longo povas superi eĉ 1 m, la ŝultroalto estas 50 cm, pezo 50 kg averaĝe sed ĝis 65 kg.

## Vivmaniero

Ĝi estas neagresema besto, kiu rapide moviĝas surtere, atingante rapidon similan al ĉevala. Ĝi ankaŭ bone kaj rapide naĝas en akvo, restante tute enakve dum ĝis kvin minutoj, kiel strategio por eviti predantojn.

Tiu neotropisa specio manĝas akvajn plantojn kaj arboŝelon, sed damaĝas eĉ plantejojn.

La femalo naskas unufoje en jaro 5–6 idojn. Maskloj povas vundi aŭ eĉ mortigi idojn de alia paro, verŝajne por certigi la vivon de sia propra posteularo.

En Sudameriko ĝia viando, kiu similas al porkviando, estas tre ŝatata kaj, pro tio, oni tro ĉasas ĝin.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

Kavio
Napaj humidaj arbaroj
Humida Ĉako
Humidaj arbaroj de sudokcidenta Amazonio
Urugvaja savano
# Kanada kastoro

| Kiel legi la taksonomion**Kanada kastoro** |
| --- |
|  |
|  Kanada kastoro |
| **Biologia klasado** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regno:
 | Bestoj *Animalia*  |
| Filumo:
 | Ĥorduloj *Chordata*  |
| Klaso:
 | Mamuloj *Mammalia*  |
| Ordo:
 | Ronĝuloj *Rodentia*  |
| Familio:
 | Kastoredoj *Castoridae*  |
| Genro:
 | Kastoro *Castor*  |

 |
| Dunomo
 |
| Castor canadensis Kuhl, 1820 |
| Konserva statuso
 |
|  **Konserva statuso: Malplej zorgiga (LR/lc)** |
|  |
| Aliaj Vikimediaj projektoj
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Kanada kastoro
 |

 |
|  |

La **kanada kastoro** (*Castor canadensis*) estas specio de ronĝuloj indiĝene loĝanta plejparte en la river(et)oj en Kanado, Usono, kaj partoj de Meksiko. Ĝi estas nacia simbolo de Kanado kaj ĝia bildo aperas sur la kanada kvin-cendo.

La konduto kaj vivmaniero de la kanada kastoro apenaŭ distingeblas de la eŭropa kastoro.

## Nutrado

Ĝi nutras sin ĉefe per molaj arboŝeloj, sed ankaŭ per folioj, plantetoj aŭ branĉetoj. En aŭtuno la kastoro dehakas arbustojn, kiujn ĝi dispecigas en branĉoj. Tiel la kastoro amasigas stokon por manĝi la ŝelon de la branĉoj dum la vintro.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* Brit-kolumbiaj kontinent-marbordaj arbaroj
* Malaltebenaĵaj arbaroj de Sankt-Laŭrenca Golfo
* Novanglaj-akadiaj arbaroj
# Hejma muso

Hejma muso
Distribua mapo Mus musculus
La **Hejma muso** (*Mus musculus*) estas malgranda rodulo, nome muso, unu el plej nombraj specioj de la genro *Mus*. Kvankam natura animala, la hejma muso ĉefe vivas asocie kun homoj, kaŭzante damaĝon al rikoltoj kaj al stokoj de manĝo, sen enkalkuli ĉiutagan ĝenadon.

La **Hejma muso** estis aldomigitaj kiel maskotoj, bestomanĝo aŭ kiel laboratoriaj musoj kiuj estas unu el plej gravaj modelorganismoj en biologio kaj medicino. Ĝi estis tute la plej komune uzata genetike ŝanĝita laboratoria mamulo.

Antaŭaj dentoj de hejma muso

## Karakteroj

## Subspecioj

La laboratoria muso (*Mus musculus*) estas malgranda muso, bredata kaj uzata por scienca esplorado en diversaj disciplinoj, inkluzive de genetiko, fiziologio, psikologio, kaj medicino. Pro sia proksima genetika rilato al homoj, alta reprodukta indico, kaj facileco de bredado, laboratorio-musoj fariĝis la plej ofte uzata mamula modelo por hom-orientita esplorado.

