Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Geometrî

Bulgnaiṡ

|  |  |
| --- | --- |
| St artéccol qué l é scrétt in bulgnaiṡ |  |

*a² + b² = c²*
*α + β + γ = 180°*

La parôla **geometrî** La ven dal grîg **γεωμετρείν** ch'al vôl dîr misuraziån d'la tèra.
Par ste fén ai én nèdi dal tèttnich e ai n è stè tanti ch'ali àn inventè i babilonîs, i egiziàn e i indiàn.

Atåuren dal 500 prémma ed Crèsst ai é stè un progrès di mondi fenomenèl: dî pänsadûr grécc i àn strolghè la conosiänza geometrica d'incû däl definizión, di postulè e dî asiôm e i àn dimostrè che da quèsst as puré derivèr totta la geometrî.

Ste process l'à purtè a la redaziån dî '*Elemént* d'Euclîd. Lu qué al fundé qualla ch'as ciama anch'adês geometrî euclidea.

Al quént postulè d'Euclîd, quall däl parallêl, l'à tirè l'atenziån ed tanti matematic, ch'äl l'àn studiè par vadder s'as psess derivèr dai èter quater o s'as psess fèr sänza.

Al risultè l'è stè ch'ai nasé dal nôvi gemoetrî (eléttica e iperbòlica) ch'in àn brîsa vlò savair ed ste postulè. Quassti én cgnossò cme geometrî brîsa euclidée.

Stra i matemàtich chi àn dè un contribûd a la furmaziån dal geometrî brîsa euclidée ai én N.I. Lobatchevski, J. Bolyai, C.F. Gauss, E. Beltrami.
Gauss l'à strolghè 'na teorî detajè d'la superfézzi dal spâzi tridimensiunèl e al risultè pió inpurtant l'è al Theorema Egregium såura la curvadûra d'na superfézzi.

Dåpp Gauss ai én stè dåu direzión ed formaziån d'la geometrî.

La prémma l'è lighè al lavurîr ed B. Riemann ch'l'à pensè a un môd ed generalizèr la teorî d'la superfézzi ed Gauss in däl dimensión pió grandi ed 2. I nûv ogèt as ciamen varietè rimanänta. Da qué ai è pô nèda la geometrî differenzièl.

'N ètra direziån l'è stè tolta da F. Klein adruvand al cuncett ed gropp ed trasformaziån. Secånd Klein, l'ogèt ed stûdi d'la geometrî l'aré da èser la proprietè däl figûr geomètric invariänti såtta l'asiôm d'un quèlc gropp ed trasformaziån. Donca, considerand di mondi ed gropp ed trasformaziån diferänti as truvé 'na geometrî diferänta da la geometrî euclidea, cme la geometrî aféna e la geometrî prujetîva.

Par esänpi, la geometrî euclidéa pièna l'é al stûdi däl proprietè dal pian ch'al resta invariè såtta l'asiôm dal gropp dî muvimént dal raid dal pian (gropp euclideo).

## Riferimént

* (IT) La geometrî int la *Treccani*
# Curnuvàglia

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Bandéra e stéma dla Curnuvàglia
La Curnuvàglia (in rós)
La Curnuvàglia da 'l élt
Panuràma 'd Zennor

La **Curnuvàglia** (*Cornwall* in ingléś, a s lèś [ˈkɔːnwɔːl] o [ˈkɔːnwəl], *Kernow* in còrnig, a s lèś [ˈkɛɹnɔʊ]) l'è na cuntèa ingléśa ch'la s cata in dl'umònima penìśula dla Gran Bretàggna, in dal sud-òvest dal paéś, sénsa però la cuntèa dal Devon e 'd bòna part ad qvéla dal Somerset.

Esénd una dal siē nasiòṅ sèltichi, in dla regiòṅ a s dascór, ólt'r a 'l ingléś, anc na léngua imparentàda c'n al Galéś e c'n al Brètun, al Còrnig (*Kernowek*, *Cornish* in ingléś).

