Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ungherî

Bulgnaiṡ

|  |  |
| --- | --- |
| St artéccol qué l é scrétt in bulgnaiṡ |  |

Bandîra ungheraisa
Dûv l'è l'Ungherî

L'**Ungherî** (denuminaziån uficièl: *Repóbblica d'l Ungherî*, in ungherais: *Magyar Köztársaság*) - in ungherais ciamè pò **Magyarország** (IPA:mɒɟɒrorsaːɡ) l'è un pajais d'la Pianura Pannonica, int'al centro-èst dl'Euròpa.

La cunfénna col Slovachî, l'Ucraina, la Rumanî, la Serbia, la Cruazia, la Sluvênia e l'Austria.

L'Ungherî l'è 'na Repóbblica Parlamentèr, al prémm minîster adès l'è **Viktor Orbán** (elèt dal 2010), la Presidänta d'la Repóbblica invêzia l'è **Tamás Sulyok** (elètta dal 2024).

La capitèl d'l'Ungherî l'è Budapest. La langua uficièl del pajais l'è l'ungherais.

## Riferimént

* Al sit ufizièl
* (IT) *Ungherî* int la *Treccani*

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Ungherî**

Pajîs d'Europa

 Albanî •
 Andorra •
 Armènia •
 Austria •
 Azerbaigiàn •
 Bélgi •
 Bôsgna-Erzegovina •
 Bulgarî •
 Cruazia •
 Danimèrca •
 Estògna •
 Finlandia

 Fränza •
 Geòrgia •
Germâgna •
 Grecia •
 Irlanda •
 Islanda •
 Itâglia •
 Lettògna •
 Liechtenstein •
 Lituàgna •
 Lussembûrg •
 Malta •
 Måunt naigher

 Mazedògna dal Nòrd •
 Muldàvi •
 Nurvegia •
 Portugâl •
 Prinżipê ed Mònac •
 Pulògna •
 Ràggn Uné •
 Ripóbblica Ceca •
 Róssia •
 Róssia bianca •
 Rumanî

 San Marén •
 Serbia •
 Slovachî •
 Sluvênia •
 Spâgna •
 Svèzia •
 Svézzra •
 Turchî •
 Ucraìna •
 Ulanda •
 Ungherî •
 Zìper •
 Zitê d'al Vaticân
# Seattle

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Vduda dla sità ad Seattle

**Seattle** (a s lèś /siˈætəl/ in ingléś) l'è la sità più impurtànta dal stat ad Washington in dla cuntèa ad *King*. In dal Luj dal 2011 la psiva cuntàr su 620.000 abitànt a 'l incìrca. Al sò scutmàj 'l è „Emerald City“ (*sità ad śmerâld*) e la s cata in dal nòrd-òvest di Stat Unî a sènt-sinquanta km a sud da 'l Cànada.

L'è stada tiràda sù su sèt còi: *First Hill*, *Capitol Hill*, *Queen Anne Hill*, *Beacon Hill*, *Denny Hill* (pò śbatû śò) e da ùltim *Magnolia* e *Crown Hill* ch'i n fàvan mia part dla sità uriginàla.

In sità in di an Nuànta 'l è nâ 'l muimènt metal dal grunge cun di grup quài Nirvana, Mudhoney, Alice in Chains, Foo Fighters, Pearl Jam e Soundgarden.

Al sò sìndig, da 'l 2014, 'l è 'l demucràtic Ed Murray.

## Persunàǵ ligâ a *Seattle*

Panuràma ad Seattle
* Bill Gates, fundadōr dla Microsoft
* Paul Allen, fundadōr insém a Bill Gates dla Microsoft
* Chris Cornell, cantànt di Soundgarden
* Stone Gossard, chitarìsta di Pearl Jam
* Jimi Hendrix, chitarìsta
* Duff McKagan, basìsta di Guns N' Roses
* Stacie Orrico, cantànta
* Frances Farmer, atōra

## Culegamènt estéran

* (EN) Al Sit uficiàł
# Vancouver

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Al scûd dla sità
La sò mapa
Vancouver ad sira

**Vancouver** (a s lèś [væŋˈku:vɚ] in ingléś) l'è na sità ad siesènt-ssantamìla abitànt a 'l incìrca dal sud-ovèst dal Cànada ch'la s cata in dla pruìnsa dla Culùmbia Britànica lung la còsta d'l ucéan Pasìfic, minga tant luntàṅ da 'l stat ad Washington. La gh'à na superfìsi 'd 123,63 km² e la ciàpa 'l nóm da 'l capitàṅ George Vancouver, espluradōr britànic.