## Kutimaro

## Sentoj kaj komunikado

### Vidkapablo

### Flaro

### Tuŝo

## Vivociklo kaj reproduktado

## Vivodaŭro

## Musoj kaj homoj

## Laboratoriaj musoj

## Notoj
# Ma (unuo)

En astronomio, geologio kaj paleontologio, **Ma** estas mezurunuo de tempo kaj signifas:

1 Ma = 1 000 000 jaroj = 1 **miliono da jaroj** (= **Megajaro** = 106 jaroj).
Ĝi proksimume korespondas al la pli populara *mja*, mallongigo por *miliono da jaroj antaŭe*.

## Okazaĵoj antaŭ proksimume 1 Ma

### Astronomio

* La lumo, kiun ni nun ricevas de Andromeda galaksio estis elradiita antaŭ 2,5 Ma

### Geologiaj epokoj

* Plioceno antaŭ 5,3 ĝis 1,8 Ma
	+ La inversigo de la geomagneta kampo antaŭ 0,78 Ma
	+ La lasta glaciepoko finiĝis antaŭ 0,01 Ma
* Holoceno komenciĝis antaŭ 0,01 Ma

### Paleontologio

* *Homo erectus* ekzistis de 1,8 ĝis 0,07 Ma
	+ kaj lernis kontroli la fajron inter 1,5 kaj 0,5 Ma
	+ kaj koloniigis Azion inter 0,5 kaj 0,3 Ma
* *Homo sapiens* apartiĝis de Neandertala homo antaŭ 0,6 Ma
	+ kaj eliris Afrikon ekde 0,076 Ma
	+ kaj eniris Aŭstralazion ekde 0,07 Ma
	+ kaj koloniigis tutan Eŭrazion 0,04 Ma
	+ kaj kreis kulturon depost la Neolitika revolucio 0,04 Ma
# Paleoceno

ISOw1

| Paleoceno
 |
| --- |
|  |
| **geologia epoko serio**  |
| Komenco
 | 66 mio. da jaroj "a.K.E." vd |
| Fino
 | 56 mio. da jaroj "a.K.E." vd |
| Antaŭe
 | supra kretaceo vd |
| Poste
 | eoceno vd |
| Geografia situo
 | 36° 9′ 13″ N, 8° 38′ 55″ O (mapo)36.15378.6486 |
|
<mapframe>: La valoro de la atributo "zoom" ne estas valida
 |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | daniano Selandian (en)  Thanetian (en)  Vitrollien (fr)   vd |

 |
|  |

|  |
| --- |
| **Prahistoriaj epokoj** |
| **H** |   Latena Ferepoko
 |  | Protohistorio
 |
|   Halŝtata Ferepoko
 |
| **Ferepoko** |
|   Malfrua Bronzepoko
 |  |
|   Meza Bronzepoko
 |
|   Frua Bronzepoko
 |
| **Bronzepoko** |
|     Ĥalkolitiko
 |  |  |
|   Neolitiko
 | Prahistorio
 |
| Mezolitiko / Epipaleolitiko.
 |
| **P** |     Malfrua Paleolitiko
 |  |
|     Meza Paleolitiko
 |
|     Frua Paleolitiko
 |
|   Paleolitiko
 |
| **Ŝtonepoko** |

**Paleoceno** estas terhistoria epoko de paleogena periodo, de kenozoika erao kaj de fanerozoika eono. Ĝi daŭris ekde 65,5 milionoj da jaroj (de la kretaceo) ĝis 55,8 milionoj da jaroj, ĝis komenco de eoceno.

Dum la paleocena epoko eksplode evoluis la floraj plantoj, pluevoluis la birdoj, polpoj, sepioj, markolbasoj, kankroj, placentaj mamuloj, insektoj, kameloj, tapiroj, unukornuloj, rostruloj, ĉefmamuloj, karnovoraj.

Aperis la numulitoj.

