# Śvedéś

Artéccol in dialètt mudnés

Artìcul in Miranduléś

«
Alla människor äro födda fria och lika i värde och rättigheter. De äro utrustade med förnuft och samvete och böra handla gentemot varandra i en anda av broderskap.»
Śvedéś(**Dichiarasiòṅ universàla di dirìt ad 'l óm**,*1948*)

«
Tut i èsar umaṅ i nàsan lìbar, cumpàgn in di dirìt e dégn a la stésa manéra. I gh'àṅ la raśòṅ e 'l giudìsi e i gh'aṅ da cumpurtàr-as da fradèi 'l un cun c'l àtar.»
(MUD)

I pòst in du a s dascór al Śvedéś
Al vucàli dal śvedéś
August Strindberg, òṅ di scritōr śvedéś più cgnusû

Al **Śvedéś** (*svenska*) l'è na léngua ch'la fà part dal grup urientàl dal léngui scandinàvi, cgnusû anc cuma grup setentriunàl dal léngui germànichi, e l'è druàda da piò ad déś migliòṅ ad parsòni stramnàdi in Śvèsia, in soquànti parti dla Finlàndia e in dagl'Ìśuli Åland. Daśvgnénd da la léngua in cumùṅ di antìg Vichìng, al s davśìna dimóndi a 'l Nurvegéś e, in na sèrta manéra, anc a 'l Danéś.

Al Śvedéś 'l è dvintâ la léngua uficiàla dla Śvèsia sōl a far data dal 1 ad Luj dal 2009. La léngua ch'la s dascór al dè 'd incō la s ciàma *nusvenska* (*Śvedéś 'd adès*).

## Vucàli

Al Śvedéś al gh'à dimóndi più vucàli in cunfrònt a 'l emigliàṅ (scriti a, e, i, o, u, y, å, ä, ö). I pōlan èsar lunghi (in gènar prima dna cunsunànta curta) o curti (in gènar prima dna cunsunànta lunga).

| Létra | IPA | Descrisiòṅ | Eśèmpi |
| --- | --- | --- | --- |
| a | [a] | cuma la A ad *mat* | matt [matː] |
| [ɑː] | -- | mat [mɑːt] |
| e | [ɛ] | cuma la E ad *bèl* | hell [hɛlː] |
| [eː] | cuma la E ad *lē* | hel [heːl] |
| [æ] | cuma la E ad pés ['pes], dita da 'n mudnéś ad sità ['pæs] | herr [hærː] |
| o | [ɔ] | cuma la O 'd *òt* | moll [mɔlː] |
| [ʊ] | cuma la O ad *fó* dita da 'n mudnéś ad sità ['fʊ] | bott [bʊt] |
| [uː] | cuma la U ad *dū* | fot [fuːt] |
| [oː] | cuma la O ad *fiōl* | [soːn] |
| u | [ɵ] | -- | full [fɵl] |
| [ʉː] | -- | ful [fʉːl] |
| y | [ʏ] | -- | syll [sʏll] |
| [yː] | -- | syl [syːl] |
| å | [ɔ] | cuma la O 'd *òć* | lång [lɔŋː] |
| [oː] | cuma la O ad *śōg* | mål [moːl] |
| ä | [ɛ] | cuma la E ad *sènt* | häll [hɛlː] |
| [ɛː] | cuma la E ad *magnê* dita da 'n Mudnéś ad sità | häl [hɛːl] |
| [æ] | cuma la E ad *Sécia* ['seʧa] dita da 'n Mudnéś ad sità ['sæʧa] | ärt |
| [æː] | -- | här [hæːr] |
| ö | [œ] | cuma la O ad *fóra* ['fora] dita da 'n Mantṿàṅ ['fœra] | nött [nœtː] |
| [øː] | -- | nöt [nøːt] |
| [œː] | -- | öra [ˈœːra] |

## Cunsunànti

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Làbar** | **Làb'r e Dènt** | **Dènt** | **Alvèul** | **Palâ** | **Vēl** | **Góla** |
| **Stóp** | p | b |  | t | d |  |  |  | k | g |  |
| **Davśinànt** |  |  | v |  | l | r |  | j |  | h |
| **Fricâ** |  | f | s | ɕ | ɧ |  |
| **Vibrànt** |  |  |  |  |  |  |
| **Naśàŀ** | m |  | n |  |  | ŋ |  |

## Gramàtica

### Sustantìṿ

Al Śvedéś, cum a sucéd da spés in dal léngui germànichi, al gh'à al gènar *nèutar*, ma, cuntrariamènt a 'l Tedèsch, al n fà briśa difarénsa fra paròli fémni e masći, miténd-li insém in un grup dit *gènar cumùṅ*.

I sustantìṿ i pōlan èsar singulàr o plurài.

