Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Virgilio

Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ

Publio Virgilio Marone
**Publio Virgilio Marone** (Andes, 15 'd Utóbar dal 70 a.C. – Brindisi, 15 Setèmber dal 19 a.C.) 'l è stâ un puéta latèin. L'é stè al piò grand poéta d'la langua latèin.
L'è l autåur d'la Eneide, un chèplavåur ch'al dscårr dal viaz d'Enea da Troia.
# Francés

Mudnés

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Mudnés  |

Difusiòun dal francês in d'al mánd.

Al **Francês** (námm natîv *français, la langue française*) l'è 'na Léngua ch' la fà pèrt dal grópp d'al léngui rumànzi, in d'la faméja d'al léngui indoeuropei.

L'è ónna dal Léngui rumànzi pió difûs, superèda sôl, cmé nómmer ed gìnta ch'la ciacàren, dal Spagnôl e dal Partüghês.

Sta Léngua chè l'è parlèda sovratót in d'la Fransa, in d'al Chebèch, in dal Bélgi, in d'la Svézzra e in tótti j'ex culòni francési. L'é la la léngua uffizièla in circa 50 paési e in dimòndi comunitê e aministraziòuni.

## Colegamèint estèren

* (EN) Al Francês su *Ethnologue*
# Berlîṅ

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Berlîṅ in sla mapa in rós
Al stéma dla sità
La pòrta 'd Brandebûrg
Al parlamènt *Reichstag*
Al parc *Tiergarten*
Al mur ad Berlîṅ

**Berlîṅ** (*Berlin* in tedésc, a s lèś [bɛɐ̪ ˈliːn]) l'è la capitàl dla Germâgna e na sità-stat ad tri migliòṅ e mèś 'd abitànt a 'l incìrca (sènt-mila i èṅ i turc, sinquànta-mila i pulàc), al secónd cumùṅ più grand 'd Europa dòp Lóndra. La sità metrupulitàna la in fà sù invéci da piò ad siē. La s cata tut dènt'r a la regiòṅ dal Brandebûrg, in dal nòrd-èst dal paéś a stanta km da la Pulògna, e l'è divìśa in dódas distrét e nuànta-sinc quartēr. In mèś a gh pasa 'l fiùm Sprèa.

L'è sèmpar stada la sità più impurtànta dla regiòṅ dal Brandebûrg dvintànd la capitàl dla marca dal Brandebûrg in dal 1451, dal régn ad Prùsia in dal 1701 e d'l impēr tedésc in dal 1871. In dal 1920 l'à tirâ dèntar soquànt cumùṅ e sità lè darènt par dar vita a la „Berlîṅ Granda“. A la fiṅ dla secónda guèra mundiàla l'è stada divìsa in quàtar cantòṅ, i tri a òvest (*Berlîṅ Òvest*) sóta 'l cuntròl di Stat Unî, dal Régn Unî e dla Frància, qvél a èst (*Berlîṅ Èst*) in maṅ a la Rùsia e capitàl dla Germàgna d'l Èst. A divìd'r-i 'l è stâ tirâ sù 'n mur ch'al gh'è armàś in fiṅ a 'l 9 ad Nuvémbar dal 1989 quànd a s è psû mét'r insém incóra la Germâgna (*Wiedervereinigung*).

Fra i sò magnàr più famóś a gh'è 'l Currywurst, na salsìsa tajàda in tant cunsèṅ e cunsàda cun dal sûg ad pamdòr, e 'l Brezel, al sò paṅ tìpic.

Dimóndi impurtànt par la sità 'l è 'l turìśum ma anc i servìsi e 'l tecnulugìi dla cumunicasiòṅ. In sità i s càtan la Siemens (in dal distrét ad Spandau), la DaimlerChrysler, l'Allianz, la BMW e la Deutsche Bahn (trêṅ). In Favràr a gh'è 'n impurtànt fèstival dal cinéma ch'al dà 'l prèmi d'l “Órs 'd Òr”, bèstia c'l'è da sèmp'r anc al sìmbul dla sità.

I palàs e i parc prusiàṅ 'd *Berlîṅ* e dla sità 'd Potsdam i èṅ dvintâ patrimòni dl'umanità par 'l UNESCO (da 'l 1990) acsè cuma l'Ìśula di Muśèo (da 'l 1999). Da 'rcurdàr anc l'urchèstra di Berliner Philharmoniker cunsideràda una dal più impurtànti a 'l mónd. Al stadi dla sità 'l è 'l *Olympiastadion*, al stadi ulìmpig.

Al sò sìndig, da 'l 2014, 'l è al sucialìsta *Michael Müller*.