## Vidu ankaŭ

* Paleocen–Eocena Termika Maksimumo
# Eoceno

| Eoceno
 |
| --- |
|  |
| **geologia epoko serio**  |
| Komenco
 | 56 mio. da jaroj "a.K.E." vd |
| Fino
 | 33900 000 jaroj "a.K.E." vd |
| Antaŭe
 | paleoceno vd |
| Poste
 | oligoceno vd |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | Priaboniano Bartonian (en)  Lutetian (en)  Ypresian (en)   vd |

 |
|  |

|  |
| --- |
| **Prahistoriaj epokoj** |
| **H** |   Latena Ferepoko
 |  | Protohistorio
 |
|   Halŝtata Ferepoko
 |
| **Ferepoko** |
|   Malfrua Bronzepoko
 |  |
|   Meza Bronzepoko
 |
|   Frua Bronzepoko
 |
| **Bronzepoko** |
|     Ĥalkolitiko
 |  |  |
|   Neolitiko
 | Prahistorio
 |
| Mezolitiko / Epipaleolitiko.
 |
| **P** |     Malfrua Paleolitiko
 |  |
|     Meza Paleolitiko
 |
|     Frua Paleolitiko
 |
|   Paleolitiko
 |
| **Ŝtonepoko** |

Mapo de tero antaŭ 45 milionoj da jaroj-
**Eoceno** estas la dua fazo de la tri dividoj de la Terciara epoko de geologio. La Eoceno daŭris de antaŭ 58 ĝis antaŭ 36 milionoj da jaroj. Rokoj de ĉi tiu erao enhavas malgrandan proporcion de konkoj kiuj identas kun nune vivantaj specioj. Tiu periodo gravas por la esploro de la mamula evoluo. Elformiĝis la ordoj en tiu periodo kiel neparhufuloj, primatoj, vespertoj, ronĝuloj, cetoj, dum abundis numulitoj. La eoceno sekvis paleocenon kaj sekvis ĝin oligoceno.

Eoceno estis nomita laŭ grek-mitologia dio de la matenruĝo Eoso.

## Vidu ankaŭ

* Paleocen–Eocena Termika Maksimumo
# Oligoceno

| Oligoceno
 |
| --- |
|  |
| **geologia epoko serio**  |
| Komenco
 | 33900 000 jaroj "a.K.E." vd |
| Fino
 | 23030 000 jaroj "a.K.E." vd |
| Antaŭe
 | eoceno vd |
| Poste
 | mioceno vd |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Chattian (en)  Rupelian (en)   vd |

 |
|  |

|  |
| --- |
| **Prahistoriaj epokoj** |
| **H** |   Latena Ferepoko
 |  | Protohistorio
 |
|   Halŝtata Ferepoko
 |
| **Ferepoko** |
|   Malfrua Bronzepoko
 |  |
|   Meza Bronzepoko
 |
|   Frua Bronzepoko
 |
| **Bronzepoko** |
|     Ĥalkolitiko
 |  |  |
|   Neolitiko
 | Prahistorio
 |
| Mezolitiko / Epipaleolitiko.
 |
| **P** |     Malfrua Paleolitiko
 |  |
|     Meza Paleolitiko
 |
|     Frua Paleolitiko
 |
|   Paleolitiko
 |
| **Ŝtonepoko** |

**Oligoceno** estas epoko ene de la tertempo de Terciaro. Oligoceno daŭris de antaŭ 36 ĝis antaŭ 24 milionoj da jaroj. (vidu ankaŭ geologia temposkemo).

Mapo de la mondo antaŭ 30 milionoj da jaroj kun la nunaj landlimoj
Tiutempe komenciĝis interalie falto de Alpoj kaj Rocky-montaro. Sud-Ameriko dividiĝis de la aliaj kontinentoj kaj elformis propran faŭnon. En aliaj terpartoj evoluis la modernaj mamulo-ordoj.

En tiu epoko aperis superaj simioj kaj malaperis numulitoj.

La oligoceno sekvis miocenon kaj antaŭis eocenon.
# Mioceno

| Mioceno
 |
| --- |
|  |
| **geologia epoko serio**  |
| Komenco
 | 23030 000 jaroj "a.K.E." vd |
| Fino
 | 5333-a jarmilo a.K.E. vd |
| Antaŭe
 | oligoceno vd |
| Poste
 | plioceno vd |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | Aquitanian (en)  Burdigaliano Langhian (en)  Serravallian (en)  Tortoniano Mesiniano  vd |

 |
|  |

|  |
| --- |
| **Prahistoriaj epokoj** |
| **H** |   Latena Ferepoko
 |  | Protohistorio
 |
|   Halŝtata Ferepoko
 |
| **Ferepoko** |
|   Malfrua Bronzepoko
 |  |
|   Meza Bronzepoko
 |
|   Frua Bronzepoko
 |
| **Bronzepoko** |
|     Ĥalkolitiko
 |  |  |
|   Neolitiko
 | Prahistorio
 |
| Mezolitiko / Epipaleolitiko.
 |
| **P** |     Malfrua Paleolitiko
 |  |
|     Meza Paleolitiko
 |
|     Frua Paleolitiko
 |
|   Paleolitiko
 |
| **Ŝtonepoko** |

