Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Maryland

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Al Maryland (in rós) a 'l intéran di Stat Unî
Al stéma dal Maryland
La bandéra dal Maryland
Panuràma d'l òvest dal paéś

Al **Maryland** (a s lèś /ˈmɛrɨlənd/ in Inglés, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al fà part dla regiòṅ di Stat d'l Atlàntic Mèdi, in dla còsta èst dal paéś. Al cunfìna a nòrd cun la Pennsylvania, a èst c'n al Delaware, a sud-èst cun 'l ucéan Atlàntic, a sud cun la Virgìgna e c'n al Distrét ad Culùmbia e a òvest cun la Virgìgna Ucidentàla.

'L è òṅ di stat più pìcui dal paéś (42śum pòst c'n i sò 32.133 km², divìś in vint-quàtar cuntèi e in sènt-a-ssantatrî cumùṅ) ma di abitànt al gh 'n à dimóndi, siē migliòṅ (60.8% ad biànc e 29.8% ad négar, dat dal 2010), al quìnt più pîṅ stóp. In dal 1790 'l à dâ via ssanta mia quadrâ par dar vita a 'l Distrét ad Culùmbia e tiràr sù la capitàl di Stat Unî, Washington.

Al *Maryland* 'l è stâ una dal trédas culògni a tōr part a la rivulusiòṅ americàna e 'l 28 'd Avrìl dal 1788, finìda la guèra cun gl'ingléś, al s è unî a la federasiòṅ di Stat Unî. Al sò scutmàj ufisiàł 'l è *Old Line State* (*Al vèć stat in prima lìnea*). Al sò mòt invéci, in d'l itagliàṅ da na vòlta, 'l è „Fatti maschii, parole femine“ ch'a vōl dir „Fat masć, paròli fémni“ par dir che chi óm i péns'n a far i fat méntar cal dóni i dascóran sōl anc se 'l guèr'n al diś ch'al sèns 'l è piutòst „Fat decìś, paròli gentìli“. Al sò nóm (in latìn, *Terra Mariae*) al n daśvîṅ minga da la vìrgin Marìa mo invéci 'l è stâ sarnî in dal 1634 in unōr dla regìna Enrichéta Marìa 'd Burbòṅ, mujér ad Carl I.

La sò capitàla l'è la sitadìna 'd Annapolis ma i sèntar più grand dal stat i èṅ Baltimòra, Columbia e Germantown. L'ecunumìa śvilupàda dal *Maryland*, ch'la pōl cuntàr su i servìsi, la risérca, al biutecnulugìi e l'istrusiòṅ, la parmét a 'l sò famìji 'd avér in mèdia più bèsi in bisàca 'd tut la nasiòṅ, 72.483 dòlar in dal 2013, davànti a 'l New Jersey e a 'l Connecticut. L'agricultùra la pòrta sidròṅ, suca, langória, furmintòṅ, pamdòr, mlòṅ e arvéa. Inólt'r al *Maryland* al prudùś dimóndi lat e anc dal pés.

Anc s'al stat 'l è storicamènt dagnóra sèmpar da la banda dal *partî demucràtic*, da 'l 2015 al gh'à 'n guvernadōr republicàṅ, Larry Hogan, al secónd in sinquànt'an.

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sit ufisiàł
# Stéla 'd neutròṅ

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Diségn dna stéla 'd neutròṅ

La **stéla 'd neutròṅ**, cgnusùda anc cuma *stéla mòrta* o *stéla cadàvar*, l'è na stéla degeneràda pìcula pìcula, c'n un diamét'r ad sóta di trénta chilómetar, ma pîna a mertlét, stadi finàł dna stéla più granda, in gènar da déś a vint masi sulàri, quànd la finìs gl'elemènt alśēr a 'l sò intéran ch'i ìvan tacâ la fuśiòṅ nucleàr da idrògen a èli.

A cal punt lè la stéla la patìs un culàs gravitasiunàł sóta 'l sò pēś ad qvél ch'a gh'armàgn parchè la presiòṅ tèrmica dal reasiòṅ nucleàri la śmét 'd ès'r-ag e dònca la fòrsa 'd gravità la gh'à la méj schisànd tut la matèria vèrs al sèntar. Cun na presiòṅ dal gènar al sò camp gravitasiunàł 'l è sènt migliàrd più fòrt rispèt a qvél dla Tèra. Al sò prilamènt 'l è 'd un śvélt straurdinàri esénd ch'na *stéla 'd neutròṅ* l'è bòna ad far un gir cumplét da òṅ a trénta secónd o anc méno.

Quànd cal fenòmen chè al riguàrda dal stéli più grandi (da vint a trénta masi sulàri) i s fórman di buś négar, quànd i èṅ più pìculi (ad sóta di déś masi sulàri) i nàsan dal nani biànchi.