Al sò sènt'r aministratìṿ 'l è Truro, na sitadìna più pìcula 'd Miràndla, méntar la sò capitàla stòrica l'è Bodmin ch'la n fà sù gnanc gl'abitànt ad Cuncòrdia. Cuntànd anc gl'ìśuli Scilly, ch'i s càtan a 45 km da la còsta, la *Curnuvàglia* la riva a 3.563 km² e la mùcia sù sincsènt-trentamìla abitànt a 'l incìrca.

La regiòṅ, divìśa in siē circuscrisiòṅ (Penwith, Kerrier, Carrick, Restormel, Caradon e Curnuvàglia setentriunàla), e in n'autorità unìda (ìśuli Scilly), l'è la più pòvra dal Régn Unî. La sò ecunumìa la pōl cuntàr su 'l turìśum e la pésca. Al sò clima 'l è 'l più cald dla Gran Bretàggna, a s và in mèdia da i òt grâd d'l Invér'n a i daśnóṿ dl'Istâ, ma a gh'è anc un muć ad vènt.

Al sò mòt, in Còrnig, 'l è *Onen hag oll* ch'a vōl dir *Òṅ e Tut*. Fra i persunàǵ ligâ a la *Curnuvàglia* a 'rcurdém al baterìsta di Fleetwood Mac, Mick Fleetwood e l'atōra Kristin Scott Thomas.

Dòp al referéndum dal 23 ad Śugn su la Brexit, in du la *Curnuvàglia* l'à vutâ c'n al 56,52% par dastacàr al Régn Unî da l'Ugnòṅ Européa, al cap dal cunsìli dla Curnuvàglia *John Pollard* 'l à fat 'n apèl par cuntinuàr a ciapàr listés i bèsi ch'la gh dava l'UE in ajùt, a s dascór ad ssanta migliòṅ ad sterlìni 'l an, e ad far in manéra ch'in di negusiâ a s téggna in a mènt ch'a gh'è da cuntinuàr a prutéś'r-la cumpàgn a prima.

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sit dal sò cunsìli

## Nòti
# Tioréma 'd Pitàgora

Carpśàn

|  |
| --- |
|
C'l artìcol chè 'l è scrit in
Carpśàn  |

I quadrê custruî in sìm'a tùt i cô dal triàngol retàngol
Na dimostrasiòun animèda per fèr capìr che chègli àrei lè i dróven al stès e-spàsi

Al **tiuréma 'd Pitàgora** 'l è na léś 'd giumetrìa Evclidéa ch'la descrìv la relasiòun ch'la liga al mśùri di cô 'd un triàngol retàngol. La só scrìta piò cgnusùda l'è:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
"**Ind un triàngol retàngol, al quadrê ch'a s custruìs in sìm'a l'ipotenùśa 'l è cumpàgn a la sóma di quadrê custruî in sìm' ai dū catēt.**"

## Vōś lighèdi

* terna 'd Pitàgora
* triàngol retàngol
* cô (giumetrìa)
* quadrê (àlgebra)
* quadrê (giumetrìa)
* àngol
* àngol drìt
* triàngol acutàngol
* triàngol otûśàngol

## Noti e referèinsi

## Èter prugèt

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Tioréma 'd Pitàgora**

## Colegamèint estèren

* (EN) Dimòndi ragiunamèint in sìm'a 'l Tiuréma 'd Pitàgora in dal sit cut-the-knot.org
# S'ciòp

Mudnés Bulgnais

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Mudnés  |

Al **s'ciop** l'è un èrma, cumpagn a la pistòla, ma cun la canna piò longa. L'è druveda dai suldê e dai cazador.

|  |  |
| --- | --- |
| St artéccol qué l é scrétt in bulgnaiṡ |  |

Al **stiòp** l'è un èrma, cumpagna a la pistòla, mo cun la canna piò longa. L'è druvè dai suldè e dai cazadûr.
# Spagnôl

Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ

**Castigliàn**

Noam luchêl???
castellano, español

Bacajê de???
(?)483 000 000

Famèja
rumànzi > îber-rumànzi

Regioun???
 Spâgna, ispanofunî

Exainpi???
*Todos los seres humanos nacen libres e iguales en dignidad y derechos y, dotados como están de razón y conciencia, deben comportarse fraternalmente los unos con los otros.*

Al **spagnôl** (ciamè anch' **castigliàn**) l'è 'na langua nèda int'la regiån d'la Castégglia, in mèz a la Spagna. L'è bacajè anch'in di mondi ed paîs dal cuntinänt americàn da 500 migliòn ed cristiàn.

L'al fà pèrt dal gropp dal languv indo-europei, ureginè da l evoluziån dal latén vulghèr, anch's ai è dal paroli ch'al vénen da l areb.

## Stòria

Ai è di quî int'al castigliàn chi én di mondi cumpagna a la leniziån laténa (latén: *vita*, spagnôl *vida*), la palatalizaziån (latén: *annum*, spagnôl *año*), al ditongaziòn dal vuchèl srè e/o dal latén vulghèr (latén: *terra*, spagnôl *tierra*; latén: *novum*, spagnôl *nuevo*); quassti canbiaziòn funètichi as troven anch' in dagli ètri languv d'l Europa.

Artéccol in dialètt mudnés

Al **spagnòl** (ciamê anch' **castiàn**) l'è 'na léngua nèda in dla regiòun dla Castìa, in mèz a la Spagna. L'è ciacarê anch in dimòndi paés dal cuntinèint americàn da 330 miliòun ed cristiàn.

L'al fà pèrt dal grópp di léngui indo-europei, gnùdi só da l'evoluziòun dal latèin vulghèr, anch s'agh én dal paròli ch'él vìnen da l'èreb.

## Stòria

Agh én dal paròli in dal spagnòl ch'i én di mòndi cumpàgn al latèin (lat: *vita*, spa:*vida*), la palatalisaziòun (latèin: *annum*, spagnòl *año*), la ditongaziòun dal vuchèli srèdi e/o d'al latèin vulghèr (latèin: *terra*, spagnòl *tierra*; latèin: *novum*, spagnòl *nuevo*); sti cambiamèint funètici i-s càten anch in di ètri léngui dl'Europa.
# Alabàma

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Al stéma d'l Alabàma
La bandéra d'l Alabàma
'L Alabàma (in rós) a 'l intéran di Stat Unî

'L **Alabàma** (a s lèś [ˌæləˈbæmə] in Ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat dal sud di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1819. Al sò mòt in latìn 'l è „Audemus jura nostra defendere“ (*A giurém ad difénd'r i nòstar dirìt*).

La sò capitàl, e secónda sità dal stat dòp Birmingham, l'è Montgomery. Àtri sità impurtànti, ch'i pàsan tuti i sènt-mila abitànt, i èṅ Mobile e Huntsville. 'L *Alabàma* al gh'à ssanta-sèt cuntèi e quatarsènt-sinquànt'òt cumùṅ. La sò pupulasiòṅ, divìśa fra 'n 68.5% ad biànc e 26.2% ad négar, l'è 'd quàtar migliòṅ e òt 'd abitànt a 'l incìrca par na superfìsi ad 135.765 km².

Al cunfìna a nòrd c'n al Tennessee, a èst cun la Geòrgia, a sud cun la Flòrida e c'n al Gōlf dal Mèsic e a òvest c'n al Missisìpi. Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è 'l republicàṅ Robert J. Bentley. 'L è da 'l 1980 che chè a vins sèmp'r al candidâ presidènt dal *GOP*.

