Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Muntâgna

Bulgnaiṡ

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Bulgnaiṡ  |

Al månt Everest
Un månt in Spâgna

La **muntâgna** (dal latén *montanea*, da *mons* - månt) l è una vatta pió èlta ed 600 mêter dal livèl dal mèr, una móccia naturèl d'la tèra.

I mónt cuvren al 52% d'l Asia, 36% d'l Amèrica dal Nòrrd, 25% d'l Europa, 22% d'l Amèrica dal Sudd, 17% d'l Austrâglia e 3% d'l Africa.

In tott, un 24% d'la litosfera l è fâta ed muntâgna. Un 10% d'la popolaziån mundièl la i vîv. Tott i fiôm pió grand dal månd i såurzen in muntâgna.
# Domìni (informàtica)

Carpśàn

|  |
| --- |
|
C'l artìcol chè 'l è scrit in
Carpśàn  |

Al **domìni** (*dominio* in itagliàṅ), in dl'informàtica, 'l è cla pêrt edl indirìs eletrònic 'd un sît telemàtic indû a s cata na spiegasiòun dla natùra dal stès indirìs, ch'la sia comercèla, culturèla, nasionèla, e via acsè.

I s ciàmen "ed prìm livêl", "ed secònd livêl", "ed ters livêl", a secònda dla só puśisiòun in dl indirìs, a partìr dala còva, in dal só cô 'd drìta.

I domìni dal prìm livêl (in ingléś TLD) i pólen èser ed tri tîp:

* **nasionêl** (ccTLD), ch'i stàn a indichèr cun na siggla al só Stêt 'd apartenèinsa

* **genèric** (gTLD), cun dimòndi ètri finalitê 'd organiśasiòun diferèinti, dal più śvarièdi
* infrastruturêl (sōl 'l .arpa)

Infîn a 'l 2012, la concesiòun di nòm di domìni l'era stèda regolèda da 'l ICANN (*Internet Corporation for Assigned Names and Numbers*), mèinter che dôp a gh'era meno restrisiòun in di nòm di domìni da mèter fóra.

## Vōś lighèdi

* domìni genèric (informàtica)
* ICANN

## Noti e referèinsi

## Èter progêt

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Domìni (informàtica)**

## Colegamèint estèren

* (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri *Treccani*.
# Ludwig van Beethoven

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Un ritràt dal 1820 ad Beethoven

**Ludwig van Beethoven** (Bonn, 16 ad Dicémbar dal 1770 - Vièna, 26 ad Mars dal 1827, a s lèś /ˈluːtvɪç fan ˈbeːtˌhoːfn̩/ in tedésc, scólta'l chè) 'l è stâ 'n cumpuśidōr, pianìsta e diretōr 'd urchèstra tedésc, ùltim rapreśentànt impurtànt dal clasicìśum vienéś. Cunsiderâ un gèni dla stòria dla mùśica e òṅ di artìsta più rivulusiunàri, 'l à cuntinuâ a scrìvar, a sunàr e a cmandàr l'urchèstra anc dòp ch'l éra dvintâ sōrd quànd al n gh'iva gnac trént'an.

La sò mùśica, ch'la spasiàva da la pianìstica a la camerìstica, l'è dvintàda un mudèl p'r i cumpuśidōr ch'i gh'èṅ vgnû dòp anc par via dal sò linguàǵ ch'al tgniva adrē a la tradisiòṅ dal clasicìśum cun di elemènt dal futûr rumanticìśum.

Fra 'l sò òpri più impurtànti a 'rcurdém al cumpuśisiòṅ sacri cuma la Missa Solemnis e qvéli par teàtar cuma Fidèli. In dla sò ultma sinfunìa, la nóna, a s cata 'l Inn a la cuntintésa ch'in dal 1985 'l è dvintâ 'l inn ufisiàł d'l ugniòṅ européa dòp 'n adatamènt fat p'r Herbert von Karajan.

## Culegamènt estéran

* (DE) Al sò sit ufisiàł
# Luiśiàna

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

La Luiśiàna (in rós) a 'l intéran di Stat Unî
Al stéma dla Luiśiàna
La bandéra dla Luiśiàna
Un padól dla Luiśiàna meridiunàla

La **Luiśiàna** (*Louisiana* in Ingléś, a s lèś /luːˌiːziˈænə/ o anc /ˌluːziˈænə/, scólta'l chè e chè) 'l è 'n stat dal sud di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1812. Al sò mòt 'l è „Union, Justice, Confidence“ (*Ugnòṅ, Giustìsia, Fēd*) mént'r al sò scutmàj ufisiàł 'l è „Pelican State“ (*Al stat dal Pelicàṅ*), uśèl sìmbul dal stat chè ch'al s cata anc in dal sò scûd.

