Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Meridiàna

Carpśàn

|  |
| --- |
|
C'l artìcol chè 'l è scrit in
Carpśàn  |

Arlói solèr a emisféra 'd Ai Khanoum, Afghanistan, 'd al III e II sécol a.C.
Na meridiâna atàc a 'n mùr in Havré in dal Bélgi (a s' léś *Carpe diem*, ciuè "Ciàpa al mumèint", u anca "A n' lasèr-et mìa scapèr l'ucaśiòun" (*Horatius*)
La **meridiâna**, dìta anca arlói sulèr u *sciòter*, l' è 'n strumèint ed miśurasiòun dal tèimp ch' al fa léśer che ōra l' è a secònda 'dla puśisiòun dal Sōl. La gh' à dàgli urìgin dimòndi antîghi e nurmalmèint a s in ciacàra per di arlói sulèr ch' i stàn tachê davànti ai mùr di edifìsi.

## Caraterìstichi

L' àsta 'dla meridiâna la s ciàma gnumòun e 'l è fichê int sul piât (dìt quadrànt), ch' al gh' à dal tàchi disgnèdi apòsta, in dùa l' ôra (l' òmbra) 'dal gnumòun la s fa léśer l' uràri.

I arlói solèr i éren già cgnusû in dl' Egìt antîg e in dagli ètri siviltê antìghi, pò dai Grèc e dai Rumàn. Mo dal testimuniànsi 'dl' archiulugìa i' s fàn capîr ch' i èren cgnusû anca in dal Neolìtic.
Al stòdi 'd i arlói solèr al s' ciàma ''gnumònica'' u anca *sciatèrica*.

## Vóś lighèdi

* arlói
* tèimp
# Sistéma sulàr

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Al sistéma sulàr
Al **Sistéma sulàr** 'l è 'n sistéma planetàri ch'al mét insém soquànt còrp celèst tgnû in òrbita da la fòrsa 'd gravità dla sò stéla ch'l è 'l Sōl.

Al gh'à 'n diamétar ad 200 UA a 'l incìrca e 'l s cata in dal bras 'd Uriòṅ in dla Via dal Lat, urbitànd intór'n a 'l sèntar galàtic luntàṅ ad 30.000 a.l. e na sveltésa 'd 230 km/s.

I gh fànan part al Sōl, che da par lò al pōl cuntàr su 'l 99,9% ad tuta la masa dal sistéma, da òt pianēd (quàtar maśagnóś davśèṅ a la sò stéla: Mercùri, Vènar, la Tèra e Mart e quàtar gasóś più luntàṅ: Giôv, Satùran, Uràṅ e Netûn, chi ùltim dū chè cgnusû anc cuma “*gigànt giasâ*”), da sinc pianēd nâṅ (Ceres in dla fasa prinsipàla di asteròid, Plutòṅ, Haumea, Makemake e Eris), da i sò satèlit naturài e da dimóndi àtar còrp più cic cuma gl'asteròid (ch'i s càtan specialmènt fra dū sintùri 'd asteròid, qvéla dla fasa prinsipàla e qvéla 'd Kuiper), al cuméti, i meteoroîd e la pólvra interplanetària.

Al vènt sulàr, un flus ad plaśma ch'al s fórma ad cuntìnuv quànd la curóna sulàra la sa ślarga, 'l è dapartùt in dal sistéma sulàr.

## Culegamènt estéran

* (IT) la paśna dal sistéma sulàr in sal sit dla *Treccani*
# Ceres

Ceres

Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ

Pianidén d'l sistamma sulèr.

|  |
| --- |
| **Sistamma solèr** |
| **SåulPianîd:** Mercûri | Vèner | Tèra | Mèrt | Zòbia | Satûren | Uràn | Netón  |
| **Pianidén:** Ceres | Plutån | Ōrc | Haumea | Quaoar | Makemake | Gonggong | Eris | Sedna
**Èter quî** Lónna | Asteròid | Fâsia ed Kuiper |
|  |
# Mercûri

Arzân Bulgnaiṡ

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Arzân  |

Al pianēt Mercóri
**Mercóri** (sìmbol: ) l'é un pianēt dal Sistêma Solēr. L'é distânt dal Sōl cîrca 55 miliòun ed chilômeter, a vré dîr pió atâch ed 3 vôlti ed la Tèra. L'é un pianēt pîn ed sâs e maşégn: cumpâgn a Vèner o a la Tèra e Mèrt, al gh'à 'na gròsta dimòndi dûra.

A diferèinsa ed chiêter dû, al gh'à un pèiş pió êlt dôp la Tèra, per al cèintr ed fèr deşfât, sènd ch' al gh'à un câmp magnètich cumpâgna a còl ed la Tèra. Cun un diâmetro ed 4.850 chilômeter, l'é al pianêt pió cèch dop Plutòun. Al fà al só gîr atōren al Sōl in 88 dé e atōren a ló in 54 dé. Per st'efèt la pêrta vultêda vêrs al Sōl la rîva a un calōr ed 350 grêd e quând l'é nôt al calōr al và zò a -190 grêd.