Diségn 'd un taramòt stelàr su na stéla 'd neutròṅ
Al fitùm di àtum dla stéla tut schis spaplâ al fà in manéra 'd dasfàr insém gl'eletròṅ c'n i prutòṅ ch'i dvèntan acsè di neutròṅ ch'i s śòntan dònca a qvéi ch'i gh'éran bèla da prima.

Na *stéla 'd neutròṅ* da par lē, sénsa dla matèria lè dintóran, l'è praticamènt inviśìbla: la sò temperadùra acsè élta, la pōl rivàr anc a 'n migliòṅ ad grâd cun di camp magnètic da 1012 gauss (qvél dla Tèra, tant par dir, 'l è 'd 0,5 gauss), la la pòrta a butàr fóra dal radiasiòṅ ultraviuléti, X e gama ma la luś la s fà fadìga a védar-la da luntàṅ parchè la stéla l'è tròp pìcula.

In dal grup dal *stéli 'd neutròṅ* a 'rcurdém al màgnetar e 'l pùlsar. Qvisti chè i mét'n insém dagnóra tuti 'l fórmi ad qvéli cgnusùdi in dal 2019, dumìla-setsènt a 'l incìrca su tri-mila.

## Culegamènt estéran

* (IT) La paśna dla *stéla 'd neutròṅ* su 'l sit dla *Treccani*

## Nòti
# Matemâtica

Bulgnaiṡ

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Bulgnaiṡ  |

Operazión a la lavàggna

La paróla **matemâtica**, dal grîg μάθημα (mathema): cgnusänza fundamentèl par vîver (a la lettra: i quî ch'as à da savair par tirèr avänti intìla vétta), vré dîr al stûdi dî mudêl ed strutûra, ed trasformaziån e 'd spâzi.

Al dé d'incû l'è la rizairca ed strutûr astrâti definé cun dî asiôm druvand al pänsir fén cme lavurîr. Äl strutûr zarchè spèss àn uréggin int'äl siénz naturèli, cme int'la fîsica. I cònt én interen a la matemâtica e serven par aiudèr al calcol.

Al cminzéppi, la matemâtica l'era druvè int'al cumêrzi, par misurèr la tèra e par truèr ali ecléss e èter abinamént astronômic.

Al stûdi dî mudèl cminzéppia coi nómmer, prémma ed tott coi nómmer naturèl. Äl régol präli operazión ed tott i dé fàn pèrt d'l aritmética elementèr. L'algebra l'è fundè såura stäl régol. Al stûdi däl superfézzi al fà pèrt d'la geometrî elementèr.

La stòria d'la matemâtica la nass coi babilunîs e i grîg cåun dî parsunagg' cme Euclîd, Archimêd e Pitàgora. Dåpp al Mediuêv, as svilóppa l'introduziån dî nómmer areb, grâzia a Fibonacci, dal 1200.

## Riferimént

* (IT) Matemâtica su *Treccani*
# Sistamma operatîv

Bulgnaiṡ

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Bulgnaiṡ  |

Ubuntu l'è un sistamma operatîv

Un **sistamma operatîv** l'è al cunpunänt software d'un calculadåur (zarvlån) che l'è al respunsâbil dla gestiån e la cordinaziån däli ativitè e dla divisiån däl risåurs dal calculadåur. Al sistamma operatîv al fa da *host* pr'i prugrâm dal calculadåur, donca l'a da stèri drî ai detâj däli operaziån dl hardware.

Squèsi tott i calculadûr, cme äl tavlàtt, i conpiuter ed cà, i superconpiter e anca i consoll pió nôv, i drôven un sistamma operatîv.

## Socuànt sistamm operatîv

* Windows
* Ubuntu
* macOS
* Android
* Firefox OS
* Windows Phone
* iOS
* ReactOS
# Guèra fradda

Bulgnaiṡ

|  |  |
| --- | --- |
| St artéccol qué l é scrétt in bulgnaiṡ |  |

Pianténna cål naziån d'la NATO e dal Pât ed Varsâvia

L'è stè ciamè Guèra Fradda cla situaziån ed lît brîsa ed guèra ch'la i è stè stra dû blûc internaziunèl, ciamè par la pió *Ovest* (sîra), ch'la cunprandèva i Stèd Uné e i låur alleè d'la NATO) e *Est* (maténna), con l'Ugnån Soviêtica e i só alleè dal Pât ed Varsâvia, stra la fén d'la secånda guèra mundièl e i ûtum ân dal Novzänt (tra sé e nå 1945 - 1990).

Stäl lît al n guinténn mai na vaira guèra, parché tott e dû i avêven la bånnba atòmica pr'evitèr ed fèrs atachèr. In totta la guèra fradda i arsenèl nucleèr däl dåu superputänz i gnénn carsó sänza dsmétter fén a l'ûtma êpoca (1979 - 1989), quand i s miténn d'acôrd (*accordi START*) par ridûser ed brótt i arsenèl nucleèr.