**Mioceno** estas la kvara periodo de la terciara epoko. Ĝi daŭris de 26 ĝis 7 milionoj da jaroj (inter oligoceno kaj plioceno).

## Nomo

La vorto Mioceno estis enkondukita de la skota geologo Charles Lyell en 1847, kaj devenas de la greka μείων *meiōn* (= malpli) kaj καινός *kainos* (=nova).

## Geologio

Dum Mioceno Ameriko plu malproksimiĝis de Eǔropo kaj Afriko, kaj Nordameriko disigis de Sudameriko. Dum parto de tiu epoko, Mediteraneo fermiĝis kaj eble eĉ sekiĝis.

Pluraj montoĉenoj plialtiĝis dum Mioceno: Andoj, Alpoj, Himalajo, Orientafrikaj montaroj, ktp.

## Plantoj kaj bestoj

*Proconsul*, homoideo (homsimila primato) vivinta en Mioceno
Ĝia flaŭro estis komence en Eŭropo subtropika kun filikoj, palmoj, tropikaj plantoj. Pli poste dominis la laŭrfoliacoj, poste la falfoliaj plantoj. En tiu periodo estiĝis multaj karboj el la formortintaj plantaj organikaj materialoj (bruna karbo).

En tiu epoko elevoluis la parhufuloj, pluevoluis la ranoj kaj la vostaj amfibioj, kavkornuloj. Aperis la homsimilaj primatoj.
# Plioceno

| Plioceno
 |
| --- |
|  |
| **geologia epoko serio**  |
| Komenco
 | 5333-a jarmilo a.K.E. vd |
| Fino
 | 2580 000 jaroj "a.K.E." vd |
| Antaŭe
 | mioceno vd |
| Poste
 | pleistoceno vd |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Zankleano Piacenzian (en)   vd |

 |
|  |

|  |
| --- |
| **Prahistoriaj epokoj** |
| **H** |   Latena Ferepoko
 |  | Protohistorio
 |
|   Halŝtata Ferepoko
 |
| **Ferepoko** |
|   Malfrua Bronzepoko
 |  |
|   Meza Bronzepoko
 |
|   Frua Bronzepoko
 |
| **Bronzepoko** |
|     Ĥalkolitiko
 |  |  |
|   Neolitiko
 | Prahistorio
 |
| Mezolitiko / Epipaleolitiko.
 |
| **P** |     Malfrua Paleolitiko
 |  |
|     Meza Paleolitiko
 |
|     Frua Paleolitiko
 |
|   Paleolitiko
 |
| **Ŝtonepoko** |

**Plioceno** estas terhistoria epoko, la lasta, plej mallonga epoko de la terciaro. Ĝi sekvis la miocenon antaŭ ĉirkaŭ 5,3 milionoj da jaro kaj daŭris ĝis ĉirkaŭ 1,8 milionoj da jaroj, ĝis komenco de la plejstoceno.

*Anadara*, Plioceno.
Oni ofte dividas ĝin je suba (5,3–3,4 m.) kaj supra **plioceno** (3,4–1,8 m.).

Dum tiu epoko evoluis la Aŭstralopitekoj.

La epoko estis pli seka kaj malvarma ol la antaŭaj epokoj de la terciaro.
# Pleistoceno

| Pleistoceno
 |
| --- |
|  |
| **geologia epoko serio**  |
| Komenco
 | 2580 000 jaroj "a.K.E." vd |
| Fino
 | -9701 vd |
| Antaŭe
 | plioceno vd |
| Poste
 | holoceno vd |
|

|   Partoj |
| --- |
|  | Gelaziano kalabrio meza pleistoceno supra pleistoceno  vd |