Per dimòndi tèimp l'ònica sònda spasiêla ch' l' à visitê l'é stêda Mariner 10 dal 1974 -75. La sònda *Messenger* ed la NASA l'è pasêda a tâch a Mercóri al 14 de Znêr dal 2008.

|  |
| --- |
| **Sistēma solêr** |
| **SōlPianēt:** Mercóri | Vèner | Tèra | Mêrt | Giôve | Satûren | Uràn | Netûn  |
| **Pianetèin:** Cêres | Plutòun | Eris
**Êter quèl:** Lûna | Asterôid | Pianetèin ed la fâsa ed Kuiper |
|  |

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Bulgnaiṡ  |

Al pianaid Mercûri
**Mercûri** (sìmbol: ) l'è un pianaid dal sistamma solèr. L'è distant dal såul stra sé e nå 55 miglión ed kilòmeter, al vré dîr 3 volt pió cén d'la Tèra. L'è un pianaid predåus: cumpagna a Vèner o a la Tèra e Mèrt, l'à una suparfézzi di mondi dûra. A diferänza dî èter dû, l'à una densità pió èlta dåpp la Tèra, par l'ânma ed fèr dsfât, send ch'là un cànp magnètich cunpâgna a quall d'la Tèra. Con un diâmeter ed 4850 kilòmeter, l'è al pianaid pió cén dåpp Plutån. Al fà al so zîr atåurn al Såul in 88 dé e atåurn a ló in 54 dé. Par st'efèt la pèrt vultè vèrs al såul l'arîva a temperatûr ed 350 grèd, e quand l'è nòt la temperatûra la va zå fén a -190 grèd. Par di mondi ed tänp l'onnica sånda spazièl ch'al l'èva visitè l'è stè al Mariner 10 dal 1974-75. La sånda *Messenger* d'la NASA l'è pasè atais a Mercûri al 14 ed znèr dal 2008.

|  |
| --- |
| **Sistamma solèr** |
| **SåulPianîd:** Mercûri | Vèner | Tèra | Mèrt | Zòbia | Satûren | Uràn | Netón  |
| **Pianidén:** Ceres | Plutån | Ōrc | Haumea | Quaoar | Makemake | Gonggong | Eris | Sedna
**Èter quî** Lónna | Asteròid | Fâsia ed Kuiper |
|  |
# Vèner (astronoméia)

Arzân

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Arzân  |

L'atmosfera ed Vèner.
La gròsta ed Vèner.
**Vèner** (**Venere** in italiân) l'é al secònd pianēt dal Sistēma Solêr in ōrdin ed distânsa dal Sōl, cun un gîr ch' al dûra 224,7 di nôster dé. Al só sègn druvê int al stódi dal strèli l'é al disègn, fât cun pôch sègn, ed la mân ed la dèja Vèner ch' la tîn só un spèc ().
L'é, int al cēl ed nôt, al pûnt pió luşèint, a pêrt la Lûna, e al rîva fîn a -4,6 ed la mzûra ed la lûş ch' a 's vèd. Vèner al rîva a la só mâsima lûş un pô préma ed l' êlba o dôp al tramûnt, e per còst l'é ciamê despès: *Stèla matutèina* o *Stèla ed la sîra*.

Vèner l'é al pianēt pió chêld dal sistēma solêr e an gh'à mìa satèlit o anê e al gh'à un câmp magnètich dèbel.

Clasifichê cme un pianēt ch' al s' arvîşa a la Tèra, dal vôlti ciamê al "pianēt zmèl" ed la Tèra, sènd che i dû mònd în quêşi cumpâgn per còl che riguêrda critèri cme grandèsa e mâsa.

## Materiêl pr'andêregh in fònda

* Terafurmasiòṅ ad Vènar

|  |
| --- |
| **Sistēma solêr** |
| **SōlPianēt:** Mercóri | Vèner | Tèra | Mêrt | Giôve | Satûren | Uràn | Netûn  |
| **Pianetèin:** Cêres | Plutòun | Eris
**Êter quèl:** Lûna | Asterôid | Pianetèin ed la fâsa ed Kuiper |
|  |
# Żòbia

Arzân Bulgnaiṡ

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Arzân  |

Al pianēt Giòve
I satèlit ch' a gîren intōren a Giôve
**Giôve** (sìmbol: ) con i sō 143.000 chilômeter l'é al pianēt pió grôs da Sistēma Solêr. L' é a cîrca 778 miliòun ed chilômeter dal Sōl, al gîra intōren al Sōl in 11 ân e 315 dé. Al só gîr l' é 'd 9 ōri e 55 minût e al gîra svêlt, tânt che l'é schisê a i pôlo e şlarghê a l'equatōr. Pôst che al gh'à mìa 'na gròsta dûra e sènd ch' al gh'à 'n' amzûra grôsa, l'é l'eşèimpi pió clâsich 'd un pianēta gigân pîn ed gâş cme Satûren, Uràn e Netûn.