In sità a và fòrt l'indùstria dal cinéma, la tèrsa più granda dal Nòrd-Amèrica dòp Los Angeles e New York, e anc qvéla di śōg vìddeo. Àtar lavōr fat da cal bandi chè i èṅ la lavurasiòṅ dal légn, di minerài, la pésca, l'agricultùra, i servìsi e 'l turìśum.

Al sò sìndig, da 'l 2024, 'l è Ken Sim dal partî indipendènt ad sèntar-dèstra *ABC Vancouver*.

## Persunàǵ ligâ a *Vancouver*

* Ryan Reynolds, atōr
* Peter New, atōr
* Jessica Lowndes, atōra
* Deborah Kara Unger, atōra
* Claire Corlett, atōra
* Michelle Creber, atōra
* Ashleigh Ball, cantànta

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sit ufisiàł

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Vancouver**
# San Francisco

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Al stéma dla sità

**San Francisco** (a s lèś /ˌsæn frənˈsɪskoʊ/ in ingléś) l'è na sità di Stat Unî, la quàrta più granda dla Califòrgna, c'n i sò utsènt-sinquantamìla abitànt a 'l incìrca, dòp Los Angeles, San Diego e San Jòśè. L'è stada fundàda al 29 ad Śugn dal 1776 da di culugnalìsta spagnōi.

Dòp la secónda guèra mundiàla l'è carsùda dimóndi par via dal ritóran di suldâ, un muć 'd imigrâ, 'l apòǵ a la cultùra dla paś, di fiōi di fiōr e di dirìt di gay faghénd-la dvintàr na rocafòrt “liberal” dal *Partî Demucràtic*, tant par dir in dl'elesiòṅ p'r elèś'r al presidènt di Stat Unî dal 2016, chè la Clinton l'à ciapâ 'l 85,3% di vōt cónt'r al gnanc 10% ad Donald Trump.

Al pònt 'd Golden Gate ad nòt
Panuràma dla sità
La parśòṅ 'd Àlcatraz
*San Francisco* 'l è 'n impurtànt sèntar turìstic e i sò palàs i èṅ stâ tirâ sù tgnénd a mènt di stîi architetònig difarènt. Al sò Istâ i èṅ fréschi e dal vòlti a gh'è anc la fumàna.

Tgnénd adrē a i dat dal cesimènt dal 2010 la sò pupulasiòṅ la pōl cuntàr su 'n nùm'r élt ad gint cun di urìgini aśiatichi (33,3%) mént'r i biànc i rìv'n a 'l 48,5% e i nég'r a 'l 6,1%. I gay e 'l lèśbichi chè i tóc'n al 15%.

In sità i s càtan di punt ad riferimènt dimóndi famóś cuma 'l Golden Gate Bridge, 'l èx parśòṅ 'd Àlcatraz e la piàsa Union Square. Sinc di istitùt bancàri americàṅ più impurtànt dal paéś i gh'aṅ la sò sēd chè acsè cuma la Levi Strauss e di pès da nuànta dla Silicon Valley cuma Apple e Google e pò la Dolby, Pinterest, Twitter, Mozilla e la Wikimedia Foundation. Tacànd da 'l an 2016, *San Francisco* l'è clasificàda insìma in dla clasìfica di pòst più vivìbii dal mónd.

Al sò sìndig, da 'l 2011, 'l è 'l demucràtic *Ed Lee*.

