Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Monogamio

**Monogamio** (de la greka: *mónos*: unusola kaj *gamos*: geedzeco), **Unuamemo** (ankaŭ **unuamoremo** aŭ **unuamismo**) estas la prefero por samtempe havi nur unu rilaton aman, koramikan, aŭ romantikan; oni ne ofte uzas la vorto krom por kontrasti kun pluramemo.

Tio validas por rilatoj kaj inter homoj kaj inter aliaj bestoj.

En la mondo de **bestoj**, la monogamio aludas la rilaton de la paro kiu pluhavas seksan ligon ekskludan dum la periodo de reproduktado kaj idozorgado. Ĉe **homoj**, la monogamio estas tipo de ama kaj seksa rilatoj ekskluda inter du homoj, kiuj pluhavas geedzan aŭ liberan ligon dum iu tempoperiodo aŭ dum vivo. La partianon de tiu tipo de rilato oni nomas *monogamia* aŭ *monogamiulo* pro sia emo, ĉu ĝi praktikas ĝin ĉu ne.

Inversa sistemo kie ekzistus diversaj tipoj de neekskludeco en paraj rilatoj same kaj inter homoj kaj inter bestoj nomiĝus poligamio.

Monogamio inter homoj estas afero studebla de diversaj sciencoj kiel Antropologio, Sociologio, Psikologio aŭ eĉ Historio. Ĉe bestoj la plej koncernataj sciencoj estus kaj la Biologio, la Etologio kaj la Zoologio. Por tiuj tre ofte la diferenco inter specioj rilatas ankaŭ iliajn emojn por Monogamio aŭ por Poligamio.

## Vidu ankaŭ

* Nemonogamio
# Poliginio

- ﻿ Polygamio estas nur laŭleĝa por Islamanoj
 - ﻿ Polygamio estas laŭleĝa
 - ﻿ Polygamio estas laŭleĝa en iuj regionoj (Indonezio)
 - ﻿ Polygamio estas kontraŭleĝa, sed ne kriminaligata praktikado
 - ﻿ Polygamio estas kontraŭleĝa kaj kriminaligata praktikado
 - ﻿ Nekonata laŭleĝa statuso
  \* En Eritreo, Hindio, Filipinoj, Singapuro, kaj Srilanko, poligamio estas nur laŭleĝa por Islamanoj.
 \* En Niĝerio kaj Sud-Afriko, poligamiaj geedziĝoj sub kustima leĝo kaj por Islamanoj estas leĝe agnoskataj.
 \* En Maŭricio, poligamiaj geedziĝoj havas neniun leĝan agnoskon. Islamanaj viroj povas "pluredziĝi" ĝis kvar virinojn, sed ili ne havas la leĝan edzinan statuson.

**Poliginio** aŭ **pluredzineco** estas la stato de viro, kiu samtempe havas plurajn edzinojn. Ĝi do estas specifa formo de poligamio en kiu ambaŭ viro aŭ unu virino povas geedziĝi kun pluraj partneroj.

Samkiel poligamio, ankaŭ poliginio estas malpermesata en granda parto de la mondo.

## Islamo

En multegaj islamaj landoj poliginio estas permesata ĝis maksimume de kvar virinoj, sed poliandrio (antonimo de poliginio) estas malpermesata. Tamen la normo en Islamo estas monogamio. Laŭ la rito hanbalisma, oni rekomendas (*mandub*) edziniĝi nur unu virinon, ĉar en poligamio ekzistas risko de maljusteco inter edzinoj.

## Animala poliginio

La esprimo estas analoge uzata pri la seksa kunvivado de bestoj, ekzemple la montaj goriloj.

## Vidu ankaŭ

* Poliandrio
* Poligamio
* Pluramemo

## Notoj kaj referenccoj
# Promiskueco

Ĉe homoj, **promiskueco** aŭ **malĉasteco** plusendas al sennuanca libera seksumado kun multaj seksaj partneroj. La esprimo kunportas moralan aŭ religian juĝon kaj estas rigardita en la kunteksto de la ĉeftendenco socia ideala por seksa agado kiu okazu ene de ekskluzivaj aktivaj rilatoj. Malĉasteco estas konsiderita rezulto de malpli modera libido.