Int'la guèra fradda la cuntraposiziån stra la cåursa ali èrum ch'la parêva ch'an s pséss brîsa farmèr e i tentatîv frecuént ed controlèr i èrum stra USA e URSS i gnénn negoziè con i aiûd dl ONU.

Par definîr la grandazza d'la lît ed pusiziån, interès divêrs, prupagànda e aziån ed dstûrb ch'al s éren creè, send ch'i esêrcit i n s dscuntrénn prôpi, i strulghénn la parôla *guèra fradda*.

I én stè nezesèri äli atenziån, la diplomazî par stianchèr äl lît armè e fèr in môd ch'la n scupiéss 'na guèra chèlda, ch'la s sré slarghè e advintè pió intänsa.

La lît la gêva avair däl radîs socièl, puléttichi, ecunòmichi, filosôfichi e culturèli diferänti. Ai én stè däl viulänti guèr ed propaganda stra i blûc d'l USA e d'l URSS: l'Est ai dèva cåntra a l'Ovest parché l'éra pr'al capitalîsum, la borghesî e l'imperialîsum, ch'i mitêven int un cantån i puvrétt e al lavurîr, mänter ch'l Ovest dèva cånter a l'Est e al ciamèva l' inpêr dal mèl, incarnaziån dal totalitarîsum a fåurma ed ditatûra comunéssta.

## Ligâm estêren

*
# Ariśòna

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Al stéma d'l Ariśòna
La bandéra d'l Ariśòna
'L Ariśòna (in rós) a 'l intéran di Stat Unî

'L **Ariśòna** (a s lèś [ærɪˈzoʊnə] in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1912. Al gh'à na pupulasiòṅ ad siē migliòṅ e sèt 'd abitànt par na superfìsi ad 295.254 km².

Al cunfìna a nòrd c'n al Utah, a èst c'n al Mèsic Nóṿ, a sud c'n al Mèsic, a òvest cun la Califòrgna, a nòrd-òvest c'n al Nevàda e a nòrd-èst, in un punt sōl, c'n al Culuràdo. 'L *Ariśòna* 'l è divìś in quìndas cuntèi e in nuànta cumùn. Al sò mòt in latìn 'l è „Ditat Deus“ (*Dio 'l fà ric*) méntar 'l è cgnusû anc c'n al scutmàj ad „The Grand Canyon State“ (*Al stat di canyon grand*), qvél più famóś 'l è 'l Grand Canyon, góla dal fiùm Colorado.

La capitàl l'è Phoenix cun Tucson, Flagstaff, Yuma e Méśa atri sità impurtànti. Al sò guvernadōr, da 'l 2015, 'l è 'l republicàṅ Doug Ducey. In dal stat a gh'à la péna 'd mòrt ch'la vîṅ fata cun dgl'iniesiòṅ ad vlèṅ a part quànd al cundanâ al sarnìs invéci a 'l sò pòst la cambra a gas.

Al clima dla sò mità meridiunàla, in du a s cata anc la Monument Valley, 'l è deśèrtic. La sò ecunumìa la pōl cuntàr su la cultivasiòṅ dal cutòṅ, su 'l turìśum e su l'estrasiòṅ dal ram.

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sit ufisiàł
# 824

Artéccol in dialètt mudnés

Al **824** 'l è 'n an edl IX sécol dal Calendàri gregoriàn.

## Avenimèint

## Nê

## Mort

| An dal IX sécol |
| --- |
| 801 · 802 · 803 · 804 · 805 · 806 · 807 · 808 · 809 · 810 · 811 · 812 · 813 · 814 · 815 · 816 · 817 · 818 · 819 · 820 · 821 · 822 · 823 · 824 · 825 · 826 · 827 · 828 · 829 · 830 · 831 · 832 · 833 · 834 · 835 · 836 · 837 · 838 · 839 · 840 · 841 · 842 · 843 · 844 · 845 · 846 · 847 · 848 · 849 · 850 · 851 · 852 · 853 · 854 · 855 · 856 · 857 · 858 · 859 · 860 · 861 · 862 · 863 · 864 · 865 · 866 · 867 · 868 · 869 · 870 · 871 · 872 · 873 · 874 · 875 · 876 · 877 · 878 · 879 · 880 · 881 · 882 · 883 · 884 · 885 · 886 · 887 · 888 · 889 · 890 · 891 · 892 · 893 · 894 · 895 · 896 · 897 · 898 · 899 · 900 |
# Bèsi

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Soquànti munédi 'd Euro e di bòṅ
Bòṅ da 'n dòlar americàṅ

P'r al siénsi ecunòmichi i **bèsi**, cgnusû anc cuma **munédi** o **sòld**, i èṅ un strumènt ch'al pōl ciapàr al funsiòṅ ad:

* mèś ad scambi p'r avēr indrē un bèṅ o 'n servìsi;
* unità 'd cònt par batśàr al valōr ad marcâ di bèṅ e di servìsi;
* riferimènt par di pagamènt in là da vgnir;
* capitàł da métar via.