Da sèmp'r un stat ad cuntadèṅ (òṅ di sò scutmàj 'l è *Al stat dal cutòṅ*), 'l *Alabàma* 'l è famóś p'r i sò brustlèṅ americàṅ, par la lavurasiòṅ dla légna e par 'l alevamènt di bóv e di pui. Sót-tèra a gh'è dimóndi carbòṅ, petròli e gas méntar 'l indùstria dal fèr l'è andàda in criśi in dal cōrs dal XX sécul.

In dal stat a gh'è la péna 'd mòrt, fata cun dgl'iniesiòṅ ad vlèṅ o sinò cun la scrana lètrica.

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sit ufisiàł
# Pi grēc

Carpśàn

|  |
| --- |
|
C'l artìcol chè 'l è scrit in
Carpśàn  |

El miśurasiòun c'n al π in sìm'a 'l sērć, atàc a la só sirconferèinsa
Al **Pi grēc** 'l è 'n nùmer costànt edla matemàtica scrìt druènd la lettra gréca π (al s pōl scrìver anc **pi** quand a n's gh'à mìa dispunìbil el lettri gréchi), druê tantìsim in dla matemàtica e in dla fìśica.

In dla giumetrìa dal piàṅ, a s definìs al π c'ma 'l rapòrt edla sircunferèinsa c'n al diàmeter 'd un sérć, o anca c'ma l'àrea 'd un sérć ed râǵ cumpàgn a 1.

## Proprietê

* Al π 'l è 'n nùmer irasiunêl, c'ma dir ch'al n'pōl briśa èser scrìt c'ma 'l quosiìnt ed dū nùm'r intér.
* Al π 'l è 'n nùmer trasendèint, c'ma dir ch'al n'è mìa 'n nùmer algèbric (i n'gh'ìn mìa di polinòmi cun di coèficèint rasionē ch'i gh'apièn per raîś al π). Dòunca, 'l è impusìbil ed catèr al π druènd un nùmer finî 'd intēr, ed frasiòun e dal lōr raîś; 'l è dòunca anca impusìbil quadrèr al sérć cun un nùmer finî 'd operasiòun druènd la rìga e 'l cumpâs.

## Al só valōr

Sènd al π ed natùra trasendèinta, in di calcol numèric a bśògna druèr-en dàgli aprosimasiòun. Al più dal volti, l'aprosimasiòun 3,14 l'è abasta, ma dimòndi inśgnēr i dróven despès 3,1416 o méj incòr 3,14159 (più precìś incòr).

## Colegamèint estèren

* Na stòria dal π in dal sît *st-andrews.ac.uk*.
# Sumér

Bulgnaiṡ

|  |  |
| --- | --- |
| St artéccol qué l é scrétt in bulgnaiṡ |  |

I **Sumér** fonn d'la zänt ch'l abitèva int'la Mesopotâmia stra 'l 4000 e al 2000 prémma ed Crésst. I Sumér i fundénn däl gran zitè, ch'äli avèven totti un témpi pr'un dio e un rà ch'äl guvernèva.

I Sumér fonn stra i prémm a fèr zirèr l'acua int' i cànp e stra i prémm a scrîver cun la scritûra a ciudén. I inparénn a metter al rôd ai lûr piû e a lavurèr al brånz.

Dal câr da guèra disgnè int'i mûr 'd Lagash dal 2600 prémma 'd Crésst.
Al nomm *Sumér* al vén da l accadic. I sumér i s ciamèven in la låur langua *Kengi*. Al nomm ch'as trova int'la Bébbia, *sennaar*, al dgéva gnîr da *sumer*, ch'al dè uréggin ancha al egiziàn *Sangar*.

## Riferimént

* Bébbia
# An 2000

Artéccol in dialètt mudnés

I an 2000 i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 2000 infìn a 'l 2009 ciapê dèinter.

## Acadimèint, invensiòun e descuvèrti

#### 2000

#### 2001

#### 2002

#### 2003

#### 2004

#### 2005

#### 2006

#### 2007

#### 2008

#### 2009

## Mùśica

## Cìnema

## Polìtica

## Sièinsi

## Personàǵ

## Noti

## Èter progêt