Kion seksa konduto konsideras "malĉasta" varias inter kulturoj same kiel la hegemonio de malĉasteco, kaj malsamaj normoj ofte estas uzitaj por malsamaj seksoj kaj sociaj statusoj. Malĉasta ino foje estas pejorative nomita *malĉastulino*. Malĉasteco tre ofte estas portretita en literaturo, kino kaj televido, ekzemple en la populara usona serio *Sex and the City*.

Malĉasteco estas ofta en multaj bestospecioj. Kelkaj specioj havas promiskuajn sekspariĝajn sistemojn, intervalante de poliandrio kaj poliginio ĝis sekspariĝaj sistemoj kun neniuj stabilaj rilatoj kie pariĝi inter du individuoj estas eventuala okazaĵo. Multaj specioj formas stabilajn pardevojn sed daŭre pariĝas kun aliaj individuoj ekster la paro. En biologio, okazaĵoj de malĉasteco en specioj kiuj formas pardevojn estas kutime nomataj *ekster-paraj kopulacioj*.

## Vidu ankaŭ

* Monogamio
* Poligamio
* Poliandrio
* Poliginandrio
* Poliamorado
* Seksomanio
* Parsistemo
* Volupto

## Notoj

## Bibliografio

* Chakov, Kelly *Nineteen Century Social Evolutionism* Arkivigite je 2012-07-16 per la retarkivo Wayback Machine
* Meyer Fortes (2005) *Kinship and the Social Order: The Legacy of Lewis Henry Morgan* ISBN 0202308022 pp. 7–8
* Lehrman, Sally *The Virtues of Promiscuity Arkivigite je 2012-07-09 per la retarkivo Wayback Machine* (2002)
* Gerda Lerner (1986) Women and History vol. 1: The Creation of Patriarchy [1] ISBN 978-0195039962
* Lerner, Gerda *The Origin of Prostitution in Ancient Mesopotamia* Signs, Vol. 11, No. 2 (Winter, 1986), pp. 236–254
* Schmitt, David P. *Sociosexuality from Argentina to Zimbabwe: A 48-nation study of sex, culture, and strategies of human mating Arkivigite je 2011-07-22 per la retarkivo Wayback Machine* Behavioral and Brain Sciences (2005) 28, 247-311
* Gerrit Smith Miller (1931) *The Primate Basis of Human Sexual Behavior* The Quarterly Review of Biology, Vol. 6, No. 4 (Dec., 1931), pp. 379–410
* Edward Westermarck [1891] (2003) *History of Human Marriage Part 1* Kessinger Publishing ISBN 0766146189
* Weston, Kath (1998) *Long Slow Burn: Sexuality and Social Science* ISBN 0415920434
* Woock, Randy (2002) *Promiscuous Women Should Be Praised*rompita ligilo*]*
# Kosmopolita distribuo (biologio)

La rozacoj estas kosmopolita familio.
Natura arealo de la familio de la korvedoj.
En la biogeografio, **kosmopolita distribuo** aŭ **tutmonda distribuo** estas stato esti trovata preskaŭ ĉie ajn tra la mondo. Tia taksono, ekzemple genro, oni povas signi kiel **kosmopolita**. La termino ankaŭ aplikiĝas al certaj malsanoj. Kutime, la nocio havas mallarĝan signifon : kosmopolita specio troveblas en tuta la planedo, sed nur tie kie la vivocirkonstancoj konvenas al siaj bezonoj. Ekzemple, la palearktisa ordinara senecio kiu perhome disvastiĝis tra la mondo, ne estas trovebla en la tropikaj arbaroj. Tiel oni povas nuanci la nocion, kaj ekzemple paroli pri "kosmopolite tropika", kiu signifas ke specio estas trovebla en ĉiuj tropikaj regionoj de la tero.

Ekzemploj de kosmopolitaj specioj kaj taksonoj :

* Homo
* Lepismo
* Multaj cetacaj specioj, inkluzive de la granda orcino
* Bruna rato ( *Rattus norvegicus* )
* Migra falko
* Diversaj specioj de la blatoj
* Familio de la hirundedoj
* Familio de la strigedoj
* Familio de la korvedoj

## Vidu ankaŭ

* Disa distribuo
* Ekozono
* Endemio
* Invadaj specioj