Prima di bèsi, ch'i pōl'n èsar fat da di bòṅ ad carta o cuma munédi 'd metàl, la gint dna vòlta di tèmp antîg la druàva 'l baràt p'r al scambi pasìfic ad bèṅ, in dal sèns ch'a s dava quèl in cambi d'n àtar quèl ch'al gh'iva 'n valōr cunsiderâ cumpàgn.

Al valōr di bèsi 'l è garantî da la banca sentràla nasiunàla, esénd ch'in gènar tut i stat i gh'aṅ la sò munéda, cuma 'l dòlar in di Stat Unî, 'l euro in dl'eurośòna, la sterlìna in dal Régn Unî, al yuan in Cina, al rublo in Rùsia e via dascurénd. In Itàglia, prima ch'l'adutìs 'l euro, a s druàva 'l franc ch'a gh 'n éra da dar-an 1936,27 p'r avēr in cambi 'n euro.

Quànd òṅ al gh'à di bèsi o 'n muć ad bèsi o ch'l à fat i bèsi 'l è ric, un tisi sénsa bèsi 'l è pòvar. Quànd a s tira di sòld 'l è 'l mumènt ch'a s ciàpa di bèsi, quànd a s vōl èsar pagâ a s diś “fóra i bèsi!” o “dà-'m di bèsi!”.

I bèsi i èṅ òṅ di argumènt più studiâ in ecunumìa.

## Culegamènt estéran

* (IT) Al sit dla numiśmàtica itagliàna
* (IT) La sò paśna su 'l sit dla *Treccani*
* (EGL) Distribudōr in dal Mantuàṅ ch'al dmanda i bèsi
# 1993

Artìcol in dialët piaṡintëin

## Avenimëint

## Nasìd

## Mòrt

* Enzo Brunori, pitùr itagliän (n. 1924)

| Ann dal XX sëcul |
| --- |
| 1901 · 1902 · 1903 · 1904 · 1905 · 1906 · 1907 · 1908 · 1909 · 1910 · 1911 · 1912 · 1913 · 1914 · 1915 · 1916 · 1917 · 1918 · 1919 · 1920 · 1921 · 1922 · 1923 · 1924 · 1925 · 1926 · 1927 · 1928 · 1929 · 1930 · 1931 · 1932 · 1933 · 1934 · 1935 · 1936 · 1937 · 1938 · 1939 · 1940 · 1941 · 1942 · 1943 · 1944 · 1945 · 1946 · 1947 · 1948 · 1949 · 1950 · 1951 · 1952 · 1953 · 1954 · 1955 · 1956 · 1957 · 1958 · 1959 · 1960 · 1961 · 1962 · 1963 · 1964 · 1965 · 1966 · 1967 · 1968 · 1969 · 1970 · 1971 · 1972 · 1973 · 1974 · 1975 · 1976 · 1977 · 1978 · 1979 · 1980 · 1981 · 1982 · 1983 · 1984 · 1985 · 1986 · 1987 · 1988 · 1989 · 1990 · 1991 · 1992 · 1993 · 1994 · 1995 · 1996 · 1997 · 1998 · 1999 · 2000 |
# 5 ed fervèr

Artéccol in dialètt mudnés

|  |
| --- |
| znèr • **fervèr** • mèrz • avrìl • maz • zógn • lói • agòst • setèmber • utóber• nuvèmber • disèmber |
| ← | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | (29) | (30) | → |

 Al **5 ed fervèr** l'è al 36° dè dal calendàri gregoriàn; agh vólen incòra ètri 329 dè a la fin dl'an (330 in di an bisestìl).

## Fat

* 1887 - Al teàter ed *La Scala* ed Milàn agh è l'esòrdi dl'*Otello* ed Giuseppe Verdi

## Nê

* 1909: Ernesto Calindri, atòr
* 1947: Regina Duarte, atora

## Mòrt

## Fèsti

### Nasiunèli

### Religiósi

### Civìli
# 28 ed fervèr

Artéccol in dialètt mudnés

|  |
| --- |
| znèr • **fervèr** • mèrz • avrìl • maz • zógn • lói • agòst • setèmber • utóber• nuvèmber • disèmber |
| ← | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | (29) | (30) | → |

 Al **28 ed fervèr** l'è al 59° dè dal calendàri gregoriàn; agh vólen incòra ètri 306 dè a la fin dl'an (307 in di an bisestìl).

## Fat

## Nê

## Mòrt

## Fèsti

### Nasiunèli

### Religiósi

### Civìli