* sustantìṿ ad gènar cumùṅ (> 80% a 'l incìrca)
	+ a s śònta **-er**: vän → vänner *(un amìg – di amìg)*
	+ a s śònta **-ar**: häst → hästar *(cavàl – cavài)*; pojke → pojkar *(un baghét – di baghét)*
	+ a s śònta **-or** (p'r i nóm ch'i finìsan in *A*): matta → mattor *(un tapē - di tapē)*
	+ a s fà 'n cambi ad vucàl: hand → händer *(na maṅ – dal maṅ)*; man → män *('n óm – di óm)*; bror → bröder *(fradèl – fradèi)*

* sustantìṿ ad gènar nèutar (< 20% a 'l incìrca)
	+ i rèstan cumpàgn: bord → bord (tàvul – tàvui)
	+ a s śònta **-n** (p'r i nóm ch'i finìsan par vucàl): äpple → äpplen (un póm – di póm)

### Artìcui

In Śvedéś a s dróa sèmpar **-en** p'r i nóm singulàr cumùn e **-et** p'r i nóm singulàr nèutar. 'L artìcul indeterminatìṿ al s mét sèmpar prima dal sustantìṿ.

* **en** bok (un lìbar)
* **et** hus (na cà)

'L artìcul determinatìṿ invéci a s śònta in fónd a 'l sustantìṿ.

* bok**en** (al lìbar)
* hus**et** (la cà)

P'r i prurài i sufìs i èṅ però difarènt: **-na** par quéi cumùṅ e **-en** o **-a** par quéi nèutar.

* vänner**na** (gl'amìg)
* hästar**na** (i cavài)
* mattor**na** (i tapē)
* händer**na** (al maṅ)
* bord**en** (i tàvui)
* äpplen**a** (i póm)

Quànd al nóm al s cumpàgna a 'n agetìṿ, al sufìs al rèsta, ma a gh'è anc 'n artìcul mis lè a pòsta (artìcul + agetìṿ + nóm, 'l órdan 'l è quést chè), **den** p'r al cumùṅ singulàr, **det** p'r al nèutar singulàr, **de** p'r i nóm plurài.

* **den** nya boken (al lìbar nóṿ)
* **det** stora huset (la cà granda)
* **de** nya böckerna som talar om **de** stora husen (i lìbar nóṿ ch'i dascóran dal cà grandi)

### Vérub

Cum a sucéd par dagl'atri léngui scandinàvi, al Śvedéś (mudéran) l'è una dal pòchi léngui indoeuropee ch'al n cógnuga minga i vérub a secónd dla parsòna e dal nùmar ma al dróa sōl na fórma verbàla par tut. Tant par dir-'n una, al preśènt indicatìṿ dal vérub *èsar*, che in Miranduléś al gh'à siē fórmi, in Śvedéś al rèsta sémpar *är*.

* vérub **prata** (=*dascórar*, prima cugnugasiòṅ), raìś + "-ar"
	+ jag pratar (*[mè] a dascór*)
	+ du pratar (*[tè] at dascór*)
	+ han/hon/den/det pratar (*[lò/lē] al/la dascór*)
	+ vi pratar (*[nuàtar] a dascurém*)
	+ ni pratar (*[vuàtar] a dascurìv*)
	+ de pratar (*[lōr] i dascóran*)

* vérub **leka** (=*śugàr*, secónda cugnugasiòṅ), raìś + "-er"
	+ jag leker (*[mè] a śóg*)
	+ du leker (*[tè] at śóg*)
	+ han/hon/den/det leker (*[lò/lē] al/la śóga*)
	+ vi leker (*[nuàtar] a śughém*)
	+ ni leker (*[vuàtar] a śugàv*)
	+ de leker (*[lōr] i śógan*)

'L auśigliàri in Śvedéś 'l è sémpar al vérub **ha** (=*avér*).

* jag har pratat (*[mè] a-j-ò dascōrs*)
* jag har varit (*[mè] a sòṅ stâ*, lit. *[mè] a-j-ò stâ*)
* jag har kommit (*[mè] a sòṅ gnû*, lit. *[mè] a-j-ò gnû*)

## Eśèmpi

* śvedéś: *svenska*
* a t salùt: *hej* /'hej/
* arvéd'r-as: *hej då* /hej'do:/
* par piaśēr: *snälla* /'snɛl:a/
* a t ringràsi: *tack* /tak:/
* quàl lè: *den där* /dɛn'dɛ:r/
* quànt?: *hur mycket?* /hʉ:r'mʏke/
* itagliàṅ: *italienska* /ita'lje:nska/
* sè: *ja* /jɑː/
* nò: *nej* /nɛj/
* cin cin: *skål* /'sko:l/
* Itàglia: *Italien* /i'tɑːlien/
* Śvèsia: *Sverige* /'svɛrje/

Nùmar da 0 a 10: noll (śèr), en/ett (òṅ), två (dū), tre (tri), fyra (quàtar), fem (sinc), sex (siē), sju (sèt), åtta (òt), nio (nóṿ), tio (déś).