 |
|  |

|  |
| --- |
| **Prahistoriaj epokoj** |
| **H** |   Latena Ferepoko
 |  | Protohistorio
 |
|   Halŝtata Ferepoko
 |
| **Ferepoko** |
|   Malfrua Bronzepoko
 |  |
|   Meza Bronzepoko
 |
|   Frua Bronzepoko
 |
| **Bronzepoko** |
|     Ĥalkolitiko
 |  |  |
|   Neolitiko
 | Prahistorio
 |
| Mezolitiko / Epipaleolitiko.
 |
| **P** |     Malfrua Paleolitiko
 |  |
|     Meza Paleolitiko
 |
|     Frua Paleolitiko
 |
|   Paleolitiko
 |
| **Ŝtonepoko** |

"Kiel la lasta glaciepoko komenciĝis" - video de la jutuba kanalo Scivolemo.
**Pleistoceno** aŭ **plejstoceno** estas la unua epoko de la kvaternara periodo, ĉefe ampleksanta la glacian aĝon. En tiu ĉi epoko formiĝis la nuna bildo de la Tera surfaco. La glacio kovris Nord-Eŭropon (de Londono al Kazanjo) kaj ankaŭ Nord-Amerikon ĝis la 42. latitudo.
Ĝi daŭris de 2,588 milionoj ĝis 9 600 jaroj antaŭ Kristo. Dum la epoko aperis, pluevoluis la ronĝuloj, homsimilaj animaloj, Aŭstralopiteko, *Homo erectus*, giganta cervo, sabrodenta tigro, mamuto, kaverna leono, kaverna urso, *Homo sapiens*, Neandertala homo.

* karakterizaj bestoj: kaverna urso, lemingo, mamuto
* karakterizaj plantoj: lariko, cembro, pigma pino

La dua epoko de la kvaternara periodo estas holoceno

## Vidu ankaŭ

* terhistorio
* geologia temposkemo
* plioceno

## Referencoj

pejzaĝo de malfrua pleistoceno en norda Iberio
# Euarchontoglires

Fota kunmetaĵo de *Euarchontoglires*.
Euarchontoglires (sinonima kun *Supraprimatoj*) estas klado kaj superordo de mamuloj, kies nuntempe vivantaj membroj apartenas al unu el la kvin jenaj grupoj: roduloj, lagomorfoj, tupajuloj, dermopteroj, kaj primatoj.

La klado *Euarchontoglires* estas bazita sur sekvencanalizo de DNA kaj retrotransposonaj markiloj kiuj kombinas la kladojn *Glires* (Rodentia + Lagomorpha) kaj Euarchonta (Scandentia + Primates + Dermoptera). Kutime oni studas sen taksonomia rango sed ĝi estis nomita kohorto, magnordo aŭ superordo. La rilatoj inter la kvar kohortoj (Euarchontoglires, Xenarthra, Laurasiatheria, Afrotheria) kaj la identeco de la praula radiko restas polemikiga.

## Notoj
# Incizivo

| Incizivo
 |
| --- |
|  |
| **organo klaso de anatomia unuo**  |
| **dento • individua anatomia ento** |
|

| [Montri]  Partoj |
| --- |
|  | maksila centra incizivo maksila flanka incizivo mandibla centra incizivo mandibla flanka incizivo  vd |

 |
|  |

Homa incizivo
La **incizivo** (aŭ sinonime: **tranĉodento**; latine *dentes incisivi*) estas dento de mamuloj kiu servas por kapti kaj tranĉi la nutraĵon.

La incizivoj

* estas forte evoluintaj, ĉizilformaj ekz. ĉe la ronĝuloj,
* etaj kompare kun la aliaj ekz. ĉe karnovoroj
* kaj mankas kiel ĉe la remaĉuloj en la supra makzelo.

Incizivo kun malfermitaj dentoradikoj karakterizas la ordon de ronĝuloj, leporuloj kaj rostruloj (elefanta dentego). Tio signifas, ke la incizivoj de tiuj bestoj kreskas daŭre dum la tuta vivo.

La homaj tranĉodentoj havas ĉizilformon, la antaŭa parto estas konveksa. La incizivoj de la supra makzelo estas pli grandaj ol tiu de la suba. La homo havas incizivon en la supra/suba makzelo en la dekstra-maldekstra flanko 2-2.

## Vidu ankaŭ

* Inciziva osto
* Kanino