Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Anatomî

Bulgnaiṡ

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Bulgnaiṡ  |

*Leziån d'anatomî dal dutåur Tulp*, quèder ed Rembrandt dal 1632, ch'al fà vadder al dutåur che, cåun 'na pénza, al tîra fèr la påulpa da l'avanbrâz ai só studént. La fâma ed st'ôvra l'è stè inpurtanta pr'i progrès dl'anatomî ai ténp d'la rivoluziån sientèffica ch'l era drî a dsviloppèrs in chî sêcol là.
L'**anatomî** l'è un stûdi, râm d'la biologî, ch'la stûdia la strutûra dî organîsum, sinchenå i quî chi én vîv e däl so pèrt. Sta parôla qué la sèlta fòra dal grîg *anatomé* ch'la signèffica *tâj*, par vî ed quall ch'i fèven. Ai è una moccia ed setûr ed stûdi:

* Prémma ed tott ai è l'*anatomî umèna*, mo ancha dal bîsti e däl piänt.
* In tott sti setûr ed stûdi ai è la cuntraposiziån stra l'l'*anatomî macroscòpica* (ch'la stûdia i organîsum par intîr, i aparè e i sistamm, i òrghen) e l'*anatomî microscòpica* (ch'la stûdia i tesò e äl zèllul, int'äl so ramificaziån ciamè istologî e citologî).
* Po ai è anche la diferänza stra *anatomî nurmèl* (l'anatomî bona, dî quî chi n'én brîsa malè) e *anatomî patològica*. St'ûltma l'è 'na specializaziån mèdica ch'la definèss cusa l'è una biopsî e un'autopsî, ch'i s fàn su queld'on ancåura al månd (la prémma) e su queld'on ch'lè bèle mort (la secånda).

L'anatomî la tôl insamm dî stûdi ch'äl vénen däl siänz surèl. Stra quassti ai è anch la teorî dl'evoluziån, ch'la zairca ed spieghèr al diferänz strai organîsum ed spêzi diferänti l'enbriologî, ch'la studia al dsviloppi däl pèrt dal côrp e anch'la fisiologî, ch'la stûdia la funziån däl strutûrde descrètti da l'anatomî. L'avanzamänt sientèffic e tèttnec l'a perméss ed fèr naser däl siänz cunpâgn'a la radiologî e la midgénna nucleèr ch'le parmatt ed *vadder* int'al côrp sänza tajèr gninta: a dgän dîr ch'äli imàzen ch'äli én fâti secånnd i prinzépp ed säl siänz i n én brîsa la vaira descriziån dal côrp o d'na pèrt. Anch's'i pôlen èser detajè, äli imàzen d'un pzulén ed TAC o RM, la nè brîsa la realitè anaòmica mo invêzia un'ånnbra ch'as crea äli interaziån dî tesó cån quî ch'i interagéssencun l'energî eletromagnètica cazè fòra da una surzrî e indrî pr'un signèl ciapè da un rilevatåur. Tgnó cånt ed stäl limitaziån as a da pinsèr a l'inpurtanza de stäl tecnologî, såura tott pr'al stûdi anatòmic ed quî ch'i én al månd.

Al prugrès sientèffic l'a perméss l'avanzamänt däl cgnussänz anatòmichi int'l ûltum sècol, mänter che prémma, la disseziån l'era al pont ed riferimänt. La stòria d'l anatomî la spénz indrî i tentatîv ed stûdi dal côrp fén a l'Egétt antîg, ch'al s a fât avair i papîr d'autopsî e teorî såura äl funziån dî òrghen.
# Funś

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

N'amanita phalloides
Na lepista nuda
Di psilocybe cubensis

Al **Funś** (da 'l latìn *fungus*) 'l è 'n urganìśum dal régn di *Fungi* ch'al s multìplica par via 'd spóri e ch'al n gh'à briśa di tesû difarènt, dònca al n è mia na piànta. Inólt'r al sò cèluli i n èṅ minga fati 'd celulóśa ma 'd polisaccàride. Anc al mufi i èṅ di funś.

I càtan nutrimènt da 'l ambînt estéran e dònca i èṅ di sapròfita s'i màgnan dal sustànsi minga vivi (tant par dir-'n una, 'l Hermodendron resinae 'l è bòṅ ad metabuliśàr al cherośéne), di parasìta s'i màgnan dal sustànsi vivi (la Beauveria bassiana la magna 'l sinsàli dla malària) e di simbiònt s'i màgnan dal sustànsi vivi ma sénsa far dal mâł a 'l òspit che dal cant suo al cata vantàś a sò vòlta. Fra i parasìta d'l óm a 'rcurdém la Candida, 'l Aspergillus, al Cryptococcus, 'l Istoplasma, al Pneumocystis e 'l Stachybotrys: soquànt ad qvist chè i pōl'n anc cupàr.

Al funś 'l è fat da na capèla insìma, da dal lamèli sót a la capèla, da 'n gamb, da la carna e da 'l spóri.

A gh'è di funś ch'i èṅ bòṅ da magnàr, cuma l'Armillaria tabescens dita „ciuldèṅ“, ma di àt'r i èṅ tòsic e avelenâ, cuma l'Amanita phalloides ch'la masa dagnóra sèmpar faghénd marsìr al fégat. Di àtar pò i t rimbambìsan quànd ta t mét in bóca la sò capèla parchè i t fàn'n andàr fóra 'd tèsta cuma 'l Psilocybe cubensis.

## Culegamènt estéran

* (IT) Al funś in sla *Treccani*
# Arsérca quantitatìva

Carpśàn

|  |
| --- |
|
C'l artìcol chè 'l è scrit in
Carpśàn  |

In dal sièinsi naturèli, in quìli socèli, e ind un quèlc èter camp, l’**arsérca quantitatìva** l'è 'l stùdi empìric sistemàtic ed soquànti situasiòun ch'a s tìn adrē, a travèrs dal tètnichi statìstichi, matemàtichi o computasionèli. Cun l'arsérca quantitatìva, a s vōl catèr fóra e druèr di modèl matemàtic, dal tiorìi e dagli idèi dintórn ai chèś ch'a tgnòm 'd òć. El miśurasiòun di valōr gl'ìn la pèrt più inportànta, in dl'arsérca quantitatìva, perchè i unìsen i fàt ch'a s guèrda in dla manéra enpìrica cun la spiegasiòun che la matemàtica la sà druèr in del relasiòun quantitatìvi.

I valōr quantitatìv gl'ìn tut quî ch'i gh'àn la forma ed nùmer, come 'l statìstichi, el persentuèli, e via acsè.

## Vóś lighèdi

* Pośitivìśem
* Arsérca qualitatìva
* Psicologìa quantitatìva
* Quantificasiòun (sièinsia)
* Pośitivìśem sociològic
* Statìstichi

## Colegamèint estèren

* (IT)