Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Etè dal fèr

Bulgnaiṡ

|  |  |
| --- | --- |
| St artéccol qué l é scrétt in bulgnaiṡ |  |

Pianténa däl cultûr ed langua proto-germânica d'l'Etè dal fèr

L'**etè dal fèr** l'è in urèggin un época d'la preistòria o protostòria d'l Europa indòvv as à druvè di mondi al fèr.

In Europa e int'al Vsén Uriänt la ngn'j é l'etè dal brånz e la vén prémma ch'la tachéss la stòria, indòvv i s caten anch'dî scrétt. L'etè dal fèr la cminzéppia dal dudgésum sécol prémma ed Crésst atais al Mèr Mediterràneo e stra'l nòn e l'utèv sécol prémma ed Crést int'l Èlta Europa.

C'me pr'äli èltri êpoch d'la stòria i lémmit i canbien a secånda dî sît e däl cultûr. Däl ziviltè al n cgnussén brîsa l'etè dal fèr anch's i avénn dî svilopp di mondi inpurtànt, c'me i Incas.

Donca as pänsa a l'etè dal fèr c'me a un epoca cronologica d'un stèdi d'evoluziån, mo såura tott d'un livèl d'cultûra ch'l'à influenzè l'omen. Al ziviltè ch'a l cgnussén l'etè dal fèr én stè: i Achei int'la Grécia antîga, i Celti, la cultûra d'Hallstatt e d'La Tène, i Villanuvien (Italia de centro-nord).

## Riferimént

* (IT) Etè dal Fèr - Treccani
# Ungherais

Artéccol in dialètt mudnés

Al **ungherais** (nàmm natîv *magyar*, IPA:[mɒɟɒr]) l'è 'na léngua appartenèine al grópp *ugre* d'al râm d'al léngui *ugrofinnich* d'la faméja d'al léngui urali. L'è léngua uffizièla in Ungherî; l'è inólter parlê e ampiamèint in pèrti d'la Rumanî e d'la Slovachî.
# Culuràdo

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

La bandéra dal Culuràdo
Al stéma dal Culuràdo
Al Culuràdo (in rós) a 'l intéran di Stat Unî
Al Muntàgni Predóśi

Al **Culuràdo** (*Colorado* in Ingléś, a s lèś /kɒləˈrædoʊ/ o /kɒləˈrɑːdoʊ/, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ dòp sènt an ch'l'è stada misa in pē, in dal 1876, difàti 'l è cgnusû anc c'n al scutmàj ad *Centennial State* (*Stat dal Sentenàri*).

La sò capitàl e sità cun più abitànt l'è Denver cun Culuràdo Springs, Auròra e Lakewood àtar sènt'r impurtànt. Al ciàpa 'l nóm da la paròla spagnōla *colorado* ch'la vōl dir *culurâ* parchè gl'àqui dal fiùm Culurâ i dvintàvan rósi quànd i pasàvan p'r al tèri dasfàti di canyon.

Al stat 'l è tajâ in dū da 'l Muntàgni Predóśi ch'i s càt'n a òvest méntar la part a èst l'è la sò basa. Durànt 'l an a piōṿ pôc, 'd Istâ a fà cald dimóndi, a s riva anc a quarànta grâd, ma 'l è 'n cald séc.

Al cunfìna a nòrd c'n al Wyoming e 'l Nebràska, a sud cun 'l Oklahoma e 'l Mèsic Nóṿ, a òvest cun 'l Utah, a èst c'n al Kànsas e, in un punt sōl, cun 'l Ariśòna. Al *Culuràdo* 'l è òṅ di dū stat quàdar parfèt dal paéś, insém a 'l Wyoming, e 'l è divìś in ssanta-quàtar cuntèi e in duśènt-stanta cumùn. Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è 'l demucràtic John Hickenlooper.

In tut i sò abitànt i aṅ pasâ i sinc migliòṅ e quatarsènt-mila in dal 2015, muciànd-an sù al 8.50% in piò rispèt a 'l censimènt dal 2010. 'L 85% di cristiàṅ i èṅ cristiàṅ, pò a gh'è 'n 2% 'd ebrèj, 'n 8% ch'a n créd briśa in Dio e 'n 4% 'd agnòstic.

Al *Culuràdo* 'l è stâ 'l prim stat di Stat Unî a parmét'r ad druàr la marijuana in madśìna (2000), in dl'indùstria (2013) e par gudiōl (2014).

## Ecunumìa

L'ecunumìa dal stat la s è śvilupàda dabòṅ tacànd da la mità dal XIX sécul quànd i camp i gh'aṅ abû dl'àqua abàsta par l'agricultùra e pò, vèrs la fiṅ dal sécul, anc cun 'l alevamènt dal bèsti e la lavurasiòṅ di minerài e di prudót agrìcui. Da 'l XX sécul anc l'indùstria l'è dvintàda impurtànta, specialmènt qvéla dla risérca e dla tecnulugìa élta. Òṅ di sò sèntar turìstic par siàr 'l è Àspen.

Par qvéi dal *Bureau of Economic Analysis*, in dal 2003 al *Culuràdo* al gh'à abû 'n rèdit ad 34.561 dòlar a crani, 'l utàṿ più élt dal paéś.