## Persunàǵ ligâ a *San Francisco*

* Isadora Duncan, balarìna
* Clint Eastwood, atōr e regìsta
* Todd Bridges, atōr
* Bruce Lee, lutadōr e atōr
* Liev Schreiber, atōr
* Raymond Bailey, atōr
* Alicia Silverstone, atōra
* Natalie Wood, atōra
* Steve Jobs, fundadōr dla Apple
* Paul Kantner, chitarìsta

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sò sit ufisiàł

## Nòti
# UNESCO

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Al logo dl'UNESCO
L’**UNESCO** (a s lèś /juːˈnɛskoʊ/ in inglés) 'l è n'urganiśasiòṅ mundiàla misa in pē al 16 ad Nuvémbar dal 1945 ch'la s fà càr'g ad tgnir a drē a 'l patrimòni culturàł dal mónd ch'a gh'è bèla e a purtàr avànti l'educasiòṅ, al siénsi e la cultùra. Al léngui ch'i dróan uficialmènt i èṅ 'l Ingléś, al Cinéś, al Francéś, 'l Àrab, al Spagnōl e 'l Rus.

'L è 'l acrònim 'd *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization* ch'a vōl dir *Urganiśasiòṅ di Paéś Unî par l'Educasiòṅ, la Siénsa e la Cultùra*.

I èṅ mémbar dl'UNESCO (a 'l Utóbar dal 2011) 194 paéś più 7 mémbar śuntâ. Al sò quartēr generàl al s cata a Parì e al gh'à anc ssanta ufìsi regiunài stramnâ par tut al mónd.

Òṅ di còmpit dl'UNESCO 'l è quél ad tiràr śò na lista di patrimòni mundiài dal gèn'r umàṅ cuma l'è la Piàsa Granda ad Mòdna in dua a gh'è la Ghirlandèina o Frara cuma sità d'l Arnasamènt.

Da 'l Nuvémbar dal 2017 la sò presidènta l'è la francéśa Audrey Azoulay ch'l'à tòlt al pòst dla bùlgara Irina Bokova.

L'UNESCO l'à patî da spés di daspèt da part di Stat Unî (e anc dal Régn Unî) parchè i pinsàvan ch'la fus 'n òrgan in dal maṅ di cumunìsta e di paéś dal tèrs mónd, druâ par tiràr-'g adòs dal dascrédit. Gl'Americàṅ i s èṅ acsè tirâ via in dal 1984 par pò turnàr in dal 2003. Quànd pò al 31 'd Utóbar dal 2011 l'UNESCO l'à 'rcgnusû fra i sò mémbar anc la Palestìna, chi lōr, insém a Iśraēl, i aṅ tacâ a tgnir férum bèsi e finansiamènt.

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sò sit ufisiàł
# Râǵ edla Tèra

Carpśàn

|  |
| --- |
|
C'l artìcol chè 'l è scrit in
Carpśàn  |

La Tèra sesiunèda cun na fèta tolta via
La Tèra schisèda 'd sóver e 'd sòta
Egli a-mśurasiòun ed 'n elisòid c'ma la Tèra
Al **râǵ edla Tèra** 'l è la distànsa da 'l sèinter edla Tèra infìn ala só superfìsi da stèr a 'l livêl medi dal mêr.
Sènd che la Tèra la nn'è mia propi na sfera perfèta, mo l'è piò cumpàgn'a 'n elisòid schisê in dû a ghe stà i dū Pôl (Pôl nord e Pôl sud), la lunghèsa dal só râǵ l'è diferèinta a secònda in dû a gh's tōś al mśùri.
Cla lunghèsa chè la vin anc tolta in dl'astrunumìa e in dla giulugìa c'ma unitê de mśùra scrivènd WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .

## El só 'mśuri

#### Al râǵ equatoriêl

Al só râǵ equatoriêl, (o metê as magiōr), a dìr quèl ch'al 'riva infìn a 'l meridiàṅ edl'equatōr, 'l è 'd 6.378,137 kilòmeter.

#### Al râǵ polêr

Al só râǵ polêr (o metê as minōr), a dìr quèl ch'al 'riva infìn a ùn di dū Pôl, 'l è lung 6.356,7523 kilòmeter.