Al sò nóm al 'l à invintâ 'l espluradōr francéś René Robert Cavelier de La Salle ch'al vliva rénd'r unōr a 'l rè 'd Frància Gigét XIV, ciamànd cla tèra lè la *Tèra 'd Louis*. Prima ch'gl'americàṅ i la cumprìs'n in dal 1803, la *Luiśiàna* l'éra na culògna francéśa ch'la rivàva in fiṅ a 'l Cànada.

La sò capitàl l'è Baton Rouge ma la sò sità più granda l'è New Orleans. Àtar sènt'r impurtànt i èṅ, in d'l órdan, Shreveport, Metairie e Lafayette ch'i pàsan tut i sènt-mila abitànt. La *Luiśiàna* la gh'à ssanta-quàtar paròci (a 'l pòst da 'l cuntèi) e tarśènt-trî cumùṅ. Al stat al gh'à na superfìsi ad 135.382 km² méntar la sò pupulasiòṅ l'è 'd quàtar migliòṅ e siē 'd abitànt a 'l incìrca, divìśa fra 'n 62,6% ad biànc e 32,0% ad négar.

La cunfìna a nòrd c'n al Arkànsas, a èst c'n al Missisìpi, a sud c'n al Gōlf dal Mèsic e a òvest c'n al Tèxas. La sò tèra la s è furmàda c'n i scart dal pasàǵ dal fiùm Missisìpi e l'è pîna 'd padói e dimóndi sit vérd, c'n in mèś anc dal piànti magna-carna, in du i gh vìvan dal bèsti salvàdghi cuma 'l Ìbis, al rani e i sturiòṅ. A gh'è sèmpar paùra ch'in dal sò teritòri i pòsan rivàr di siclòṅ e di uragàṅ trupiucài, in mèdia a gh 'n è vint-sèt a 'l an, specialmènt da Śnar a Mars.

Cuma dimóndi stat dal sud la *Luiśiàna* l'è sèmpar stada da la banda di demucràtic in dgl'elesiòṅ p'r elèś'r al presidènt di Stat Unî di di an dla ricustrusiòṅ ma dòp la secónda guèra mundiàla 'l à tacâ a butàr 'l òć da la banda di republicàṅ o vèrs di candidâ 'd un tèrs partî. Da 'l 1980 in avànti però l'è pasàda decìśa p'r al partî cunservadōr a part quànd al candidâ demucràtic l'éra 'd un stat dal sud cuma Jimmy Carter dla Geòrgia in dal 1976 o Bill Clinton d'l Arkànsas in dal 1992 e in dal 1996. Al sò guvernadōr, da 'l 2016, 'l è però 'l demucràtic John Bel Edwards.

La sò ecunumìa la pōl cuntàr su i frut ad mâr, cuma i gàmbar ch'i quàć'n al 90% a 'l incìrca dal marcâ mundiàł, cutòṅ, sòja, bóv, cana da sùcar, pui, óṿ, derivâ dal lat e riś. L'indùstria invèci la lavóra i prudót chìmig, al petròli e 'l carbòṅ. Al turìśum al và fòrt in dal sircundàri 'd New Orleans. Al tasi su 'l stipéndi dla gint i vànan da 'l 2% a 'l 6% màsim méntar 'l iva la s férma a 'l 4%. A far data da 'l Setémbar dal 2014, al sò tas ad diśucupasiòṅ 'l è dal 5,8%.

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sit ufisiàł
# Tutto su mia madre

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

|  |
| --- |
|  **Todo sobre mi madre** |
| *Tutto su mia madre* |
|  La Penélope Cruz e la Roth in na figùra dal film |
| *Tut su mè màdar* **1999** |
| **Regìa:**  Pedro Almodóvar |
| **Scritōr:** Pedro Almodóvar |
| **Atōr:**  Cecilia Roth • Marisa Paredes • Toni Cantó Penélope Cruz • Eloy Azorín • Rosa Maria Sardà Candela Peña • Manuel Morón • Michel Ruben Antonia San Juan • Fernando Fernán Gómez Carlos Lozano • Carme Fortuny • Yael Barnatán |
| **Müsica:**  Alberto Iglesias |
| **Léngua:**  Spagnōl • Catalàṅ |
| **Dürä dal film:** 101 minüt |
| **Nasiōṅ:**  Spaggna • Frància |

«
Na part ad tut al dóni l'è màdar, atōra, santa e pcadōra e na part ad tut i óm l'è na dóna.»
(*Tagline* dal film)

**Tutto su mia madre** (*Tut su mè màdar*) 'l è 'n film dramàtic dal 1999 ad Pedro Almodóvar ch'l à vins al prèmi par la mijór regìa a 'l Fèstival ad Cannes ad c'l an lè e 'l Prèmi Òscar dal 2000 p'r al mijór film furastēr.