Giôve l'é ânch al cèinter 'd un sistēma ed lûni. A 's in cgnòsen 63, mó i pió cgnusû e ânca i prém a èser vést în stê i ciamê *Satelliti Galileiani* Io, Eurôpa, Ganimèd e Calést

La fôrsa ed gravitê la fà in môd ed fêri girêr tót insèm intōren a Giôve.

La gran fòrza ed gravitè la fà in mòd ed fèri zirèr tott insamm atåurn a la Zòbia.

L'atmosfèra ed Giôve, vésta da Voyager 1

|  |
| --- |
| **Sistēma solêr** |
| **SōlPianēt:** Mercóri | Vèner | Tèra | Mêrt | Giôve | Satûren | Uràn | Netûn  |
| **Pianetèin:** Cêres | Plutòun | Eris
**Êter quèl:** Lûna | Asterôid | Pianetèin ed la fâsa ed Kuiper |
|  |

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Bulgnaiṡ  |

Al pianaid Zòbia
I starlût chi zîren atåurn a la Zòbia
La **Zòbia** (sìmbol: ) coi sò 143.000 kilòmeter ed diameter a l'è al pianaid pió grand dal sistamma sulèr. A l'è a stra sé e nå a 778 miglion ed kilòmeter dal såul, al zîra in tånd al såul in 11 an e 315 dé. La so rotaziån a l'è ed 9 åur e 55 minûd e la rotaziån a l'è dimónndi solèzita, tant che a l'equatåur ste pianaid a l'à 'na fåurma slunghè.
Send ch'al n'à brîsa una suparfézzi dûra e sènd ch'l'à una dimensiån inpurtanta, l'è l'esänpi pi ò téppich ed żigànt gasåus, una categorî ed pianîd cme anche Satûren, Uràn e Netón.

La Zòbia l'è anch'al zänter 'un sistamma ed lónn chi żîren atåuren a la Zòbia. As in cgnossen 63, mo i piò cgnossò i én stè i piò gnossò e anch' i prémm a èser stè dscuért i én stè i *lónn galileiàn* Io, Europa, Ganimèd e Callésst.

La gran fòrza ed gravitè la fà in mòd ed fèri zirèr tott insamm atåuren a la Zòbia.

L'atmosfèra d'la Zòbia, véssta da Voyager 1

|  |
| --- |
| **Sistamma solèr** |
| **SåulPianîd:** Mercûri | Vèner | Tèra | Mèrt | Zòbia | Satûren | Uràn | Netón  |
| **Pianidén:** Ceres | Plutån | Ōrc | Haumea | Quaoar | Makemake | Gonggong | Eris | Sedna
**Èter quî** Lónna | Asteròid | Fâsia ed Kuiper |
|  |
# 15 ed zógn

Artéccol in dialètt mudnés

|  |
| --- |
| znèr • fervèr • mèrz • avrìl • maz • **zógn** • lói • agòst • setèmber • utóber• nuvèmber • disèmber |
| ← | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | → |

 Al **15 ed zógn** l'è al 166śum dè dal calendàri gregoriàn (167śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 199 dè a la fin dl'an.

## Fàt

## Nê

## Mòrt

## Fèsti

### Nasiunèli

### Religióśi

### Civìli
# Geologî

Bulgnais

|  |  |
| --- | --- |
| St artéccol qué l é scrétt in bulgnaiṡ |  |

Una pianténna dal 1875 dl Euròpa ch'la fa vadder cme i s câten al prêd d'etè diferänti in tott al cuntinänt

**Geologî** l'è una parôla ch'la vén dal grîg *"GE"* (tèra) + *"LOGOS"* (dscåurs). Prezisamänt la vôl dîr "Siänza dla tèra" mo la tôl insamm al stûdi dla mâsa dûura, ła conposiziån, strutûra, stòria e evoluziån ed totti äl starlût. L'è la rgénna däl siänz dla tèra.

I geòlog i àn dezîs ch'l etè dal nòster pianaid l'è pió o manc ed 4.6 miglièrd d'ân. Po i àn anch' determinè che la litosfera, che la tôl insamm tott, l'è frammentè in socuant plâch tetònich ch'äl s môven såura a un mantèl superiåur ciamè astenosfera. Sänper grâzia ai geòlog l'è pusébbil ed druvèr mej äl risåurs dla tèra, cumpagna al petròli, al carbån, al gas, i metâl e anch' l âqua.

Al prémm ch'l à tachè a druvèr la parôla geologî l'è stè Richard de Bury dal 1473, ch'al la druvèva par fèr distinziån stra la lazz in tèra e qualla teològica. Jean-André de Luc l'à druvè par prémm cla parôla qué in sti ténp.

## Guèrda anch'

* Era geològica