## Persunàǵ ligâ a *Berlîṅ*

* Mike Nichols, regìsta
* Margarethe von Trotta, regìsta
* Ernst Lubitsch, regìsta
* Marlene Dietrich, atōra
* Nastassja Kinski, atōra
* Nina Hagen, cantànta
* Paul Landers, chitarìsta di Rammstein
* Christian Lorenz, tasterìsta di Rammstein
* Christoph Schneider, baterìsta di Rammstein
* Erik Zabel, ciclìsta
* Kevin-Prince Boateng, śugadōr ad fólbar
* Christian Ziege, śugadōr ad fólbar
* Thomas Häßler, śugadōr ad fólbar

## Culegamènt estéran

* (DE) Al sit ufisiàł
# Iràn

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

La bandéra edl Iràn

'L **Iràn** (denuminasiòṅ ufisiàla: **Repùblica Iślàmica d'l Iràn**, in persiàṅ: *إيران*, a s lèś [ʔiːˈɾɒːn] scólta'l chè) l'è na nasiòṅ dl'Àśia ch'la fà part dl' Uriènt Mèdi, in dla sò banda dèstra. In fiṅ a 'l 1935 in d'l Ucidènt 'l éra cgnusû cuma **Pèrsia**.

'L Iràn su 'l mapamónd
Al cunfìna a nòrd-òvest cun 'l Azerbaigiàn, l'Armègna e la Turchìa, c'n al mâr Caspi a nòrd, c'n al Turkmènistan a nòrd-èst, a èst cun 'l Afghànistan, a sud-èst c'n al Pàkistan e c'n al gōlf 'd Òman, a sud c'n al gōlf Pèrśig e 'l strét 'd Hormuz e cun 'l Iràq a òvest.

Al sò presidènt 'l è Masoud Pezeshkian méntar la sò munéda 'l è al Riyal iraniàṅ. 'L *Iràn* al fà sù da piò 'd utànt'òṅ migliòṅ ad parsòni, dagnóra tuti 'd religiòṅ iślàmica sciita. Da 'l 1979, dòp la rivulusiòṅ iraniàna, 'l è dvintâ na repùblica c'n al scià 'd in alóra, Mohammad Reza Pahlavi, scapâ in Maròc.

La sò léngua ufisiàla 'l è 'l persiàṅ e la sò capitàl l'è Teheran, cun Mashhad, Esfahan, Tabrìz, Karaj e Shiraz atri sità impurtànti ch'i pàs'n al migliòṅ 'd abitànt. Da 'l punt ad vista ecunòmic, al paéś 'l è 'n gran espurtadōr ad petròli.

## Culegamènt estéran

* (IT) La paśna d'l Iràn su 'l sit dla *Treccani*
# Sócret

Bulgnaiṡ

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Bulgnaiṡ  |

Un bósst ed Sócret

**Sócret** (in grécc Σωκράτης, Sōkrátēs; 470 a. C.-399 a. C.) l'era un filôsof grîg. L'è mej cgnossó pr'avair dscåurs davänti a tott pió che par avair scrétt dî lîber.

Al môd ed rasunèr ed Sócret cunséssteva int'al dèr una man e arcgnósser i èter che äl só idê al n éren brîsa gióssti. Al dgé ch'l éra sinsé parché al saveva ch'l era sicûr d'la so mänt.

I argumént ed Sócret i gnénn tolt zå dal só studänt di Platån. Pr'al fât ch'l è stè dimostrè ch'al fé rasunèr zänt cme Platån, as dîs ch'l è stè al miåur ed tott. Mo tgnänn anch arcurdèr ch'l è stè mandè a murîr da quî d'Atene.

Al pseva scapèr mo al dezidé ed 'n fèrel brîsa. Socrate al dgiva che col cal sa le col cal sa ed saveir mia, tot chi eter i creden ed saveir mo an san gnint.

## Riferimént

* (IT) Sócret - Treccani
# 1967

Piasintëin

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Piasintëin  |

## Avenimëint

* 17 d'utùbar: in Itaglia a päsa la lègg 977, cal'la dìs che i fiulëin, par laurä, i g'hann da vëgg almëin 15 ann.

## Nasìd

* 14 d'avrìl: Alfonso Alonso Aranegui, pulìtic basc.
* a Parma: Pietro Cantarelli, müsicista
* 'Sväldu Moles, al 14 ed maz, giurnalista brasigliàn
* 20 ed maz, a Ruma, Gabriele Muccino, regista
* 20 ed zógn, a Frara: Giàni Fantoni
* 20 ed zógn, a Ruma: Angela Melillo, atòra ad television
* 13 da stëimbar: Nadia Rinaldi: atōra
* 17 da stëimbar: Aldo Cazzullo, giurnalista itagliän
* Franco Trentalance, atòr pòran

## Mòrt

* a Fiurëinsa mör Corrado Tumiati, mëdag, nasìd a Frära in dal 1885.