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sit ufisiàł
# Òślo

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Al sò stéma
La mapa dla sità
Al palàs reàł
Statṿa 'd Vigeland in dal parc Frognerparken, a tira ària 'd marùc

**Òślo** (in Nurvegéś a s lèś [ˈuʂˈlu] cun la S salàda dal bulgnéś, scólta'l chè) l'è la capitàla dla Nurvégia. Da 'l 1624 a 'l 1878 la s è ciamàda **Christiania** mént'r in di an da 'l 1878 a 'l 1924 l'éra cgnusùda cuma **Kristiania**, sèmp'r in unōr dal rè Cristiàṅ IV. La cònta dagnóra siesènt-sinquantamìla cristiàṅ in tut, al 12% dla pupulasiòṅ dal stat scandinàṿ, e la fà part dla regiòṅ 'd Østlandet, in dla cuntèa 'd Òślo.

La s cata a 'l sud dal paéś, in fónd a 'n fiōrd ciamâ Oslofjord. Tut 'd intóran la gh'à di lâg, dal furèsti e dal culìni. Al sò fiùm più impurtànt 'l è l'Akerselva. La sò temperadùra màsima mèdia 'l è ad vint-i-òṅ grâd in Istâ (l'à però tucâ i trénta-sinc in dal Luj dal 1901) méntar 'd Invèran la pōl andàr anc a vint sóta śèr (o anc a −27.9 °C cuma in dal Favràr dal 1871) anc s'in gèn'r ad nòt la s férma a -6,8 grâd.

Al stéma 'd *Òślo* 'l è na versiòṅ mudèrna 'd un sigìl antìg medievàł dal Tarśènt a 'l incìrca. Al diségn dal sigìl la al tîṅ adrē a la legénda 'd San Halvard, al sant patròṅ dla sità, in du a s véd al religióś vistî 'd rós e c'n él'm in cô sintâ su na scrana ad lèòṅ. In maṅ al gh'à na róda e dal frési. A i sò pē a gh'è na dóna cavàda śò méntar 'd intór'n al cēl blù al gh'à quàtar stéli 'd òr.

Par qvéi d'l EAI l'è la sità più cara 'd Europa, la secónda a 'l mónd, par furtùna ch'la sò regiòṅ la gh'à òṅ di PIL par parsòna più élt dal cuntinènt.

Al sò parc più impurtànt 'l è 'l parc Frognerparken ch'a s cata a pôc minùt a pē da 'l sèntar dla sità. Ad dènt'r a gh'è 'l Parc ad Vigeland, cgnusû anc cuma *Parc dal statṿi*, ch'al gh'à dimóndi òpri d'l artìsta Gustav Vigeland. La culìna Holmenkollen l'è invéci famóśa par far-ag di spòrt invernài.

L'è divìśa in quìndas distrét ciamâ „bydel“. La sò sìndiga, da 'l 2015, l'è la sucialìsta Marianne Borgen.

## Persunàǵ ligâ a *Òślo*

* Jens Stoltenberg, segretàri dla NATO
* Kjetil André Aamodt, siadōr
* Espen Bredesen, saldadōr c'n i sî, mdaja 'd òr ulìmpica
* Jo Nesbø, scritōr e muśicìsta
* Edvard Munch, pitōr ch'a gh'è mòrt
* Magne Furuholmen, tasterìsta di A-ha
* Paul Waaktaar-Savoy, chitarìsta di A-ha
* Lars Onsager, chìmig vinsidōr dal Prèmi Nobel
* Trygve Lie, pulìtig prim segretàri d'l ONU

## Culegamènt estéran

* Al Sit ufisiàł
# 1764

Artéccol in dialètt mudnés

Al **1764** (MDCCLXIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàn.

## Avenimèint

## Nê

* 17 ed znêr - Maria Carolina 'd Savoia († 1782)

## Mort

## Referèinsi

| An dal XVIII sécol |
| --- |
| 1701 · 1702 · 1703 · 1704 · 1705 · 1706 · 1707 · 1708 · 1709 · 1710 · 1711 · 1712 · 1713 · 1714 · 1715 · 1716 · 1717 · 1718 · 1719 · 1720 · 1721 · 1722 · 1723 · 1724 · 1725 · 1726 · 1727 · 1728 · 1729 · 1730 · 1731 · 1732 · 1733 · 1734 · 1735 · 1736 · 1737 · 1738 · 1739 · 1740 · 1741 · 1742 · 1743 · 1744 · 1745 · 1746 · 1747 · 1748 · 1749 · 1750 · 1751 · 1752 · 1753 · 1754 · 1755 · 1756 · 1757 · 1758 · 1759 · 1760 · 1761 · 1762 · 1763 · 1764 · 1765 · 1766 · 1767 · 1768 · 1769 · 1770 · 1771 · 1772 · 1773 · 1774 · 1775 · 1776 · 1777 · 1778 · 1779 · 1780 · 1781 · 1782 · 1783 · 1784 · 1785 · 1786 · 1787 · 1788 · 1789 · 1790 · 1791 · 1792 · 1793 · 1794 · 1795 · 1796 · 1797 · 1798 · 1799 · 1800 |
# 21 ed fervèr

Artéccol in dialètt mudnés

|  |
| --- |
| znèr • **fervèr** • mèrz • avrìl • maz • zógn • lói • agòst • setèmber • utóber• nuvèmber • disèmber |
| ← | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | (29) | (30) | → |

 Al **21 ed fervèr** l'è al 52° dè dal calendàri gregoriàn; agh vólen incòra ètri 313 dè a la fin dl'an (314 in di an bisestìl).

## Fat

## Nê

* 1980: Tiziano Ferro

## Mòrt

## Fèsti

### Nasiunèli

### Religiósi

### Civìli