In Itàglia 'l è vgnû fóra al 17 ad Setémbar dal 1999.

## Sunt

In dal dè dal cumpléan ad sò fiōl *Esteban* (Eloy Azorin), la *Manuela* (Cecilia Roth) la 'l pòrta sèg a véd'r a teàtar la *pièce* "Un tram ch'al s ciàma deśidèri" in dua la rècita la *Huma Rojo* (Marisa Paredes), n'atōra ch'a lò a gh piàś dimóndi. Finî al spetàcul, durànt na nòt in dua a piōṿ che Dio al la manda, *Esteban* al gh cur adrē par far-as far 'n autògraf ma al vèṅ mis sóta da na màchina a 'n incrōś e al mōr. *Manuela* la decìd alóra ad lasàr Madrid p'r andàr a pascàr al pàdar ad sò fiōl a Barcelóna. Adès al fà al trans e al tira avànti baténd i marciapē cun al nóm ad *Lola* (Toni Cantó). La *Manuela* la n iva mai dit a *Esteban* chi al fus sò pàdar dabòṅ e a lò al gh'éra sèmpar rincarsû.

Rivàda in Catalógna, la dóna la cata subìt un sò amìg dna vòlta, *Agrado* (Antonia San Juan), anca lò un trans che par scampàr al fà la putàna, e la cgnós la sōra *Rosa* (Penélope Cruz) ch'l'è drē a partìr p'r al misiòṅ anc s'l'è sierupuśitìva e la gh'à 'd avér fiōl anca lē da la *Lola*.

## Culegamènt estéran

* (EN) La schéda dal film in s'l *IMDb*
* (IT) La schéda dal film in sal *FilmTV*
* (IT) La schéda dal film in sal sit dla *Cunferénsa Episcupàla*
# Wiscònsin

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Al Wiscònsin (in rós) a 'l intéran di Stat Unî
Al stéma dal Wiscònsin
La bandéra dal Wiscònsin
Fumàna la matìna prèst

Al **Wiscònsin** (a s lèś /wɪsˈkɒnsɪn/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat dal nòrd di Stat Unî ch'al s cata in dla regiòṅ di *Lâg Grànd*, ad sóta da 'l Lâg Superiōr e da la bànda sinìstra da 'l Lâg Mìchigan.

Al s è unî a la federasiòṅ in dal 1848 e 'l ciàpa 'l sò nóm da na paròla dgl'indiàṅ Chippewa, «Ouisconsin», ch'a vōl dir „*al pòst in du a gh'è dl'èrba*“. In dal 1634 al prim európeo ch'al gh'à mis pē 'l è stâ 'l espluradōr francéś Jean Nicolet.

'L è cgnusû c'n al scutmàj ad „Badger State“ (*Al stat di tas*, bèstia ch'la s cata facilmènt da cal bandi là) o anc „America's Dairyland“ parchè 'l è pîṅ stóp ad caśèi ch'i lavōr'n al lat par far-an dal furmàj esénd a 'l secónd prudutōr di Stat Unî dòp la Califòrgna.

Al cunfìna a nòrd c'n al Mìchigan, a sud cun 'l Illinòis, a sud-òvest cun 'l Iowa e a òvest c'n al Minneśòta. La capitàl l'è Madison, secónda sità dal stat dòp Milwaukee ch'la riva a 'l incìrca a siesènt-mila abitànt. Atri sità impurtànti i èṅ, in d'l órdan, Green Bay, Kenosha, Racine e Appleton. A sò clima 'l è cuntinentàł ùmid, cun di rècord ad cald ad 46 °C e 'd fréd ad -48 °C.

Al *Wiscònsin* 'l è divìś in stanta-dū cuntèi e in milautsènt-quarànt'òṅ cumùn. Al gh'à na pupulasiòṅ ad sinc migliòṅ e sèt 'd abitànt a 'l incìrca (20śum pòst, cun na persentuàla 'd biànc dal 86,2% e 'd négar dal 6,3% stand a i dat dal 2010) par na superfìsi ad 169.640 km². Al sò mòt 'l è „Forward“ (*Avànti*).

Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è 'l republicàṅ Scott Walker. Dòp sèt elesiòṅ ad fila in du al *Wiscònsin* 'l à sèmpar vutâ p'r i demucràtic, da 'l 1988 a 'l 2012, in dal 2016 al stat 'l è pasâ da la banda di republicàṅ sarnénd Donald Trump cuma presidènt.

In *Wiscònsin* a và fòrt al turìśum, specialmènt a 'l nòrd, par via dla sò natùra salvàdga, dimóndi pascadōr e casadōr i pàs'n al vacànsi chè. L'indùstria più impurtànta l'è qvéla dla bira e dal magnàr.

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sit ufisiàł