| Ann dal XX sëcul |
| --- |
| 1901 · 1902 · 1903 · 1904 · 1905 · 1906 · 1907 · 1908 · 1909 · 1910 · 1911 · 1912 · 1913 · 1914 · 1915 · 1916 · 1917 · 1918 · 1919 · 1920 · 1921 · 1922 · 1923 · 1924 · 1925 · 1926 · 1927 · 1928 · 1929 · 1930 · 1931 · 1932 · 1933 · 1934 · 1935 · 1936 · 1937 · 1938 · 1939 · 1940 · 1941 · 1942 · 1943 · 1944 · 1945 · 1946 · 1947 · 1948 · 1949 · 1950 · 1951 · 1952 · 1953 · 1954 · 1955 · 1956 · 1957 · 1958 · 1959 · 1960 · 1961 · 1962 · 1963 · 1964 · 1965 · 1966 · 1967 · 1968 · 1969 · 1970 · 1971 · 1972 · 1973 · 1974 · 1975 · 1976 · 1977 · 1978 · 1979 · 1980 · 1981 · 1982 · 1983 · 1984 · 1985 · 1986 · 1987 · 1988 · 1989 · 1990 · 1991 · 1992 · 1993 · 1994 · 1995 · 1996 · 1997 · 1998 · 1999 · 2000 |
# Gâles

|  |  |
| --- | --- |
| St’artéchel ché ’l é stê scret int la koinè Emijana. |  |

Al **Gâles** (*Cymru* in galaix, *Wales* in inglaix, *Galles* in itajan, storicamaint *Cambria*) ’l é ona del quâter nasioun cunstitutivi dal Règn Unî. Al fa pêrt dl’ixla dla Gran Bartagna; al cunfeina cun l'Inghiltêra a mateina, ’l é mujê dal Mêr d Irlanda ’d soura e a sira, e dal Canêl ed Bristol ed soata. As dxlêrga par 20 779 km² e l à 3 063 456 abitant al 2011. La sau capitêla l’é Cardiz (*Caerdydd* in galaix, *Cardiff* in inglaix).

Al Gâles l é inmujê dal mêr par pió ad 2 700 km, e l é fat par la pió d muntagn, el quêl sem en int al êit e sainter dal pajaix, la vèta pió famouxa l'é al mount Snowdon (*Yr Wyddfa* in galaix). La nasioun la s cata int la zôna tenperê e gaud d on clema uceânich balarein.

Al munêrca dal Gâles l é al prainsip Chêrel, prem fiaul dla rigeina Lixabèta II.

| Gâles |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
|  |
| Dêt aministratif |
| Nom cunpleit | Pransipê dal Gâles |
| Nom ufisiêl | Tywysogaeth Cymru |
| Laingua ufisiêla | galaix, inglaix |
| Laingv |  |
| Capitêl | Cardiz  (479 000 ab. / 2020) |
| Puledga |
| Fourma ’d guêren | pransipê |
| Prinsepi | 1057 |
| Fein |  |
| Teritôri e populasioun |
| Teritôri uriginêl | penixla dal Gâles |
| Popolasioun | 3 063 456 ind el |
| Munaida | sterleina |
| Êtar |
| TLD | .wales, .cymru |
| Parfes | +44 |
| Têrga | CYM |
| Religiouṅ e sosietê |
| Religioun prinsipêl | cristianeixum |
# 1924

Artìcol in dialët piaṡintëin

## Avenimëint

## Nasìd

## Mòrt

| Ann dal XX sëcul |
| --- |
| 1901 · 1902 · 1903 · 1904 · 1905 · 1906 · 1907 · 1908 · 1909 · 1910 · 1911 · 1912 · 1913 · 1914 · 1915 · 1916 · 1917 · 1918 · 1919 · 1920 · 1921 · 1922 · 1923 · 1924 · 1925 · 1926 · 1927 · 1928 · 1929 · 1930 · 1931 · 1932 · 1933 · 1934 · 1935 · 1936 · 1937 · 1938 · 1939 · 1940 · 1941 · 1942 · 1943 · 1944 · 1945 · 1946 · 1947 · 1948 · 1949 · 1950 · 1951 · 1952 · 1953 · 1954 · 1955 · 1956 · 1957 · 1958 · 1959 · 1960 · 1961 · 1962 · 1963 · 1964 · 1965 · 1966 · 1967 · 1968 · 1969 · 1970 · 1971 · 1972 · 1973 · 1974 · 1975 · 1976 · 1977 · 1978 · 1979 · 1980 · 1981 · 1982 · 1983 · 1984 · 1985 · 1986 · 1987 · 1988 · 1989 · 1990 · 1991 · 1992 · 1993 · 1994 · 1995 · 1996 · 1997 · 1998 · 1999 · 2000 |
# Coléro

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Dgl'infarméri i śibìsan da bév'r a 'n malâ

Al **coléro** 'l è n'infesiòṅ dal budèli da part ad soquànt batēr gram-negatìṿ a fórma 'd vìrgula, i Vibrio cholerae dit anc *vibriòṅ*.