#### Al râǵ medi

Al râǵ medi edla Tèra (scrìt WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ), secònd la definisiòun ch'l'in dà l'Asociasiòun Internasionèla dla Geodeśìa e dla Geofìśica (IUGG) 'l è:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
in dû WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 'l è al râǵ equatoriêl e WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ' 'l è al râǵ polêr, e dòunca, fàt i còunt, al râǵ medi dla Tèra al dvèinta 6.371,009 kilòmeter.

#### Al râǵ equivalèint medi

Al só râǵ equivalèint medi (scrìt WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ), catê a partìr dala superfìsi edla Tèra e pinsènd-la c'ma ch'la fùs na sfera, 'l è:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
ch'i dvèinten 6.371,0072 kilòmeter.

#### Al râǵ volumètric medi

Al só râǵ volumètric medi (scrìt WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 ), 'l è quèl ch'a s cata a partìr da 'l v'lùm edla Tèra e pinsènd-la sèimper c'ma na sfera:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
ch'al dvèinta 6.371,0008 kilòmeter.

## Vóś lighèdi

* râǵ (giumetrìa)
* sfera (giumetrìa)
* elisòid
* geòid
* equatōr
* pôl geogràfic
* superfìsi edla Tèra

## Èter prugèt

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Râǵ edla Tèra**

## Colegamèint estèren

* (EN) 'N video cun dal spiegasiòun in sìm'a 'l râǵ edla Tèra dal'Universitê ed Nottingham
* (EN) La spiegasiòun ed 'n elisòid in dal sit MathWorld

## Noti e referèinsi
# 1978

Piasintëin

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Piasintëin  |

## Avenimëint

* 16 d'utùbar: advànta papa Giuän Pàul II, ad'la Pulógna, al prèm papa furastèr dòpa 456 ann ad papa Itâglian.

## Nasìd

* 20 ad zógn, a Ruma: Virginia Raggi, seindichèsa
* 6 d'nuëimbar: Daniella Ciccarelli, mudèla brasigliäna

## Mòrt

* 17 d'utùbar: Giuàn Gronchi, presidëint ad'la Rapüblica

| Ann dal XX sëcul |
| --- |
| 1901 · 1902 · 1903 · 1904 · 1905 · 1906 · 1907 · 1908 · 1909 · 1910 · 1911 · 1912 · 1913 · 1914 · 1915 · 1916 · 1917 · 1918 · 1919 · 1920 · 1921 · 1922 · 1923 · 1924 · 1925 · 1926 · 1927 · 1928 · 1929 · 1930 · 1931 · 1932 · 1933 · 1934 · 1935 · 1936 · 1937 · 1938 · 1939 · 1940 · 1941 · 1942 · 1943 · 1944 · 1945 · 1946 · 1947 · 1948 · 1949 · 1950 · 1951 · 1952 · 1953 · 1954 · 1955 · 1956 · 1957 · 1958 · 1959 · 1960 · 1961 · 1962 · 1963 · 1964 · 1965 · 1966 · 1967 · 1968 · 1969 · 1970 · 1971 · 1972 · 1973 · 1974 · 1975 · 1976 · 1977 · 1978 · 1979 · 1980 · 1981 · 1982 · 1983 · 1984 · 1985 · 1986 · 1987 · 1988 · 1989 · 1990 · 1991 · 1992 · 1993 · 1994 · 1995 · 1996 · 1997 · 1998 · 1999 · 2000 |
# Pùlsar

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Animasiòṅ dna pùlsar
Na pùlsar ch'la lampéśa

La **Pùlsar** l'è na stéla 'd neutròṅ, stadi finàł dna supernòva II quànd la scòpia. La sò masa l'è in na quàlc manéra cumpàgna a qvéla dal Sōl, sōl dimóndi ma dimóndi più schisàda in un raǵ ad déś chilómetar a 'l incìrca. La buta fóra na fasa a côṅ 'd óndi ràdio cauśàda da l'asiòṅ cumbinàda dal camp magnètig e dal sò prilàr.

Al prim siensiâ ch'al gh'à fat a mènt 'l è stâ Jocelyn Bell in dal 1967. A vgnir a 'dès a s 'n è catàdi sincsènt, dagnóra tuti in dla Via dal Lat.

## Culegamènt estéran

* (IT) La paśna dla *pùlsar* su 'l sit dla *Treccani*