I batēr dal coléro
Mèrda 'd un malâ 'd coléro
Al mâł, ch'al s ciàpa bvénd dl'àqua cuntaminàda 'd mèrda o magnànd di frut ad mâr minga còt bèṅ, al culpìs sōl i cristiàṅ e minga 'l bèsti. Al pōl preśentàr-'s in na fórma alśēra o anc sénsa sìntum ma in dal fórmi più gravi al pōl purtàr a la mòrt.

Al *coléro* al fà vgnir al caghét a ripetisiòṅ, anc un lìt'r ad mèrda l'óra, cauśànd diśidratasiòṅ e 'n squilìbri eletrulìtig. I pōlan cumparìr anc di granfi a i mùscui, gòmit, câl dal putàsi in dal sangṿ, sē, stufìśia, pèla fréda cun dal pighi e cianóśi. I malâ, par scampàr, i gh'aṅ da bévar da spés dl'àqua cun dal sustànsi salìni dèntar (sòdi, putàsi e clôr) e anc dal sùcar.

Anc s'a s guarìs, al batēr al pōl scampàr in dal budèli e dònca pasàr pò in dl'àqua par cuntagiàr di àtar s'a n gh'è minga di sistéma 'd putabiliśasiòṅ vàlid.

Al *coléro* al culpìs da tri a sinc migliòṅ ad parsòni tut i an cauśànd da ssanta-mila a sènt-trentamìla mòrt a 'l incìrca, specialmènt in Àfrica e in Àśia. Sénsa tratamènt al tas ad mòrt al pasa da 'l 1% a 'l 50-60%. Quànd al mórub 'l è dimóndi rabî, cuma qvél 'd Haìti dal 2010 o dl'Ìndia dal 2004, la mòrt la pōl rivàr anc in dal gir ad dū óri da 'l cuntâǵ.

## Culegamènt estéran

* (IT) La schéda dal *coléro* su 'l sit dla *Treccani*

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Coléro**
# Cutòṅ

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Piànta 'd cutòṅ
Camp ad cutòṅ dal Missisìpi

Al **Cutòṅ** (nóm sientìfic *Gossypium*) l'è na piànta dla famìja di Malvaceae, uriginària dal sub-cuntinènt indiàṅ e dal regiòṅ trupicàli e sub-trupicàli dl'Àfrica e dl'Amèrica. In Európa i gh l'aṅ purtàda gl'àrab.

A 'l stat salvàdag la piànta la pōl crés'r in fiṅ a 'n mét'r e mèś e pasa e la pō scampàr anc dimóndi. I cuntadèṅ i la tìn'n in di sò camp par tiràr via la bambàśa, ch'la crés dintór'n a la rumèla, ch'la sarvìs par far dl'uàta o par la prudusiòṅ di tisû e di vistî. Da la scménsa a s pōl tiràr fóra d'l òli.

Cla piànta chè la s divìd in quàtar sót-gènar:

* Gossypium
* Houzingenia
* Karpas
* Sturtia

Al *Cutòṅ* al crés bèṅ in di pòst in du a gh'è na stagiòṅ calda e séca e n'atra c'n un clima ùmid. La Cina e i Stat Unî (specialmènt in dla regiòṅ ad Dixie) i in prudùśan dagnóra la mità ad tut al mónd.

## Culegamènt estéran

* La schéda dal cutòṅ su 'l sit dla "Treccani"
# Lòndra

Mudnés

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Mudnés  |

Al scud ed la zitè
Al palâs ed Westminster, atàch al Tamígi

**Lòndra** (in itagliàn *Londra*, in inglês *London*) l'è la capitèla dal Rágn Unî e anc ed l'Inghiltèra.

L'è in d'la part meridiunèla dal paés, taièda dal fiómm Tamígi, di mandi lóngh e al piô important ed tòtta l'îsla. L'è una sitê ed 8.787.892 cristiàn (2016), che la's fa pò per dir parché l'è na metròpoli multietnica, ed qui chi van ed móda adès, donc i gh'en ed tòtti i culór e religioun. La gh'è anc la Bórsa ciamèda *London Stock Exchange* indòvv a vanden e a cumpren al i aziòun: incô lè la tèrsa in dal mànd.

L'è la zitè piô afuleda d'Europa, che tòtta l'area metropolitèna la gh'a un quel com 14 miliòn ed cristiàn.
Lòndra l'è anc cgnusuda per la so fumàna, che i inglês i ciamen *smog* (*smoke*, fòm, piô *fog*, fumana) parché l'è mesdèda con i fòm ed l'inquinameint.

## Colegamèint estèren

* (EN) Al sit ufizièl
* (IT) Lòndra su la *Treccani*